<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://purl.oclc.org/dsdl/schematron"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="sa_harivaMza">
  <teiHeader xml:lang="en">
  <fileDesc>
  <titleStmt>
	<title>Harivaṃśa constituted text with star passages</title>
	<author></author>
	<respStmt>
	 <resp>data entry</resp>
	 <name>Atul Agarwala</name>
	 <name>J. Wayne Bass</name>
	 <name>Julie Bélanger</name>
	 <name>Peter Bisschop</name>
	 <name>Horst Brinkhaus</name>
	 <name>John Brockington</name>
	 <name>Eva De Clercq</name>
	 <name>André Couture</name>
	 <name>James Fitzgerald</name>
	 <name>Arlo Griffiths</name>
	 <name>N. Hanemann</name>
	 <name>Petteri Koskikallio</name>
	 <name>Kreshimir Krnic</name>
	 <name>Anne Mossner</name>
	 <name>Luther Obrock</name>
	 <name>François Painchaud</name>
	 <name>Utz Podzeit</name>
	 <name>Peter Schreiner</name>
	 <name>Sandra Smets</name>
	 <name>Renate Söhnen-Thieme</name>
	 <name>Christophe Vielle</name>
	 <name>Andreas Viethsen</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>contribution to GRETIL</resp>
	 <name>Atul Agarwala</name>
	 <name>J. Wayne Bass</name>
	 <name>Julie Bélanger</name>
	 <name>Peter Bisschop</name>
	 <name>Horst Brinkhaus</name>
	 <name>John Brockington</name>
	 <name>Eva De Clercq</name>
	 <name>André Couture</name>
	 <name>James Fitzgerald</name>
	 <name>Arlo Griffiths</name>
	 <name>N. Hanemann</name>
	 <name>Petteri Koskikallio</name>
	 <name>Kreshimir Krnic</name>
	 <name>Anne Mossner</name>
	 <name>Luther Obrock</name>
	 <name>François Painchaud</name>
	 <name>Utz Podzeit</name>
	 <name>Peter Schreiner</name>
	 <name>Sandra Smets</name>
	 <name>Renate Söhnen-Thieme</name>
	 <name>Christophe Vielle</name>
	 <name>Andreas Viethsen</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>initial normalization and conversion to legacy GRETIL formats</resp>
	 <name>Reinhold Grünendahl</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>normalization and conversion to TEI-conformant markup</resp>
	 <name>Maximilian Mehner</name>
	</respStmt>
  </titleStmt>

  <publicationStmt>
	<publisher>Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen</publisher>
	<availability>
	 <p>This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed.
	 If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at <email>gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de</email>.
	 The file will be immediately removed pending resolution of the claim.</p>

	 <licence target="https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/">Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.</licence>
	</availability>
	<date when-iso="2020-07-31"/>
  </publicationStmt>

  <notesStmt>
	<note>This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from <ref target="http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/ext/hv_conau.htm">hv_conau.htm</ref>. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the <gi>note</gi> element below:</note>
	<note type="legacyheader">
	 Harivamsa, constituted text with star passages
<lb/>Based on the ed. by Parashuram Lakshman Vaidya,
<lb/>Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969
<lb/>(For details see the separate introduction on the Zürich server.)
<lb/>
<lb/>Input by Atul Agarwala, J. Wayne Bass, Julie Bélanger, Peter Bisschop, Horst Brinkhaus,
<lb/>John Brockington, Eva De Clercq, André Couture, James Fitzgerald, Arlo Griffiths,
<lb/>N. Hanemann, Petteri Koskikallio, Kreshimir Krnic, Anne Mossner, Luther Obrock,
<lb/>François Painchaud, Utz Podzeit, Peter Schreiner, Sandra Smets,
<lb/>Renate Söhnen-Thieme, Christophe Vielle, Andreas Viethsen
<lb/>
<lb/>Corrections by Peter Scharf
<lb/>
<lb/>TEXT WITH PADA MARKERS
<lb/>
<lb/>This GRETIL version has been adapted according to the following conventions:
<lb/>
<lb/>ALL INSERTIONS begin with 5 blanks.
<lb/>Thereafter, one of the following options may apply:
<lb/>5 additional blanks for the first line of insertions after UNEVEN pādas
<lb/>3 additional blanks for EVEN pādas in longer metres with split lines
<lb/>
<lb/>ALL 1-PADA LINES end with asterisk (*).
<lb/>
<lb/>STRUCTURE OF REFERENCES (added):
<lb/>HV_nn.nn = HV(=constituted text)_adhyāya.verse
<lb/>*HV_nn.nn*nn = *HV(=star-passage)_adhyāya.verse*number of star-passage
<lb/>
<lb/>/ = daṇḍa in constituted text
<lb/>| = daṇḍa in *-passages
<lb/>
<lb/>||* ... *|| = prose
<lb/>
<lb/>{...} = interlocutor (these lines are not counted in *-passages!)
<lb/>
<lb/>______________
<lb/>
<lb/>EDITORIAL LINES:
<lb/>
<lb/>[h: ... :h] = header
<lb/>[k: ... :k] = commentary
	</note>
  </notesStmt>

  <sourceDesc>
	<bibl>Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.)</bibl>
  </sourceDesc>
  </fileDesc>

  <encodingDesc>
  <projectDesc>
	<p>The Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL) is a resource platform providing standardized machine-readable texts in Indian languages that have been contributed by various individuals and institutions.</p>
  </projectDesc>

  <editorialDecl>
	<correction>
	 <p>Apparent errors have been silently corrected.</p>
	</correction>

	<normalization>
	 <p>GRETIL normalizes all texts contributed consistently for each language.
	 Sanskrit texts are normalized in accordance with the scheme of the International Alphabet of Sanskrit Transliteration (IAST) in order to facilitate word search across its corpus without additional transformations.</p>

	 <p>All characters that were fully equivalent to an IAST-conformant character in the text file contributed have been made to conform to the character list below.
	 Non-conformant characters with additional information including accents, capitalization, and whitespace have been preserved as <gi>orig</gi> elements inside <gi>choice</gi> elements with their IAST-conformant equivalent in <gi>reg</gi> elements for the creation of a plain text.
	 These additional informations will be available only in those transformations of this file that display the original information.</p>

	 <p><table>
	 <head>Characters Used for the Transliteration of Sanskrit according to IAST</head>
	 <row role="label">
	 <cell>Character</cell>
	 <cell>Character Name</cell>
	 <cell>Unicode Code Point</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>a</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER A</cell>
	 <cell>U+0061</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ā</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER A WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+0101</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>i</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER I</cell>
	 <cell>U+0069</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ī</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER I WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+012B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>u</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER U</cell>
	 <cell>U+0075</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ū</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER U WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+016B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṛ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E5B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṝ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R WITH DOT BELOW AND MACRON</cell>
	 <cell>U+1E5D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḷ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E37</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḹ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L WITH DOT BELOW AND MACRON</cell>
	 <cell>U+1E39</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>e</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER E</cell>
	 <cell>U+0065</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>o</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER O</cell>
	 <cell>U+006F</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṃ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER M WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E43</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḥ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER H WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E25</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>'</cell>
	 <cell>APOSTROPHE</cell>
	 <cell>U+0027</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>k</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER K</cell>
	 <cell>U+006B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>g</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER G</cell>
	 <cell>U+0067</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṅ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH DOT ABOVE</cell>
	 <cell>U+1E45</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>c</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER C</cell>
	 <cell>U+0063</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>j</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER J</cell>
	 <cell>U+006A</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ñ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH TILDE</cell>
	 <cell>U+00F1</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṭ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER T WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E6D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḍ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER D WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E0D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṇ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E47</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>p</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER P</cell>
	 <cell>U+0070</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>b</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER B</cell>
	 <cell>U+0062</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>m</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER M</cell>
	 <cell>U+006D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>y</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER Y</cell>
	 <cell>U+0079</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>r</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R</cell>
	 <cell>U+0072</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>l</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L</cell>
	 <cell>U+006C</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>v</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER V</cell>
	 <cell>U+0076</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ś</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S WITH ACUTE</cell>
	 <cell>U+x015B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṣ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E63</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>s</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S</cell>
	 <cell>U+0073</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>h</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER H</cell>
	 <cell>U+0068</cell>
	 </row>
	 </table>
	</p>
  </normalization>

  <quotation marks="some">
	<p>If indicated unambiguously in the text file contributed quotation marks have been replaced with the <gi>q</gi> element and, in case a reference was provided, have been nested inside a <gi>cit</gi> with the respective reference provided in a <gi>ref</gi> element after the quote.</p>
  </quotation>

  <segmentation>
	<p>Unnumbered <gi>div</gi> elements are used to structure the text, using the <att>type</att> and <att>n</att> attributes in accordance with the <gi>refsDecl</gi>.</p>
  </segmentation>

  <interpretation>
	<p>Interpretive markup which is visible only in analytic transformations of this file consists of:
	<list>
	 <item>Highlighting in <gi>hi</gi> elements,</item>
	 <item>Corruptions in <gi>sic</gi> elements,</item>
	 <item>Remarks in <gi>note</gi> elements with the @resp attribute identifying the agency.</item>
	</list></p>
  </interpretation>
  </editorialDecl>

  <refsDecl>
  <p>A reference is given in the <att>xml:id</att> attributes consisting of
  <list>
	<item>a pragmatic abbreviation of the <label>title</label>: Harivaṃśa = HV,</item>
	<item>the number of the <label></label> in arabic numerals,</item>
	<item>the number of the <label>verse</label> in arabic numerals.</item>
  </list>
  </p>
  </refsDecl>
  </encodingDesc>

  <profileDesc>
  <langUsage>
  <language ident="en">English</language>
  <language ident="sa-Latn">Sanskrit</language>
  </langUsage>

  <textClass>
  <keywords scheme="http://gretil.sub.uni-goettingen.de/">
	<term>Sanskrit -- Epic -- Mahābhārata</term>
  </keywords>
  </textClass>
  </profileDesc>

  <revisionDesc>
  <listChange>
  <change when-iso="2020-07-31" who="Maximilian Mehner">TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus</change>
  </listChange>
  </revisionDesc>

</teiHeader>

<text xml:lang="sa-Latn" xml:id="HV">
  <body>
<note>h: HV (CE) chapter 1, transliterated by Peter Schreiner (ca. 1991), revised October 1999. Star-passages 1-22 added March 2002. :h</note>

<lg xml:id="HV_0.0">
<l><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇaṃ namaskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">naraṃ caiva narottamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devīṃ sarasvatīṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tato jayam udīrayet</seg> //</l>
</lg>

<note>k: "This mantra is found only in N (except Ñ1 D6). [...] After the introductory mantra, K2 ins. *1, *2 and *3. K3 ins. *1, *5, and *3. K4 ins. *2, and *3. Ñ2 ins. *2, *4, *1, *5, *6, *7, *8, *9, and *3. Ñ3 ins. *2, *4, *1, *5, *6, *7, *9, *8, and *3. V1 ins. *2, *4, *1, *5, *6, *7, *9, *8, and *3. V2 ins. *2, *4, *1, *5, *6, *8, *7, *9, and *3. V3 Dn (Dn2 om. *4) ins. *8, *1, *5, *6, *7, *9, *2, *4, and *3. B1 ins. *8, *1, *5, *6, *9, *2, *4, and *3. B2 ins. *1, *8, *5, *6, *9, *4, *2, and *3. B3 ins. *1, *2, *4, *8, *5, *7, *9, *6, and *3. Ds ins. *1, *6, *7, *4, *5, *8, *2, and *3. D1 ins. *10, *1, *5, *2, first line of *3, *11, and lines 2-4, and 6-8 of *3. D2 ins. *2 and *3. D3 ins. *2, *4, *1, *5, *6, *7, *9, *8, and *3. D4 ins. *8, *1, *5, *6, *12, *2, and *3. D5 ins. *1, *2, *4, *8, *5, *6, *7,l *9, *13, and *3." :k</note>
<l xml:id="xHV_1.0x1-1" n="*HV_1.0*1:1"><seg type="pāda" n="a">jayati parāśarasūnuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x1-2" n="*HV_1.0*1:2"><seg type="pāda" n="a">yasyāsyakamalagalitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāṅmayam amṛtaṃ jagat pibati |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x2-1" n="*HV_1.0*2:1"><seg type="pāda" n="a">pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">maharṣim akṣayyavibhūtiyuktam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x2-2" n="*HV_1.0*2:2"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇasyāṃsajam ekaputraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x3-1" n="*HV_1.0*3:1"><seg type="pāda" n="a">ādyaṃ puruṣam īśānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puruhūtaṃ puruṣṭutam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x3-2" n="*HV_1.0*3:2"><seg type="pāda" n="a">ṛtam ekākṣaraṃ brahma</seg> <seg type="pāda" n="b">vyaktāvyaktaṃ sanātanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x3-3" n="*HV_1.0*3:3"><seg type="pāda" n="a">asac ca sadasac caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yad viśvaṃ sadasatparam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x3-4" n="*HV_1.0*3:4"><seg type="pāda" n="a">parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">purāṇaṃ param avyayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x3-5" n="*HV_1.0*3:5"><seg type="pāda" n="a">maṅgalyaṃ maṅgalam viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vareṇyam anaghaṃ śucim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x3-6" n="*HV_1.0*3:6"><seg type="pāda" n="a">namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">carācaraguruṃ harim ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x3-7" n="*HV_1.0*3:7"><seg type="pāda" n="a">naimiṣāraṇye kulapatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaunakas tu mahāmuniḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x3-8" n="*HV_1.0*3:8"><seg type="pāda" n="a">sautiṃ papraccha dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaśāstraviśāradaḥ |</seg> </l>

<note>k: Lines 1-6 of 1.0*3 MBh 1,1.20-22. :k</note>
<l xml:id="xHV_1.0x4-1" n="*HV_1.0*4:1"><seg type="pāda" n="a">jajñe bahujñaṃ param atyudāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaṃ dvīpamadhye sutam ātmayogāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x4-2" n="*HV_1.0*4:2"><seg type="pāda" n="a">parāśarāt satyavatī maharṣiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmai namo 'jñānatamonudāya |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x5-1" n="*HV_1.0*5:1"><seg type="pāda" n="a">yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti</seg> <seg type="pāda" n="b">viprāya vedaviduṣe bahuviśrutāya |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x5-2" n="*HV_1.0*5:2"><seg type="pāda" n="a">puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyāc ca tadvat</seg> <seg type="pāda" n="b">tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x6-1" n="*HV_1.0*6:1"><seg type="pāda" n="a">śatāśvamedhasya yad atra puṇyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">catuḥsahasrasya śatakratoś ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x6-2" n="*HV_1.0*6:2"><seg type="pāda" n="a">bhaved anantaṃ harivaṃśadānāt</seg> <seg type="pāda" n="b">prakīrtitaṃ vyāsamaharṣiṇā ca |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x7-1" n="*HV_1.0*7:1"><seg type="pāda" n="a">yad vājapeyena tu rājasūyād</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭaṃ phalaṃ hastirathena cānyat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x7-2" n="*HV_1.0*7:2"><seg type="pāda" n="a">tal labhyate vyāsavacaḥ pramāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gītaṃ ca vālmīkimaharṣiṇā ca |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x8-1" n="*HV_1.0*8:1"><seg type="pāda" n="a">dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x8-2" n="*HV_1.0*8:2"><seg type="pāda" n="a">yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x9-1" n="*HV_1.0*9:1">yo harivaṃśaṃ lekhayati yathāvidhinā mahātapāḥ sapadi |</l>
<l xml:id="xHV_1.0x9-2" n="*HV_1.0*9:2">sa yāti hareḥ padakamalaṃ kamalaṃ madhupo yathā lubdhaḥ |</l>

<l xml:id="xHV_1.0x10-1" n="*HV_1.0*10:1"><seg type="pāda" n="a">yaṃ brahma vedāntavido vadanti</seg> <seg type="pāda" n="b">paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ tathānye |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x10-2" n="*HV_1.0*10:2"><seg type="pāda" n="a">viśvād gateḥ kāraṇam īśvaraṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmai namo vighnavināśanāya |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x11" n="*HV_1.0*11"><seg type="pāda" n="a">saṃsāratāraṇaṃ viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yogidhyeyam anuttamam |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x12-1" n="*HV_1.0*12:1"><seg type="pāda" n="a">śṛṇoti harivaṃśaṃ yaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śraddhayā vaṃśavardhanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x12-2" n="*HV_1.0*12:2"><seg type="pāda" n="a">pratyakṣaraṃ bhavet teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kapilādānajaṃ phalam |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x13-1" n="*HV_1.0*13:1"><seg type="pāda" n="a">yo dadāti harivaṃśapustakaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇāya viduṣe sadakṣiṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x13-2" n="*HV_1.0*13:2"><seg type="pāda" n="a">so 'śvamedhaphalabhāg bhaven naraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">satyam eva kathitaṃ maharṣiṇā |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x14-1" n="*HV_1.0*14:1"><seg type="pāda" n="a">cakraṃ yasya bhujāgrahastalalitaṃ vidyutprabhaṃ rājate</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkho yasya virājate karatale saṃpūrṇacandraprabhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x14-2" n="*HV_1.0*14:2"><seg type="pāda" n="a">mālā yasya sacampakā satilakā sāśokanīlotpalā</seg> <seg type="pāda" n="b">sa tvāṃ pātu ṣadardhavikramagatis trilokyanātho hariḥ |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x15-1" n="*HV_1.0*15:1"><seg type="pāda" n="a">yo 'vidyādyair aśeṣair manasi vinihitaiḥ kleśasaṃjñais tridoṣair</seg> <seg type="pāda" n="b">aspṛṣṭo nirguṇatvāt paramagururajaḥkarmabhis tatphalair vā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x15-2" n="*HV_1.0*15:2"><seg type="pāda" n="a">sarvajñatvādiyukto niratiśayasukhaprāptihetur yatīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'nādir vāsudevaḥ śamayatu duritaṃ sarvajanmārjitaṃ vaḥ |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x16-1" n="*HV_1.0*16:1"><seg type="pāda" n="a">jitaṃ te puṇḍarīkākṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">namas te viśvabhāvana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x16-2" n="*HV_1.0*16:2"><seg type="pāda" n="a">namas te 'stu hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāpuruṣapūrvaja |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x17-1" n="*HV_1.0*17:1"><seg type="pāda" n="a">śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaśivarṇaṃ caturbhujam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x17-2" n="*HV_1.0*17:2"><seg type="pāda" n="a">prasannavadanaṃ dhyāyet</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvavighnopaśāntaye |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x18-1" n="*HV_1.0*18:1"><seg type="pāda" n="a">vāgīśādyāḥ sumanasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvārthānām upakrame |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x18-2" n="*HV_1.0*18:2"><seg type="pāda" n="a">yaṃ natvā kṛtakṛtyāḥ syus</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ namāmi gajānanam |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x19-1" n="*HV_1.0*19:1"><seg type="pāda" n="a">indirākucapāṭīra+</seg> <seg type="pāda" n="b">+paṅkasaṃkalitodaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x19-2" n="*HV_1.0*19:2"><seg type="pāda" n="a">dadyād amandam ānandam</seg> <seg type="pāda" n="b">acirān no nṛkesarī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x19-3" n="*HV_1.0*19:3"><seg type="pāda" n="a">kālindījalakallola+</seg> <seg type="pāda" n="b">+kolāhalakutūhalī |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x20-1" n="*HV_1.0*20:1"><seg type="pāda" n="a">asatkīrtanakāntāra+</seg> <seg type="pāda" n="b">+parivartanapāṃsulām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x20-2" n="*HV_1.0*20:2"><seg type="pāda" n="a">vācaṃ śaurikathālāpa+</seg> <seg type="pāda" n="b">+gaṅgayaiva punīmahe |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x21-1" n="*HV_1.0*21:1"><seg type="pāda" n="a">indīvarakaḷaśyāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">indirānandakandaḷam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x21-2" n="*HV_1.0*21:2"><seg type="pāda" n="a">vandārujanamandāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vande 'haṃ yadunandanam |</seg> </l>

<l xml:id="xHV_1.0x22-1" n="*HV_1.0*22:1"><seg type="pāda" n="a">vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakteḥ putram akalmaṣam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x22-2" n="*HV_1.0*22:2"><seg type="pāda" n="a">parāśarātmajaṃ vande</seg> <seg type="pāda" n="b">śukatātaṃ taponidhim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x22-3" n="*HV_1.0*22:3"><seg type="pāda" n="a">vyāsāya viṣṇurūpāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāsarūpāya viṣṇave |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.0x22-4" n="*HV_1.0*22:4"><seg type="pāda" n="a">namo vai brahmanidhaye</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsiṣṭhāya namo namaḥ |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="śaunaka uvāca"/>

<lg xml:id="HV_1.1">
<l><seg type="pāda" n="a">saute sumahadākhyānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavatā parikīrtitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāratānāṃ ca sarveṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pārthivānāṃ tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.2">
<l><seg type="pāda" n="a">devānāṃ dānavānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvoragarakṣasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityānām atha siddhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">guhyakānāṃ tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.3">
<l><seg type="pāda" n="a">atyadbhutāni karmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vikramā dharmaniścayāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vicitrāś ca kathāyogā</seg> <seg type="pāda" n="d">janma cāgryam anuttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.4">
<l><seg type="pāda" n="a">kathitaṃ bhavatā puṇyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">purāṇaṃ ślakṣṇayā girā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manaḥkarṇasukhaṃ tan māṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prīṇāty amṛtasaṃmitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra janma kurūṇāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayoktaṃ lomaharṣiṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na tu vṛṣṇyandhakānāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">tad bhavān prabravītu me</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="sūta uvāca"/>

<lg xml:id="HV_1.6">
<l><seg type="pāda" n="a">janamejayena yat pṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ</seg> </l>
<note>k: D6 T G M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.6x23" n="*HV_1.6*23"><seg type="pāda" n="a">dharmavit kathayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">kulaṃ teṣāṃ savistaram |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇīnāṃ vaṃśam āditaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.7">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvetihāsaṃ kārtsnyena</seg> <seg type="pāda" n="b">bharatānāṃ sa bhārataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janamejayo mahāprājño</seg> <seg type="pāda" n="d">vaiśaṃpāyanam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.8">
<l><seg type="pāda" n="a">mahābhāratam ākhyānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bahvarthaṃ bahuvistaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathitaṃ bhavatā vipra</seg> <seg type="pāda" n="d">vistareṇa mayā śrutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra śūrāḥ samākhyātā</seg> <seg type="pāda" n="b">bahavaḥ puruṣarṣabhāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāmabhiḥ karmabhiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇyandhakamahārathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.10">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ karmāvadātāni</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayoktāni dvijottama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatra tatra samāsena</seg> <seg type="pāda" n="d">vistareṇaiva cābhibho</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.11">
<l><seg type="pāda" n="a">na ca me tṛptir astīha</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtyamāne purātane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaś ca me mato rāśir</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇayaḥ pāṇḍavās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.12">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavāṃś ca vaṃśakuśalas</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ pratyakṣadarśivān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathayasva kulaṃ teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vistareṇa tapodhana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.13">
<l><seg type="pāda" n="a">yasya yasyānvaye ye ye</seg> <seg type="pāda" n="b">tāṃs tān icchāmi veditum</seg> </l>
<note>k: Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.13x24" n="*HV_1.13*24"><seg type="pāda" n="a">pūrvaṃ kathā samākhyātā</seg> <seg type="pāda" n="b">vicitrā ca mahīpate |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vicitrām ā prajāpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.13x25" n="*HV_1.13*25"><seg type="pāda" n="a">sarvam etad aśeṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kathayasva dvijottama |</seg> </l>

<note>k: D2.5 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.13x26" n="*HV_1.13*26"><seg type="pāda" n="a">yena vai śṛṇvatāṃ puṃsām</seg> <seg type="pāda" n="b">aputratvaṃ praṇaśyati |</seg> </l>

<note>k: T4 cont. after *25, T2.3 G1 ins. after 12, D2 G4 ins. after 13: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.13x27" n="*HV_1.13*27"><seg type="pāda" n="a">evaṃ saṃcodito rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāsaśiṣyo mahāmune |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="sūta uvāca"/>

<lg xml:id="HV_1.14">
<l><seg type="pāda" n="a">satkṛtya paripṛṣṭas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sa mahātmā mahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vistareṇānupūrvyā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kathayām āsa tāṃ kathām</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_1.15">
<l><seg type="pāda" n="a">śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyāṃ pāpapraṇāśinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathyamānāṃ mayā citrāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bahvarthāṃ śrutisaṃmitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.16">
<l><seg type="pāda" n="a">yaś caināṃ dhārayet tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.26x28" n="*HV_1.26*28"><seg type="pāda" n="a">yaś caināṃ dhārayed vipraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāvayed vā mahātmanām |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svavaṃśadhāraṇaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">svargaloke mahīyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.17">
<l><seg type="pāda" n="a">avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tan</seg> <seg type="pāda" n="b">nityaṃ sadasadātmakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradhānaṃ puruṣaṃ tasmān</seg> <seg type="pāda" n="d">nirmame viśvam īśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.18">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ vai viddhi mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmāṇam amitaujasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nārāyaṇaparāyaṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.19">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃkaras tu mahatas</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmād bhūtāni jajñire</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūtabhedāś ca bhūtebhya</seg> <seg type="pāda" n="d">iti sargaḥ sanātanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.20">
<l><seg type="pāda" n="a">vistarāvayavaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāprajñaṃ yathāśrutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīrtyamānaṃ śṛṇu mayā</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrveṣāṃ kīrtivardhanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.21">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanyaṃ yaśasyaṃ śatrughnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svargyam āyurvivardhanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīrtanaṃ sthirakīrtīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarveṣāṃ puṇyakarmaṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmāt kalyāya te kalyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samagraṃ śucaye śuciḥ</seg> </l>
<note>k: Ś1 K D1.3.4.6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.22x29-1" n="*HV_1.22*29:1"><seg type="pāda" n="a">tasmai hiraṇyagarbhāya</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣāyeśvarāya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.22x29-2" n="*HV_1.22*29:2"><seg type="pāda" n="a">ajāya prathamāyaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">variṣṭhāya prajāpate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.22x29-3" n="*HV_1.22*29:3"><seg type="pāda" n="a">brahmaṇe lokanāthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">gariṣṭhāya svayaṃbhuve |</seg> </l>
<note>k: D1 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.22x30" n="*HV_1.22*30"><seg type="pāda" n="a">praṇamya prabhave pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmai amitatejase |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ā vṛṣṇivaṃśād vakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūtasargam anuttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.23">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣṇuḥ svayaṃbhūr bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apa eva sasarjādau</seg> <seg type="pāda" n="d">tāsu vīryam avāsṛjat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.24">
<l><seg type="pāda" n="a">āpo nārā iti proktā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāmnā pūrvam iti śrutiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.25">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇyavarṇam abhavat</seg> <seg type="pāda" n="b">tad aṇḍam udakeśayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatra jajñe svayaṃ brahmā</seg> <seg type="pāda" n="d">svayaṃbhūr iti naḥ śrutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.26">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇyagarbho bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣitvā parivatsaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad aṇḍam akarod dvaidhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">divaṃ bhuvam athāpi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tayoḥ śakalyor madhyam</seg> <seg type="pāda" n="b">ākāśam akarot prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apsu pāriplavāṃ pṛthvīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">diśaś ca daśadhā dadhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra kālaṃ mano vācaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmaṃ krodham atho ratim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sraṣṭum icchan prajāpatim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.29">
<l><seg type="pāda" n="a">marīcim atryaṅgirasau</seg> <seg type="pāda" n="b">pulastyaṃ pulahaṃ kratum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasiṣṭhaṃ ca mahātejāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">so 'sṛjat sapta mānasān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sapta brahmāṇa ity ete</seg> <seg type="pāda" n="b">purāṇe niścayaṃ gatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārāyaṇātmakānāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">saptānāṃ brahmajanmanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'sṛjat punar brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">rudraṃ roṣātmasaṃbhavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sanatkumāraṃ ca ṛṣiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrveṣām api pūrvajam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: 1.31: Saṃdhi nicht durchgeführt zwischen "ca ṛṣim". :k</note>
<lg xml:id="HV_1.32">
<l><seg type="pāda" n="a">sapta tv ete prajāyante</seg> <seg type="pāda" n="b">prajā rudraś ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">skandaḥ sanatkumāraś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tejaḥ saṃkṣipya tiṣṭhataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.33">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ sapta mahāvaṃśā</seg> <seg type="pāda" n="b">divyā devagaṇānvitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kriyāvantaḥ prajāvanto</seg> <seg type="pāda" n="d">maharṣibhir alaṃkṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.34">
<l><seg type="pāda" n="a">vidyuto 'śanimeghāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">rohitendradhanūṃsi ca</seg> </l>
<note>k: T G M4 ins. after 32; D6 after 33ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.33x31-1" n="*HV_1.33*31:1"><seg type="pāda" n="a">sanaś ca yogatattvajñaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sanakaṃ ca sanandanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.33x31-2" n="*HV_1.33*31:2"><seg type="pāda" n="a">ete sapta samākhyātā</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yādāṃsi ca sasarjādau</seg> <seg type="pāda" n="d">parjanyaṃ ca sasarja ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.35">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛco yajūṃṣi sāmāni</seg> <seg type="pāda" n="b">nirmame yajñasiddhaye</seg> </l>
<note>k: Ś1 K V2 Dn D3(marg.).4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.35x32-1" n="*HV_1.35*32:1"><seg type="pāda" n="a">mukhād devān ajanayat</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṝṃś ceśo 'pi vakṣasaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.35x32-2" n="*HV_1.35*32:2"><seg type="pāda" n="a">prajanāc ca manuṣyān vai</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghanān nirmame 'surān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sādhyāṃs tair ayajan devān</seg> <seg type="pāda" n="d">ity evam anuśuśrumaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.36">
<l><seg type="pāda" n="a">uccāvacāni bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">gātrebhyas tasya jajñire</seg> </l>
<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.36x33-1" n="*HV_1.36*33:1"><seg type="pāda" n="a">brahmāṇaṃ hṛdayaṃ bhittvā</seg> <seg type="pāda" n="b">niścito bhagavān bhṛguḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.36x33-2" n="*HV_1.36*33:2"><seg type="pāda" n="a">stanaṃ tu dakṣiṇaṃ bhittvā</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmajena ca vigrahaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.36x33-3" n="*HV_1.36*33:3"><seg type="pāda" n="a">niśrito bhagavān dharmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvalokasukhāvahaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.36x33-4" n="*HV_1.36*33:4"><seg type="pāda" n="a">trayas tasya varāḥ putrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvabhūtamanoharāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.36x33-5" n="*HV_1.36*33:5"><seg type="pāda" n="a">kāmaḥ śamaś ca harṣaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā lokadhāriṇaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.36x33-6" n="*HV_1.36*33:6"><seg type="pāda" n="a">kāmasya tu ratir bhāryā</seg> <seg type="pāda" n="b">śamasya prītir aṅganā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_1.36x33-7" n="*HV_1.36*33:7"><seg type="pāda" n="a">nandā bhāryā ca harṣasya</seg> <seg type="pāda" n="b">trayo lokāḥ pratiṣṭhitāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpavasya prajāsargaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sṛjato hi prajāpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K Dn D3(marg.).4 G4 M2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.36x34" n="*HV_1.36*34"><seg type="pāda" n="a">sṛjyamānāḥ prajā naiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vivardhante yadā tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_1.37">
<l><seg type="pāda" n="a">dvidhā kṛtvātmano deham</seg> <seg type="pāda" n="b">ardhena puruṣo 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ardhena nārī tasyāṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">sasṛje vividhāḥ prajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">divaṃ ca pṛthivīṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">mahimnā vyāpya tiṣṭati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.38">
<l><seg type="pāda" n="a">virājam asṛjad viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'sṛjat puruṣaṃ virāṭ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puruṣaṃ taṃ manuṃ viddhi</seg> <seg type="pāda" n="d">tad vai manvantaraṃ smṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dvitīyam āpavasyaitan</seg> <seg type="pāda" n="f">manor antaram ucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.39">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vairājaḥ prajāsargaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sasarja puruṣaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<note>k: D6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.39x35" n="*HV_1.39*35"><seg type="pāda" n="a">manuṃ prajāpatiṃ viddhi</seg> <seg type="pāda" n="b">sasarja prabhur īśvaraḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārāyaṇavisargaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">prajās tasyāpy ayonijāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_1.40">
<l><seg type="pāda" n="a">āyuṣmān kīrtimān dhanyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāvāṃś ca bhaven naraḥ</seg> </l>
<note>k: T G ins. after 40ab, M1.2.4 after 40: :k</note>
<l xml:id="xHV_1.40x36" n="*HV_1.40*36"><seg type="pāda" n="a">sthiravaṃśaś ca bhavati</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛtaḥ svarge mahīyate |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādisargaṃ viditvemaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yatheṣṭāṃ prāpnuyād gatim</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 2, transliterated by Peter Schreiner; version of February 13, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_2.1">
<l><seg type="pāda" n="a">sa sṛṣṭāsu prajāsv evam</seg> <seg type="pāda" n="b">āpavo vai prajāpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śatarūpām ayonijām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.2">
<l><seg type="pāda" n="a">āpavasya mahimnā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">divam āvṛtya tiṣṭhataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharmeṇaiva mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">śatarūpā vyajāyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tu varṣāyutaṃ taptvā</seg> <seg type="pāda" n="b">tapaḥ paramaduścaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhartāraṃ dīptatapasaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">puruṣaṃ pratyapadyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vai svāyaṃbhuvas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣo manur ucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyaikasaptatiyugaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">manvantaram ihocyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.5">
<l><seg type="pāda" n="a">vairājāt puruṣād vīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatarūpā vyajāta</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">priyavratottānapādau</seg> <seg type="pāda" n="d">vīrāt kāmyā vyajāyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.6">
<l><seg type="pāda" n="a">kāmyā nāma mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">kardamasya prajāpateḥ</seg> </l>
<note>k: After 6ab, T1.2.4,G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.6abx37" n="*HV_2.6ab*37"><seg type="pāda" n="a">sutā sutapasā yuktā</seg> <seg type="pāda" n="b">mahatī lokadhāriṇī |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāmyāputrāś ca catvāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2-4,Ñ2.3,V,B1.2,D(D3 marg.),T3.4 ins., after 6; B3 after 6ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.6x38" n="*HV_2.6*38"><seg type="pāda" n="a">priyavrataṃ samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">patiṃ sājanayat sutān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_2.7">
<l><seg type="pāda" n="a">uttānapādaṃ jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">putram atriḥ prajāpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttānapādāc caturaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sūnṛtā suṣuve sutān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.8">
<l><seg type="pāda" n="a">dharmasya kanyā suśroṇī</seg> <seg type="pāda" n="b">sūnṛtā nāma viśrutā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpannā vāci dharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">dhruvasya jananī śubhā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.9">
<l><seg type="pāda" n="a">dhruvaṃ ca kīrtimantaṃ cāpy</seg> <seg type="pāda" n="b">ayasmantam ayaspatim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttānapādo 'janayat</seg> <seg type="pāda" n="d">sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.10">
<l><seg type="pāda" n="a">dhruvo varṣasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">trīṇi divyāni bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapas tepe mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">prārthayan sumahad yaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmai brahmā dadau prītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthānam ātmasamaṃ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acalam caiva purataḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyābhimānam ṛddhiṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mahimānaṃ nirīkṣya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devāsurāṇām ācāryaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">ślokam apy uśanā jagau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.13">
<l><seg type="pāda" n="a">aho yasya tapaso vīryam</seg> <seg type="pāda" n="b">aho śrutam aho vratam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yam adya purataḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmāc chliṣṭaṃ ca mānyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dhruvāc chambur vyajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śliṣṭer ādhatta succhāyā</seg> <seg type="pāda" n="d">pañca putrān akalmaṣān</seg> </l>
<note>k: K2,D2 ins. after 14cd; K3,D1 after 14: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.14cdx39-1" n="*HV_2.14cd*39:1"><seg type="pāda" n="a">prācīnagarbhaṃ vṛkatiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛkalaṃ vṛkatejasam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_2.14cdx39-2" n="*HV_2.14cd*39:2"><seg type="pāda" n="a">patnī prācīnagarbhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sūnṛtā suṣuve nṛpa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_2.14cdx39-3" n="*HV_2.14cd*39:3"><seg type="pāda" n="a">nāmnodāradhiyaṃ putram</seg> <seg type="pāda" n="b">indro yaḥ pūrvajanmani ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_2.14cdx39-4" n="*HV_2.14cd*39:4"><seg type="pāda" n="a">udāradhīḥ sutaṃ bhadrā+</seg> <seg type="pāda" n="b">+janayad vai divaṃjayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_2.14cdx39-5" n="*HV_2.14cd*39:5"><seg type="pāda" n="a">ripuṃ ripuṃjayaṃ jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">varāṅgī sā divaṃjayāt |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ripuṃ ripuṃjayaṃ vipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">vṛkalam vṛkatejasam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.15">
<l><seg type="pāda" n="a">ripor ādhatta bṛhatī</seg> <seg type="pāda" n="b">cākṣuṣam sarvatejasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajījanat puṣkariṇyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vairaṇyāṃ cākṣuṣo manum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.16">
<l><seg type="pāda" n="a">prajāpater ātmajāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vīraṇasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manor ajāyanta daśa</seg> <seg type="pāda" n="d">naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kanyāyāṃ bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="f">vairājasya prajāpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.17">
<l><seg type="pāda" n="a">ūruḥ pūruḥ śatadyumnas</seg> <seg type="pāda" n="b">tapasvī satyavit kaviḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agniṣṭud atirātraś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sudyumnaś ceti tenava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">abhimanyuś ca daśamo</seg> <seg type="pāda" n="f">naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.18">
<l><seg type="pāda" n="a">ūror'janayat putrān</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaḍāgneyī mahāprabhān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kratum āṅgirasaṃ śivam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.19">
<l><seg type="pāda" n="a">aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">venam ekaṃ vyajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apacāreṇa venasya</seg> <seg type="pāda" n="d">prakopaḥ sumahān abhūt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.20">
<l><seg type="pāda" n="a">prajārtham ṛṣayo 'thāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">mamanthur dakṣiṇaṃ karam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">venasya pāṇau mathite</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃbabhūva mahān ṛṣiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.21">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">eṣa vai muditāḥ prajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kariṣyati mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśaś ca prāpsyate mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.22">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dhanvī kavacī jātas</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā nirdahann iva</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G ins. after the repetition of 22a; T4 after 22a: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.22ax40-1" n="*HV_2.22a*40:1">baddhagodhāṅgulitravān |</l>
<l xml:id="xHV_2.22ax40-2" n="*HV_2.22a*40:2">prajārakṣākṛtotsāhaḥ |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthur vainyas tadā cemāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.23">
<l><seg type="pāda" n="a">rājasūyābhiṣiktānām</seg> <seg type="pāda" n="b">ādyaḥ sa vasudhādhipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmāc caiva samutpannau</seg> <seg type="pāda" n="d">nipuṇau sūtam agadhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.24">
<l><seg type="pāda" n="a">teneyaṃ gaur mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">dugdhā sasyāni bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajānāṃ vṛttikāmena</seg> <seg type="pāda" n="d">devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vīrudbhiḥ parvatais tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.26">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣu teṣu ca pātreṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">duhyamānā vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prādād yathepsitaṃ kṣīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tena prāṇān adhāryan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.27">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthuputrau tu dharmajñau</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñāte 'ntardhipālinau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śikhaṇḍinī havirdhānam</seg> <seg type="pāda" n="d">antardhānād vyājāyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.28">
<l><seg type="pāda" n="a">havirdhānāt ṣaḍāgneyī</seg> <seg type="pāda" n="b">dhiṣaṇājanayat sutān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prācīnabarhiṣaṃ śukram</seg> <seg type="pāda" n="d">gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.29">
<l><seg type="pāda" n="a">prācīnabarhir bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">mahān āsīt prajāpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">havirdhānān mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">yena saṃvardhitāḥ prajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.30">
<l><seg type="pāda" n="a">prācīnāgrāḥ kuśās tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivyāṃ janamejaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prācīnabarher abhavan</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivītalacāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.31">
<l><seg type="pāda" n="a">samudratanayāyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahatas tapasaḥ pāre</seg> <seg type="pāda" n="d">savarṇāyāṃ mahīpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.32">
<l><seg type="pāda" n="a">savarṇādhatta sāmudrī</seg> <seg type="pāda" n="b">daśa prācīnabarhiṣaḥ</seg> </l>
<note>k: After 32ab, T1.2 G1.3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.32abx41" n="*HV_2.32ab*41"><seg type="pāda" n="a">putrān vai janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvalokābhipūjitān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarve pracetasa nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">dhanurvedasya pāragāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.33">
<l><seg type="pāda" n="a">apṛthagdharmacaraṇās</seg> <seg type="pāda" n="b">te 'tapyanta mahat tapaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daśa varṣasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">samudrasalileśayāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tapaś caratsu pṛthivīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pracetaḥsu mahīruhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arakṣyamāṇām āvavrur</seg> <seg type="pāda" n="d">babhūvātha prajākṣayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 34, Ñ2 V B2 Ds D3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.34x42" n="*HV_2.34*42"><seg type="pāda" n="a">pratyāhṛtāḥ prajāḥ sarvāś</seg> <seg type="pāda" n="b">cākṣuṣasyāntare manoḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_2.35">
<l><seg type="pāda" n="a">nāśakan māruto vātuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daśa varṣasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tad upaśrutya tapasā</seg> <seg type="pāda" n="b">yuktāḥ sarve pracetasaḥ</seg> </l>
<note>k: For 36ab, Ñ1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.36abx43" n="*HV_2.36ab*43"><seg type="pāda" n="a">prācetasam upastavya</seg> <seg type="pāda" n="b">tapasaḥ sarvaparvataiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mukhebhyo vāyum agniṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">te 'sṛjañ jātamanyavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.37">
<l><seg type="pāda" n="a">unmūlān atha vṛkṣāṃs tān</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā vāyur aśoṣayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tān agnir adahad ghora</seg> <seg type="pāda" n="d">evam āsīd drumakṣayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.38">
<l><seg type="pāda" n="a">drumakṣayam atho buddhvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upagamyābravīd etān</seg> <seg type="pāda" n="d">rājā somaḥ pratāpavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.39">
<l><seg type="pāda" n="a">kopaṃ yacchata rājānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve prācīnabarhiṣaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī</seg> <seg type="pāda" n="d">śāmyetām agnimārutau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.40">
<l><seg type="pāda" n="a">ratnabhūtā ca kanyeyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyaṃ jānatā tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">dhṛtā garbheṇa vai mayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.41">
<l><seg type="pāda" n="a">māriṣā nāma nāmnaiṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛkṣāṇām iti nirmitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāryā vo 'stu mahābhāgā</seg> <seg type="pāda" n="d">somavaṃśavivardhinī</seg> //</l>
</lg>

<note>k: "mahābhāgā" could be attribute of Māriṣā (without visarga) or of the Pracetasaḥ (with visarga). :k</note>
<lg xml:id="HV_2.42">
<l><seg type="pāda" n="a">yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena</seg> <seg type="pāda" n="b">mama cārdhena tejasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asyām utpatsyate vidvān</seg> <seg type="pāda" n="d">dakṣo nāma prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.43">
<l><seg type="pāda" n="a">sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yuṣmattejomayena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agnināgnisamo bhūyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāḥ saṃvardhayiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.44">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ somasya vacanāj</seg> <seg type="pāda" n="b">jagṛhus te pracetasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">patnīṃ dharmeṇa māriṣām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 44, N (except Ś1 Ñ2 D6) T4 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.44x44" n="*HV_2.44*44"><seg type="pāda" n="a">māriṣāyāṃ tatas te vai</seg> <seg type="pāda" n="b">manasā garbham ādadhuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_2.45">
<l><seg type="pāda" n="a">daśabhyas tu pracetobhyo</seg> <seg type="pāda" n="b">māriṣāyāṃ prajāpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dakṣo jajñe mahātejāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">somasyāṃśena bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.46">
<l><seg type="pāda" n="a">putrān utpādayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">somavaṃśavivardhanān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acarāṃś ca carāṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">dvipado 'tha catuṣpadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.47">
<l><seg type="pāda" n="a">sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">palścād asṛjata striyaḥ</seg> </l>
<note>k: After 47ab, V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.47abx45" n="*HV_2.47ab*45"><seg type="pāda" n="a">tadā prajāvivṛddhyarthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mahātejāḥ prajāpatiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadau sa daśa darmāya</seg> <seg type="pāda" n="d">kaśyapāya trayodaśa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">śiṣṭāḥ somāya rājñe tu</seg> <seg type="pāda" n="f">nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.48">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsu devā khagā gāvo</seg> <seg type="pāda" n="b">nāgā ditijadānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandharvāpsarasaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñire 'nyāś ca jātayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.49">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥprabhṛti rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">prajā maithunasaṃbhavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkalpād darśanāt sparśāt</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrveṣāṃ sṛṣṭir ucyate</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_2.50">
<l><seg type="pāda" n="a">devānāṃ dānavānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvoragarakṣasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃbhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dakṣasya ca mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.51">
<l><seg type="pāda" n="a">aṅguṣṭhād brahmaṇo jāto</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣaś coktas tvayānagha</seg> </l>
<note>k: After 51ab, N (except Ś1 Ñ1) T2.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.51abx46" n="*HV_2.51ab*46"><seg type="pāda" n="a">vāmāṅguṣṭhāt tathā caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya patnī vyajāyata |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ prācetasatvaṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">punar lebhe mahātapāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.52">
<l><seg type="pāda" n="a">etaṃ me saṃśayaṃ vipra</seg> <seg type="pāda" n="b">vyākhyātuṃ tvam ihārhasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dauhitraś caiva somasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_2.53">
<l><seg type="pāda" n="a">utpattiś ca nirodhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nityau bhūteṣu bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṣayo 'tra na muhyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">vidyāvantaś ca ye janāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.54">
<l><seg type="pāda" n="a">yuge yuge bhavanty ete</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve dakṣādayo nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">punaś caiva nirudhyante</seg> <seg type="pāda" n="d">vidvāṃs tatra na muhyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.55">
<l><seg type="pāda" n="a">jyaiṣṭhyaṃ kāniṣṭhyam apy eṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvaṃ nāsīj janādhipa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapa eva garīyo 'bhūt</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhāvaś caiva kāraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_2.56">
<l><seg type="pāda" n="a">imāṃ hi sṛṣṭiṃ dakṣasya</seg> <seg type="pāda" n="b">yo vidyāt sacarācaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajāvān āyur uttīrṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svargaloke mahīyate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 56, D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_2.56x47" n="*HV_2.56*47"><seg type="pāda" n="a">divyān bhogān avāpnoti</seg> <seg type="pāda" n="b">rambhādistrībhir āvṛtaḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 3, transliterated by Peter Schreiner; version of March, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_3.1">
<l><seg type="pāda" n="a">devānāṃ dānavānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvoragarakṣasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpattiṃ vistareṇaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vaiśaṃpāyana kīrtaya</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_3.2">
<l><seg type="pāda" n="a">prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā sasarja bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā śṛṇu mahīpate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.3">
<l><seg type="pāda" n="a">manasā tv eva bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvam evāsṛjat prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṣīn devān sagandharvān</seg> <seg type="pāda" n="d">asurān atha rākṣasān</seg> //</l>
</lg>


<note>k: After 3, K2.4 Ñ2.3 V B D ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.3x48" n="*HV_3.3*48"><seg type="pāda" n="a">yakṣabhūtapiśācāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vayaḥpaśumṛgāṃs tathā |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_3.4">
<l><seg type="pāda" n="a">yadāsya yatamānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">na vyavardhanta vai prajāḥ</seg> </l>
<note>k: After 4ab, Ś1 K V2 Dn D1.2.4(marg.) T2-4 G2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.4abx49" n="*HV_3.4ab*49"><seg type="pāda" n="a">apadhyātā bhagavatā</seg> <seg type="pāda" n="b">mahādevena dhīmatā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ saṃcintya tu punaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāhetoḥ prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sa maithunena dharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sisṛkṣur vividhā prajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asiknīm āvahat patnīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vīraṇasya prajāpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sutāṃ sutapasā yuktāṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">mahatīṃ lokadhāraṇīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.6">
<l><seg type="pāda" n="a">atha putrasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vairaṇyāṃ pañca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asiknyāṃ janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">dakṣa eva prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃs tu dṛṣṭvā mahābhāgān</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃvivardhayiṣūn prajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devarṣiḥ priyasaṃvādo</seg> <seg type="pāda" n="d">nāradaḥ prābravīd idam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nāśāya vacanaṃ teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">śāpāyaivātmanas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.8">
<l><seg type="pāda" n="a">yaṃ kaśyapaḥ sutavaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">parameṣṭhī vyajījanat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dakṣasya vai duhitari</seg> <seg type="pāda" n="d">dakṣaśāpabhayān muniḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.9">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvaṃ sa hi samutpanno</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradaḥ parameṣṭhinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asiknyām atha vairaṇyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūyo devarṣisattamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">taṃ bhūyo janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="f">piteva munipuṃgavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tena dakṣaya putrā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">haryaśvā iti viśrutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirmathya nāśitāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">vidhinā ca na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyodyatas tadā dakṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">nāśāyāmitavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmarṣīn purataḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">yācitaḥ parameṣṭhinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'bhnisaṃdhiṃ cakre vai</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣas tu parameṣṭhinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kanyāyāṃ nārado mahyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tava putro bhaved iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tato dakṣaḥ sutāṃ prādāt</seg> <seg type="pāda" n="b">priyāṃ vai parameṣṭhine</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa tasyāṃ nārado jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūyaḥ śāpabhayād ṛṣiḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_3.14">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ praṇāśitāḥ putrā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradena maharṣinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajāpater dvijaśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">śrotum icchāmi tattvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_3.15">
<l><seg type="pāda" n="a">dakṣasya putrā haryaśvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vivardhayiṣavaḥ prajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samāgatā mahāvīryā</seg> <seg type="pāda" n="d">nāradas tān uvāca ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.16">
<l><seg type="pāda" n="a">bāliśā bata yūyaṃ ye</seg> <seg type="pāda" n="b">nāsyā jānīta vai bhuvaḥ</seg> </l>
<note>k: K1(marg.).2.3 (all first time).4 Ñ V B Dn Ds D1-4.5(first time).6 T1.3.4 G4 ins. after 16ab; K1(marg.).2.3 D5 (all second time) after 17ab; T2 G1-3.5 after 16; M4 after 18ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.16abx50" n="*HV_3.16ab*50"><seg type="pāda" n="a">pramāṇaṃ sraṣṭukāmā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">prajā prācetasātmajāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">antar ūrdhvam adhaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 Dn2 D4 ins. after 16; K1.3 cont. after the first occurrence of *50: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.16x51" n="*HV_3.16*51"><seg type="pāda" n="a">vāyor anaśanaṃ prāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">gatās te vai parābhavam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.17">
<l><seg type="pāda" n="a">te tu tadvacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">prayātā sarvatodiśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adyāpi na nivartante</seg> <seg type="pāda" n="d">samudrebhya ivāpagāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.18">
<l><seg type="pāda" n="a">haryaśveṣv atha naṣṭeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vairaṇyām eva putrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sahasram asṛjat prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.19">
<l><seg type="pāda" n="a">vivardhayiṣavas te tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śabalāśvāḥ prajās tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvoktaṃ vacanaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">nāradenaiva coditāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.20">
<l><seg type="pāda" n="a">anyonyam ūcus te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">samyag āha mahān ṛṣiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhrātṝṇāṃ padavī caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">gantavyā nātra saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 20, Ñ2.3 V B Dn D8u T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.20x52" n="*HV_3.20*52"><seg type="pāda" n="a">ekāgrā svasthamanaso</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāvad anupūrvaśaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.21">
<l><seg type="pāda" n="a">te 'pi tenaiva mārgeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">prayātāḥ sarvatodiśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adyāpi na nivartante</seg> <seg type="pāda" n="d">samudrebhya ivāpagāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.3(first time).4 Ñ2.3 V B D T G1-3.5 M4 ins. after 21; K1.3(second time) after 22: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.21x53-1" n="*HV_3.21*53:1"><seg type="pāda" n="a">naṣṭeṣu śabalāśveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣa kruddho 'bravīd vacaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.21x53-2" n="*HV_3.21*53:2"><seg type="pāda" n="a">nāradaṃ nāśam ehīti</seg> <seg type="pāda" n="b">garbhavāsaṃ vaseti ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tadāprabhṛti vai bhrātā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrātur anveṣaṇe nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prayāto naśyati vibho</seg> <seg type="pāda" n="d">tan na kāryaṃ vipaśyatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃś cāpi naṣṭān vijñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ</seg> </l>
<note>k: After 23ab, Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.23abx54" n="*HV_3.23ab*54"><seg type="pāda" n="a">tadbhītyā nāradaṃ śaptvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyā evāsṛjat prabhuḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjat kanyā</seg> <seg type="pāda" n="d">vairaṇyām iti na śrutam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 23, K2.4 Ñ V B Dn Ds D1-5 T G1-3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.23x55-1" n="*HV_3.23*55:1"><seg type="pāda" n="a">tās tadā pratijagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryārthe kaśyapaḥ prabhuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.23x55-2" n="*HV_3.23*55:2"><seg type="pāda" n="a">somo dharmaś ca kauravya</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaivānye maharṣayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.24">
<l><seg type="pāda" n="a">dadau sa daśa dharmāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kaśyapāya trayodaśa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saptaviṃśati somāya</seg> <seg type="pāda" n="d">catasro 'riṣṭanemaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.25">
<l><seg type="pāda" n="a">dve caiva bahuputrāya</seg> <seg type="pāda" n="b">dve caivāṅgirase tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dve bhṛśāśvāya viduṣe</seg> <seg type="pāda" n="d">tāsāṃ nāmāni me śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.26">
<l><seg type="pāda" n="a">arundhatī vasur jāmī</seg> <seg type="pāda" n="b">lambā bhānur marutvatī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkalpā ca muhūrtā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sādhyā viśvā ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dharmapatnyo daśa tv etās</seg> <seg type="pāda" n="f">tāsv apatyāni me śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.27">
<l><seg type="pāda" n="a">viśvedevās tu viśvāyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhyā sādhyān vyajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">marutvatyāṃ marutvanto</seg> <seg type="pāda" n="d">vasos tu vasavaḥ smṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.28">
<l><seg type="pāda" n="a">bhānos tu bhānavas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">muhūrtās tu mūhūrtajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lambāyāś caiva ghoṣo 'tha</seg> <seg type="pāda" n="d">nāgavīthī ca jāmijā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.29">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthivīviṣayaṃ sarvam</seg> <seg type="pāda" n="b">arundhatyāṃ vyajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkalpāyās tu sarvātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñe saṃkalpa eva ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1(marg. "sec. m.").2-4 Ñ1(first time).2.3 V B Dn Ds D2.3(marg.).5.6 ins. after 29; D4 after 34: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.29x56" n="*HV_3.29*56"><seg type="pāda" n="a">nāgavīthyāś ca jāminyā</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣalambā vyajāyata |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.30">
<l><seg type="pāda" n="a">yā rājan somapatnyas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣaḥ prācetaso dadau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvā nakṣatranāmnyas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">jyotiṣe parikīrtitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.31">
<l><seg type="pāda" n="a">ye tv aneke suragaṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">devā jyotiḥpurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasavo 'ṣṭau samākhyātās</seg> <seg type="pāda" n="d">teṣāṃ vakṣyāmi vistaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.32">
<l><seg type="pāda" n="a">āpo dhruvaś ca somaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dharaś caivānilo 'nalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyūṣaś ca prabhasaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vasavo nāmabhiḥ śrutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.33">
<l><seg type="pāda" n="a">āpasya putro vaitaṇḍyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śramaḥ śānto munis tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhruvasya putro bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="d">kālo lokaprakālanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.34">
<l><seg type="pāda" n="a">somasya bhagavān varcā</seg> <seg type="pāda" n="b">varcasvī yena jāyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharasya putro draviṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">hutahavyavahas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">manoharāyāḥ śiśiraḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">prāṇo 'tha ramaṇas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.35">
<l><seg type="pāda" n="a">anilasya śivā bhāryā</seg> <seg type="pāda" n="b">yasyāḥ putraḥ purojavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avijñātagatiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">dvau putrāv anilasya tu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.36">
<l><seg type="pāda" n="a">agniputraḥ kumāras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śarastambe śriyā vṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya śākho viśākhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">naigameṣaś ca pṛṣṭhajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">apatyaṃ kṛttikānāṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="f">kārttikeya iti smṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 36, N (except Ś1 Ñ1) T3.4 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.36x57" n="*HV_3.36*57"><seg type="pāda" n="a">skandaḥ sanatkumāraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sṛṣṭaḥ pādena tejasaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.37">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyūṣasya viduḥ putram</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣiṃ nāmnātha devalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvau putrau devalasyāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣamāvantau manīṣiṇau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.38">
<l><seg type="pāda" n="a">bṛhaspates tu bhaginī</seg> <seg type="pāda" n="b">varastrī brahmacāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogasiddhā jagat kṛtsnam</seg> <seg type="pāda" n="d">asaktā vicacāra ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.39">
<l><seg type="pāda" n="a">prabhāsasya tu bhāryā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">vasūnām aṣṭamasya tu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">visvakarmā mahābhāgas</seg> <seg type="pāda" n="d">tasyāṃ jajñe prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.40">
<l><seg type="pāda" n="a">kartā śilpasahasrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tridaśānāṃ ca vardhakiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kartā śilpavatāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.41">
<l><seg type="pāda" n="a">yaḥ sarveṣāṃ vimānānī</seg> <seg type="pāda" n="b">daivatānāṃ cakāra ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānuṣāś copajīvanti</seg> <seg type="pāda" n="d">yasya śilpaṃ mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-3 Ñ2.3 V1.2 B Dn Ds D1.2.3(marg.).4-6 T3.4 M4 ins. after 41; K4 V3 T1.2 G1.2.4.5 after 42: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.41x58-1" n="*HV_3.41*58:1"><seg type="pāda" n="a">surabhiḥ kaśyapād rudrān</seg> <seg type="pāda" n="b">ekādaśa vinirmame |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.41x58-2" n="*HV_3.41*58:2"><seg type="pāda" n="a">mahādevaprasādena</seg> <seg type="pāda" n="b">tapasā bhāvitā satī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.42">
<l><seg type="pāda" n="a">ajaikapād ahirbudhnyas</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṣṭā rudraś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaṣṭuś caivātmajaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">viśvarūpo mahāyaśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.43">
<l><seg type="pāda" n="a">haraś ca bahurūpaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tryambakaś cāparājitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kapardī raivatas tathā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 43, K2.4 V B Ds D1-3.5 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.43x59" n="*HV_3.43*59"><seg type="pāda" n="a">mṛgavyādhaś ca sarpaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kapālī ca viśāṃ pate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.44">
<l><seg type="pāda" n="a">ekādaśaite kathitā</seg> <seg type="pāda" n="b">rudrās tribhuvaneśvarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śataṃ caivaṃ samākhyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rudrāṇām amitaujasām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 44, K Ñ2.3 V B D T2-4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.44x60-1" n="*HV_3.44*60:1"><seg type="pāda" n="a">purāṇe bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">yair vyāptāḥ sacarācarāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.44x60-2" n="*HV_3.44*60:2"><seg type="pāda" n="a">lokā bharataśārdūla</seg> <seg type="pāda" n="b">kaśyapasya nibodha me |</seg> </l>
<note>k: V2 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.44x61" n="*HV_3.44*61"><seg type="pāda" n="a">anyaiḥ satyavratā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">yābhir lokatrayaṃ dhṛtam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.45">
<l><seg type="pāda" n="a">aditir ditir danuś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">ariṣṭā surasā tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">surabhir vinatā caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tāmrā krodhavaśā irā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kadrūr muniś ca lokeśa</seg> <seg type="pāda" n="f">tāsv apatyāni me śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<note>k: No sandhi between "krodhavaśā" and "irā"? :k</note>
<note>k: After 45c, D6 T G M3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.45x62-1" n="*HV_3.45*62:1"><seg type="pāda" n="a">...</seg> <seg type="pāda" n="b">khaṣā caiva trayodaśa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.45x62-2" n="*HV_3.45*62:2"><seg type="pāda" n="a">kaśyapasya tu bhāryā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">... |</seg> </l>
<note>k: Wrong sandhi if "khaṣā" stands for plural "khaṣāḥ"? :k</note>
<lg xml:id="HV_3.46">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvamanvantare śreṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="b">dvādaśāsan surottamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tuṣitā nāma te 'nyonyam</seg> <seg type="pāda" n="d">ūcur vaivasvate 'ntare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.47">
<l><seg type="pāda" n="a">upasthite 'tiyaśasyaś</seg> <seg type="pāda" n="b">cākṣuṣasyāntre manoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hitārthaṃ sarvalokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">samāgamya parasparam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.48">
<l><seg type="pāda" n="a">āgacchata drutaṃ devā</seg> <seg type="pāda" n="b">aditiṃ saṃpraviśya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manvantare prasūyāmas</seg> <seg type="pāda" n="d">tan naḥ śreyo bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.49">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā tu te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">cākṣuṣasyāntare manoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mārīcāt kaśyapāj jātās</seg> <seg type="pāda" n="d">te 'dityā dakṣakanyayā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 49, Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.49x63" n="*HV_3.49*63"><seg type="pāda" n="a">pūrvajanmani sutapaḥ+</seg> <seg type="pāda" n="b">+pṛśnirūpe babhūvatuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.50">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra viṣṇuś ca śakraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñāte punar eva hi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aryamā caiva dhātā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.51">
<l><seg type="pāda" n="a">vivasvān savitā caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">mitro varuṇa eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṃśo bhagaś cātitejā</seg> <seg type="pāda" n="d">ādityā dvādaśa smṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.52">
<l><seg type="pāda" n="a">cākṣuṣasyāntare pūrvam</seg> <seg type="pāda" n="b">āsan ye tuṣitāḥ surāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaivasvate 'ntare te vai</seg> <seg type="pāda" n="d">ādityā dvādaśa smṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.53">
<l><seg type="pāda" n="a">saptaviṃśat tu yāḥ proktāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">somapatnyo 'tha suvratāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāsām apatyāny abhavan</seg> <seg type="pāda" n="d">dīptāny amitatejasām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 53, D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.53x64" n="*HV_3.53*64"><seg type="pāda" n="a">tārāgaṇāḥ samastā ye</seg> <seg type="pāda" n="b">gagane ye cakāsati |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.54">
<l><seg type="pāda" n="a">ariṣṭanemeḥ patnīnām</seg> <seg type="pāda" n="b">apatyānīha ṣoḍaśa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahuputrasya viduṣaś</seg> <seg type="pāda" n="d">catasro vidyutaḥ smṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="f">ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.55">
<l><seg type="pāda" n="a">bhṛśāśvasya tu devarṣer</seg> <seg type="pāda" n="b">devapraharaṇāḥ sutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ete yugasahasrānte</seg> <seg type="pāda" n="d">jāyante punar eva ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.56">
<l><seg type="pāda" n="a">sarve devagaṇās tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">trayas triṃśat tu kāmajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣām api ca rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">nirodhotpattir ucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.57">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā sūryasya kauravya</seg> <seg type="pāda" n="b">udayāstamayāv iha</seg> </l>
<note>k: After 57ab, D6 T1.3.4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.57abx65" n="*HV_3.57ab*65"><seg type="pāda" n="a">tathā yugāni rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">praḷayā manavas tathā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ devanikāyās te</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃbhavanti yuge yuge</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.58">
<l><seg type="pāda" n="a">dityāḥ putradvayaṃ jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">kaśyapād iti naḥ śrutam</seg> </l>
<note>k: After 58ab, K2.4 B1 D1.2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.58abx66" n="*HV_3.58ab*66"><seg type="pāda" n="a">kaśyapasyātmajāv etau</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvebhyaḥ pūrvajau matau |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hiraṇyakaśipuś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">hiraṇyākṣaś ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">siṃhikā cābhavat kanyā</seg> <seg type="pāda" n="f">vipracitteḥ parigrahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 58, K Ñ2.3 V B D T1.2 G1.3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.58x67" n="*HV_3.58*67"><seg type="pāda" n="a">saiṃhikeyā iti khyātās</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyāḥ putrā mahābalāḥ |</seg> </l>

<note>k: K2.4 V B2 Dn D2.3.5 G3 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.58x68" n="*HV_3.58*68"><seg type="pāda" n="a">gaṇas teṣāṃ tu rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">daśasāhasra ucyate |</seg> </l>

<note>k: After *68, V1(marg.).3 read 64a-65b, V1 repeating the same in its proper place. While K2 V2 B2 D3(marg.).5 cont. after *68; Ñ2.3 B1.3 Ds D4.6 ins. after 58; V1 after the first occurrence of 64ab; V3 after 64ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.58x69-1" n="*HV_3.58*69:1"><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śataśo 'tha sahasraśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.58x69-2" n="*HV_3.58*69:2"><seg type="pāda" n="a">asaṃkhyātā mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">hiraṇyakaśipoḥ śṛṇu |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_3.59">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇyakaśipoḥ putrāś</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāraḥ prathitaujasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anuhrādaś ca hrādaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prahrādaś caiva vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.60">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃhrādas ca caturtho 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="b">dhrādaputro hradas tathā</seg> </l>
<note>k: After 60ab, K1-3 V2.3 Dn D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.60abx70" n="*HV_3.60ab*70"><seg type="pāda" n="a">saṃhrādaputrau sundaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nisundas tāv ubhau smṛtau |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hradasya putro 'py āyur vai</seg> <seg type="pāda" n="d">śivaḥ kālas tathaiva ca</seg> </l>
<note>k: After 60cd, T G1.3-5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.60cdx71" n="*HV_3.60cd*71"><seg type="pāda" n="a">saṃhrādaputra āyuṣmāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">śibir bāṣkala eva ca |</seg> </l>
<note>k: T3 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.60cdx72-1" n="*HV_3.60cd*72:1"><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ madhye mahābhāga</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvatra samadṛg vaśī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.60cdx72-2" n="*HV_3.60cd*72:2"><seg type="pāda" n="a">prahrādaḥ paramāṃ bhaktiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ya uvāca janārdane |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">virocanaś ca prāhrādir</seg> <seg type="pāda" n="f">balir jajñe virocanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.61">
<l><seg type="pāda" n="a">baleḥ putraśataṃ tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇajyeṣṭhaṃ narādhipa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhṛtarāṣṭraś ca sūryaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">candramāś cendratāpanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.62">
<l><seg type="pāda" n="a">kumbhanābho gardabhākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kukṣir ity edvamādayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇas teṣām atibalo</seg> <seg type="pāda" n="d">jyeṣṭhaḥ paśupateḥ priyaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.63">
<l><seg type="pāda" n="a">purākalpe hi bāṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">prasādyomāpatiṃ prabhum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pārśvato me vihāraḥ syād</seg> <seg type="pāda" n="d">ity evaṃ yācito varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 63, V1.3 B2(marg.) Ds Bomb. and Poona eds. ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.63x73-1" n="*HV_3.63*73:1"><seg type="pāda" n="a">bāṇasya cendradamano</seg> <seg type="pāda" n="b">lohityām udapadyata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.63x73-2" n="*HV_3.63*73:2"><seg type="pāda" n="a">gaṇas teṣāṃ tu rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">śatasāhasrasaṃmitaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.64">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇāksasutāḥ pañca</seg> <seg type="pāda" n="b">vidvāṃsaḥ sumahābalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jharjharaḥ śakuniś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūtasaṃtāpanas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">mahānābhaś ca vikrāntaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">kālanābhas tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.65">
<l><seg type="pāda" n="a">abhavan danuputrās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śataṃ tīvraparākramāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapasvino mahāvīryāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prādhānyena nibodha tān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.66">
<l><seg type="pāda" n="a">dvimūrdhā śakuniś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā śaṅkuśirā vibhuḥ</seg> </l>
<note>k: After 66ab, N(except Ś1 Ñ1 D3) T2-4 G1-3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.66abx74" n="*HV_3.66ab*74"><seg type="pāda" n="a">śaṅkukarṇo vivādaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gaveṣṭhī duṃdubhis tathā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayomukhaḥ śambaraś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kapilo vāmanas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.67">
<l><seg type="pāda" n="a">marīcir maghavāṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">iḍā gargaśirās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vikṣobhaṇaś ca ketuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">ketuvīryaśatahradau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.68">
<l><seg type="pāda" n="a">indrajit sasrvajic caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vajranābhas tathaiva ca</seg> </l>
<note>k: After 68ab, K2.4 Ñ3 V B D(except D2) T3.4 G4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.68abx75" n="*HV_3.68ab*75"><seg type="pāda" n="a">mahānābhaś ca vikrāntaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālanābhas tathaiva ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekacakro mahābāhus</seg> <seg type="pāda" n="d">tārakaś ca mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.69">
<l><seg type="pāda" n="a">vaiśvānaraḥ pulomā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vidrāvaṇamahāśirau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svarbhānur vṛṣaparvā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vipracittiś ca vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 69, N(except Ś1 Ñ1) T G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.69x76-1" n="*HV_3.69*76:1"><seg type="pāda" n="a">sūkṣmaś caiva nicandraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ūrṇanabho mahāhiriḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.69x76-2" n="*HV_3.69*76:2"><seg type="pāda" n="a">asilomā sukeśī ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṭhaś ca balako madaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.69x76-3" n="*HV_3.69*76:3"><seg type="pāda" n="a">tathā gaganamūrdhā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhanābho mahāsuraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.69x76-4" n="*HV_3.69*76:4"><seg type="pāda" n="a">pramado mayaḥ kupatho</seg> <seg type="pāda" n="b">hayagrīvaś ca vīryavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.69x76-5" n="*HV_3.69*76:5"><seg type="pāda" n="a">vaisṛpaḥ savirūpākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">supatho 'tha harāharau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.69x76-6" n="*HV_3.69*76:6"><seg type="pāda" n="a">hiraṇyakaśipuś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">śatamāyaś ca śambaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.69x76-7" n="*HV_3.69*76:7"><seg type="pāda" n="a">śarabhaḥ śalabhaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vipracittiś ca vīryavān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.70">
<l><seg type="pāda" n="a">sarva ete danoḥ putrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaśyapād abhijajñire</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vipracittipradhānās te</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavāḥ sumahābalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 70, M4 repeats 69ab. While N(except Ś1 K3 Ñ1) T G ins. after 70p; M4 after the repetition of 69ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.70x77-1" n="*HV_3.70*77:1"><seg type="pāda" n="a">eteṣāṃ yad apatyaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tan na śakyaṃ narādhipa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.70x77-2" n="*HV_3.70*77:2"><seg type="pāda" n="a">prasaṃkhyātuṃ mahīpāla</seg> <seg type="pāda" n="b">putrapautram anantakam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.71">
<l><seg type="pāda" n="a">svarbhānos tu prabhā kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">pulomnas tu śacī sutā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upadānavī hayaśirāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī</seg> //</l>
</lg>

<note>k: 3.71c hypermetric. :k</note>
<lg xml:id="HV_3.72">
<l><seg type="pāda" n="a">pulomā kālakā caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiśvānarasute ubhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahvapatye mahāsattve</seg> <seg type="pāda" n="d">mārīces tu parigrahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.73">
<l><seg type="pāda" n="a">tayoḥ putrasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaṣṭiṃ dānavasattamān</seg> </l>
<note>k: K2.4 Ñ2.3 V B D T G1.2 M4 ins. after 73ab; G3-5 after 73: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.73abx78" n="*HV_3.73ab*78"><seg type="pāda" n="a">caturdaśaśatān anyān</seg> <seg type="pāda" n="b">hiraṇyapuravāsinaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mārīcir janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">mahatā tapasānvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.74">
<l><seg type="pāda" n="a">paulomāḥ kālakeyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavās te mahābalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avadhyā devatānāṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="d">hiraṇyapuravāsinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pitāmahaprasādena</seg> <seg type="pāda" n="f">ye hatāḥ savyasācinā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 74, N(except Ś1 K3 Ñ1; K1 marg.) T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.74x79-1" n="*HV_3.74*79:1"><seg type="pāda" n="a">prabhāyā nahuṣaḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">jayantaś ca sacīsutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.74x79-2" n="*HV_3.74*79:2"><seg type="pāda" n="a">pūruṃ jajñe 'tha śarmiṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="b">duḥṣantam upadānavī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.75">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'pare mahāvīryā</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavā atidāruṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siṃhikāyām athotpannā</seg> <seg type="pāda" n="d">vipracitteḥ sutās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.76">
<l><seg type="pāda" n="a">daityadānavasaṃyogāj</seg> <seg type="pāda" n="b">jātās tīvraparākramāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siṃhikeyā iti khyātās</seg> <seg type="pāda" n="d">trayodaśa mahābalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.77">
<l><seg type="pāda" n="a">vyaṅgaḥ śalyaś ca balinau</seg> <seg type="pāda" n="b">balaś caiva mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vātāpir namuciś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">ilvalaḥ khasṛmas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.78">
<l><seg type="pāda" n="a">ājjiko narakaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kālanābhas tathaiva ca</seg> </l>
<note>k: K2-4 V1.3 B2.3 Dn Ds D2.4-6 T G1.2.4.5 M4 ins. after 78ab; K1 Ñ2.3 V2 B1 D3 G3 after 78; D1 cont. after *81: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.78abx80-1" n="*HV_3.78ab*80:1"><seg type="pāda" n="a">rāhur jyeṣṭhas tu teṣāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">candrasūryapramardanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.78abx80-2" n="*HV_3.78ab*80:2"><seg type="pāda" n="a">śaraḥ potaraṇaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vajranābhaś ca vīryavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.78abx80-3" n="*HV_3.78ab*80:3"><seg type="pāda" n="a">mūkaś caiva tuhuṇḍaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">hradaputrau babhūvatuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.78abx80-4" n="*HV_3.78ab*80:4"><seg type="pāda" n="a">mārīcaḥ sundaputraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tāḍakāyāṃ vyajāyata |</seg> </l>
<note>k: While D1 ins. after 78ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.78abx81" n="*HV_3.78ab*81"><seg type="pāda" n="a">svarbhānuś ca mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="b">vaktrayodhī mahāsuraḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saramāṇas tathā caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">śarakalpaś ca vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.79">
<l><seg type="pāda" n="a">ete vai dānavāḥ śreṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="b">danuvaṃśavivardhanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śataśo 'tha sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.80">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃhrādasya tu daityasya</seg> <seg type="pāda" n="b">nivātakavacāḥ kule</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samutpannāḥ sumahatā</seg> <seg type="pāda" n="d">tapasā bhāvitātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 80, N(except Ś1 K3 Ñ1) T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.80x82-1" n="*HV_3.80*82:1"><seg type="pāda" n="a">catasraḥ koṭayas tāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇimatyāṃ nivāsinaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.80x82-2" n="*HV_3.80*82:2"><seg type="pāda" n="a">te 'py avadhyās tu devānām</seg> <seg type="pāda" n="b">arjunena vipātitāḥ |</seg> </l>
<note>k: T1.2 G cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.80x83" n="*HV_3.80*83"><seg type="pāda" n="a">anekamāyākuśalā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanurvedasya pāragāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.81">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaṭ sutāḥ sumahāsattvās</seg> <seg type="pāda" n="b">tāmrāyāḥ parikīrtitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kākī śyenī ca bhāsī ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sugrīvī śucigṛdhrike</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.82">
<l><seg type="pāda" n="a">kākī tu janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">ulūkī pratyulūkakān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śyenī śyenāṃs tathā bhāsī</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāsān gṛdhrāṃś ca gṛdhrikā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.83">
<l><seg type="pāda" n="a">śucir audakān pakṣigaṇān</seg> <seg type="pāda" n="b">sugrīvī tu paraṃtapa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśvān uṣṭrān gardabhāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tāmrāvaṃśaḥ prakīrtitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.84">
<l><seg type="pāda" n="a">vinatāyās tu putrau dvāv</seg> <seg type="pāda" n="b">aruṇo garuḍas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suparṇaḥ patatāṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="d">dāruṇaḥ svena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.85">
<l><seg type="pāda" n="a">surasāyāḥ sahasraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpāṇām amitaujasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anekaśirasāṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">khecarāṇāṃ mahātmanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.86">
<l><seg type="pāda" n="a">kādraveyās tu balilnaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasram amitaujasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suparṇavaśagā nāgā</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñire 'nekamastakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.87">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ pradhānāḥ satataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śeṣavāsukitakṣakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">airāvato mahāpadmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kambalāśvatarāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.88">
<l><seg type="pāda" n="a">ailāpatraś ca śaṅkhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">karkoṭakadhanaṃjayau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahānīlamahākarṇau</seg> <seg type="pāda" n="d">dhṛtarāṣṭrabalāhakau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.89">
<l><seg type="pāda" n="a">kuharaḥ puṣpadaṃṣṭraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">durmukhaḥ sumukhas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaṅkhaś ca śaṅkhapālaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kapilo vāmanas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.90">
<l><seg type="pāda" n="a">nahuṣaḥ śaṅkharomā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇir ity evamādayaḥ</seg> </l>
<note>k: After 90ab, T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.90abx84" n="*HV_3.90ab*84"><seg type="pāda" n="a">ete cānye ca bahavo</seg> <seg type="pāda" n="b">daṃdaśūkā viṣolbaṇāḥ |</seg> </l>
<note>k: T3 cont.; K1.2(also marg.).4 Ñ2.3 V B Dn2 D3 D1-6 T2.4 G1.4 ins. after 90ab; Dn1 after 89ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.90abx85-1" n="*HV_3.90ab*85:1"><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">garuḍena nipātitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.90abx85-2" n="*HV_3.90ab*85:2"><seg type="pāda" n="a">caturdaśasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">krūrāṇām uragāśinā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaṇaṃ krodhavaśaṃ viddhi</seg> <seg type="pāda" n="d">tatra sarve ca daṃṣṭriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.91">
<l><seg type="pāda" n="a">sthalajāḥ pakṣiṇo 'bjās ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dharāyāḥ prasavaḥ smṛtaḥ</seg> </l>
<note>k: After 91ab, Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.91abx86-1" n="*HV_3.91ab*86:1"><seg type="pāda" n="a">anāyuṣāyāḥ putrās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcāśat sumahābalāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.91abx86-2" n="*HV_3.91ab*86:2"><seg type="pāda" n="a">surato guṇavṛttaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vikṣaro 'tha nṛpas tathā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gās tu vai janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">surabhī mahiṣī tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.92">
<l><seg type="pāda" n="a">irā vṛkṣalatāvallīs</seg> <seg type="pāda" n="b">tṛṇajātīś ca sarvaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">khasā tu yakṣaraksāṃsi</seg> <seg type="pāda" n="d">munir apsarasas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.93">
<l><seg type="pāda" n="a">ariṣṭā tu mahāsattvān</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvān amitaujasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ete kaśyapadāyādāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kīrtitāḥ sthāṇujaṃgamāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.94">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śataśo 'tha sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa manvantare tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">sargaḥ svārociṣe smṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.95">
<l><seg type="pāda" n="a">vaivasvate tu mahati</seg> <seg type="pāda" n="b">vāruṇe vitate kratau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">juhvānasya brahmaṇo vai</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāsarga ihocyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.96">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvaṃ yatra tu brahmarṣīn</seg> <seg type="pāda" n="b">utpannān sapta mānasān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putratve kalpayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">svayam eva pitāmahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.97">
<l><seg type="pāda" n="a">tato virodhe devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavānāṃ ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ditir vinaṣṭaputrā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">toṣayām āsa kaśyapam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.98">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ kaśyapaḥ prasannātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">samyagārādhitas tayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vareṇa cchandayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">sā ca vavre varaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.99">
<l><seg type="pāda" n="a">putram indravadhārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">samartham amitaujasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa ca tasyai varaṃ prādāt</seg> <seg type="pāda" n="d">prārthitaṃ sumahātapāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.100">
<l><seg type="pāda" n="a">dattvā ca varam avyagro</seg> <seg type="pāda" n="b">mārīcas tām abhāṣata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">indraṃ putro nihantā te</seg> <seg type="pāda" n="d">garbhe cec charadāṃ śatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.101">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi dhārayase śaucaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tatparā vratam āsthitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyati sutas te 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yady enaṃ dhārayiṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.102">
<l><seg type="pāda" n="a">tathety abhihito bhartā</seg> <seg type="pāda" n="b">tayā devyā mahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhārayām āsa garbhaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">śuciḥ sā vasudhādhipa</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 102, Db T G1-3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.102x87" n="*HV_3.102*87"><seg type="pāda" n="a">nityaṃ triṣavaṇaṃ snātā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛcchracāndrāyaṇe ratā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.103">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'bhyupagamād dityāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">garbham ādhāya kaśyapaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rocayan vai gaṇaśreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devānām amitaujasām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.104">
<l><seg type="pāda" n="a">tejaḥ saṃbhṛtya durdharṣam</seg> <seg type="pāda" n="b">avadhyam amaraiḥ sadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma partavāyaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tapase saṃśitavrataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 104, T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.104x88-1" n="*HV_3.104*88:1"><seg type="pāda" n="a">dadhāra sā ca taṃ garbhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samyak sā ca samanvitā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.104x88-2" n="*HV_3.104*88:2"><seg type="pāda" n="a">garbham ātmavadhārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">jñātvā taṃ maghavān api |</seg> </l>
<note>k: T3 cont.; T2 G M4 ins. after 104: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.104x89" n="*HV_3.104*89"><seg type="pāda" n="a">gate tu kāśyape tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">varadaḥ pākaśāsanaḥ |</seg> </l>

<note>k: T2.3 G M4 cont.; D6 T1.4 ins. after 104: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.104x90-1" n="*HV_3.104*90:1"><seg type="pāda" n="a">tasyāś caivāntaraprepsur</seg> <seg type="pāda" n="b">vavande caraṇau diteḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.104x90-2" n="*HV_3.104*90:2"><seg type="pāda" n="a">śuśrūṣayāmy ahaṃ devi</seg> <seg type="pāda" n="b">pādau te niyatavrate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.104x90-3" n="*HV_3.104*90:3"><seg type="pāda" n="a">evamuktā tu sā devī</seg> <seg type="pāda" n="b">śakreṇāmitatejasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.104x90-4" n="*HV_3.104*90:4"><seg type="pāda" n="a">uvāca vacanaṃ devī</seg> <seg type="pāda" n="b">śakraṃ śatrunibarhaṇam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.104x90-5" n="*HV_3.104*90:5"><seg type="pāda" n="a">śuśrūṣaya mahābhāga</seg> <seg type="pāda" n="b">niyatātmā mahādyute |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.104x90-6" n="*HV_3.104*90:6"><seg type="pāda" n="a">tataḥ paśyasi saṃjātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrātaraṃdīptatejasam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.104x90-7" n="*HV_3.104*90:7"><seg type="pāda" n="a">tac chrutvā vacanaṃ devyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śuśrūṣanaparāyaṇaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_3.105">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāś caivāntaraprepsur</seg> <seg type="pāda" n="b">abhavat pākaśāsanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūne varṣaśate cāsyā</seg> <seg type="pāda" n="d">dadarśāntaram acyutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.106">
<l><seg type="pāda" n="a">akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ditiḥ śayanam āviśat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nidrām āhārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">tasyāḥ kukṣiṃ praviśya ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vajrapāṇis tato garbhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">saptadhā taṃ nyakṛntata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.107">
<l><seg type="pāda" n="a">sa pāṭyamāno garbho 'tha</seg> <seg type="pāda" n="b">vajreṇa praruroda ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mā rodīr iti taṃ śakraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">punaḥ punar abhābravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.108">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'bhavat saptadhā garbhas</seg> <seg type="pāda" n="b">tam indro ruṣitaḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaikaṃ saptadhā cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">vajreṇaivārikarśanaḥ</seg> </l>
<note>k: After 108d, D6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-1" n="*HV_3.108d*91:1"><seg type="pāda" n="a">tena rodanaśabdena</seg> <seg type="pāda" n="b">ditiḥ sā pratyabudhyata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-2" n="*HV_3.108d*91:2"><seg type="pāda" n="a">uvāca śakram ārtā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ tv etat kṛpaṇaṃ kṛtam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-3" n="*HV_3.108d*91:3"><seg type="pāda" n="a">sa bhīto niścarat tasmād</seg> <seg type="pāda" n="b">yonidvārāt puraṃdaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-4" n="*HV_3.108d*91:4"><seg type="pāda" n="a">tataḥ pārśvagato devyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pādayor nipapāta ha ||</seg> </l>
<milestone unit="speaker" n="indraḥ"/>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-5" n="*HV_3.108d*91:5"><seg type="pāda" n="a">aśucir devi suptāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">pādayoḥ kṛtamūrdhajā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-6" n="*HV_3.108d*91:6"><seg type="pāda" n="a">mayātmavadhabhītena</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtaṃ tat kṣantum arhasi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-7" n="*HV_3.108d*91:7"><seg type="pāda" n="a">evamuktā tu sā devī</seg> <seg type="pāda" n="b">āha śakram idaṃ vacaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-8" n="*HV_3.108d*91:8"><seg type="pāda" n="a">sukṛtaṃ sādhu te putra</seg> <seg type="pāda" n="b">na te bhavati duṣkṛtam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-9" n="*HV_3.108d*91:9"><seg type="pāda" n="a">kiṃ tu vakṣyāmy ahaṃ kiṃcit</seg> <seg type="pāda" n="b">tat kuruṣvārimardana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-10" n="*HV_3.108d*91:10"><seg type="pāda" n="a">mamaiva putras tvaṃ deva</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣa caitān yadīcchasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.108dx91-11" n="*HV_3.108d*91:11"><seg type="pāda" n="a">bāḍham ity abravīd indra</seg> <seg type="pāda" n="b">evam etan na saṃśayaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">maruto nāma devās te</seg> <seg type="pāda" n="f">babhūvur bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.109">
<l><seg type="pāda" n="a">yathoktaṃ vai maghavatā</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaiva maruto 'bhavan</seg> </l>
<note>k: After 109ab, D6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.109bx92-1" n="*HV_3.109b*92:1"><seg type="pāda" n="a">mā rodīr iti yac chabdas</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayoktaḥ pākaśāsana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.109bx92-2" n="*HV_3.109b*92:2"><seg type="pāda" n="a">maruto nāma teneme</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavantu yadi manyase |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.109bx92-3" n="*HV_3.109b*92:3"><seg type="pāda" n="a">devāsureṣu yuddheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhṛtyās tava kṛte vibho |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.109bx92-4" n="*HV_3.109b*92:4"><seg type="pāda" n="a">pṛṣṭhato 'nugamiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">vaśagās te puraṃdara ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.109bx92-5" n="*HV_3.109b*92:5"><seg type="pāda" n="a">evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ devīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāha śakras tv idaṃ vacaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devā ekonapañcāśat</seg> <seg type="pāda" n="d">sahāyā vajrapāṇinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.110">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣām evaṃ pravṛddhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtānāṃ janamejaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nikāyeṣu nikāyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">hariḥ prādāt prajāpatīn</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kramaśas tāni rājyāni</seg> <seg type="pāda" n="f">pṛthoḥ pūrvaṃ tu bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.111">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hariḥ puruṣo vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo jiṣṇuḥ prajāpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parjanyas tapano vyaktas</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya sarvam idaṃ jagat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_3.112">
<note>k: After 111, V1 B2 ins. *94. While Ñ2.3 V3 ins. after 111; V1 cont. after *94; B1 Ds ins. after 112: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.111x93-1" n="*HV_3.111*93:1"><seg type="pāda" n="a">prayato bhava rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇuṣvaikamanās tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.111x93-2" n="*HV_3.111*93:2"><seg type="pāda" n="a">nāśuddhe nāśucau vāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">nāśiṣyāya kathaṃcana ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.111x93-3" n="*HV_3.111*93:3"><seg type="pāda" n="a">varṇayeyam ahaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtajñāya hitāya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_3.111x93-4" n="*HV_3.111*93:4"><seg type="pāda" n="a">svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyaṃ vedena saṃmitam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="a">bhūtasargam imaṃ samyag</seg> <seg type="pāda" n="b">jānato bharatarṣabha</seg> </l>
<note>k: K2.4 Ñ2.3 V2.3 B1 Dn D1.5 Bom. and Poona eds. ins. after 112ab; V1 B2 after 111: :k</note>
<l xml:id="xHV_3.112bx94" n="*HV_3.112b*94"><seg type="pāda" n="a">marutāṃ ca śubhaṃ janma</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇvataḥ paṭhato 'pi vā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāvṛttibhayam astīha</seg> <seg type="pāda" n="d">paralokabhayaṃ kutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 4, transliterated by Peter Bisschop, version of october 2, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_4.1">
<l><seg type="pāda" n="a">abhiṣicyādhirājye tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthuṃ vainyaṃ pitāmahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ krameṇa rājyāni</seg> <seg type="pāda" n="d">vyādeṣṭum upacakrame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.2">
<l><seg type="pāda" n="a">dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">nakṣatragrahayos tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñānāṃ tapasāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">somaṃ rājye 'bhyaṣecayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.3">
<l><seg type="pāda" n="a">apāṃ tu varuṇaṃ rājye</seg> <seg type="pāda" n="b">rājñāṃ vaiśravaṇaṃ patim</seg> </l>
<note>k: V2 D4 T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_4.3abx95-1" n="*HV_4.3ab*95:1"><seg type="pāda" n="a">bṛhaspatiṃ tu viśveṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dadāv āṅgirasaṃ patim ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.3abx95-2" n="*HV_4.3ab*95:2"><seg type="pāda" n="a">bhṛgūṇām adhipaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kāvyaṃ rājye 'bhiṣecayat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādityānāṃ tathā viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vasūnām atha pāvakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.4">
<l><seg type="pāda" n="a">prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">marutām atha vāsavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityānāṃ dānavānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prahlādam amitaujasam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.5">
<l><seg type="pāda" n="a">vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat</seg> </l>
<note>k: S1 K1.3 Dn D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_4.5abx96" n="*HV_4.5ab*96"><seg type="pāda" n="a">mātṝṇāṃ ca vratānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mantrāṇāṃ ca tathā gavām |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pārthivānāṃ tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: B2.3 Ds D6 T1 ins. after 5: K4 Dn D5 after 6: N2.3 V D3 after 4: B1 after 5ab: While K4 Dn D5 ins. *97 after 6: :k</note>
<l xml:id="xHV_4.5x97-1" n="*HV_4.5*97:1"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇaṃ tu sādhyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rudrāṇāṃ vṛṣabhadhvajam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.5x97-2" n="*HV_4.5*97:2"><seg type="pāda" n="a">vipracittiṃ tu rājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavānām athādiśat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_4.6">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvabhūtapiśācānām</seg> <seg type="pāda" n="b">girīśaṃ śūlapāṇinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śailānāṃ himavantaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nadīnām atha sāgaram</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 D6 ins. after 6: K4 Dn D5 cont. after *97: N2 after *99: N3 V B1.2 ins. after 9: :k</note>
<l xml:id="xHV_4.6x98-1" n="*HV_4.6*98:1"><seg type="pāda" n="a">gandhānāṃ marutāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtānām aśarīriṇām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.6x98-2" n="*HV_4.6*98:2"><seg type="pāda" n="a">śabdākāśavatāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vāyuṃ ca balināṃ varam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_4.7">
<l><seg type="pāda" n="a">gandharvāṇām adhipatiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakre citrarathaṃ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāgānāṃ vāsukiṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">sarpāṇām atha takṣakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.8">
<l><seg type="pāda" n="a">vāraṇānāṃ ca rājānam</seg> <seg type="pāda" n="b">airāvatam athādiśat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uccaiḥśravasam aśvānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">garuḍaṃ caiva pakṣiṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.9">
<l><seg type="pāda" n="a">mṛgāṇām atha śārdūlaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">govṛṣaṃ tu gavām api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanaspatīnāṃ rājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">plakṣam evābhyaṣecayat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 Dn D5.6 ins. after 9; N2 after 9ab; N3 V B1.2 cont. after *98; Ds ins. after 4; D3 after 6: :k</note>
<l xml:id="xHV_4.9x99-1" n="*HV_4.9*99:1"><seg type="pāda" n="a">sāgarāṇāṃ nadīnāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">meghānāṃ varṣaṇasya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.9x99-2" n="*HV_4.9*99:2"><seg type="pāda" n="a">ādityānāṃ adhipatiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">parjanyam abhiṣiktavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.9x99-3" n="*HV_4.9*99:3"><seg type="pāda" n="a">sarveṣāṃ daṃṣṭriṇāṃ śeṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānam abhyaṣecayat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.9x99-4" n="*HV_4.9*99:4"><seg type="pāda" n="a">sarīsṛpāṇāṃ sarpāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaṃ caiva takṣakam |</seg> </l>
<note>k: K4 N2.3 V B1.2 Dn Ds D3.5.6 Bom. and Poona eds. cont.; K1 D2 T1.2 G1-3.5 M4 ins. after 9: :k</note>
<l xml:id="xHV_4.9x100-1" n="*HV_4.9*100:1"><seg type="pāda" n="a">sarvāpsarogaṇānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmadevaḥ kṛtaḥ prabhuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.9x100-2" n="*HV_4.9*100:2"><seg type="pāda" n="a">ṛtūnām atha māsānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">divasānāṃ tathaiva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.9x100-3" n="*HV_4.9*100:3"><seg type="pāda" n="a">pakṣāṇāṃ ca kṣapāṇāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">muhūrtatithiparvaṇām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.9x100-4" n="*HV_4.9*100:4"><seg type="pāda" n="a">kalākāṣṭhāpramāṇānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gaterayanayos tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.9x100-5" n="*HV_4.9*100:5"><seg type="pāda" n="a">gaṇitasyātha yogasya</seg> <seg type="pāda" n="b">cakre saṃvatsaraṃ prabhum |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_4.10">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ vibhajya rājyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">krameṇa sa pitāmahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">diśāṃ pālān atha tataḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sthāpayāmāsa bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.11">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvasyāṃ diśi putraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vairājasya prajāpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">diśāpālaṃ sudhanvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rājānaṃ so 'bhyaṣecayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.12">
<l><seg type="pāda" n="a">dakṣiṇasyāṃ mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kardamasya prajāpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">rājānaṃ so 'bhyaṣecayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.13">
<l><seg type="pāda" n="a">paścimasyāṃ diśi tathā</seg> <seg type="pāda" n="b">rajasaḥ putramacyutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ketumantaṃ mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rājānaṃ so 'bhyaṣecayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā hiraṇyalomānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">parjanyasya prajāpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rājānaṃ so 'bhyaṣecayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tair iyaṃ pṛthivī sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">saptadvīpā sapattanā</seg> </l>
<note>k: D6 T3.4 G1-3.5 ins. after 15a: T2 after the repetition of 15a: :k</note>
<l xml:id="xHV_4.15ax101-1" n="*HV_4.15a*101:1">saśailavanakānanā |</l>
<l xml:id="xHV_4.15ax101-2" n="*HV_4.15a*101:2">sasāgarā ca sasarit |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathāpradeśam adyāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmeṇa paripālyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.16">
<l><seg type="pāda" n="a">rājasūyābhiṣiktaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthur ebhir narādhipaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vedadṛṣṭena vidhinā</seg> <seg type="pāda" n="d">rājarājyena rājabhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tato manvantare 'tīte</seg> <seg type="pāda" n="b">cākṣuṣe 'mitatejasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaivasvatāya manave</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivīrājyam ādiśat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya vistaram ākhyāsye</seg> <seg type="pāda" n="b">manor vaivasvatasya ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tavānukūlyād rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">yadi śuśrūṣase 'nagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">mahadd hy etad adhiṣṭhānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">purāṇe pariniṣṭhitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except S1 K3 N1) T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_4.18x102" n="*HV_4.18*102"><seg type="pāda" n="a">puṇyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svargavāsakaraṃ śubham |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_4.19">
<l><seg type="pāda" n="a">vistareṇa pṛthor janma</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiśampāyana kīrtaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā mahātmanā tena</seg> <seg type="pāda" n="d">dugdhā ceyaṃ vasuṃdharā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.20">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā ca pitṛbhir dugdhā</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā devair yatha rṣibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā daityaiś ca nāgaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā yakṣair yathā drumaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: All Mss. (except S1 N1 G4 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_4.20x103-1" n="*HV_4.20*103:1"><seg type="pāda" n="a">yathā śailaiḥ piśācaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvaiś ca dvijottamaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_4.20x103-2" n="*HV_4.20*103:2"><seg type="pāda" n="a">rākṣasaiś ca mahāsattvair</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā dugdhā vasuṃdharā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_4.21">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ pātraviśeṣāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiśaṃpāyana kīrtaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vatsān kṣīraviśeṣāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvam evānupūrvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.22">
<l><seg type="pāda" n="a">yasmiṃś ca kāraṇe pāṇir</seg> <seg type="pāda" n="b">venasya mathitaḥ purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kruddhair maharṣibhis tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">kāraṇaṃ tac ca kīrtaya</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_4.23">
<l><seg type="pāda" n="a">hanta te kathayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthor vainyasya saṃbhavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekāgraḥ prayataś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">śuśrūṣur janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.24">
<l><seg type="pāda" n="a">nāśuceḥ kṣudramanaso</seg> <seg type="pāda" n="b">nāśiṣyasyāvratasya vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīrtayeyam ahaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtaghnasyāhitasya vā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.25">
<l><seg type="pāda" n="a">svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanyaṃ vedena saṃmitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rahasyam ṛṣibhiḥ proktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śṛṇu rājan yathātatham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_4.26">
<l><seg type="pāda" n="a">yaś cainaṃ kīrtayen nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthor vainyasya saṃbhavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brāhmaṇebhyo namaskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">na sa śocet kṛtākṛtam</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 5, transliterated by Peter Bisschop, version of october 2, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_5.1">
<l><seg type="pāda" n="a">āsīd dharmasya saṃgoptā</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvam atrisamaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atrivaṃśasamutpannas</seg> <seg type="pāda" n="d">tv aṅgo nāma prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya putro 'bhavad veno</seg> <seg type="pāda" n="b">nātyarthaṃ dhārmiko 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jāto mṛtyusutāyāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">sunīthāyāṃ prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mātāmahadoṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">venaḥ kālātmajātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">kāmāl lokeṣv avartata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.4">
<l><seg type="pāda" n="a">maryādāṃ sthāpayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmāpetāṃ sa pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vedadharmān atikramya</seg> <seg type="pāda" n="d">so 'dharmanirato 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.5">
<l><seg type="pāda" n="a">niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajās tasmin prajāpatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāvartanna papuḥ somaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hutaṃ yajñeṣu devatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.6">
<l><seg type="pāda" n="a">na yaṣṭavyaṃ na hotavyam</seg> <seg type="pāda" n="b">iti tasya prajāpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsīt pratijñā krūreyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vināśe pratyupasthite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.7">
<l><seg type="pāda" n="a">aham ījyaś ca yaṣṭā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yajñaś ceti kurūdvaha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayi yajño vidhātavyo</seg> <seg type="pāda" n="d">mayi hotavyam ity api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tam atikrāntamaryādam</seg> <seg type="pāda" n="b">ādadānam asāṃpratam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūcur maharṣayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">marīcipramukhās tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.9">
<l><seg type="pāda" n="a">vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃvatsaragaṇān bahūn</seg> </l>
<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_5.9abx104" n="*HV_5.9ab*104"><seg type="pāda" n="a">phaladāyī sa cāsmākaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yajñas te 'dyāpi nānyathā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adharmaṃ kuru mā vena</seg> <seg type="pāda" n="d">naiṣa dharmaḥ satāṃ mataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.10">
<l><seg type="pāda" n="a">nidhane hi prasūtas tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāpatir asaṃśayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajāś ca pālayiṣye 'ham</seg> <seg type="pāda" n="d">iti te samayaḥ kṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃs tathā bruvataḥ sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">maharṣīn abravīt tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">venaḥ prahasya durbuddhir</seg> <seg type="pāda" n="d">imam artham anarthavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sraṣṭā dharmasya kaś cānyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrotavyaṃ kasya vā mayā</seg> </l>
<note>k: After 12ab, all Mss. (except S1 N1 M2.3; M1 missing) N2 V3 ins. after 11: :k</note>
<l xml:id="xHV_5.12abx105-1" n="*HV_5.12ab*105:1"><seg type="pāda" n="a">śrutavīryatapaḥsatyair</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā vā kaḥ samo bhuvi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.12abx105-2" n="*HV_5.12ab*105:2"><seg type="pāda" n="a">prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃmūḍhā na vidur nūnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavanto māṃ viśeṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.13">
<l><seg type="pāda" n="a">icchan daheyaṃ pṛthivīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">plāvayeyaṃ tathā jalaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dyāṃ vai bhuvaṃ ca rundheyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nātra kāryā vicāraṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.14">
<l><seg type="pāda" n="a">yadā na śakyate mānād</seg> <seg type="pāda" n="b">avalepāc ca pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anunetuṃ tadā venaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tataḥ kruddhā maharṣayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.15">
<l><seg type="pāda" n="a">nigṛhya taṃ mahātmāno</seg> <seg type="pāda" n="b">visphurantaṃ mahābalam</seg> </l>
<note>k: T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_5.15abx106-1" n="*HV_5.15ab*106:1"><seg type="pāda" n="a">hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa</seg> <seg type="pāda" n="b">ity ūcus te parasparam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.15abx106-2" n="*HV_5.15ab*106:2"><seg type="pāda" n="a">yo yajñapuruṣaṃ devam</seg> <seg type="pāda" n="b">anādinidhanaṃ harim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.15abx106-3" n="*HV_5.15ab*106:3"><seg type="pāda" n="a">vinindaty adhamācāro</seg> <seg type="pāda" n="b">na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.15abx106-4" n="*HV_5.15ab*106:4"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā mantrapūtais taiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuśair munigaṇā nṛpam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.15abx106-5" n="*HV_5.15ab*106:5"><seg type="pāda" n="a">nijaghnur nihataṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavan nindanādinā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.15abx106-6" n="*HV_5.15ab*106:6"><seg type="pāda" n="a">tasmin hate jagat sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dasyubhūtaṃ abhūn nṛpa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.15abx106-7" n="*HV_5.15ab*106:7"><seg type="pāda" n="a">tataḥ saṃmantrya ṛṣayo</seg> <seg type="pāda" n="b">mamanthus tasya bhūbhujaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato 'sya savyam ūruṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">mamanthur jātamanyavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmiṃs tu mathyamāne vai</seg> <seg type="pāda" n="b">rājña ūrau prajajñivān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hrasvo 'timātraḥ puruṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaś cāpi babhūva ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sa bhītaḥ prāñjalir bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sthitavāñ janamejaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tam atrir vihvalaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣīdety abravīt tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.18">
<l><seg type="pāda" n="a">niṣādavaṃśakartā sa</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūva vadatāṃ vara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhīvarān asṛjac cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">venakalmaṣasaṃbhavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.19">
<l><seg type="pāda" n="a">ye cānye vindhyanilayās</seg> <seg type="pāda" n="b">tumurās tumburās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adharmarucayas tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">viddhi tān venakalmaṣān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ punar mahātmānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṇiṃ venasya dakṣiṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">araṇīm iva saṃrabdhā</seg> <seg type="pāda" n="d">mamanthus te maharṣayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.21">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthus tasmāt samuttasthau</seg> <seg type="pāda" n="b">karāj jvalanasaṃnibhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīpyamānaḥ svavapuṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">sākṣād agnir iva jvalan</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V2 Ds 6 Bom. and Poona eds. ins. after 21; B2 after 21ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_5.21x107" n="*HV_5.21*107"><seg type="pāda" n="a">sa dhanvī kavacī jātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthur eva mahātapāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_5.22">
<l><seg type="pāda" n="a">ādyam ājagavaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanur gṛhya mahāravam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śarāṃś ca divyān rakṣārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kavacaṃ ca mahāprabham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmiñ jāte 'tha bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samāpetur mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">venaś ca tridivaṃ yayau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.24">
<l><seg type="pāda" n="a">samutpannena kauravya</seg> <seg type="pāda" n="b">satputreṇa mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trātaḥ sa puruṣavyāghra</seg> <seg type="pāda" n="d">punnāmno narakāt tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.25">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ samudrāś ca nadyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ratnāny ādāya sarvaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">toyāni cābhiṣekārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarva evopatasthire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.26">
<l><seg type="pāda" n="a">pitāmahaś ca bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">devair āṅgirasaiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthāvarāṇi ca bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="d">jaṃgamāni ca sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.27">
<l><seg type="pāda" n="a">samāgamya tadā vainyam</seg> <seg type="pāda" n="b">abhyaṣiñcan narādhipam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahatā rājarājyena</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāpālaṃ mahādyutim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.28">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'bhiṣikto mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhivad dharmakovidaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādhirājye tadā rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthur vainyaḥ pratāpavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.29">
<l><seg type="pāda" n="a">pitrāparañjitās tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prajās tenānurañjitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anurāgāt tatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">nāma rājety ajāyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.30">
<l><seg type="pāda" n="a">āpas tastambhire tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">samudram abhiyāsyataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parvatāś ca dadur mārgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dhvajasaṅgaś ca nābhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.31">
<l><seg type="pāda" n="a">akṛṣṭapacyā pṛthivī</seg> <seg type="pāda" n="b">sidhyanty annāni cintayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvakāmadughā gāvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">puṭake puṭake madhu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.32">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn eva kāle tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yajñe paitāmahe śubhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sautye 'hani mahāmatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.33">
<l><seg type="pāda" n="a">tasminn eva mahāyajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñe prājño 'tha māgadhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthoḥ stavārthaṃ tau tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">samāhūtau maharṣibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv ūcur ṛṣayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">stūyatām eṣa pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karmaitad anurūpaṃ vāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv ūcatus tadā sarvāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tān ṛṣīn sūtamāgadhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvāṃ devān ṛṣīṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.36">
<l><seg type="pāda" n="a">na cāsya vidvo vai karma</seg> <seg type="pāda" n="b">na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stotraṃ yenāsya kuryāva</seg> <seg type="pāda" n="d">rājñas tejasvino dvijāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="ṛṣayaḥ"/>
<l xml:id="xHV_5.36x108-1" n="*HV_5.36*108:1"><seg type="pāda" n="a">kariṣyate tu yat karma</seg> <seg type="pāda" n="b">cakravartī mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.36x108-2" n="*HV_5.36*108:2"><seg type="pāda" n="a">guṇā bhaviṣyā ye cāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">tair ayaṃ stūyatāṃ nṛpaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_5.37">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛṣibhis tau niyuktau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyaiḥ stūyatām iti</seg> </l>
<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_5.37abx109" n="*HV_5.37ab*109"><seg type="pāda" n="a">tau stutiṃ cakratur yuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sūtamāgadhakau nṛpa |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāni karmāṇi kṛtavān</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthuḥ paścān mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N2 V B1 Dn D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_5.37x110-1" n="*HV_5.37*110:1"><seg type="pāda" n="a">satyavāgdānaśīlo 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">satyasaṃdho nareśvaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.37x110-2" n="*HV_5.37*110:2"><seg type="pāda" n="a">śrīmāñ jaitraḥ kṣamāśīlo</seg> <seg type="pāda" n="b">vikrānto duṣṭaśāsanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.37x110-3" n="*HV_5.37*110:3"><seg type="pāda" n="a">dharmajñaś ca kṛtajñaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dayāvān priyabhāṣakaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.37x110-4" n="*HV_5.37*110:4"><seg type="pāda" n="a">mānyamānayitā yajvā</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇyaḥ sādhuvatsalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.37x110-5" n="*HV_5.37*110:5"><seg type="pāda" n="a">samaḥ śatrau ca mitre ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vyavahārasthito nṛpaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_5.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tadāprabhṛti trailokye</seg> <seg type="pāda" n="b">staveṣu janamejaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āśīrvādāḥ prayujyante</seg> <seg type="pāda" n="d">sūtamāgadhabandibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tayoḥ stavānte suprītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anūpadeśaṃ sūtāya</seg> <seg type="pāda" n="d">magadhaṃ māgadhāya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.40">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāḥ prāhur maharṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛttīnām eṣa vo dātā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyati janeśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_5.40x111-1" n="*HV_5.40*111:1"><seg type="pāda" n="a">taṃ prajāḥ pṛthivīnātham</seg> <seg type="pāda" n="b">upatasthuḥ kṣudhārditāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.40x111-2" n="*HV_5.40*111:2"><seg type="pāda" n="a">oṣadhīṣu pranaṣṭāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmin kāle hy arājake ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.40x111-3" n="*HV_5.40*111:3"><seg type="pāda" n="a">tam ūcus tena tāḥ pṛṣṭās</seg> <seg type="pāda" n="b">tatrāgamanakāraṇam |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="prajā ūcuḥ"/>

<l xml:id="xHV_5.40x111-4" n="*HV_5.40*111:4"><seg type="pāda" n="a">arājake naraśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">dharitryā sakalauṣadhīḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.40x111-5" n="*HV_5.40*111:5"><seg type="pāda" n="a">grastās tataḥ kṣayaṃ yānti</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāḥ sarvāḥ prajeśvara ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.40x111-6" n="*HV_5.40*111:6"><seg type="pāda" n="a">tvaṃ no vṛttiprado dhātrā</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāpālo nirūpitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.40x111-7" n="*HV_5.40*111:7"><seg type="pāda" n="a">dehi naḥ kṣutparītānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajānāṃ jīvanauṣahīḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_5.41">
<l><seg type="pāda" n="a">tato vainyaṃ mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāḥ samabhidudruvuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti</seg> <seg type="pāda" n="d">maharṣivacanāt tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.42">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'bhidrutaḥ prajābhis tu</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāhitacikīrṣayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanur gṛhya pṛṣatkāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivīm ārdayad balī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.43">
<l><seg type="pāda" n="a">tato vainyabhayatrastā</seg> <seg type="pāda" n="b">gaur bhūtvā prādravan mahī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃ pṛthur dhanur ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">dravantīm anvadhāvata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.44">
<l><seg type="pāda" n="a">sā lokān brahmalokādīn</seg> <seg type="pāda" n="b">gatvā vainyabhayāt tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradadarśāgrato vainyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pragṛhītaśarāsanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.45">
<l><seg type="pāda" n="a">jvaladbhir niśitair bāṇair</seg> <seg type="pāda" n="b">dīptatejasam acyutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahāyogaṃ mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">durdharṣam amarair api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.46">
<l><seg type="pāda" n="a">alabhantī tu sā trāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vainyam evānvapadyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtāñjalipuṭā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjyā lokais tribhiḥ sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.47">
<l><seg type="pāda" n="a">uvāca vainyaṃ nādharmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">strīvadhe paripaśyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ dhārayitā cāsi</seg> <seg type="pāda" n="d">prajā rājan vinā mayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.48">
<l><seg type="pāda" n="a">mayi lokāḥ sthitā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">mayedaṃ dhāryate jagat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">matkṛte na vinaśyeyuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāḥ pārthiva viddhi tat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.49">
<l><seg type="pāda" n="a">na mām arhasi hantuṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">śreyaś cet tvaṃ cikīrṣasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajānāṃ pṛthivīpāla</seg> <seg type="pāda" n="d">śṛṇu cedaṃ vaco mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.50">
<l><seg type="pāda" n="a">upāyataḥ samārabdhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve sidhyanty upakramāḥ</seg> </l>
<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_5.50abx112" n="*HV_5.50ab*112"><seg type="pāda" n="a">tasmād vadāmy upāyaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ kuruṣva yadīcchasi |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upāyaṃ paśya yena tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dhārayethāḥ prajā nṛpa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.51">
<l><seg type="pāda" n="a">hatvāpi māṃ na śaktas tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajānāṃ poṣaṇe nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">annabhūtā bhaviṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">yaccha kopaṃ mahādyute</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="pṛthuḥ"/>

<l xml:id="xHV_5.51x113-1" n="*HV_5.51*113:1"><seg type="pāda" n="a">ātmayogabalenemā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārayiṣyāmy ahaṃ prajāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_5.51x113-2" n="*HV_5.51*113:2"><seg type="pāda" n="a">tataḥ praṇamya vasudhā</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ bhūyaḥ prāha pārthivam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_5.52">
<l><seg type="pāda" n="a">avadhyāś ca striyaḥ prāhus</seg> <seg type="pāda" n="b">tiryagyonigateṣv api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sattveṣu pṛthivīpāla</seg> <seg type="pāda" n="d">na dharmaṃ tyaktum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_5.53">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā rājā mahāmanāḥ</seg> </l>
<note>k: D6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_5.53abx114" n="*HV_5.53ab*114"><seg type="pāda" n="a">cintayitvā bahuvidhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajānāṃ hitakamyayā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kopaṃ nigṛhya dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudhām idam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 6, transliterated by Peter Bisschop, version of october 2, 2001 :h</note>
<milestone unit="speaker" n="pṛthur uvāca"/>

<lg xml:id="HV_6.1">
<l><seg type="pāda" n="a">ekasyārthāya yo hanyād</seg> <seg type="pāda" n="b">ātmano vā parasya vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahūn vai prāṇino loke</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavet tasyeha pātakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sukham edhanti bahavo</seg> <seg type="pāda" n="b">yasmiṃs tu nihate śubhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmin hate nāsti bhadre</seg> <seg type="pāda" n="d">pātakaṃ nopapātakam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Dn D3 T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.2x115-1" n="*HV_6.2*115:1"><seg type="pāda" n="a">ekasmin yatra nidhanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpite duṣṭakāriṇi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_6.2x115-2" n="*HV_6.2*115:2"><seg type="pāda" n="a">bahūnāṃ bhavati kṣemaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra puṇyaprado vadhaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_6.3">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">haniṣyāmi vasuṃdhare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadi me vacanaṃ nādya</seg> <seg type="pāda" n="d">kariṣyasi jagaddhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tvāṃ nihatyādya bāṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">macchāsanaparāṅmukhīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ātmānaṃ prathayitvāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajā dhārayitā svayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tvaṃ śāsanam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">mama dharmabhṛtāṃ vare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃjīvaya prajāḥ sarvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">samarthā hy asi dhāraṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.6">
<l><seg type="pāda" n="a">duhitṛtvaṃ ca me gaccha</seg> <seg type="pāda" n="b">tata enam ahaṃ śaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niyaccheyaṃ tvadvadhārtham</seg> <seg type="pāda" n="d">udyataṃ ghoradarśanam</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vasuṃdharovāca"/>

<lg xml:id="HV_6.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvam etad ahaṃ vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhāsyāmi na saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vatsaṃ tu mama taṃ paśya</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣareyaṃ yena vatsalā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.8">
<l><seg type="pāda" n="a">samāṃ ca kuru sarvatra</seg> <seg type="pāda" n="b">māṃ tvaṃ dharmabhṛtāṃ vara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā viṣyandamānaṃ me</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣīraṃ sarvatra bhāvayet</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_6.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tata utsārayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">śilāḥ śatasahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanuṣkoṭyā tadā vainyas</seg> <seg type="pāda" n="d">tena śailā vivardhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K N2.3 V B D T2-4 G M3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.9x116-1" n="*HV_6.9*116:1"><seg type="pāda" n="a">pṛthur vainyas tadā rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">mahīṃ cakre samāṃ tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_6.9x116-2" n="*HV_6.9*116:2"><seg type="pāda" n="a">manvantareṣv atīteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣam āsīd vasuṃdharā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_6.9x116-3" n="*HV_6.9*116:3"><seg type="pāda" n="a">svabhāvenābhavaṃs tasyā</seg> <seg type="pāda" n="b">samāni viṣamāṇi ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_6.9x116-4" n="*HV_6.9*116:4"><seg type="pāda" n="a">cākṣuṣasyāntare pūrvam</seg> <seg type="pāda" n="b">āsīd evaṃ tadā kila |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_6.10">
<l><seg type="pāda" n="a">na hi pūrvavisarge vai</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣame pṛthivītale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā</seg> <seg type="pāda" n="d">grāmāṇāṃ vā tadābhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.11">
<l><seg type="pāda" n="a">na sasyāni na gorakṣyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na kṛṣir na vaṇikpathaḥ</seg> </l>
<note>k: K1(marg.).2-4 N2.3 V B D T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.10abx117-1" n="*HV_6.10ab*117:1"><seg type="pāda" n="a">naiva satyānṛtaṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">na lobho na ca matsaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_6.10abx117-2" n="*HV_6.10ab*117:2"><seg type="pāda" n="a">vaivasvate 'ntare tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">sāṃprate samupasthite |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vainyāt prabhṛti rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvasyaitasya saṃbhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.12">
<l><seg type="pāda" n="a">yatra yatra samaṃ tv asyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūmer āsīt tadānagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatra tatra prajāḥ sarvā</seg> <seg type="pāda" n="d">nivāsaṃ samarocayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.13">
<l><seg type="pāda" n="a">āhāraḥ phalamūlāni</seg> <seg type="pāda" n="b">prajānām abhavat tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛcchreṇa mahatā yukta</seg> <seg type="pāda" n="d">ity evam anuśuśruma</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.14">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃkalpayitvā vatsaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sve pāṇau puruṣavyāghra</seg> <seg type="pāda" n="d">dudoha pṛthivīṃ tataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sasyajātāni sarvāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthur vainyaḥ pratāpavān</seg> </l>
<note>k: V D1.2 ins. after 15ab: D5 after 15: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.15abx118" n="*HV_6.15ab*118"><seg type="pāda" n="a">sasyāni tena vai dugdhā</seg> <seg type="pāda" n="b">vainyeneyaṃ vasuṃdharā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tenānnena prajās tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">vartante 'dyāpi nityaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.16">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛṣibhiḥ śrūyate cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">punar dugdhhā vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vatsaḥ somo 'bhavat teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dogdhā cāṅgirasaḥ sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.17">
<l><seg type="pāda" n="a">bṛhaspatir mahātejāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pātraṃ chandāṃsi bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣīram āsīd anupamaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tapo brahma ca śāśvatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ punar devagaṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">puraṃdarapurogamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāñcanaṃ pātram ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">dugdheyaṃ śrūyate mahī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.19">
<l><seg type="pāda" n="a">vatsas tu maghavān āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">dogdhā tu savitā vibhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣīram ūrjaskaraṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">yena vartanti devatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.20">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṛbhiḥ śrūyate cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">punar dugdhā vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājataṃ pātram ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">svadhām amitavikramaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.21">
<l><seg type="pāda" n="a">yamo vaivasvatas teṣām</seg> <seg type="pāda" n="b">āsīd vatsaḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">antakaś cābhavad dogdhā</seg> <seg type="pāda" n="d">kālo lokaprakālanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.22">
<l><seg type="pāda" n="a">nāgaiś ca śrūyate dugdhā</seg> <seg type="pāda" n="b">vatsaṃ kṛtvā tu takṣakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alābupātram ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣaṃ kṣīraṃ narottama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.23">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣām airāvato dogdhā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāgānāṃ bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">sarpāṇāṃ ca mahīpate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tenaiva vartayanty ugrā</seg> <seg type="pāda" n="b">mahākāyā mahābalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadāhārās tadācārās</seg> <seg type="pāda" n="d">tadvīryās tadapāśrayāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.25">
<l><seg type="pāda" n="a">asuraiḥ śrūyate cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">punar dugdhā vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyasaṃ pātram ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">māyāḥ śatrunibarhaṇīḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.26">
<l><seg type="pāda" n="a">virocanas tu prāhrādir</seg> <seg type="pāda" n="b">vatsas teṣām abhūt tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛtvig dvimūrdhā daityānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">madhur dogdhā mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tayaite māyayādyāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve māyāvino 'surāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vartayanty amitaprajñās</seg> <seg type="pāda" n="d">tad eṣām amitaṃ balam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.28">
<l><seg type="pāda" n="a">yakṣaiś ca śrūyate rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">punar dugdhā vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āmapātre mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">purāntardhānam akṣayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.29">
<l><seg type="pāda" n="a">vatsaṃ vaiśravaṇaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣaiḥ puṇyajanais tathā</seg> </l>
<note>k: K2 N2.3 V B Dn Ds D3.6 T2-4 G M4 ins. after 29ab: D5 after the repetition of 28b: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.29abx119-1" n="*HV_6.29ab*119:1"><seg type="pāda" n="a">dogdhā rajatanābhas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pitā maṇivarasya yaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_6.29abx119-2" n="*HV_6.29ab*119:2"><seg type="pāda" n="a">yakṣātmajo mahātejās</seg> <seg type="pāda" n="b">triśīrṣaḥ sumahātapāḥ |</seg> </l>
<note>k: D1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.29abx120" n="*HV_6.29ab*120"><seg type="pāda" n="a">dogdhā tu dhanadaḥ svāminn</seg> <seg type="pāda" n="b">evaṃ taiś ca vasuṃdharā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena te vartayantīha</seg> <seg type="pāda" n="d">paramarṣir uvāca ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.30">
<l><seg type="pāda" n="a">rākṣasaiś ca piśācaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">punar dugdhā vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāvaṃ kapālam ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">prajā bhoktuṃ nararṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.31">
<l><seg type="pāda" n="a">dogdhā rajatanābhas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣām āsīt kurūdvaha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vatsaḥ sumālī kauravya</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣīraṃ rudhiram eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.32">
<l><seg type="pāda" n="a">tena kṣīreṇa rakṣāṃsi</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣāś caivāmaropamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vartayanti piśācāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūtasaṃghās tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.33">
<l><seg type="pāda" n="a">padmapatre punar dugdhā</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vatsaṃ citrarathaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">śucīn gandhān narottama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.34">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ ca surucis tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">dogdhā bharatasattama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandharvarājo 'tibalo</seg> <seg type="pāda" n="d">mahātmā sūryasaṃnibhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.35">
<l><seg type="pāda" n="a">śailaiś ca śrūyate dugdhā</seg> <seg type="pāda" n="b">punar devī vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">oṣadhīr vai mūrtimatī</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnāni vividhāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.36">
<l><seg type="pāda" n="a">vatsas tu himavān āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">dogdhā merur mahāgiriḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pātraṃ tu śailam evāsīt</seg> <seg type="pāda" n="d">tena śailāḥ pratiṣṭhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.37">
<l><seg type="pāda" n="a">dugdheyaṃ vṛkṣavīrudbhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrūyate ca vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pālāśaṃ pātram ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">cchinnadagdhaprarohaṇam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T2 G3.5 M2.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.37x121" n="*HV_6.37*121"><seg type="pāda" n="a">sarvakāmadughā dogdhrī</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivī janamejaya |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_6.38">
<l><seg type="pāda" n="a">seyaṃ dhātrī vidhātrī ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pāvanī ca vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">carācarasya sarvasya</seg> <seg type="pāda" n="d">pratiṣṭhā yonir eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sarvakāmadughā dogdhrī</seg> <seg type="pāda" n="f">sarvasasyaprarohiṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.39">
<l><seg type="pāda" n="a">āsīd iyaṃ samudrāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">medinīti pariśrutā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhukaiṭabhayoḥ kṛtsnā</seg> <seg type="pāda" n="d">medasābhipariplutā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except S1 N1) T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.39x122" n="*HV_6.39*122"><seg type="pāda" n="a">teneyaṃ medinī devī</seg> <seg type="pāda" n="b">procyate brahmavādibhiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_6.40">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'bhyupagamād rājñaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthor vainyasya bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">duhitṛtvam anuprāptā</seg> <seg type="pāda" n="d">devī pṛthvīti cocyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.41">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthunā pravibhaktā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śodhitā ca vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sasyākaravatī sphītā</seg> <seg type="pāda" n="d">purapattanamālinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.42">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃprabhāvo vainyaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">rājāsīd rājasattama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">namasyaś caiva pūjyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūtagrāmair na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.43">
<l><seg type="pāda" n="a">brāhmaṇaiś ca mahābhāgair</seg> <seg type="pāda" n="b">vedavedāṅgapāragaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthur eva namaskāryo</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛttidaḥ sa sanātanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.44">
<l><seg type="pāda" n="a">pārthivaiś ca mahābhāgaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthivatvam abhīpsubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādirājo namaskāryaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthur vainyaḥ pratāpavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.45">
<l><seg type="pāda" n="a">yodhair api ca vikrāntaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāptukāmair jayaṃ yudhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādirājo namaskāryo</seg> <seg type="pāda" n="d">yodhānāṃ prathamo nṛpaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.46">
<l><seg type="pāda" n="a">yo hi yoddhā raṇaṃ yāti</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtayitvā pṛthuṃ nṛpam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa ghorarūpān saṃgrāmān</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣemī tarati kīrtimān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.47">
<l><seg type="pāda" n="a">vaiśyair api ca vittāḍhyair</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiśyavṛttim anuṣṭhitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthur eva namaskāryo</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛttidātā mahāyaśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.48">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva śūdraiḥ śucibhis</seg> <seg type="pāda" n="b">trivarṇaparicāribhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthur eva namaskāryaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śreyaḥ param abhīpsubhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_6.49">
<l><seg type="pāda" n="a">ete vatsaviśeṣāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dogdhāraḥ kṣīram eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pātrāṇi ca mayoktāni</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ bhūyo varṇayāmi te</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.49x123-1" n="*HV_6.49*123:1"><seg type="pāda" n="a">ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthoś caritam āditaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_6.49x123-2" n="*HV_6.49*123:2"><seg type="pāda" n="a">putrapautrasamāyukto</seg> <seg type="pāda" n="b">modate suciraṃ bhuvi |</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.49x124-1" n="*HV_6.49*124:1"><seg type="pāda" n="a">uktāni bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">vainyasyeha mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_6.49x124-2" n="*HV_6.49*124:2"><seg type="pāda" n="a">kim anyad bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛcchasi tvaṃ nareśvara |</seg> </l>
<note>k: M4 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_6.49x125" n="*HV_6.49*125"><seg type="pāda" n="a">yaḥ śṛṇoti sadā bhaktyā</seg> <seg type="pāda" n="b">sa svargī nātra saṃśayaḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 7, transliterated by Peter Bisschop, version of october 2, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_7.1">
<l><seg type="pāda" n="a">manvantarāṇi sarvāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vistareṇa tapodhana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vaiśaṃpāyana kīrtaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.2">
<l><seg type="pāda" n="a">yāvanto manavaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yāvantaṃ kālam eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manvantarakathāṃ brahmañ</seg> <seg type="pāda" n="d">chrotum icchāmi tattvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_7.3">
<l><seg type="pāda" n="a">na śakyaṃ vistaraṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">vaktuṃ varṣaśatair api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manvantarāṇāṃ kauravya</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃkṣepaṃ tv eva me śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.4">
<l><seg type="pāda" n="a">svāyaṃbhuvo manus tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">manuḥ svārociṣas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">auttamas tāmasaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">raivataś cākṣuṣas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vaivasvataś ca kauravya</seg> <seg type="pāda" n="f">sāṃprato manur ucyate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 4cd, S1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.4cdx126" n="*HV_7.4cd*126"><seg type="pāda" n="a">uttamākhyas tāmasaś cā+</seg> <seg type="pāda" n="b">+bhūtāṃ raivatacakṣuṣau |</seg> </l>


<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.4x127-1" n="*HV_7.4*127:1"><seg type="pāda" n="a">aṣṭamo dakṣasāvarṇir</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmasāvarṇir eva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.4x127-2" n="*HV_7.4*127:2"><seg type="pāda" n="a">rudraputras tu sāvarṇir</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavitaikādaśo manuḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_7.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sāvarṇiś ca manus tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">bhautyo raucyas tathaiva ca</seg> </l>
<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.5abx128" n="*HV_7.5ab*128"><seg type="pāda" n="a">raivato brahmasāvarṇiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sūryasāvarṇir eva ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathaiva merusāvarṇāś</seg> <seg type="pāda" n="d">catvāro manavaḥ smṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.6">
<l><seg type="pāda" n="a">atītā vartamānāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaivānāgatāś ca ye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīrtitā manavas tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">mayaivaite yathāśruti</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ṛṣīṃs teṣāṃ pravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="f">putrān devagaṇāṃs tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.7">
<l><seg type="pāda" n="a">marīcir atrir bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pulastyaś ca vasiṣṭhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.8">
<l><seg type="pāda" n="a">uttarasyāṃ diśi tathā</seg> <seg type="pāda" n="b">rājan saptarṣayaḥ sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāmā nāma tathā devā</seg> <seg type="pāda" n="d">āsan svāyaṃbhuve 'ntare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.9">
<l><seg type="pāda" n="a">agnīdhraś cāgnibāhuś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">medhā medhātithir vasuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jyotiṣmān dyutimān havyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">savanaḥ putra eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.10">
<l><seg type="pāda" n="a">manoḥ svāyaṃbhuvasyaite</seg> <seg type="pāda" n="b">daśa putrā mahaujasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">etat te prathamaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">manvantaram udāhṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.11">
<l><seg type="pāda" n="a">aurvo vasiṣṭhaputraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">stambaḥ kāśyapa eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāṇo bṛhaspatiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">datto 'triś cyavanas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ete maharṣayas tāta</seg> <seg type="pāda" n="f">vāyuproktā mahāvratāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.12">
<l><seg type="pāda" n="a">devāś ca tuṣitā nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">smṛtāḥ svārociṣe 'ntare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">havirdhraḥ sukṛtir jyotir</seg> <seg type="pāda" n="d">āpo mūrtir ayasmayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.13">
<l><seg type="pāda" n="a">prathitaś ca nabhasyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nabhaḥ sūryas tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svārociṣasya putrās te</seg> <seg type="pāda" n="d">manos tāta mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kīrtitāḥ pṛthivīpāla</seg> <seg type="pāda" n="f">mahāvīryaparākramāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.14">
<l><seg type="pāda" n="a">dvitīyam etat kathitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tava manvantaraṃ mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">idaṃ tṛtīyaṃ vakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">tan nibodha narādhipa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vasiṣṭhaputrāḥ saptāsan</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsiṣṭhā iti viśrutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hiraṇyagarbhasya sutā</seg> <seg type="pāda" n="d">ūrjā jātāḥ sutejasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.16">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛṣayo 'tra mayā proktāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtyamānān nibodha me</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">auttameyān mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">daśa putrān manoramān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.17">
<l><seg type="pāda" n="a">iṣa ūrjas tanūpaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">madhur mādhava eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuciḥ śukraḥ sahaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">nabhasyo nabha eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bhānavas tatra devāś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">manvantaram udāhṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.18">
<l><seg type="pāda" n="a">manvantaraṃ caturthaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">kathayiṣyāmi tac chṛṇu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāvyaḥ pṛthus tathaivāgnir</seg> <seg type="pāda" n="d">jahnur dhātā ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kapīvān akapīvāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">tatra saptarṣayo nṛpa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.19">
<l><seg type="pāda" n="a">purāṇe kīrtitās tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">putrāḥ pautrāś ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyā devagaṇāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tāmasasyāntare manoḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except S1 K1 N1) S (except M2.3; M1 missing) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.19x129" n="*HV_7.19*129"><seg type="pāda" n="a">putrāṃś caiva pravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">tāmasasya manor nṛpa |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_7.20">
<l><seg type="pāda" n="a">dyutis tapasyaḥ sutapās</seg> <seg type="pāda" n="b">tapomūlas tapodhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taporatir akalmāṣas</seg> <seg type="pāda" n="d">tanvī dhanvī paramṭapaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tāmasasya manor ete</seg> <seg type="pāda" n="b">daśa putrā mahābalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāyuproktā mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">caturthaṃ caitad antaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.22">
<l><seg type="pāda" n="a">vedabāhur yadudhraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">munir vedaśirās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hiraṇyalomā parjanya</seg> <seg type="pāda" n="d">ūrdhvabāhuś ca somajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">satyanetras tathātreya</seg> <seg type="pāda" n="f">ete saptarṣayo 'pare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.23">
<l><seg type="pāda" n="a">devāś cābhūtarajasas</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā prakṛtayaḥ smṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāriplavaś ca raibhyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">manor antaram ucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.24">
<l><seg type="pāda" n="a">atha putrān imāṃs tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">nibodha gadato mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhṛtimān avyayo yuktas</seg> <seg type="pāda" n="d">tattvadarśī nirutsukaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.25">
<l><seg type="pāda" n="a">araṇyaś ca prakāśaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nirmohaḥ satyavāk kṛtiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">raivatasya manoḥ putrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pañcamaṃ caitad antaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.26">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaṣṭhaṃ te saṃpravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">tan nibodha narādhipa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhṛgur nabho vivasvāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sudhāmā virajās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.27">
<l><seg type="pāda" n="a">atināmā sahiṣṇuś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sapta ete maharṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cākṣuṣasyāntare tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">manor devān imāñ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.28">
<l><seg type="pāda" n="a">ādyāḥ prabhūtā ṛbhavaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthukāś ca divaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lekhāś ca nāma rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.29">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛṣer aṅgirasaḥ putrā</seg> <seg type="pāda" n="b">mahātmāno mahaujasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāḍvaleyā mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">daśa putrāś ca viśrutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">uruprabhṛtayo rājan</seg> <seg type="pāda" n="f">ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ smṛtam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3.4 G4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.29x130" n="*HV_7.29*130"><seg type="pāda" n="a">ṣaṣṭaṃ manvantaraṃ proktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saptamaṃ tu nibodha me |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_7.30">
<l><seg type="pāda" n="a">atrir vasiṣṭho bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gautamo 'tha bharadvājo</seg> <seg type="pāda" n="d">viśvāmitras tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva putro bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛcīkasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saptamo jamadagniś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">ṛṣayaḥ sāṃprataṃ divi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.32">
<l><seg type="pāda" n="a">sādhyā rudrāś ca viśve ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vasavo marutas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādityāś cāśvinau caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">devau vaivasvatau smṛtau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.33">
<l><seg type="pāda" n="a">manor vaivasvatasyaite</seg> <seg type="pāda" n="b">vartante sāṃprate 'ntare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ikṣvākupramukhāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">daśa putrā mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.33x131" n="*HV_7.33*131"><seg type="pāda" n="a">manoḥ samabhavad rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">dikṣu sarvāsu bhārata |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_7.34">
<l><seg type="pāda" n="a">eteṣāṃ kīrtitānāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">maharṣīṇāṃ mahaujasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājan putrāś ca pautrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dikṣu sarvāsu bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.35">
<l><seg type="pāda" n="a">manvantareṣu sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">prāgdiśaṃ sapta saptakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthitā dharmavyavasthārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">lokasaṃrakṣaṇāya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.36">
<l><seg type="pāda" n="a">manvantare vyatikrānte</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāraḥ saptakā gaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtvā karma divaṃ yānti</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmalokam anāmayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.37">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'nye tapasā yuktāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthānaṃ tat pūrayanty uta</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atītā vartamānāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">krameṇaitena bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.38">
<l><seg type="pāda" n="a">etāny uktāni kauravya</seg> <seg type="pāda" n="b">saptātītāni bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manvantarāṇi sarvāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">nibodhānāgatāni me</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.39">
<l><seg type="pāda" n="a">sāvarṇā manavas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca tāṃś ca nibodha me</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eko vaivasvatas teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">catvāraś ca prajāpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">parameṣṭhisutās tāta</seg> <seg type="pāda" n="f">merusāvarṇatāṃ gatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.40">
<l><seg type="pāda" n="a">dakṣasyaite hi dauhitrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">priyāyās tanayā nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahatā tapasā yuktā</seg> <seg type="pāda" n="d">merupṛṣṭhe mahaujasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.41">
<l><seg type="pāda" n="a">ruceḥ prajāpateḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūtyāṃ cotpādito devyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhautyo nāma ruceḥ sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">anāgatāś ca saptaite</seg> <seg type="pāda" n="f">loke 'smin manavaḥ smṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.42">
<l><seg type="pāda" n="a">anāgatāś ca saptaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">smṛtā divi maharṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manor antaram āsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">sāvarṇasyeha tāñ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.43">
<l><seg type="pāda" n="a">rāmo vyāsas tathātreyo</seg> <seg type="pāda" n="b">dīptimanto bahuśrutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāradvājas tathā drauṇir</seg> <seg type="pāda" n="d">aśvatthāmā mahādyutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.44">
<l><seg type="pāda" n="a">gotamasyātmajaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">śaradvān nāma gautamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kauśiko gālavaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">ruruḥ kāśyapa eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ete sapta mahātmāno</seg> <seg type="pāda" n="f">bhaviṣyā munisattamāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S1 K1.3 D4 ins. after 44: K2 after 26: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.44x132-1" n="*HV_7.44*132:1"><seg type="pāda" n="a">devatānāṃ guṇās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">trayaḥ proktāḥ svayaṃbhuvā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x132-2" n="*HV_7.44*132:2"><seg type="pāda" n="a">mārīcasyaiva te putrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaśyapasya mahātmanaḥ |</seg> </l>
<note>k: K4 N2.3 V B Dn Ds D3.5.6 ins. after 44: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.44x133-1" n="*HV_7.44*133:1"><seg type="pāda" n="a">brahmaṇaḥ sadṛśāś caite</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanyāḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-2" n="*HV_7.44*133:2"><seg type="pāda" n="a">abhijātyātha tapasā</seg> <seg type="pāda" n="b">mantravyākaraṇais tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-3" n="*HV_7.44*133:3"><seg type="pāda" n="a">brahmalokapratiṣṭhās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">smṛtā brahmarṣayo 'malāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-4" n="*HV_7.44*133:4"><seg type="pāda" n="a">bhūtabhavyabhavajjñānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">buddhā caiva tu yaiḥ svayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-5" n="*HV_7.44*133:5"><seg type="pāda" n="a">tapasā vai prasiddhā ye</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgatā pravicintakāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-6" n="*HV_7.44*133:6"><seg type="pāda" n="a">mantravyākaraṇādyaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">aiśvaryāt sarvaśaś ca ye ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-7" n="*HV_7.44*133:7"><seg type="pāda" n="a">etān bhāryān dvijo jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">naiṣṭhikāni ca nāma ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-8" n="*HV_7.44*133:8"><seg type="pāda" n="a">saptaite saptabhiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-9" n="*HV_7.44*133:9"><seg type="pāda" n="a">dīrghāyuṣo mantrakṛta</seg> <seg type="pāda" n="b">īśvarā dīrghacakṣuṣaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-10" n="*HV_7.44*133:10"><seg type="pāda" n="a">buddhyā pratyakṣadharmāṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">gotraprāvartakās tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-11" n="*HV_7.44*133:11"><seg type="pāda" n="a">kṛtādiṣu yugākhyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣv eva punaḥ punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-12" n="*HV_7.44*133:12"><seg type="pāda" n="a">pravartayanti te varṇān</seg> <seg type="pāda" n="b">āśramāṃś caiva sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-13" n="*HV_7.44*133:13"><seg type="pāda" n="a">saptarṣayo mahābhāgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">satyadharmaparāyaṇāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-14" n="*HV_7.44*133:14"><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ caivānvayotpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">jāyante hi punaḥ punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-15" n="*HV_7.44*133:15"><seg type="pāda" n="a">mantrabrāhmaṇakartāro</seg> <seg type="pāda" n="b">dharme praśithile tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-16" n="*HV_7.44*133:16"><seg type="pāda" n="a">yasmāc ca varadāḥ sapta</seg> <seg type="pāda" n="b">parebhyaś cāparāḥ smṛtāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-17" n="*HV_7.44*133:17"><seg type="pāda" n="a">tasmān na kālo na vayaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pramāṇam ṛṣibhāvane ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-18" n="*HV_7.44*133:18"><seg type="pāda" n="a">eṣa saptarṣikoddeśo</seg> <seg type="pāda" n="b">vyākhyātas te mayā nṛpa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.44x133-19" n="*HV_7.44*133:19"><seg type="pāda" n="a">sāvarṇasya manoḥ putrān</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyāñ śṛṇu sattama |</seg> </l>
<note>k: After line 4, D5.6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.44x133A" n="*HV_7.44*133A"><seg type="pāda" n="a">saṃbandhāc ca svayaṃtejāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃbuddhāś ca yataḥ svayam |</seg> </l>

<note>k: After *133, D5.6 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.44x134" n="*HV_7.44*134"><seg type="pāda" n="a">yasmāc chaṃsanti te brahma</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmād brahmarṣayaḥ smṛtāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_7.45">
<l><seg type="pāda" n="a">varīvāṃś cāvarīvāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃmato dhṛtimān vasuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cariṣṇur āḍhyo dhṛṣṇuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vājī sumatir eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sāvarṇasya manoḥ putrā</seg> <seg type="pāda" n="f">bhaviṣyā daśa bhārata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S1 K1.3 Dn Ds D1.4 ins. a passage given in App. I (No. 1). V3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.45x135" n="*HV_7.45*135"><seg type="pāda" n="a">kṣamayā nṛpa sāvarṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyāñ śṛṇu bhārata |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_7.46">
<l><seg type="pāda" n="a">eteṣāṃ kālyam utthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtanāt sukham edhate</seg> </l>
<note>k: K N2.3 V B D T2-4 G1-3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.46abx136" n="*HV_7.46ab*136"><seg type="pāda" n="a">yaśaś cāpnoti sumahad</seg> <seg type="pāda" n="b">āyuṣmāṃś ca bhaven naraḥ |</seg> </l>
<note>k: K3 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.46abx137-1" n="*HV_7.46ab*137:1"><seg type="pāda" n="a">caturdaśe manobhāvye</seg> <seg type="pāda" n="b">uragambhīrabudhnakāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.46abx137-2" n="*HV_7.46ab*137:2"><seg type="pāda" n="a">putrā(ś cā)[vai cā]kṣuṣā devā</seg> <seg type="pāda" n="b">śukrādyāś ca tapasvinaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atītanāgatānāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">maharṣīṇāṃ sadā naraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S1 K1 Dn D4 ins. after 46: Ds after 41: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.46x138-1" n="*HV_7.46*138:1"><seg type="pāda" n="a">devatānāṃ gaṇāḥ proktāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca vai bharatarṣabha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.46x138-2" n="*HV_7.46*138:2"><seg type="pāda" n="a">taraṃgabhīrur vapraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tarasvān ugra eva ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.46x138-3" n="*HV_7.46*138:3"><seg type="pāda" n="a">abhimānī pravīraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jiṣṇuḥ saṃkrandanas tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.46x138-4" n="*HV_7.46*138:4"><seg type="pāda" n="a">tejasvī sabalaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhautyasyaite manoḥ sutāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.46x138-5" n="*HV_7.46*138:5"><seg type="pāda" n="a">bhautyasyaivādhikāre tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrṇe kalpas tu pūryate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.46x138-6" n="*HV_7.46*138:6"><seg type="pāda" n="a">ity ete 'nāgatātītā</seg> <seg type="pāda" n="b">manavaḥ kīrtitā mayā |</seg> </l>
<note>k: D6 T G1-3.5 M4 ins. after 46: G4 after 46ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.46x139-1" n="*HV_7.46*139:1"><seg type="pāda" n="a">namaskṛtvā jayet svargaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.46x139-2" n="*HV_7.46*139:2"><seg type="pāda" n="a">kṣatriyo jayate śatrūn</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiśyaḥ śūdro yathepsitam |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_7.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tair iyaṃ pṛthivī tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">sasamudrā sapattanā</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.47abx140" n="*HV_7.47ab*140"><seg type="pāda" n="a">yathāpradeśam adyāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvataḥ paripālyate |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrṇaṃ yugasahasraṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="d">paripālyā nareśvaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prajābhis tapasā caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">saṃhārānte ca nityaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.48">
<l><seg type="pāda" n="a">yugāni saptatis tāni</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgrāṇi kathitāni te</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtatretādiyuktāni</seg> <seg type="pāda" n="d">manor antaram ucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.49">
<l><seg type="pāda" n="a">caturdaśaite manavaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vedeṣu sapurāṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve te prabhaviṣṇavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prajānāṃ patayo rājan</seg> <seg type="pāda" n="f">dhanyam eṣāṃ prakīrtanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.50">
<l><seg type="pāda" n="a">manvantareṣu saṃhārāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃhārānteṣu saṃbhavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na śakyam antaṃ teṣāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">vaktuṃ varṣaśatair api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.51">
<l><seg type="pāda" n="a">visargasya prajānāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃhārasya ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manvantareṣu saṃhāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyate bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.52">
<l><seg type="pāda" n="a">saśeṣās tatra tiṣṭhanti</seg> <seg type="pāda" n="b">devā brahmarṣibhiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapasā brahmacaryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutena ca samanvitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pūrṇe yugasahasre tu</seg> <seg type="pāda" n="f">kalpo niḥśeṣa ucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_7.53">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra bhūtāni sarvāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">dagdhāny ādityaraśmibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmāṇam agrataḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">sahādityagaṇair vibho</seg> //</l>
</lg>

<note>k: B1 (marg.) D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.53x141" n="*HV_7.53*141"><seg type="pāda" n="a">yogaṃ yogīśvaraṃ devam</seg> <seg type="pāda" n="b">ajaṃ kṣetrajam acyutam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_7.54">
<l><seg type="pāda" n="a">praviśanti suraśreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kalpānteṣu punaḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">avyaktaḥ śāśvato devas</seg> <seg type="pāda" n="f">tasya sarvam idaṃ jagat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2(marg.).3 V2.3 Dn Ds D3-6 ins. after 54: N2 after the first occurence of 55ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.54x142-1" n="*HV_7.54*142:1"><seg type="pāda" n="a">tatra saṃvartate rātriḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakalaikārṇave tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-2" n="*HV_7.54*142:2"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇodare nidrāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṃ varṣasahasrakam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-3" n="*HV_7.54*142:3"><seg type="pāda" n="a">tāvantam iti kālaṃ sā</seg> <seg type="pāda" n="b">rātrir ity abhiśabditā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-4" n="*HV_7.54*142:4"><seg type="pāda" n="a">nidrāyogam anuprāpto</seg> <seg type="pāda" n="b">yasyām ante pitāmahaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-5" n="*HV_7.54*142:5"><seg type="pāda" n="a">sā ca rātrir apakrāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasrayugaparyayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-6" n="*HV_7.54*142:6"><seg type="pāda" n="a">tadā prabuddho bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmā lokapitāmahaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-7" n="*HV_7.54*142:7"><seg type="pāda" n="a">punaḥ sisṛkṣayā yuktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sargāya vidadhe manaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-8" n="*HV_7.54*142:8"><seg type="pāda" n="a">saiva smṛtiḥ purāṇeyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tadvṛttaṃ tadviceṣṭitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-9" n="*HV_7.54*142:9"><seg type="pāda" n="a">devasthānāni tāny eva</seg> <seg type="pāda" n="b">kevalaṃ ca viparyayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-10" n="*HV_7.54*142:10"><seg type="pāda" n="a">tato dagdhāni bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāṇy ādityaraśmibhiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-11" n="*HV_7.54*142:11"><seg type="pāda" n="a">devarṣiyakṣagandharvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">piśācoragarākṣasāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-12" n="*HV_7.54*142:12"><seg type="pāda" n="a">jāyante ca punas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">yuge bharatasattama ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-13" n="*HV_7.54*142:13"><seg type="pāda" n="a">yathartāv ṛtuliṅgāni</seg> <seg type="pāda" n="b">nānārūpāṇi paryaye |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-14" n="*HV_7.54*142:14"><seg type="pāda" n="a">dṛśyante tāni tāny eva</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā brāhmīṣu rātriṣu ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-15" n="*HV_7.54*142:15"><seg type="pāda" n="a">niṣkramitvā prajākāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāpatir asaṃśayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-16" n="*HV_7.54*142:16"><seg type="pāda" n="a">ye ca vai mānavā devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve caiva maharṣayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-17" n="*HV_7.54*142:17"><seg type="pāda" n="a">te saṃgatāḥ śuddhasaṅgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaśvad dharmavisargataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-18" n="*HV_7.54*142:18"><seg type="pāda" n="a">na bhavanti punas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">yuge bharatasattama ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-19" n="*HV_7.54*142:19"><seg type="pāda" n="a">tat sarvaṃ kramayogena</seg> <seg type="pāda" n="b">kālasaṃkhyāvibhāgavit |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-20" n="*HV_7.54*142:20"><seg type="pāda" n="a">sahasrayugasaṃkhyānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā divasam īśvaraḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-21" n="*HV_7.54*142:21"><seg type="pāda" n="a">rātriṃ yugasahasrāntāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā ca bhagavān vibhuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-22" n="*HV_7.54*142:22"><seg type="pāda" n="a">saṃharaty atha bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">sṛjate ca punaḥ punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_7.54x142-23" n="*HV_7.54*142:23"><seg type="pāda" n="a">vyaktāvyakto mahādevo</seg> <seg type="pāda" n="b">harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_7.55">
<l><seg type="pāda" n="a">atra te vartayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">manor vaivasvatasya ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">visargaṃ bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">sāṃpratasya mahādyute</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_7.56">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena</seg> <seg type="pāda" n="b">kathyamānaṃ purātanam</seg> </l>
<note>k: D6 T1.3.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.56abx143" n="*HV_7.56ab*143"><seg type="pāda" n="a">nityaḥ sarvagataḥ sūkṣmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śāśvataḥ puruṣottamaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatrotpanno mahātmā sa</seg> <seg type="pāda" n="d">harir vṛṣṇikule prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Dn T1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_7.56x144" n="*HV_7.56*144"><seg type="pāda" n="a">sarvāsuravināśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvalokahitāya ca |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 8, transliterated by Peter Bisschop, version of october 2, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_8.1">
<l><seg type="pāda" n="a">vivasvān kaśyapāj jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">dākṣāyaṇyām ariṃdama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya bhāryābhavat saṃjñā</seg> <seg type="pāda" n="d">tvāṣṭrī devī vivasvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sureṇur iti vikhyātā</seg> <seg type="pāda" n="f">triṣu lokeṣu bhāminī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sā vai bhāryā bhagavato</seg> <seg type="pāda" n="b">mārtaṇḍasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhartṛrūpeṇa nātuṣyad</seg> <seg type="pāda" n="d">rūpayauvanaśālinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">saṃjñā nāma svatapasā</seg> <seg type="pāda" n="f">dīpteneha samanvitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.3">
<l><seg type="pāda" n="a">ādityasya hi tadrūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mārtaṇḍasya svatejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gātreṣu paridagdhaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">nātikāntam ivābhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.4">
<l><seg type="pāda" n="a">na khalv ayaṃ mṛto 'ṇḍastha</seg> <seg type="pāda" n="b">iti snehād abhāṣata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajānan kāśyapas tasmān</seg> <seg type="pāda" n="d">mārtaṇḍa iti cocyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tejas tv abhyadhikaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">nityam eva vivasvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yenātitāpayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">trīṃl lokān kaśyapātmajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.6">
<l><seg type="pāda" n="a">trīṇy apatyāni kauravya</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃjñāyāṃ tapatāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādityo janayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">kanyāṃ dvau ca prajāpatī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.7">
<l><seg type="pāda" n="a">manur vaivasvataḥ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yamaś ca yamunā caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">yamajau saṃbabhūvatuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.8">
<l><seg type="pāda" n="a">śyāmavarṇaṃ tu tadrūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asahantī tu svāṃ chāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">savarṇāṃ nirmame tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">māyāmayī tu sā saṃjñā</seg> <seg type="pāda" n="f">tasyāś chāyā samutthitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.9">
<l><seg type="pāda" n="a">prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">chāyā saṃjñāṃ nareśvara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca kiṃ mayā kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kathayasva śucismite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sthitāsmi tava nirdeśe</seg> <seg type="pāda" n="f">śādhi māṃ varavarṇini</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="saṃjñovāca"/>

<lg xml:id="HV_8.10">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">svam eva bhavanaṃ pituḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayeha bhavane mahyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vastavyaṃ nirviśaṅkayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.11">
<l><seg type="pāda" n="a">imau ca bālakau mahyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyā ceyaṃ sumadhyamā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃbhāvyās te na cākhyeyam</seg> <seg type="pāda" n="d">idaṃ bhagavate tvayā</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="savarṇovāca"/>

<lg xml:id="HV_8.12">
<l><seg type="pāda" n="a">ā kacagrahaṇād devi</seg> <seg type="pāda" n="b">ā śāpān naiva karhicit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gaccha devi yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.13">
<l><seg type="pāda" n="a">samādhāya savarṇāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tathety uktā tayā ca sā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaṣṭuḥ samīpam agamad</seg> <seg type="pāda" n="d">vrīḍiteva manasvinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.14">
<l><seg type="pāda" n="a">pituḥ samīpagā sā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pitrā nirbhartsitā śubhā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhartuḥ samīpaṃ gaccheti</seg> <seg type="pāda" n="d">niyuktā ca punaḥ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D4 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.14x145-1" n="*HV_8.14*145:1"><seg type="pāda" n="a">cintām avāpa mahatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">strīṇāṃ dhik ceṣṭitaṃ tv iti |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.14x145-2" n="*HV_8.14*145:2"><seg type="pāda" n="a">nininda bahudhātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">strītvaṃ cātinininda sā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.14x145-3" n="*HV_8.14*145:3"><seg type="pāda" n="a">sthātavyaṃ na kvacit strīṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhig asvātantryajīvitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.14x145-4" n="*HV_8.14*145:4"><seg type="pāda" n="a">śaiśave yauvane vārddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṛbhartṛsutād bhayam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.14x145-5" n="*HV_8.14*145:5"><seg type="pāda" n="a">tyaktaṃ bhartṛgṛhaṃ maugdhyād</seg> <seg type="pāda" n="b">bata durvṛttayā mayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.14x145-6" n="*HV_8.14*145:6"><seg type="pāda" n="a">avijñātāpi vedhāyām</seg> <seg type="pāda" n="b">atha patyur niketanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.14x145-7" n="*HV_8.14*145:7"><seg type="pāda" n="a">tatrāsti sā savarṇā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">paripūrṇamanorathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.14x145-8" n="*HV_8.14*145:8"><seg type="pāda" n="a">naṣṭaṃ bhartṛgṛhaṃ maugdhyāc</seg> <seg type="pāda" n="b">chreyo 'tra na pitur gṛhe |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.15">
<l><seg type="pāda" n="a">agacchad vaḍavā bhūtvāc</seg> <seg type="pāda" n="b">chādya rūpam aninditā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kurūn athottarān gatvā</seg> <seg type="pāda" n="d">tṛṇāny eva cacāra sā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.16">
<l><seg type="pāda" n="a">dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃjñeyam iti cintayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādityo janayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">putram ātmasamaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.17">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvajasya manos tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">sadṛśo 'yam iti prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manur evābhavan nāmnā</seg> <seg type="pāda" n="d">sāvarṇa iti cocyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.18">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃjñā tu pārthivī tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">svasya putrasya vai tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakārābhyadhikaṃ snehaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">na tathā pūrvajeṣu vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.19">
<l><seg type="pāda" n="a">manus tasyāḥ kṣamat tat tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yamas tasyā na cakṣame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃ vai roṣāc ca bālyāc ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāvino 'rthasya vā balāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">padā saṃtarjayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="f">saṃjñāṃ vaivasvato yamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.20">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ śaśāpa tataḥ krodhāt</seg> <seg type="pāda" n="b">savarṇā jananī tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caraṇaḥ patatām eṣa</seg> <seg type="pāda" n="d">taveti bhṛśaduḥkhitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.21">
<l><seg type="pāda" n="a">yamas tu tat pituḥ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāñjaliḥ pratyavedayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃjñāvākyair vivejitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">śāpo nivarted iti ca</seg> <seg type="pāda" n="f">provāca pitaraṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.22">
<l><seg type="pāda" n="a">mātrā snehena sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vartitavyaṃ suteṣu vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">seyam asmān apāhāya</seg> <seg type="pāda" n="d">yavīyāṃsaṃ bubhūṣati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyā mayodyataḥ pādo</seg> <seg type="pāda" n="b">na tu dehe nipātitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bālyād vā yadi vā mohāt</seg> <seg type="pāda" n="d">tad bhavān kṣantum arhati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N2 B2 Ds G4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.23x146-1" n="*HV_8.23*146:1"><seg type="pāda" n="a">yasmāt te pūjanīyāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tarjitāsmi tvayā suta |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.23x146-2" n="*HV_8.23*146:2"><seg type="pāda" n="a">tasmāt tavaiṣa caraṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">patiṣyati na saṃśayaḥ |</seg> </l>
<note>k: G4 cont.: D2 ins. after 22ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.23x147" n="*HV_8.23*147"><seg type="pāda" n="a">apatyaṃ durapatyaṃ syān</seg> <seg type="pāda" n="b">nāmbā kujananī bhavet |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.24">
<l><seg type="pāda" n="a">śapto 'ham asmi lokeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">jananyā tapatāṃ vara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava prasādāc caraṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">na paten mama gopate</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vivasvānuvāca"/>


<lg xml:id="HV_8.25">
<l><seg type="pāda" n="a">asaṃśayaṃ putra mahad</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyaty atra kāraṇam</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.25abx148" n="*HV_8.25ab*148"><seg type="pāda" n="a">yas tvaṃ dharmaparo nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmaṃ saṃtyaktavān imam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yena tvām āviśat krodho</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmajñaṃ satyavādinam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G1.3.5 ins. after 25: G2 cont. after *148: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.25x149" n="*HV_8.25*149"><seg type="pāda" n="a">yuktam eva hi te kartuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tava mātṛvaco 'nagha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.26">
<l><seg type="pāda" n="a">na śakyam etan mithyā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kartuṃ mātṛvacas tava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛmayo māṃsam ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">yāsyanti tu mahītale</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K N2 V1(marg.).2.3 B1.2 Dn Ds D1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.26x150" n="*HV_8.26*150"><seg type="pāda" n="a">tava pādān mahāprājña</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ saṃprāpsyase sukham |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.27">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtam evaṃ vacas tathyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mātus tava bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāpasya parihāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_8.28">
<l><seg type="pāda" n="a">ādityaś cābravīt saṃjñāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kimarthaṃ tanayeṣu vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tulyeṣv abhyadhikaḥ snehaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kriyate 'ti punaḥ punaḥ</seg> </l>
<note>k: should be kriyateti (kriyataīti) :k</note>
<l><seg type="pāda" n="e">sā tat pariharantī sma</seg> <seg type="pāda" n="f">nācacakṣe vivasvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3 N2.3 V1.2(first time).3 B Dn Ds D4-6 T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.28x151" n="*HV_8.28*151"><seg type="pāda" n="a">ātmānaṃ sa samādhāya</seg> <seg type="pāda" n="b">yogāt tathyam apaśyata |</seg> </l>

<note>k: N2.3 V B2 Ds D6 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.28x152" n="*HV_8.28*152"><seg type="pāda" n="a">mūrdhajeṣu ca jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">sā cātmānaṃ śaśaṃsa ha |</seg> </l>

<note>k: V2(second time) cont. after *152: V3 ins. after 28: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.28x153" n="*HV_8.28*153"><seg type="pāda" n="a">ātmānaṃ gopayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃyogāt tasya naiva tu |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_8.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ śaptukāmo bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">nāśāya kurunandana</seg> </l>
<note>k: K3 Dn D1 Bom. and Poona eds. ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.29abx154" n="*HV_8.29ab*154"><seg type="pāda" n="a">mūrdhajeṣu ca jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">samaye 'tigate tu sā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam</seg> <seg type="pāda" n="d">ācacakṣe vivasvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vivasvān atha tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="f">kruddhas tvaṣṭāram abhyagāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṣṭā tu taṃ yathānyāyam</seg> <seg type="pāda" n="b">arcayitvā vibhāvasum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">sāntvayāmāsa vai tadā</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="tvaṣṭovāca"/>

<lg xml:id="HV_8.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tavātitejasāviṣṭam</seg> <seg type="pāda" n="b">idaṃ rūpaṃ na śobhate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asahantī sma tat saṃjñā</seg> <seg type="pāda" n="d">vane carati śāḍvalam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_8.32">
<l><seg type="pāda" n="a">draṣṭā hi tāṃ bhavān adya</seg> <seg type="pāda" n="b">svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm</seg> </l>
<note>k: K N2.3 V B D T1.3.4 G1(first time).2-5 ins. after 32ab: T2 G1(second time) cont. after *158; M4 ins. after 35: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.32abx155-1" n="*HV_8.32ab*155:1"><seg type="pāda" n="a">nityaṃ tapasy abhiratāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vaḍavārūpadhāriṇīm |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.32abx155-2" n="*HV_8.32ab*155:2"><seg type="pāda" n="a">parṇāhārāṃ kṛśāṃ dīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jaṭilāṃ maladhāriṇīm |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.32abx155-3" n="*HV_8.32ab*155:3"><seg type="pāda" n="a">hastihastaparikliṣṭāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyākulāṃ padminīm iva |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ślāghyāṃ yogabalopetāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yogam āsthāya gopate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.33">
<l><seg type="pāda" n="a">anukūlaṃ tu te deva</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi syān mama tan matam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpaṃ nirvartayāmy adya</seg> <seg type="pāda" n="d">tava kāntam ariṃdama</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K N2 V2 B2 Dn Ds D3-6 Bom. and Poona eds. ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.33x156-1" n="*HV_8.33*156:1"><seg type="pāda" n="a">rūpaṃ vivasvataś cāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">tiryagūrdhvasamaṃ tu vai |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.33x156-2" n="*HV_8.33*156:2"><seg type="pāda" n="a">tenāsau saṃbhṛto devo</seg> <seg type="pāda" n="b">rūpeṇa tu vibhāvasuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.33x156-3" n="*HV_8.33*156:3"><seg type="pāda" n="a">tasmāt tvaṣṭuḥ sa vai vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bahu mene prajāpatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.33x156-4" n="*HV_8.33*156:4"><seg type="pāda" n="a">samanujñātavāṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṣṭāraṃ rūpasiddhaye |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'bhyupagamāt tvaṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">mārtaṇḍasya vivasvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhramim āropya tat tejaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śātayāmāsa bhārata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.34x157-1" n="*HV_8.34*157:1"><seg type="pāda" n="a">kṛtavān aṣṭamaṃ bhāgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na vyaśātayad avyayam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.34x157-2" n="*HV_8.34*157:2"><seg type="pāda" n="a">yat sūryād vaiṣṇavaṃ tejaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śātitaṃ viśvakarmaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.34x157-3" n="*HV_8.34*157:3"><seg type="pāda" n="a">tvaṣṭaiva tejasā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇoś cakram akalpayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.34x157-4" n="*HV_8.34*157:4"><seg type="pāda" n="a">triśūlaṃ caiva śarvasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śibikāṃ dhanadasya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.34x157-5" n="*HV_8.34*157:5"><seg type="pāda" n="a">śaktiṃ guhasya devānām</seg> <seg type="pāda" n="b">anyeṣāṃ ca varāyudham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.34x157-6" n="*HV_8.34*157:6"><seg type="pāda" n="a">tat sarvaṃ tejasā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvakarmā hy akalpayat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tato nirbhāsitaṃ rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā saṃhṛtena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāntāt kāntataraṃ draṣṭum</seg> <seg type="pāda" n="d">adhikaṃ śuśubhe tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S1 K N2.3 V B1.2 D T2-4 G1.3-5 ins. after 35: B3 after 34a: G4 after 34: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.35x158-1" n="*HV_8.35*158:1"><seg type="pāda" n="a">mukhe nirvartitaṃ rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya devasya gopateḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-2" n="*HV_8.35*158:2"><seg type="pāda" n="a">tataḥprabhṛti devasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mukham āsīt tu lohitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-3" n="*HV_8.35*158:3"><seg type="pāda" n="a">mukharāgaṃ tu yat pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mārtaṇḍasya mukhacyutam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-4" n="*HV_8.35*158:4"><seg type="pāda" n="a">ādityā dvādaśaiveha</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃbhūtā mukhasaṃbhavāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-5" n="*HV_8.35*158:5"><seg type="pāda" n="a">dhātāryamā ca mitraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇo 'ṃśo bhagas tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-6" n="*HV_8.35*158:6"><seg type="pāda" n="a">indro vivasvān pūṣā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">parjanyo daśamas tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-7" n="*HV_8.35*158:7"><seg type="pāda" n="a">tatas tvaṣṭā tato viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">ajaghanyo jaghanyajaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-8" n="*HV_8.35*158:8"><seg type="pāda" n="a">harṣaṃ lebhe tato devo</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvādityān svadehajān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-9" n="*HV_8.35*158:9"><seg type="pāda" n="a">gandhaiḥ puṣpair alaṃkārair</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāsvatā mukuṭena ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-10" n="*HV_8.35*158:10"><seg type="pāda" n="a">evaṃ saṃpūjayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṣṭā vākyam uvāca ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-11" n="*HV_8.35*158:11"><seg type="pāda" n="a">gaccha deveśa svāṃ bhāryāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kurūṃś carati cottarān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-12" n="*HV_8.35*158:12"><seg type="pāda" n="a">vaḍavārūpam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vane carati śāḍvale ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.35x158-13" n="*HV_8.35*158:13"><seg type="pāda" n="a">tāṃ tathārūpam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">svāṃ bhāryāṃ śubhalīlayā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.36">
<l><seg type="pāda" n="a">dadarśa yogam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tejasā niyamena ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 N V B D3 D1-5 T3.4 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.36x159" n="*HV_8.36*159"><seg type="pāda" n="a">vaḍavāvapuṣā rājaṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">carantīm akutobhayām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.37">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'śvarūpeṇa bhagavāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tāṃ mukhe samabhāvayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maithunāya viveṣṭantīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">parapuṃso viśaṅkayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.38">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tan niravamac chukraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nāsikāyā vivasvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devau tasyām ajāyetām</seg> <seg type="pāda" n="d">aśvinau bhiṣajāṃ varau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.39">
<l><seg type="pāda" n="a">nāsatyaś caiva dasraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">smṛtau dvāv aśvināv iti</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mārtaṇḍasyātmajāv etāv</seg> <seg type="pāda" n="d">aṣṭamasya prajāpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Dn D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.39x160" n="*HV_8.39*160"><seg type="pāda" n="a">saṃjñāyāṃ janayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">vaḍavāyāṃ sa bhārata |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.40">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ tu rūpeṇa krāntena</seg> <seg type="pāda" n="b">darśayāmāsa bhāskaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sā tu dṛṣṭvaiva bhartāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tutoṣa janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.41">
<l><seg type="pāda" n="a">yamas tu karmaṇā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharmeṇa rañjayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmarāja imāḥ prajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.42">
<l><seg type="pāda" n="a">sa lebhe karmaṇā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhena paramadyutiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṝṇām ādhipatyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">lokapālatvam eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.43">
<l><seg type="pāda" n="a">manuḥ prajāpatis tv āsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">sāvarṇaḥ sa tapodhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāvyaḥ so 'nāgate tasmin</seg> <seg type="pāda" n="d">manuḥ sāvarṇike 'ntare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.44">
<l><seg type="pāda" n="a">merupṛṣṭhe tapo nityam</seg> <seg type="pāda" n="b">adyāpi sa caraty uta</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhrātā śanaiścaraś cāsya</seg> <seg type="pāda" n="d">grahatvaṃ sa tu labdhavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Dn Bom. and Poona eds. ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.44x162-1" n="*HV_8.44*162:1"><seg type="pāda" n="a">nāsatyau yau samākhyātau</seg> <seg type="pāda" n="b">svarvaidyau tu babhūvatuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_8.44x162-2" n="*HV_8.44*162:2"><seg type="pāda" n="a">revanto 'pi tathā rājann</seg> <seg type="pāda" n="b">aśvānāṃ śāntido 'bhavat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.45">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṣṭā tu tejasā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇoś cakram akalpayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad apratihataṃ yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavāntacikīrṣayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.46">
<l><seg type="pāda" n="a">yavīyasī tayor yā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yamī kanyā yaśasvinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhavat sā saricchreṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="d">yamunā lokabhāvanī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_8.47">
<l><seg type="pāda" n="a">manur ity ucyate loke</seg> <seg type="pāda" n="b">sāvarṇa iti cocyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvitīyo yaḥ sutas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K N2.3 V B D T1.2.3.4(last two second time) G M4 ins. after 47: T3.4(both first time) after the first occurence of 47cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_8.47x163" n="*HV_8.47*163"><seg type="pāda" n="a">grahatvaṃ sa tu lebhe vai</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvalokānupūjitam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_8.48">
<l><seg type="pāda" n="a">ya idaṃ janma devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇuyād dhārayeta vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpadaṃ prāpya mucyeta</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 9, transliterated by Christophe Vielle :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_9.1">
<l><seg type="pāda" n="a">manor vaivasvatasyāsan</seg> <seg type="pāda" n="b">putrā vai nava tatsamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ikṣvākuś caiva nābhāgaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dhṛṣṇuḥ śaryātir eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.2">
<l><seg type="pāda" n="a">nariṣyantas tathā prāṃśūr</seg> <seg type="pāda" n="b">nābhānediṣṭhasaptamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karūṣaś ca pṛṣadhraś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">navaite puruṣarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.3">
<l><seg type="pāda" n="a">akarot putrakāmas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">manur iṣṭiṃ prajāpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mitrāvaruṇayos tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrvam eva viśāṃ pate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">anutpanneṣu navasu</seg> <seg type="pāda" n="f">putreṣv eteṣu bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāṃ tu vartamānāyām</seg> <seg type="pāda" n="b">iṣṭyāṃ bharatasattama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mitrāvaruṇayor aṃśe</seg> <seg type="pāda" n="d">manur āhutim ājuhot</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-3 Ñ2.3 V1.2 B1.2 Ds D1-5 T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.4x164-1" n="*HV_9.4*164:1"><seg type="pāda" n="a">āhutyāṃ hūyamānāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devagandharvamānuṣāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.4x164-2" n="*HV_9.4*164:2"><seg type="pāda" n="a">tuṣṭiṃ tu paramāṃ jagmur</seg> <seg type="pāda" n="b">munayaś ca tapodhanāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.4x164-3" n="*HV_9.4*164:3"><seg type="pāda" n="a">aho 'sya tapaso vīryam</seg> <seg type="pāda" n="b">aho śrutam aho dhanam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra divyāmbaradharā</seg> <seg type="pāda" n="b">divyābharaṇabhūṣitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divyasaṃhananā caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">iḍā jajña iti śrutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tām iḍety eva hovāca</seg> <seg type="pāda" n="b">manur daṇḍadharas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anugacchasva māṃ bhadre</seg> <seg type="pāda" n="d">tam iḍā pratyuvāca ha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K Ñ V B Dn Ds D1.3-6 T2-4 G M4 (D2 after 6b) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.6x165" n="*HV_9.6*165"><seg type="pāda" n="a">dharmayuktamidaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">putrakāmaṃ prajāpatim |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.7">
<l><seg type="pāda" n="a">mitrāvaruṇayor aṃśe</seg> <seg type="pāda" n="b">jātāsmi vadatāṃ vara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tayoḥ sakāśaṃ yāsyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">na māṃ dharmo hato 'hanat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.8">
<l><seg type="pāda" n="a">saivam uktvā manuṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mitrāvaruṇayor iḍā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gatvāntikaṃ varārohā</seg> <seg type="pāda" n="d">prāñjalir vākyam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">aṃśe 'smi yuvayor jātā</seg> <seg type="pāda" n="f">devau kiṃ karavāṇi vām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2-4 Ñ2.3 V B D except D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.8x166" n="*HV_9.8*166"><seg type="pāda" n="a">manunā cāham uktā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">anugacchasvamām iti |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ tathāvādinīṃ sādhvīm</seg> <seg type="pāda" n="b">iḍāṃ dharmaparāyaṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mitraś ca varuṇaś cobhāv</seg> <seg type="pāda" n="d">ūcatur yan nibodha tat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.10">
<l><seg type="pāda" n="a">anena tava dharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">praśrayeṇa damena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyena caiva suśroṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">prītau svo varavarṇini</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.11">
<l><seg type="pāda" n="a">āvayos tvaṃ mahābhāge</seg> <seg type="pāda" n="b">khyātiṃ kanyeti yāsyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manor vaṃśakaraḥ putras</seg> <seg type="pāda" n="d">tvam eva ca bhaviṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sudyumna iti vikhyātas</seg> <seg type="pāda" n="b">triṣu lokeṣu śobhane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagatpriyo dharmaśīlo</seg> <seg type="pāda" n="d">manor vaṃśavivardhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.13">
<l><seg type="pāda" n="a">nivṛttā sā tu tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">gacchantī pitur antikām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">budhenāntaram āsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">maithunāyopavartitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.14">
<l><seg type="pāda" n="a">somaputrād budhād rājaṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyāṃ jajñe purūravāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janayitvā tataḥ sā tam</seg> <seg type="pāda" n="d">iḍā sudyumnatāṃ gatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sudyumnasya tu dāyādās</seg> <seg type="pāda" n="b">trayaḥ paramadhārmikāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utkalaś ca gayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vinatāśvaś ca bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.16">
<l><seg type="pāda" n="a">utkalasyottarā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">vinatāśvasya paścimā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dik pūrvā bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">gayasya tu gayā smṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.17">
<l><seg type="pāda" n="a">praviṣṭe tu manau tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">divākaram ariṃdama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daśadhā tadgataṃ kṣatram</seg> <seg type="pāda" n="d">akarot pṛthivīm imām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 K1 Ñ1 T1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.17x167" n="*HV_9.17*167"><seg type="pāda" n="a">yūpāṅkitā vasumatī</seg> <seg type="pāda" n="b">yasyeyaṃ savanākarā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.18">
<l><seg type="pāda" n="a">ikṣvākur jyeṣṭhadāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">madhyadeśam avāptavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kanyābhāvāc ca sudyumno</seg> <seg type="pāda" n="d">nainaṃ guṇam avāptavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.19">
<l><seg type="pāda" n="a">vasiṣṭhavacanāc cāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">pratiṣṭhānaṃ mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratiṣṭhā dharmarājasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sudyumnasya kurūdvaha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tat purūravase prādād</seg> <seg type="pāda" n="b">rājyaṃ prāpya mahāyaśāḥ</seg> </l>
<note>k: K1.3 D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.20x168" n="*HV_9.20*168"><seg type="pāda" n="a">cakravartī mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūva janamejaya |</seg> </l>
<note>k: K2.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D1-3.5.6 T2-4 G M4 (K1.3 D4 after 20d) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.20x169-1" n="*HV_9.20*169:1"><seg type="pāda" n="a">sudyumnaḥ kārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">pratiṣṭhāne nṛpakriyām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.20x169-2" n="*HV_9.20*169:2"><seg type="pāda" n="a">dhṛṣṇukaś cāmbarīṣaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">daṇḍaś cetīha te trayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.20x169-3" n="*HV_9.20*169:3"><seg type="pāda" n="a">yaś cakāra mahātmā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">daṇḍakāraṇyam uttamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.20x169-4" n="*HV_9.20*169:4"><seg type="pāda" n="a">vanaṃ tal lokavikhyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tāpasānām anuttamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.20x169-5" n="*HV_9.20*169:5"><seg type="pāda" n="a">tatra praviṣṭamātras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">naraḥ pāpāt pramucyate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.20x169-6" n="*HV_9.20*169:6"><seg type="pāda" n="a">sudyumnaś ca divaṃ yāta</seg> <seg type="pāda" n="b">eḍam utpādya bhārata |</seg> </l>
<note>k: Bom Poona eds after line 1 of *169 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.20x169A" n="*HV_9.20*169A"><seg type="pāda" n="a">utkalasya trayaḥ putrās</seg> <seg type="pāda" n="b">triṣu lokeṣu viśrutāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānaveyo mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">strīpuṃsor lakṣaṇair yutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.4 Ñ V B Dn D1.2.5.6 T3.4 G2.4 Bom Poona eds (K1.3 D4 after 20c-d repeated after *169) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.20x170" n="*HV_9.20*170"><seg type="pāda" n="a">dhṛtavāṃs tam iḍety evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sudyumnaś cetiviśrutaḥ |</seg> </l>


<note>k: D1.2.5 after *170 (K2 after 22b) ins. (= var. 37): :k</note>
<l xml:id="xHV_9.20x171-1" n="*HV_9.20*171:1"><seg type="pāda" n="a">pṛṣadhro hivaddhitvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">guror gāṃ janamejaya |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.20x171-2" n="*HV_9.20*171:2"><seg type="pāda" n="a">śāpāc chūdratvam āpannaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">putras tasya mahātmanaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_9.21">
<l><seg type="pāda" n="a">nāriṣyantāḥ śakāḥ putrā</seg> <seg type="pāda" n="b">nābhāgasya tu bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ambarīṣo 'bhavat putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pārthivarṣabhasattama</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_9.22">
<l><seg type="pāda" n="a">dhṛṣṇos tu dhārṣṇikaṃ kṣatraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">raṇadṛṣṭaṃ babhūva ha</seg> </l>
<note>k: Ś1 K1.3.4. Ñ2 V2 Dn D2-5 (K2 D1 after *171) ins. (l. 1 = 36c-d, l. 5 =*178): :k</note>
<l xml:id="xHV_9.22x172-1" n="*HV_9.22*172:1"><seg type="pāda" n="a">karūṣasya tu kārūṣāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyā yuddhadurmadāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.22x172-2" n="*HV_9.22*172:2"><seg type="pāda" n="a">sahasraṃ kṣatriyagaṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">vikrāntaḥ saṃbabhūva ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.22x172-3" n="*HV_9.22*172:3"><seg type="pāda" n="a">nābhāgāriṣṭaputrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyā vaiśyatāṃ gatāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.22x172-4" n="*HV_9.22*172:4"><seg type="pāda" n="a">prāṃśor eko 'bhavat putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāpatir iti śrutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.22x172-5" n="*HV_9.22*172:5"><seg type="pāda" n="a">nariṣyantasya dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā daṇḍadharo damaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaryāter mithunaṃ cāsīd</seg> <seg type="pāda" n="d">ānarto nāma viśrutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">putraḥ kanyā sukanyā ca</seg> <seg type="pāda" n="f">yā patnī cyavanasya ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.23">
<l><seg type="pāda" n="a">ānartasya tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">revo nāma mahādyutiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ānartaviṣayaś cāsīt</seg> <seg type="pāda" n="d">purī cāsīt kuśasthalī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.24">
<l><seg type="pāda" n="a">revasya raivataḥ putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kakudmī nāma dhārmikaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīd</seg> <seg type="pāda" n="d">rājyaṃ prāpya kuśasthalīm</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 for 24c-d subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.24x173" n="*HV_9.24*173"><seg type="pāda" n="a">tasya putraśataṃ tv āsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyā cāpikurūdvaha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kanyāsahitaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">gāndharvaṃ brahmaṇo 'ntike</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">muhūrtabhūtaṃ devasya</seg> <seg type="pāda" n="d">martyaṃ bahuyugaṃ prabho</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.26">
<l><seg type="pāda" n="a">ājagāma yuvaivātha</seg> <seg type="pāda" n="b">svāṃ purīṃ yādavair vṛtām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtāṃ dvāravatīṃ nāmnā</seg> <seg type="pāda" n="d">bahudvārāṃ manoramām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bhojavṛṣṇyandhakair guptāṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">vāsudevapurogamaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tad raivato jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yathātattvam ariṃdama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kanyāṃ tāṃ baladevāya</seg> <seg type="pāda" n="d">suvratāṃ nāma revatīm</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_9.28">
<l><seg type="pāda" n="a">dattvā jagāma śikharaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">meros tapasi saṃśritaḥ</seg> </l>
<note>k: B2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.28x174" n="*HV_9.28*174"><seg type="pāda" n="a">rohiṇyā sahitaś candro</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā śacyā śacīpatiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">reme rāmo 'pi dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">revatyā sahitaḥ sukhī</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_9.29">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ bahuyuge kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">samatīte dvijarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na jarā revatīṃ prāptā</seg> <seg type="pāda" n="d">raivataṃ ca kakudminam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.30">
<l><seg type="pāda" n="a">meruṃ gatasya vā tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śāryāteḥ saṃtatiḥ katham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthitā pṛthivyām adyāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">śrotum icchāmi tattvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_9.31">
<l><seg type="pāda" n="a">na jarā kṣutpipāse vā</seg> <seg type="pāda" n="b">na mṛtyur bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛtucakraṃ prabhavati</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmaloke sadānaghā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.32">
<l><seg type="pāda" n="a">kakudminas tu taṃ lokaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">raivatasya gatasya ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatā puṇyajanais tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">rākṣasaiḥ sā kuśasthalī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.33">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya bhrātṛśataṃ tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārmikasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad vadhyamānaṃ rakṣobhir</seg> <seg type="pāda" n="d">diśaḥ prākramad acyutā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 Ñ1 V1 B Dn Ds D5.6 T G M1.3.4 (Ñ2 V2.3 after *176)ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.33x175" n="*HV_9.33*175"><seg type="pāda" n="a">vidrutasyaca rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya bhrātṛśatasya vai |</seg> </l>

<note>k: K1-3 Ñ2 V2.3 D1.4 (K4 Ñ1 V1 B Dn Ds D5.6 T3.4 after *175) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.33x176" n="*HV_9.33*176"><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ tu te bhayākrāntaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyās tatra tatra ha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.34">
<l><seg type="pāda" n="a">anvavāyas tu sumahāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra tatra viśāṃ pate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ ye te mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">śāryātā iti viśrutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.35">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣatriyā bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">dikṣu sarvāsu dhārmikāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvaśaḥ sarvagahanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">praviṣṭāḥ kurunandana</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.35x177" n="*HV_9.35*177"><seg type="pāda" n="a">teṣu tatra kṛpāṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmā lokapitā mahaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.36">
<l><seg type="pāda" n="a">nābhāgasya tu putrau dvau</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiśyau brāhmaṇatāṃ gatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karūṣasya tu kārūṣāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣatriyā yuddhadurmadāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1.3 Ñ1 V2 Dn G4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.36x178" n="*HV_9.36*178"><seg type="pāda" n="a">prāṃśor eko 'bhavat putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāpatiriti śrutaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.37">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛṣadhro hiṃsayitvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">guror gāṃ janamejaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāpāc chūdratvam āpanno</seg> <seg type="pāda" n="d">navaite parikīrtitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.37x179" n="*HV_9.37*179"><seg type="pāda" n="a">vaivasvatasya tanayā</seg> <seg type="pāda" n="b">manor vaibharatarṣabha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.38">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣuvatas tu manos tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">ikṣvākur abhavat sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya putraśataṃ tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="d">ikṣvākor bhūridakṣiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.39">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ vikukṣir jyeṣṭhas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vikukṣitvād ayodhatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptaḥ paramadharmajña</seg> <seg type="pāda" n="d">so 'yodhyādhipatiḥ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.40">
<l><seg type="pāda" n="a">śakunipramukhās tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">putrāḥ pañcaśataṃ smṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttarāpathadeśasya</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣitāro viśāṃ pate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.41">
<l><seg type="pāda" n="a">catvāriṃśad athāsṭau ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣiṇasyāṃ tathā diśi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasātipramukhāś cānye</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣitāro viśāṃ pate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 Ñ2.3 V B1.2 Dn Ds D3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.41x180-1" n="*HV_9.41*180:1"><seg type="pāda" n="a">ikṣvākus tu vikukṣiṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">aṣṭakāyām athādiśat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.41x180-2" n="*HV_9.41*180:2"><seg type="pāda" n="a">māṃsam ānaya śrāddhārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛgān hatvā mahābala |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.42">
<l><seg type="pāda" n="a">śrāddhakarmaṇi coddiṣṭe</seg> <seg type="pāda" n="b">akṛte śrāddhakarmaṇi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhakṣayitvā śaśaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">śaśādo mṛgayāṃ gataḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_9.43">
<l><seg type="pāda" n="a">ikṣvākuṇā parityakto</seg> <seg type="pāda" n="b">vasiṣṭhavacanāt prabhuḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.43x181" n="*HV_9.43*181"><seg type="pāda" n="a">śaśādanāc chaśādo 'bhūc</seg> <seg type="pāda" n="b">chaśādo vanamāviśat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ikṣvākau saṃsthite tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">śaśādaḥ puram āvasat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.43x182" n="*HV_9.43*182"><seg type="pāda" n="a">prāptaḥ paramadharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">yo 'yodhyādhipatikriyām |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_9.44">
<l><seg type="pāda" n="a">ayodhasya tu dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kakutstho nāma vīryavān</seg> </l>
<note>k: all Mss. (except T G M1.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.44x183-1" n="*HV_9.44*183:1"><seg type="pāda" n="a">indrasya vṛṣabhūtasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kakutstho 'jayatāsurān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.44x183-2" n="*HV_9.44*183:2"><seg type="pāda" n="a">pūrvam āḍībake yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">kakutsthas tena sa smṛtaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anenās tu kakutsthasya</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthur ānenasaḥ smṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.45">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣṭarāśvaḥ pṛthoḥ putras</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmād ārdras tv ajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārdrasya yuvanāśvas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">śrāvastas tasya cātmajas</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.46">
<l><seg type="pāda" n="a">jajñe śrāvastako rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāvastī yena nirmitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrāvastasya tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="d">bṛhadaśvo mahīpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.47">
<l><seg type="pāda" n="a">kuvalāśvaḥ sutas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">Ṭrājā paramadhārmikaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaḥ sa dhundhuvadhād rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">dhundhumāratvam āgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_9.48">
<l><seg type="pāda" n="a">dhundhor vadham ahaṃ brahmañ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrotum icchāmi tattvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadarthaṃ kuvalāśvaḥ san</seg> <seg type="pāda" n="d">dhundhumāratvam āgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>


<lg xml:id="HV_9.49">
<l><seg type="pāda" n="a">bṛhadaśvasya putrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatam uttamadhanvinām</seg> </l>
<note>k: all Mss. (except Ś1 K1 Ñ1 T1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.49x184" n="*HV_9.49*184"><seg type="pāda" n="a">sarve vidyāsu niṣṇātā</seg> <seg type="pāda" n="b">balavanto durāsadāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhūvātha pitā rājye</seg> <seg type="pāda" n="d">kuvalāśvaṃ nyayojayat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 49c, all Mss. (except Ś1 K1 Ñ1 T1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.49x185-1" n="*HV_9.49*185:1">yajvāno bhūridakṣiṇāḥ |</l>
<l xml:id="xHV_9.49x185-2" n="*HV_9.49*185:2">kuvalāśvaṃ sutaṃ rājye |</l>
<lg xml:id="HV_9.50">
<l><seg type="pāda" n="a">putrasaṃkrāmitaśrīs tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vanaṃ rājā samāviśat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tam uttaṅko 'tha viprarṣiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prayāntaṃ pratyavārayat</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="uttaṅka uvāca"/>

<lg xml:id="HV_9.51">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tat tāvat kartum arhasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirudvignas tapaś cartuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">na hi śaknomi pārthiva</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1.3 Ñ2.3 V Ds D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.51x186-1" n="*HV_9.51*186:1"><seg type="pāda" n="a">tvayā hi pṛthivī rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣyamāṇāmahātmanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.51x186-2" n="*HV_9.51*186:2"><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyati nirudvignā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāraṇyaṃ gantum arhasi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.51x186-3" n="*HV_9.51*186:3"><seg type="pāda" n="a">pālane hi mahān dharmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajānām iha dṛśyate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.51x186-4" n="*HV_9.51*186:4"><seg type="pāda" n="a">na tathā dṛśyate 'raṇye</seg> <seg type="pāda" n="b">mā te bhūd buddhir īdṛśī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.51x186-5" n="*HV_9.51*186:5"><seg type="pāda" n="a">īdṛśo na hi rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmaḥ kva cana dṛśyate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.51x186-6" n="*HV_9.51*186:6"><seg type="pāda" n="a">prajānāṃ pālane yo vai</seg> <seg type="pāda" n="b">purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.51x186-7" n="*HV_9.51*186:7"><seg type="pāda" n="a">rakṣitavyāḥ prajā rājñā</seg> <seg type="pāda" n="b">tās tvaṃ rakṣitum arhasi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.52">
<l><seg type="pāda" n="a">mamāśramasamīpe vai</seg> <seg type="pāda" n="b">sameṣu marudhanvasu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samudro vālukāpūrṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">ujjānaka iti smṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.53">
<l><seg type="pāda" n="a">devatānām avadhyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mahākāyo mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">antarbhūmigatas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">vālukāntarhito mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.54">
<l><seg type="pāda" n="a">rākṣasasya madhoḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">dhundhur nāma sudāruṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śete lokavināśāya</seg> <seg type="pāda" n="d">tapa āsthāya dāruṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.55">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃvatsarasya paryante</seg> <seg type="pāda" n="b">sa niḥśvāsaṃ vimuñcati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadā tadā mahī tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">calati sma sakānanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.56">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya niḥśvāsavātena</seg> <seg type="pāda" n="b">raja uddhūyate mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādityapatham āvṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">saptāhaṃ bhūmikampanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.57">
<l><seg type="pāda" n="a">savisphuliṅgaṃ sāṅgāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sadhūmam atidāruṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena tāta na śaknomi</seg> <seg type="pāda" n="d">tasmin sthātuṃ sva āśrame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.58">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ vāraya mahākāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ hitakāmyayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokāḥ svasthā bhavantv adya</seg> <seg type="pāda" n="d">tasmin vinihate tvayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.59">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṃ hi tasya vadhāyaikaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samarthaḥ pṛthivīpate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇunā ca varo datto</seg> <seg type="pāda" n="d">mahyaṃ pūrvaṃ tato 'nadha</seg> </l>
<note>k: Ś1 K Ñ2.3 V B D (except D3) T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.59x187" n="*HV_9.59*187"><seg type="pāda" n="a">yas taṃ mahāsuraṃraudraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">haniṣyati mahābalam |</seg> </l>
<note>k: V2 after *187 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.59x188" n="*HV_9.59*188"><seg type="pāda" n="a">sa ca vikhyātakīrtis tu</seg> <seg type="pāda" n="b">cakravartī nasaṃśayaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tejasā svena te viṣṇus</seg> <seg type="pāda" n="f">teja āpyāyayiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.60">
<l><seg type="pāda" n="a">na hi dhundhur mahātejās</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasālpena śakyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirdagdhuṃ pṛthivīpāla</seg> <seg type="pāda" n="d">ciraṃ yugaśatair api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vīryaṃ hi sumahat tasya</seg> <seg type="pāda" n="f">devair api durāsadam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.61">
<l><seg type="pāda" n="a">sa evam ukto rājarṣir</seg> <seg type="pāda" n="b">uttaṅkena mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuvalāśvaṃ sutaṃ prādāt</seg> <seg type="pāda" n="d">tasmai dhundhunibarhaṇe</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bṛhadaśva uvāca"/>

<lg xml:id="HV_9.62">
<l><seg type="pāda" n="a">bhagavan nyastaśastro 'ham</seg> <seg type="pāda" n="b">ayaṃ tu tanayo mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyati dvijaśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">dhundhumāro na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.63">
<l><seg type="pāda" n="a">sa taṃ vyādiśya tanayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rājarṣir dhundhunigrahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma parvatāyaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tapase saṃśitavrataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.64">
<l><seg type="pāda" n="a">kuvalāśvas tu putrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatena saha pārtivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāyād uttaṅkasahito</seg> <seg type="pāda" n="d">dhundhos tasya nibarhaṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.65">
<l><seg type="pāda" n="a">tam āviśat tadā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavāṃs tejasā prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttaṅkasya niyogād vai</seg> <seg type="pāda" n="d">lokānāṃ hitakāmyayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.66">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin prayāte durdharṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">divi śabdo mahān abhūt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa śrīmān nṛpasuto</seg> <seg type="pāda" n="d">dhundhumāro bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.67">
<l><seg type="pāda" n="a">divyair mālyaiś ca taṃ devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samantāt samavākiran</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devadundubhayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">praṇedur bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.68">
<l><seg type="pāda" n="a">sa gatvā jayatāṃ śreṣṭhas</seg> <seg type="pāda" n="b">tanayaiḥ saha vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samudraṃ khānayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">vālukārṇavam avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.69">
<l><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇena kauravya</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasāpyāyitas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhūva sa mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūyo balasamanvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.70">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya putraiḥ khanadbhis tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vālukāntarhitas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhundhur āsādito rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">diśam āvṛtya paścimām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.71">
<l><seg type="pāda" n="a">mukhajenāgninā krodhāl</seg> <seg type="pāda" n="b">lokān udvartayann iva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāri susrāva vegena</seg> <seg type="pāda" n="d">mahodadhir ivodaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">somasya bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="f">dhārormikalilo mahān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.71x189" n="*HV_9.71*189"><seg type="pāda" n="a">ekaviṃśati putrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasram amitaujasām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.72">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya putraśataṃ dagdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tribhir ūnaṃ tu rakṣasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.73">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sa rājā kauravya</seg> <seg type="pāda" n="b">rākṣasaṃ taṃ mahābalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsasāda mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="d">dhundhuṃ dhundhuvināśanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.74">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya vārimayaṃ vegam</seg> <seg type="pāda" n="b">āpīya sa narādhipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogī yogena vahniṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śamayām āsa vāriṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.75">
<l><seg type="pāda" n="a">nihatya taṃ mahākāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balenodakarākṣasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttaṅkaṃ darśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtakarmā narādhipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.76">
<l><seg type="pāda" n="a">uttaṅkas tu varaṃ prādāt</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmai rājñe mahātmane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadataś cākṣayaṃ vittaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śatrubhiś cāparājayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.77">
<l><seg type="pāda" n="a">dharme ratiṃ ca satataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svarge vāsaṃ tathākṣayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrāṇāṃ cākṣayāṃl lokān</seg> <seg type="pāda" n="d">svarge ye rakṣasā hatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.78">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya putrās trayaḥ śiṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daṇḍāśvakapilāśvau tu</seg> <seg type="pāda" n="d">kumārau tu kanīyasau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.79">
<l><seg type="pāda" n="a">dhaundhumārir dṛḍhāśvas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">haryaśvas tasya cātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">haryaśvasya nikumbho 'bhūt</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣatradharmarataḥ sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.80">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃhatāśvo nikumbhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">suto raṇaviśāradaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṛśāśvaḥ kṛśāśvaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃhatāśvasutau nṛpa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.81">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya haimavatī kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">satāṃ matā dṛṣadvatī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vikhyātā triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">putraś cāpi prasenajit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.82">
<l><seg type="pāda" n="a">lebhe prasenajid bhāryāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gaurīṃ nāma pativratām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhiśaptā tu sā bhartrā</seg> <seg type="pāda" n="d">nadī sā bāhudā kṛtā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_9.83">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāḥ putro mahān āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">yuvanāśvo narādhipaḥ</seg> </l>
<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.83x190-1" n="*HV_9.83*190:1"><seg type="pāda" n="a">yuvanāśvasya tanayaś</seg> <seg type="pāda" n="b">cakravartī jajāna ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.83x190-2" n="*HV_9.83*190:2"><seg type="pāda" n="a">kaṃ dhārayati kumāro 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nyasto rorūyate bhṛśam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.83x190-3" n="*HV_9.83*190:3"><seg type="pāda" n="a">māndhātar vatsa mā rodīr</seg> <seg type="pāda" n="b">itīndro deśinīm adāt |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māndhātā yuvanāśvasya</seg> <seg type="pāda" n="d">trilokavijayī nṛpaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.84">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya caitrarathī bhāryā</seg> <seg type="pāda" n="b">śaśabindoḥ sutābhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sādhvī bindumatī nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">rūpeṇāsadṛśī bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pativratā ca jyeṣṭhā ca</seg> <seg type="pāda" n="f">bhrātṝṇām ayutasya sā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.85">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyām utpādayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">māndhātā dvau sutau nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purukutsaṃ ca dharmajñaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mucukundaṃ ca pārthivam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.86">
<l><seg type="pāda" n="a">purukutsasutas tv āsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">trasaddasyur mahīpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">narmadāyām athotpannaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃbhūtas tasya cātmajaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_9.87">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃbhūtasya tu dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sudhanvā ripumardanaḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V3 B2 D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.87x191-1" n="*HV_9.87*191:1"><seg type="pāda" n="a">sudhanvanaḥ sutaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇuvṛddhir iti smṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.87x191-2" n="*HV_9.87*191:2"><seg type="pāda" n="a">viṣṇuvṛddhā iti khyātās</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya vaṃśyā narādhipāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.87x191-3" n="*HV_9.87*191:3"><seg type="pāda" n="a">ete tv aṅgirasaḥ pakṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣetropetā dvijātayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.87x191-4" n="*HV_9.87*191:4"><seg type="pāda" n="a">saṃbhūtasyāparaḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">anaraṇyo mahāyaśāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.87x191-5" n="*HV_9.87*191:5"><seg type="pāda" n="a">rāvaṇena hato yo 'sau</seg> <seg type="pāda" n="b">trilokajayinā purā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.87x191-6" n="*HV_9.87*191:6"><seg type="pāda" n="a">trasadaśvo naras tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">haryaśvas tasya cātmajaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.87x191-7" n="*HV_9.87*191:7"><seg type="pāda" n="a">haryaśvasya dṛṣadvatyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñe sumanasaḥ sutaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.87x191-8" n="*HV_9.87*191:8"><seg type="pāda" n="a">tasya putro 'bhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">sudhanvā ripumardanaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sudhanvanaḥ sutaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">tridhanvā nāma pārthivaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.88">
<l><seg type="pāda" n="a">rājñas tridhanvanas tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">vidvāṃs trayyāruṇaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya satyavrato nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">kumāro 'bhūn mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.89">
<l><seg type="pāda" n="a">pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vighnaṃ cakre sudurmatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yena bhāryā hṛtā pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtodvāhā parasya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.90">
<l><seg type="pāda" n="a">bālyāt kāmāc ca mohāc ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃharṣāc cāpalena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāra kanyāṃ kāmāt sa</seg> <seg type="pāda" n="d">kasya cit puravāsinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.90x192-1" n="*HV_9.90*192:1"><seg type="pāda" n="a">ekasmin divase rāja+</seg> <seg type="pāda" n="b">+putro 'tyantaparākramī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.90x192-2" n="*HV_9.90*192:2"><seg type="pāda" n="a">dadarśa vicaran svīye</seg> <seg type="pāda" n="b">pattane cārulocanām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.90x192-3" n="*HV_9.90*192:3"><seg type="pāda" n="a">udvāhayantīṃ vedikāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiśyavaryasya kasya cit ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.90x192-4" n="*HV_9.90*192:4"><seg type="pāda" n="a">anullaṅghitamaryādāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saptapadyā vicakṣaṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.90x192-5" n="*HV_9.90*192:5"><seg type="pāda" n="a">bhartrā pānigrahayutāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balād gṛhya mahīpatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.90x192-6" n="*HV_9.90*192:6"><seg type="pāda" n="a">gāndharveṇa vivāhena</seg> <seg type="pāda" n="b">svayaṃ udvāhayad balāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.90x192-7" n="*HV_9.90*192:7"><seg type="pāda" n="a">vaiśyāḥ sarve samāgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānam idam ūcatuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.90x192-8" n="*HV_9.90*192:8"><seg type="pāda" n="a">kumāreṇa hṛtā kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">vedikāyā mahadbalāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.90x192-9" n="*HV_9.90*192:9"><seg type="pāda" n="a">rājñā na rakṣito lokas</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā naṣṭo bhaved dhruvam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.90x192-10" n="*HV_9.90*192:10"><seg type="pāda" n="a">na pūrvais taiḥ kṛtaṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na kariṣyati cāpadi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.90x192-11" n="*HV_9.90*192:11"><seg type="pāda" n="a">yathā kumāreṇa kṛtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rājan karma vigarhitam |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_9.91">
<l><seg type="pāda" n="a">adharmaśaṅkunā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā trayyāruṇo 'tyajat</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G M4 for 91a-b subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.91x193" n="*HV_9.91*193"><seg type="pāda" n="a">tam adharmeṇa saṃyuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pitāsūryāruṇo jahau |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apadhvaṃseti bahuśo</seg> <seg type="pāda" n="d">vadan krodhasamanvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.92">
<l><seg type="pāda" n="a">pitaraṃ so 'bravīt tyaktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kva gacchāmīti vai muhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitā tv enam athovāca</seg> <seg type="pāda" n="d">śvapākaiḥ saha vartaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nāhaṃ putreṇa putrārthī</seg> <seg type="pāda" n="f">tvayādya kulapāṃsana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.93">
<l><seg type="pāda" n="a">ity uktaḥ sa nirākrāman</seg> <seg type="pāda" n="b">nagarād vacanāt pituḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na ca taṃ vārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.94">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu satyavratas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">śvapākāvasathāntike</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitrā tyakto 'vasad vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pitāpy asya vanaṃ yayau</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_9.95">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tasmiṃs tu viṣaye</seg> <seg type="pāda" n="b">nāvarṣat pākaśāsanaḥ</seg> </l>
<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.95x194-1" n="*HV_9.95*194:1"><seg type="pāda" n="a">acirān narapater</seg> <seg type="pāda" n="b">vasiṣṭhasyāvicārataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.95x194-2" n="*HV_9.95*194:2"><seg type="pāda" n="a">parityāgāt kumārasya</seg> <seg type="pāda" n="b">nāvarṣat pākaśāsanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.95x194-3" n="*HV_9.95*194:3"><seg type="pāda" n="a">yadā dvādaśa varṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">tena naṣṭābhavat prajā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.95x194-4" n="*HV_9.95*194:4"><seg type="pāda" n="a">svāhākāraḥ svadhākāro</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṣaṭkāro 'pi nābhavat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.95x194-5" n="*HV_9.95*194:5"><seg type="pāda" n="a">rāṣṭre tasya mahīpasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmanāśo 'bhavat tadā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samā dvādaśa rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">tenādharmeṇa vai tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.96">
<l><seg type="pāda" n="a">dārāṃs tu tasya viṣaye</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvāmitro mahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃnyasya sāgarānūpe</seg> <seg type="pāda" n="d">cacāra vipulaṃ tapaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.96x195-1" n="*HV_9.96*195:1"><seg type="pāda" n="a">etasminn eva samaye</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvāmitrasya vai sutāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-2" n="*HV_9.96*195:2"><seg type="pāda" n="a">catvāro vedavidvāṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣudhayā paripīḍitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-3" n="*HV_9.96*195:3"><seg type="pāda" n="a">viśvāmitre gate dūraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tapase 'timahātmani |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-4" n="*HV_9.96*195:4"><seg type="pāda" n="a">procuḥ prāñjalayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">mātaraṃ prati bhārata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-5" n="*HV_9.96*195:5"><seg type="pāda" n="a">vikrīya tanayaṃ mātar</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvyatāṃ yadi rocate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-6" n="*HV_9.96*195:6"><seg type="pāda" n="a">mariṣyāmo 'nyathā sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣudhayā paripīḍitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-7" n="*HV_9.96*195:7"><seg type="pāda" n="a">vikrīya tanayaṃ jīva</seg> <seg type="pāda" n="b">yāvadāgamanaṃ pituḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-8" n="*HV_9.96*195:8"><seg type="pāda" n="a">sarvanāśe samutpanne</seg> <seg type="pāda" n="b">ardhaṃ tyajati mānavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-9" n="*HV_9.96*195:9"><seg type="pāda" n="a">ardhena kurute kāryam</seg> <seg type="pāda" n="b">iti paurātanī śrutiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-10" n="*HV_9.96*195:10"><seg type="pāda" n="a">tyajed ekaṃ kulasyārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">grāmasyārthaṃ kulaṃ tyajet |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-11" n="*HV_9.96*195:11"><seg type="pāda" n="a">grāmaṃ janapadasyārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ātmārthaṃ sakalaṃ tyajet ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-12" n="*HV_9.96*195:12"><seg type="pāda" n="a">tasmād vikrīya tanayān</seg> <seg type="pāda" n="b">mātar jīva yathāsukham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-13" n="*HV_9.96*195:13"><seg type="pāda" n="a">anyathā nidhanaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">gamiṣyāmas tvayā saha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-14" n="*HV_9.96*195:14"><seg type="pāda" n="a">ayodhyāyāṃ mahātmāno</seg> <seg type="pāda" n="b">dhyānavanto mahattarāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-15" n="*HV_9.96*195:15"><seg type="pāda" n="a">gṛhvanti manujāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">dāsārthaṃ samupāgatān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-16" n="*HV_9.96*195:16"><seg type="pāda" n="a">tasmād vikrīya māṃ mātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvaṃ bhakṣaya pūrvajam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_9.96x195-17" n="*HV_9.96*195:17"><seg type="pāda" n="a">paścād vikrīya tāṃ sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">no ced varṣati vāsavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.97">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya patnī gale baddhvā</seg> <seg type="pāda" n="b">madhyamaṃ putram aurasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śeṣasya bharaṇārthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">vyakrīṇād gośatena vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.98">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ tu baddhaṃ gale dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vikrīyantaṃ nṛpātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maharṣiputraṃ dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">mokṣayām āsa bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_9.99">
<l><seg type="pāda" n="a">satyavrato mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">bharaṇaṃ tasya cākarot</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśvāmitrasya tuṣṭyartham</seg> <seg type="pāda" n="d">anukampārtham eva ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_9.99x196" n="*HV_9.99*196"><seg type="pāda" n="a">mahāvrataṃ tadā roṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vasiṣṭho manasākarot |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_9.100">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'bhavad gālavo nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">galabandhān mahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maharṣiḥ kauśikas tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">tena vīreṇa mokṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 10, transliterated by Christophe Vielle :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_10.1">
<l><seg type="pāda" n="a">satyavratas tu bhaktyā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛpayā ca pratijñayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśvāmitrakalatraṃ tad</seg> <seg type="pāda" n="d">babhāra vinaye sthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.2">
<l><seg type="pāda" n="a">hatvā mṛgān varāhāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mahiṣāṃś ca vanecarān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśvāmitrāśramābhyāśe</seg> <seg type="pāda" n="d">māṃsaṃ tad avabandhata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.3">
<l><seg type="pāda" n="a">upāṃśuvratam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitur niyogād avasat</seg> <seg type="pāda" n="d">tasmin vanagate nṛpe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.4">
<l><seg type="pāda" n="a">ayodhyāṃ caiva rāṣṭraṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yājyopādhyāyasaṃyogād</seg> <seg type="pāda" n="d">vasiṣṭhaḥ paryarakṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.5">
<l><seg type="pāda" n="a">satyavratas tu bālyād vā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāvino 'rthasya vā balāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasiṣṭhe 'bhyadhikaṃ manyuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dhārayām āsa nityadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.6">
<l><seg type="pāda" n="a">pitrā tu taṃ tadā rāṣṭrāt</seg> <seg type="pāda" n="b">parityktaṃ priyaṃ sutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na vārayām āsa munir</seg> <seg type="pāda" n="d">vasiṣṭhaḥ kāraṇena hi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.7">
<l><seg type="pāda" n="a">pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣṭhā syāt saptame pade</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na ca satyavratas tasmād</seg> <seg type="pāda" n="d">dhṛtavān saptame pade</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.8">
<l><seg type="pāda" n="a">jānan dharmaṃ vasiṣṭhas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">na māṃ trātīti bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyavratas tadā roṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vasiṣṭhe manasākarot</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.9">
<l><seg type="pāda" n="a">guṇabuddhyā tu bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">vasiṣṭhaḥ kṛtavāṃs tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na ca satyavratas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">tam upāṃśum abudhyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tasminn aparitoṣo yaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pitur āsīn mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena dvādaśa varṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">nāvarṣat pākaśāsanaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_10.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tena tv idānīṃ vahatā</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi</seg> </l>
<note>k: D4 for 11a-b subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.11x197" n="*HV_10.11*197"><seg type="pāda" n="a">tenārthaṃ caiva vihitā</seg> <seg type="pāda" n="b">dikṣās tātahatā bhuvi |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kulasya niṣkṛtis tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtā sā vai bhaved iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.12">
<l><seg type="pāda" n="a">na taṃ vasiṣṭho bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">pitrā tyaktaṃ nyavārayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhiṣekṣyāmy ahaṃ putram</seg> <seg type="pāda" n="d">asyety evaṃ matir muneḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_10.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu dvādaśa varṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣām tām udvahan balī</seg> </l>
<note>k: K4 Ñ3 V1 D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.13x198" n="*HV_10.13*198"><seg type="pāda" n="a">upāṃśuvratam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">mahat satyavratonṛpa |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avidyamāne māṃse tu</seg> <seg type="pāda" n="d">vasiṣṭhasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sarvakāmaduhāṃ dogdhrīṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">dadarśa sa nṛpātmajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ vai krodhāc ca mohāc ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śramāc caiva kṣudhānvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daśadharmagato rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">jaghāna janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Dn D6 Cs (Ñ3 on marg. after 14b) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.14x199-1" n="*HV_10.14*199:1"><seg type="pāda" n="a">mattaḥ pramatta unmattaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.14x199-2" n="*HV_10.14*199:2"><seg type="pāda" n="a">tvaramāṇaś ca bhītaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">lubdhaḥ kāmī ca te daśa |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.15">
<l><seg type="pāda" n="a">ta ca māṃsaṃ svayaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvāmitrasya cātmajān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhojayām āsa tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="d">vasiṣṭho 'py asya cukrudhe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K1 Ñ1) T2-4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.15x200" n="*HV_10.15*200"><seg type="pāda" n="a">kruddhas tu bhagavānvākyam</seg> <seg type="pāda" n="b">idam āha nṛpātmajan |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vasiṣṭha uvāca"/>

<lg xml:id="HV_10.16">
<l><seg type="pāda" n="a">pātayeyam ahaṃ krūra</seg> <seg type="pāda" n="b">tava śaṅkum ayasmayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadi te dvāv imau śaṅkū</seg> <seg type="pāda" n="d">na syātāṃ vai kṛtau punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.17">
<l><seg type="pāda" n="a">pituś cāparitoṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">guror dogdhrīvadhena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aprokṣitopayogāc ca</seg> <seg type="pāda" n="d">trividhas te vyatikramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.18">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ trīṇy asya śaṅkūni</seg> <seg type="pāda" n="b">tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">triśaṅkur iti hovāca</seg> <seg type="pāda" n="d">triśaṅkus tena sa smṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.19">
<l><seg type="pāda" n="a">viśvāmitras tu dārāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">āgato bharaṇe kṛte</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena tasmai varaṃ prādān</seg> <seg type="pāda" n="d">muniḥ prītas triśaṅkave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">chandyamāno vareṇātha</seg> <seg type="pāda" n="f">guruṃ vavre nṛpātmajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.19x201" n="*HV_10.19*201"><seg type="pāda" n="a">saśarīro vraje svargam</seg> <seg type="pāda" n="b">ity evaṃ yācito muniḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_10.20">
<l><seg type="pāda" n="a">anāvṛṣṭibhaye tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">gate dvādaśavārṣike</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhiṣicya ca rājye ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yājayām āsa taṃ muniḥ</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G M4 for 20c-d subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.20x202" n="*HV_10.20*202"><seg type="pāda" n="a">taṃ munir yājayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">pitriye rājye 'bhiṣicya tu |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">miṣatāṃ devatānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="f">vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1.3.4 Dn D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.20x203" n="*HV_10.20*203"><seg type="pāda" n="a">saśarīraṃ tadā taṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">divamāropayat prabhuḥ |</seg> </l>

<note>k: Ñ2.3 V1.2 B Ds D2.6 T2-4 G1.4 (V3 after 20d) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.20x204" n="*HV_10.20*204"><seg type="pāda" n="a">divam āropayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">saśarīraṃ mahātapāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya satyarathā nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">patnī kekayavaṃśajā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kumāraṃ janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">hariścandram akalmaṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.22">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vai rājā hariścandras</seg> <seg type="pāda" n="b">traiśaṅkava iti smṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āhartā rājasūyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sa samrāḍ iti viśrutaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_10.23">
<l><seg type="pāda" n="a">hariścandrasya tu suto</seg> <seg type="pāda" n="b">rohito nāma viśrutaḥ</seg> </l>
<note>k: K1.3.4 V Dn D3-6 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.23x205-1" n="*HV_10.23*205:1"><seg type="pāda" n="a">yenedaṃ rohitapuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāritaṃrājyasiddhaye ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.23x205-2" n="*HV_10.23*205:2"><seg type="pāda" n="a">kṛtvā rājyaṃ sa rājarṣiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pālayitvā tathā prajāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.23x205-3" n="*HV_10.23*205:3"><seg type="pāda" n="a">saṃsārāsāratāṃ jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">dvijebhyas tat puraṃ dadau |</seg> </l>
<note>k: K2 Ñ2.3 B Ds D1.2 T2-4 G (K1.3.4 V Dn D3-6 after *205) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.23x206-1" n="*HV_10.23*206:1"><seg type="pāda" n="a">harito rohitasyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">cañcur hārīta ucyate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.23x206-2" n="*HV_10.23*206:2"><seg type="pāda" n="a">vijayaś ca sudevaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">cañcuputrau babhūvatuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.23x206-3" n="*HV_10.23*206:3"><seg type="pāda" n="a">jetā kṣatrasya sarvasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vijayas tena sa smṛtaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.23x206-4" n="*HV_10.23*206:4"><seg type="pāda" n="a">rurukas tanayas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">rājadharmārthakovidaḥ |</seg> </l>
<note>k: D3 after line 1a of *206 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.23x206A" n="*HV_10.23*206A"><seg type="pāda" n="a">harito jajñivāṃs tataḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaiva loke dharmātmā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rohitasya vṛkaḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛkād bāhus tu jajñivān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B D1-5 T2-4 G1.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.23x207" n="*HV_10.23*207"><seg type="pāda" n="a">śakair yavanakāmbojaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāradaiḥ pahlavaiḥ saha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.24">
<l><seg type="pāda" n="a">hehayās tālajaṅghāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nirasyanti sma taṃ nṛpam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nātyarthaṃ dhārmikaś tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">sa hi dharmayuge 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sagaras tu suto bāhor</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñe saha gareṇa vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aurvasyāśramam āsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">bhārgaveṇābhirakṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.26">
<l><seg type="pāda" n="a">āgneyam astraṃ labdhvā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bhārgavāt sagaro nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jigāya pṛthivīṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="d">tālajaṅghān sahehayān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.27">
<l><seg type="pāda" n="a">śakānāṃ pahlavānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmaṃ nirasad acyutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣatriyāṇāṃ kuruśreṣṭhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāradānāṃ ca dharmavit</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_10.28">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ sa sagaro jāto</seg> <seg type="pāda" n="b">gareṇaiva sahācyutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kimarthaṃ ca śakādīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣatriyāṇāṃ mahaujasām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.29">
<l><seg type="pāda" n="a">dharmaṃ kulocitaṃ kruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā nirasad acyutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">etan me sarvam ācakṣva</seg> <seg type="pāda" n="d">vistareṇa tapodhana</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_10.30">
<l><seg type="pāda" n="a">bāhor vyasaninas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛtaṃ rājyam abhūt kila</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hehayais tālajaṅghaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śakaiḥ sārdhaṃ viśāṃ pate</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_10.31">
<l><seg type="pāda" n="a">yavanāḥ pāradāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmbojāḥ pahlavās khaśāḥ</seg> </l>
<note>k: B1 D2 T3.4 (T2 G1.4 after 37d) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.31x208" n="*HV_10.31*208"><seg type="pāda" n="a">kātisarpā māhiṣikāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāradāṣṭaṅkaṇāḥ śakāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ete hy api gaṇāḥ pañca</seg> <seg type="pāda" n="d">hehayārthe parākraman</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.32">
<l><seg type="pāda" n="a">hṛtarājyas tadā rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">sa vai bāhur vanaṃ yayau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">patnyā cānugato duḥkhī</seg> <seg type="pāda" n="d">vane prāṇān avāsṛjat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.32x209-1" n="*HV_10.32*209:1"><seg type="pāda" n="a">vṛddhaṃ taṃ pañcatāṃ prāptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tatpatny anumariṣyatī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.32x209-2" n="*HV_10.32*209:2"><seg type="pāda" n="a">aurveṇa jānatātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāvantaṃ nivāritā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.33">
<l><seg type="pāda" n="a">patnī tu yādavī tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sagarbhā pṛṣṭhato 'nvagāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sapatnyā ca garas tasyā</seg> <seg type="pāda" n="d">dattaḥ pūrvam abhūt kila</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.34">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tu bhartuś citāṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vane tām abhyarohata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aurvas tāṃ bhārgavas tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">kāruṇyāt samavārayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāśrame ca taṃ garbhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gareṇaiva sahācyutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyajāyata mahābāhuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sagaraṃ nāma pārthivam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.36">
<l><seg type="pāda" n="a">aurvas tu jātakarmādī</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya kṛtvā mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adhyāpya vedaśāstrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">tato 'straṃ pratyapādayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">āgneyaṃ taṃ mahābhāgām</seg> <seg type="pāda" n="f">amarair api duḥsaham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.37">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tenāstrabalenājau</seg> <seg type="pāda" n="b">balena ca samanvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hehayān nijaghānāśu</seg> <seg type="pāda" n="d">kruddho rudraḥ paśūn iva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ājahāra ca lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="f">kīrtiṃ kīrtimatāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śakān sa yavanān</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmbojān pāradāṃs tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pahlavāṃś caiva niḥśeṣān</seg> <seg type="pāda" n="d">kartuṃ vyavasito nṛpaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.39">
<l><seg type="pāda" n="a">te vadhyamānā vīreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sagareṇa mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ gatvā</seg> <seg type="pāda" n="d">praṇipetur manīṣiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.40">
<l><seg type="pāda" n="a">vasiṣṭhas tv atha tān dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">samayena mahādyutiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sagaraṃ vārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">teṣāṃ dattvābhayaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.41">
<l><seg type="pāda" n="a">sagaraḥ svāṃ pratijñāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">guror vākyaṃ niśamya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharmaṃ jaghāna teṣāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">veṣānyātvaṃ cakāra ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.42">
<l><seg type="pāda" n="a">ardhaṃ śakānāṃ śiraso</seg> <seg type="pāda" n="b">muṇḍayitvā vyasarjayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yavanānāṃ śiraḥ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāmbojānāṃ tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.43">
<l><seg type="pāda" n="a">pāradā muktakeśās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pahlavāḥ śmaśrudhāriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtās tena mahātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.44">
<l><seg type="pāda" n="a">śakā yavanakāmbojāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāradāś ca viśāṃ pate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kolisarpā māhiṣakā</seg> <seg type="pāda" n="d">darvāś colāḥ sakeralāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.45">
<l><seg type="pāda" n="a">sarve te kṣatriyās tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmas teṣāṃ nirākṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasiṣṭhavacanād rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">sagareṇa mahātmanā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-3.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3-5 T2.3.4 G4 (K4 D5 a first time after44; D6 G2.3.5 after 45b; T2 a second time and G1 after *213) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.45x210-1" n="*HV_10.45*210:1"><seg type="pāda" n="a">khaśās tu ṣārāś cīnāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">madrāḥ kiṣkandhakās tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.45x210-2" n="*HV_10.45*210:2"><seg type="pāda" n="a">kauntalāś ca tathā vaṅgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śālvāḥ kauṅkaṇakās tathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.46">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dharmavijayī rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">vijityemāṃ vasuṃdharām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśvaṃ vicārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">vājimedhāya dīkṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_10.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya cārayataḥ so 'śvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samudre pūrvadakṣiṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">velāsamīpe 'pahṛto</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūmiṃ caiva praveśitaḥ</seg> </l>
<note>k: K4 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.47x211-1" n="*HV_10.47*211:1"><seg type="pāda" n="a">tasyotsṛṣṭaṃ paśuṃ yajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">jahārāśvaṃpuraṃdaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.47x211-2" n="*HV_10.47*211:2"><seg type="pāda" n="a">hṛtvā kapilapārśve taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">baddhvāgān nagarīṃ punaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.47x211-3" n="*HV_10.47*211:3"><seg type="pāda" n="a">sumatyās tanayā dṛptāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pitur ādeśakāriṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.47x211-4" n="*HV_10.47*211:4"><seg type="pāda" n="a">tāni ṣaṣṭisahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">hayarakṣaṇatatparāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sa taṃ deśaṃ tadā putraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">khānayām āsa pārthivaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.48">
<l><seg type="pāda" n="a">āsedus te tatas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">khanyamāne mahārṇave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tam ādipuruṣaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hariṃ kṛṣṇaṃ prajāpatim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">viṣṇuṃ kapilarūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="f">svapantaṃ puruṣaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.48x212-1" n="*HV_10.48*212:1"><seg type="pāda" n="a">hayam anveṣamāṇās te</seg> <seg type="pāda" n="b">samantān nyakhanan mahīm |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.48x212-2" n="*HV_10.48*212:2"><seg type="pāda" n="a">prāgudīcyāṃ diśi hayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dadṛśuḥ kapilāntike ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.48x212-3" n="*HV_10.48*212:3"><seg type="pāda" n="a">eṣa vājiharaś cora</seg> <seg type="pāda" n="b">āste mīlitalocanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.48x212-4" n="*HV_10.48*212:4"><seg type="pāda" n="a">hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa</seg> <seg type="pāda" n="b">iti ṣaṣṭisahasriṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.48x212-5" n="*HV_10.48*212:5"><seg type="pāda" n="a">muṣṭiprahārair ahanann</seg> <seg type="pāda" n="b">unmimeṣa tadā muniḥ |</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.48x213-1" n="*HV_10.48*213:1"><seg type="pāda" n="a">sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhyaṃnārāyaṇaṃ tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.48x213-2" n="*HV_10.48*213:2"><seg type="pāda" n="a">tasya gatvā samīpe tu</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'yaṃ cora iti bruvan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.48x213-3" n="*HV_10.48*213:3"><seg type="pāda" n="a">gṛhyatāṃ badhyatām eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">no 'śvahartā sudurmatiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.48x213-4" n="*HV_10.48*213:4"><seg type="pāda" n="a">tatas te pāśam udyamya</seg> <seg type="pāda" n="b">grahituṃ taṃ mahādyutim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.48x213-5" n="*HV_10.48*213:5"><seg type="pāda" n="a">upākrāmaṃs tadā sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">sagarāḥ kālacoditāḥ |</seg> </l>
<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.48x214" n="*HV_10.48*214"><seg type="pāda" n="a">dadṛśuḥ sāgarāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">sāyudhās taṃpradudruvuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.49">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya cakṣuḥsamutthena</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā pratibudhyataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dagdhāḥ sarve mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">catvāras tv avaśeṣitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.50">
<l><seg type="pāda" n="a">barhaketuḥ suketuś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā bhāradratho nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śūraḥ pañcajanaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya vaṃśakarā nṛpā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.50x215-1" n="*HV_10.50*215:1"><seg type="pāda" n="a">aṃśumantaṃ tadājñāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">pātram aśvārtham acyutam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.50x215-2" n="*HV_10.50*215:2"><seg type="pāda" n="a">pratīkṣamāṇas tatraiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣitaḥ saṃvyatiṣṭhata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.50x215-3" n="*HV_10.50*215:3"><seg type="pāda" n="a">pitṝṇāṃ padavīṃ gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sa dadarśa hariṃ prabhum |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.50x215-4" n="*HV_10.50*215:4"><seg type="pāda" n="a">mūrdhnā praṇamya taṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prahvībhāvena cāsthitaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_10.51">
<l><seg type="pāda" n="a">prādāc ca tasmai bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">harir nārāyaṇo varam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṣayaṃ vaṃśam ikṣvākoḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kīrtiṃ cāpy anivartinīm</seg> </l>
<note>k: T3 for 51a-c subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.51ax216-1" n="*HV_10.51a*216:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ sa bhagavān devo</seg> <seg type="pāda" n="b">dattvā cāśvaṃvaraṃ dadau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.51ax216-2" n="*HV_10.51a*216:2">sagarāya mahārāja |</l>
<l><seg type="pāda" n="e">putraṃ samudraṃ ca vibhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">svarge vāsaṃ tathākṣayam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K3 Dn T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.51cx217" n="*HV_10.51c*217"><seg type="pāda" n="a">putrāṇāṃ cākṣayāṃl lokāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya yecakṣuṣā hatāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.52">
<l><seg type="pāda" n="a">samudraś cārghyam ādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vavande taṃ mahīpatim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāgaratvaṃ ca lebhe sa</seg> <seg type="pāda" n="d">karmaṇā tena tasya ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.53">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ cāśvamedhikaṃ so 'śvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samudrād upalabdhavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājahārāśvamedhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śataṃ sa sumahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">putrāṇāṃ ca sahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="f">ṣaṣṭis tasyeti naḥ śrutam</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_10.54">
<l><seg type="pāda" n="a">sagarasyātmajā vīrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kathaṃ jātā mahābalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā</seg> <seg type="pāda" n="d">vidhinā kena vā dvija</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>


<lg xml:id="HV_10.55">
<l><seg type="pāda" n="a">dve bhārye sagarasyāstāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tapasā dagdhakilbiṣe</seg> </l>
<note>k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-5 T3.4 G1.4 (D6 after 53) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.55x218-1" n="*HV_10.55*218:1"><seg type="pāda" n="a">jyeṣṭhāvidarbhaduhitā</seg> <seg type="pāda" n="b">keśinī nāma viśrutā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.55x218-2" n="*HV_10.55*218:2"><seg type="pāda" n="a">kanīyasī tu yā tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">patnī paramadharmiṇī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.55x218-3" n="*HV_10.55*218:3"><seg type="pāda" n="a">ariṣṭanemiduhitā</seg> <seg type="pāda" n="b">rūpeṇāpratimā bhuvi |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aurvas tābhyāṃ varaṃ prādāt</seg> <seg type="pāda" n="d">tan nibodha narādhipa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.56">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhṇātv ekā tarasvinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā</seg> <seg type="pāda" n="d">yatheṣṭaṃ varayatv iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.57">
<l><seg type="pāda" n="a">tatraikā jagṛhe putrāṃl</seg> <seg type="pāda" n="b">lubdhā śūrān bahūṃs tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā</seg> <seg type="pāda" n="d">tathety āha tato muniḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 B1.2 Dn Ds D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.57x219" n="*HV_10.57*219"><seg type="pāda" n="a">keśiny asūta sagarād</seg> <seg type="pāda" n="b">asamañjasamātmajam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.58">
<l><seg type="pāda" n="a">rājā pañcajano nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūva sumahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">itarā suṣuve tumbaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bījapūrṇām iti śrutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.59">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra ṣaṣṭisahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">garbhās te tilasaṃmitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃbabhūvur yathākālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vavṛdhuś ca yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.60">
<l><seg type="pāda" n="a">ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">tān garbhān nidadhus tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt</seg> <seg type="pāda" n="d">tāvatīḥ poṣaṇe nṛpa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.61">
<l><seg type="pāda" n="a">tato daśasu māseṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">samuttasthur yathākramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kumārās te yathākālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sagaraprītivardhanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.62">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyaivam abhavan nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śukrād alābūmadhyād vai</seg> <seg type="pāda" n="d">jātāni pṛthivīpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.63">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ nārāyaṇaṃ tejaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praviṣṭānāṃ mahātmanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaḥ pañcajano nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">putro rājā babhūva ha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T2 G1-3.5 M3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.63x220" n="*HV_10.63*220"><seg type="pāda" n="a">asamañja iti prāhus</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya putro'ṃśumān abhūt |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.64">
<l><seg type="pāda" n="a">sutaḥ pañcajanasyāsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">aṃśumān nāma vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dilīpas tasya tanayaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">khaṭvāṅga iti viśrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.65">
<l><seg type="pāda" n="a">yena svargād ihāgatya</seg> <seg type="pāda" n="b">muhūrtaṃ prāpya jīvitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trayo 'bhisaṃdhitā lokā</seg> <seg type="pāda" n="d">buddhyā satyena cānagha</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_10.66">
<l><seg type="pāda" n="a">dilīpasya tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">mahārājo bhagīrathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaḥ sa gaṅgāṃ saricchreṣṭhām</seg> <seg type="pāda" n="d">avātārayata prabhuḥ</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T2-4 G1-3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.66x221" n="*HV_10.66*221"><seg type="pāda" n="a">kīrtimān sa mahābhāgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakratulyaparākramaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">samudram ānayac caināṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">duhitṛtve tv akalpayat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T2-4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.66x222" n="*HV_10.66*222"><seg type="pāda" n="a">tasmād bhāgīrathī gaṅgā</seg> <seg type="pāda" n="b">kathyate vaṃśacintakaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.67">
<l><seg type="pāda" n="a">bhagīrathasuto rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">śruta ity abhiviśrutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nābhāgas tu śrutasyāsīt</seg> <seg type="pāda" n="d">putraḥ paramadhārmikaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.68">
<l><seg type="pāda" n="a">ambarīṣas tu nābhāgiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sindhudvīpapitābhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayutājit tu dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sindhudvīpasya vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.69">
<l><seg type="pāda" n="a">ayutājitsutas tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛtaparṇo mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divyākṣahṛdayajño vai</seg> <seg type="pāda" n="d">rājā nalasakho balī</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_10.70">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛtaparṇasutas tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">ārtaparṇir mahīpatiḥ</seg> </l>
<note>k: K1.2.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D2.6 T2.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.70x223-1" n="*HV_10.70*223:1"><seg type="pāda" n="a">sudāsas tasya tanayo</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā indrasakho 'bhavat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.70x223-2" n="*HV_10.70*223:2"><seg type="pāda" n="a">sudāsasya sutas tv āsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">saudāso nāma pārthivaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">khyātaḥ kalmāṣapādo vai</seg> <seg type="pāda" n="d">nāmnā mitrasaho 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.4 Ñ3 Ds (Ñ2 V1.3 B3 after 73b; V2 after 73d) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.70x224-1" n="*HV_10.70*224:1"><seg type="pāda" n="a">vasiṣṭhas tumahātejāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣetre kalmāṣapādake |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.70x224-2" n="*HV_10.70*224:2"><seg type="pāda" n="a">aśmakaṃ janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">ikṣvākukulavṛddhaye |</seg> </l>
<note>k: K1 Ñ2 V B3 Ds after *224 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.70x225-1" n="*HV_10.70*225:1"><seg type="pāda" n="a">aśmakāc caiva kārūṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">mūlakastatsuto 'bhavat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.70x225-2" n="*HV_10.70*225:2"><seg type="pāda" n="a">mūlakasyāpi dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā śataratho 'bhavat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.70x225-3" n="*HV_10.70*225:3"><seg type="pāda" n="a">tasmāc chatarathāj jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā elabilo balī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.70x225-4" n="*HV_10.70*225:4"><seg type="pāda" n="a">āsīd ailabilaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛddhaśarmā pratāpavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.70x225-5" n="*HV_10.70*225:5"><seg type="pāda" n="a">dalas tasyātmajaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">tato jajñe śalo nṛpaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.70x225-6" n="*HV_10.70*225:6"><seg type="pāda" n="a">ūrṇo nāma sa dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">śalaputro babhūva ha |</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V1.3 B3 after line 4 of *225 (Ds the second time and V2 after *230)ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.70x225A" n="*HV_10.70*225A"><seg type="pāda" n="a">putro viśvasahas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṛkanyā vyajāyata |</seg> </l>

<note>k: Ñ2 V3 after lines 5-6 of *225 (both lines they read after *230) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.70x225B" n="*HV_10.70*225B"><seg type="pāda" n="a">rajo nāma sutas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṅkhalas tasya cātmajaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.71">
<l><seg type="pāda" n="a">kalmāṣapādasya sutaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvakarmeti viśrutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anaraṇyas tu putro 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="d">viśrutaḥ sarvakarmaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.72">
<l><seg type="pāda" n="a">anaraṇyasuto nighno</seg> <seg type="pāda" n="b">nighnaputrau babhūvatuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anamitro raghuś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">pārthivarṣabhasattamau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 V2 Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.72x226" n="*HV_10.72*226"><seg type="pāda" n="a">anamitrasutaḥ stambaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhaṇas tasya cātmajaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.73">
<l><seg type="pāda" n="a">anamitras tu dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">vidvān duliduho 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dilīpas tasya tanayo</seg> <seg type="pāda" n="d">rāmasya prapitāmahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dīrghabāhur dilīpasya</seg> <seg type="pāda" n="f">raghur nāmnābhavat sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) (T1.3.4 G M after 73b) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.73x227" n="*HV_10.73*227"><seg type="pāda" n="a">ayodhyāyāṃmahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">raghur āsīn mahābalaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.74">
<l><seg type="pāda" n="a">ajas tu rāghuto jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā daśaratho 'py ajāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāmo daśarathāj jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmārāmo mahāyaśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.75">
<l><seg type="pāda" n="a">rāmasya tanayo jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">kuśa ity abhiviśrutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atithis tu kuśāj jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣadhas tasya cātmajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.76">
<l><seg type="pāda" n="a">niṣadhasya nalaḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">nabhaḥ putro nalasya tu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nabhasaḥ puṇḍarīkas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_10.77">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣemadhanvasutas tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">devānīkaḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsīd ahīnagur nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">devānīkātmajaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<note>k: M4 for 77c-d subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.77x228" n="*HV_10.77*228"><seg type="pāda" n="a">devānīkasya dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">'hīnagas tu pratāpavān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ahīnagos tu dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">sahasvān nāma pārthivaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T3.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.77x229-1" n="*HV_10.77*229:1"><seg type="pāda" n="a">sudhanvanaḥ sutaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tatojajñe nalo nṛpa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x229-2" n="*HV_10.77*229:2"><seg type="pāda" n="a">uktho nāma sa dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">nalaputro babhūva ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x229-3" n="*HV_10.77*229:3"><seg type="pāda" n="a">vajranābhaḥ sutas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">ukthasya ca mahātmanaḥ |</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V B3 after line 1a of *229 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.70x229A" n="*HV_10.70*229A"><seg type="pāda" n="a">pāriyātro mahāyaśāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">nalas tasyātmajaś caiva |</seg> </l>

<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V1.3 B1.2 Dn Ds D1.4-6 T3 after *229 (K1 Ds both a first time and V2 after *226) cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.77x230-1" n="*HV_10.77*230:1"><seg type="pāda" n="a">śaṅkhas tasya suto vidvān</seg> <seg type="pāda" n="b">dhyuṣitāśva iti śrutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x230-2" n="*HV_10.77*230:2"><seg type="pāda" n="a">dhyuṣitāśvasuto vidvān</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā viśvasahaḥ kila ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x230-3" n="*HV_10.77*230:3"><seg type="pāda" n="a">hiraṇyanābhaḥ kauśalyo</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmiṣṭhas tasya cātmajaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x230-4" n="*HV_10.77*230:4"><seg type="pāda" n="a">puṣpas tasya suto vidvān</seg> <seg type="pāda" n="b">arthasiddhis tu tatsutaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x230-5" n="*HV_10.77*230:5"><seg type="pāda" n="a">sudarśanaḥ sutas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">agnivarṇaḥ sudarśanāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x230-6" n="*HV_10.77*230:6"><seg type="pāda" n="a">agnivarṇasya śīghras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śīghrasya tu maruḥ sutaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x230-7" n="*HV_10.77*230:7"><seg type="pāda" n="a">marus tu yogam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kalāpadvīpam āsthitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x230-8" n="*HV_10.77*230:8"><seg type="pāda" n="a">tasyāsīd viśrutavataḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">putro rājā bṛhadbalaḥ |</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V B2 Ds (the first time only) after line 7 of *230 (K4 after 72) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.77x230A-1" n="*HV_10.77*230A:1"><seg type="pāda" n="a">prasusruto marusutaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">susaṃdhis tasya cātmajaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x230A-2" n="*HV_10.77*230A:2"><seg type="pāda" n="a">susaṃdhes tu suto marṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasrān nāma nāmataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_10.77x230A-3" n="*HV_10.77*230A:3"><seg type="pāda" n="a">āsīt sahasrataḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā viśrutavān iti |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_10.78">
<l><seg type="pāda" n="a">nalau dvāv eva vikhyātau</seg> <seg type="pāda" n="b">purāṇe bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vīrasenātmajaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">yaś cekṣvākukulodvahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.79">
<l><seg type="pāda" n="a">ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādhānyeneha kīrtitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ete vivasvato vaṃśe</seg> <seg type="pāda" n="d">rājāno bhūritejasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_10.80">
<l><seg type="pāda" n="a">paṭhan samyag imāṃ sṛṣṭim</seg> <seg type="pāda" n="b">ādityasya vivasvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrāddhadevasya devasya</seg> <seg type="pāda" n="d">prajānāṃ puṣṭidasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prajānān eti sāyujyam</seg> <seg type="pāda" n="f">ādityasya vivasvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2.4 Ñ2.3 V B D T2.4 G M4 (T3 after 78c) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_10.80x231" n="*HV_10.80*231"><seg type="pāda" n="a">vipāpmā virajāścaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">āyuṣmāṃś ca bhavaty uta |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 11, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of January 13, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_11.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ vai śrāddhadevatvam</seg> <seg type="pāda" n="b">ādityasya vivasvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrotum icchāmi viprāgrya</seg> <seg type="pāda" n="d">śrāddhasya ca paraṃ vidhaṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pitṝṇām ādisargaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="f">ka ete pitaraḥ smṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.2">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ ca śrutam asmābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kathyamānaṃ dvijātibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svargasthāḥ pitaro nye sma</seg> <seg type="pāda" n="d">devānām api devatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">iti devavidaḥ prāhur</seg> <seg type="pāda" n="f">etad icchāmi vedituṃ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.3">
<l><seg type="pāda" n="a">yāvantaś ca gaṇāḥ proktā</seg> <seg type="pāda" n="b">yac ca teṣāṃ paraṃ balam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā ca kṛtam asmābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.4">
<l><seg type="pāda" n="a">prītāś ca pitaro yena</seg> <seg type="pāda" n="b">śreyasā yojayanti hi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">etad vai śrotum icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">pitṝṇāṃ sargam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_11.5">
<l><seg type="pāda" n="a">hanta te kathayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṝṇāṃ sargam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mārkaṇḍeyena kathitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhīṣmāya paripṛcchate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.6">
<l><seg type="pāda" n="a">apṛcchad dharmarājo hi</seg> <seg type="pāda" n="b">śaratalpagataṃ purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evam eva purā praśnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tat te nupūrvyā vakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīṣmeṇodāhṛtaṃ yathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gītaṃ sanatkumāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">mārkaṇḍeyāya pṛcchate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_11.7x232" n="*HV_11.7*232"><seg type="pāda" n="a">bhīṣmas tu dharmarājāya</seg> <seg type="pāda" n="b">proktavān etad acyuta |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="yudhiṣṭhira uvāca"/>

<lg xml:id="HV_11.8">
<l><seg type="pāda" n="a">puṣṭikāmena dharmajña</seg> <seg type="pāda" n="b">kathaṃ puṣṭir avāpyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">etad ākhyātam icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ kurvāṇo na śocati</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bhīṣma uvāca"/>

<lg xml:id="HV_11.9">
<l><seg type="pāda" n="a">śrāddhaiḥ prīṇāti hi pitṝn</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvakāmaphalais tu yaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatparaḥ prayataḥ śrāddhī</seg> <seg type="pāda" n="d">pretya ceha ca modate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.10">
<l><seg type="pāda" n="a">pitaro dharmakāmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prajākāmasya cābhibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puṣṭikāmasya puṣṭiṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prayacchanti yudhiṣṭhira</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="yudhiśṭhira uvāca"/>

<lg xml:id="HV_11.11">
<l><seg type="pāda" n="a">vartante pitaraḥ svarge</seg> <seg type="pāda" n="b">keṣāṃcin narake punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāṇināṃ niyataṃ hy uktam</seg> <seg type="pāda" n="d">karmajaṃ phalam ucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.12">
<l><seg type="pāda" n="a">śrāddhāni caiva kurvanti</seg> <seg type="pāda" n="b">phalakāmā na saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhisaṃdhāya pitaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pituṣ ca pitaraṃ tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pituḥ pitāmahaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">triṣu piṇḍeśu nityadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tāni śrāddhāni dattāni</seg> <seg type="pāda" n="b">kathaṃ gacchanty atho pitṝn</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ ca śaktās te dātuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nirayasthāḥ phalaṃ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ke vā te pitaro nye sma</seg> <seg type="pāda" n="f">kān yajāmo vayaṃ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D3 subst. for 13ef: :k</note>
<l xml:id="xHV_11.13x233" n="*HV_11.13*233"><seg type="pāda" n="a">ke ca lokā na jānīmo</seg> <seg type="pāda" n="b">vayaṃ punar upasthitāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_11.14">
<l><seg type="pāda" n="a">devā api pitṝn svarge</seg> <seg type="pāda" n="b">yajantīti ca naḥ śrutaṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vistareṇa mahādyute</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sa bhavān kathayatv enāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kathām amitabuddhimān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā dattaṃ pitṝṇāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">tāraṇāyeha kalpate</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bhīṣma uvāca"/>


<lg xml:id="HV_11.16">
<l><seg type="pāda" n="a">atra te vartayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yathātattvam ariṃdama</seg> </l>
<note>k: After 16ab, K2 Ñ2.3 V3 D (except D2.6) G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_11.16abx234" n="*HV_11.16ab*234"><seg type="pāda" n="a">ye ca te pitaro nye sma</seg> <seg type="pāda" n="b">yān yajāmo vayaṃ punaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitrā mama purā gītaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">lokāntaragatena vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.17">
<l><seg type="pāda" n="a">śrāddhakāle mama pitur</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā piṇḍaḥ samudyataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ pitā mama hastena</seg> <seg type="pāda" n="d">bhittvā bhūmim ayācata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.18">
<l><seg type="pāda" n="a">hastābharaṇapūrṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">keyūrabharitena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">raktāṅgulitalenātha</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā dṛṣṭaḥ purā mayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.19">
<l><seg type="pāda" n="a">naiṣa kalpavidhir dṛṣṭa</seg> <seg type="pāda" n="b">iti niścitya cāpy aham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuśeṣv eva tadā piṇḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dattavān avicārayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pitā me suprīto</seg> <seg type="pāda" n="b">vācā madhurayā tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">prīyamāṇo mayānagha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā dāyādavān asmi</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtārtho mutra ceha ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satputreṇa tvayā putra</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmajñena vipaścitā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.4 Ñ2 V Dn D1.2.4-6 T2-4 G1.2 ins. after 21ab; K1 Ñ1.3 B Ds after 22; G4 after 21: :k</note>
<l xml:id="xHV_11.21x235-1" n="*HV_11.21*235:1"><seg type="pāda" n="a">yathā caturthaṃ dharmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣitā labhate phalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_11.21x235-2" n="*HV_11.21*235:2"><seg type="pāda" n="a">pāpasya hi tathā mūḍhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">phalaṃ prāpnoty arakṣitā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_11.22">
<l><seg type="pāda" n="a">mayā ca tava jijñāsā</seg> <seg type="pāda" n="b">prayuktaiṣā dṛḍhavrata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyavasthānaṃ ca dharmeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">kartuṃ lokasya cānagha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.23">
<l><seg type="pāda" n="a">pramāṇaṃ yad dhi kurute</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmācāreṣu pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajās tad anuvartante</seg> <seg type="pāda" n="d">pramāṇācaritaṃ sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā ca bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">vedadharmāś ca śāśvatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtāḥ pramāṇaṃ prītiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">mama nirvartitātulā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.25">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmāt tavāhaṃ suprītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prītyā varam anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadāni tvaṃ pratīcchasva</seg> <seg type="pāda" n="d">triṣu lokeṣu durlabham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.26">
<l><seg type="pāda" n="a">na te prabhavitā mṛtyur</seg> <seg type="pāda" n="b">yāvaj jīvitum icchasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvatto bhyanujñāṃ saṃprāpya</seg> <seg type="pāda" n="d">mṛtyuḥ prabhavitā tava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.27">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ vā te prārthitaṃ bhūyo</seg> <seg type="pāda" n="b">dadāni varam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad brūhi bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">yat te manasi vartate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.28">
<l><seg type="pāda" n="a">ity uktavantaṃ tam aham</seg> <seg type="pāda" n="b">abhivādya kṛtāñjaliḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abruvaṃ kṛtakṛtyo haṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prasanne tvayi sattama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.29">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi tv anugrahaṃ bhūyas</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatto rhāmi mahādyute</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praśnam icchāmy ahaṃ kiṃcid</seg> <seg type="pāda" n="d">vyāhṛtaṃ bhavatā svayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mām uvāca dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">brūhi bhīṣma yad icchasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">chettāsmi saṃśayaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">yan māṃ pṛcchasi bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.31">
<l><seg type="pāda" n="a">apṛcchaṃ tam ahaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">tatrāntarhitam eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gataṃ sukṛtināṃ lokaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jātakautūhalas tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.32">
<l><seg type="pāda" n="a">śrūyante pitaro devā</seg> <seg type="pāda" n="b">devānām api devatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te vātha pitaro nye vā</seg> <seg type="pāda" n="d">kān yajāmo vayaṃ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.33">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ ca dattam asmābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokāntaragatāṃs tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ nu śrāddhasya vai phalam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T2-4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_11.33x236-1" n="*HV_11.33*236:1"><seg type="pāda" n="a">kān yajanti sma lokā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">sadevanaradānavāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_11.33x236-2" n="*HV_11.33*236:2"><seg type="pāda" n="a">sayakṣoragagandharvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakiṃnaramahoragāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_11.34">
<l><seg type="pāda" n="a">atra me saṃśayas tīvraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kautūhalam atīva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad brūhi mama dharmajña</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvajño hy asi me mataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-4.6 T2-4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_11.34x237" n="*HV_11.34*237"><seg type="pāda" n="a">etac chrutvā vacas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīṣmasyovāca vai pitā |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="śaṃtanur uvāca"/>

<lg xml:id="HV_11.35">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃkṣepeṇaiva te vakṣye</seg> <seg type="pāda" n="b">yan māṃ pṛcchasi bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṝṇāṃ kāraṇaṃ śrāddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">phalaṃ dattasya cānagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pitaraś ca yathodbhūtāḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">śṛṇu sarvaṃ samāhitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.36">
<l><seg type="pāda" n="a">ādidevasutās tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaro divi devatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tān yajanti sma lokā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">sadevanaradānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sayakṣarakṣogandharvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">sakiṃnaramahoragāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.37">
<l><seg type="pāda" n="a">āpyāyitāś ca te śrāddhaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">punar āpyāyayanti vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagat sadevagandharvam</seg> <seg type="pāda" n="d">iti brahmānuśāsanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tān yajasva mahābhāgāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāddhī śrāddhair atandritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te te śreyo vidhāsyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvakāmaphalapradāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayaivārādhyamānās te</seg> <seg type="pāda" n="b">nāmagotrādikīrtanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asmān āpyāyayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">svargasthān api bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.40">
<l><seg type="pāda" n="a">mārkaṇḍeyas tu te śeṣam</seg> <seg type="pāda" n="b">etat sarvaṃ vadiṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa vai pitṛbhaktaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">viditātmā ca bhārgavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_11.41">
<l><seg type="pāda" n="a">upasthitaś ca śrāddhe dya</seg> <seg type="pāda" n="b">mamaivānugrahāya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">enaṃ pṛccha mahābhāgam</seg> <seg type="pāda" n="d">ity uktvāntaradhīyata</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 12, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of January 13, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="bhīṣma uvāca"/>

<lg xml:id="HV_12.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tato haṃ tasya vacanān</seg> <seg type="pāda" n="b">mārkaṇḍeyaṃ samāhitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praśnaṃ tam evānvapṛcchaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yan me pṛṣṭaḥ purā pitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mām uvāca dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">mārkaṇḍeyo mahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhīṣma vakṣyāmi tattvena</seg> <seg type="pāda" n="d">śṛṇuṣva prayato nagha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.3">
<l><seg type="pāda" n="a">mayāpi hi prasādād vai</seg> <seg type="pāda" n="b">dīrghāyuṣṭvaṃ pituḥ prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṛbhaktyaiva labdhaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prāgloke paramaṃ yaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.4">
<l><seg type="pāda" n="a">so haṃ yugasya paryante</seg> <seg type="pāda" n="b">bahuvarṣasahasrike</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adhiruhya giriṃ meruṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tapo tapyaṃ suduścaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kadācit paśyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">divaṃ prajvālya tejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vimānaṃ mahad āyāntam</seg> <seg type="pāda" n="d">uttareṇa gires tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.6">
<l><seg type="pāda" n="a">apaśyaṃ tatra caivāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śayānaṃ dīptatejasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṅguṣṭhamātraṃ puruṣam</seg> <seg type="pāda" n="d">agnāv agnim ivāhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.7">
<l><seg type="pāda" n="a">so haṃ tasmai namas kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamya śirasā prabhum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃniviṣṭaṃ vimānasthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pādyārghyābhyāṃ apūjayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.8">
<l><seg type="pāda" n="a">apṛcchaṃ caiva durdharṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyāma tvām kathaṃ prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daivataṃ hy asi devānām</seg> <seg type="pāda" n="d">iti me vartate matiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mām uvāca dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">smayamāna ivānagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na te tapaḥ sucaritaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yena māṃ nāvabudhyase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.10">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣaṇenaiva pramāṇaṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">bibhrad anyad anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpeṇa na mayā kaścid</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛṣṭapūrvaḥ pumān kvacit</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_12.10x238-1" n="*HV_12.10*238:1"><seg type="pāda" n="a">sa mām uvāca tejasvī</seg> <seg type="pāda" n="b">vācā madhurayā punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_12.10x238-2" n="*HV_12.10*238:2"><seg type="pāda" n="a">kautūhalaparijñāne</seg> <seg type="pāda" n="b">yat tad brahman dadāmi te |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="sanatkumāra uvāca"/>

<lg xml:id="HV_12.11">
<l><seg type="pāda" n="a">viddhi māṃ brahmaṇaḥ putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mānasaṃ pūrvajaṃ prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapovīryāt samutpannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nārāyaṇaguṇātmakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sanatkumāra iti yaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śruto vedeṣu vai purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">so smi bhārgava bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃ kāmaṃ karavāṇi te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.13">
<l><seg type="pāda" n="a">ye tv anye brahmaṇaḥ putrā</seg> <seg type="pāda" n="b">yavīyāṃsas tu te mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhrātaraḥ sapta durdharṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T2 G1.3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_12.13x239-1" n="*HV_12.13*239:1"><seg type="pāda" n="a">marīcir atrir bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_12.13x239-2" n="*HV_12.13*239:2"><seg type="pāda" n="a">aṅgirāś ca vasiṣṭhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_12.14">
<l><seg type="pāda" n="a">kratur vasiṣṭhaḥ pulahaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pulastyo tris tathāṅgirāḥ</seg> </l>
<note>k: Ś1 K1.3 Dn D3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_12.14abx240" n="*HV_12.14ab*240"><seg type="pāda" n="a">marīcis tu tathā vidvān</seg> <seg type="pāda" n="b">devagandharvasevitāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trīṃl lokāṇ dhārayantīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">devadānavapūjitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vayaṃ tu yatidharmāṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">āropyātmānam ātmani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vartayāmo mahāmune</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.16">
<l><seg type="pāda" n="a">yathotpannas tathaivāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumāra iti viddhi mām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmāt sanatkumāreti</seg> <seg type="pāda" n="d">nāmaitan me pratiṣṭhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.17">
<l><seg type="pāda" n="a">madbhaktyā te tapaś cīrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mama darśanakāṅkṣayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa dṛṣṭo si bhavatā</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃ kāmaṃ karavāṇi te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.18">
<l><seg type="pāda" n="a">ity uktavantaṃ tam ahaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratyavocaṃ sanātanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anujñāto bhagavatā</seg> <seg type="pāda" n="d">prīyatā tena bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tato ham artham etaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">tam apṛcchaṃ sanātanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛṣṭaḥ pitṝṇāṃ sargaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">phalaṃ śrāddhasya cānagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ciccheda saṃśayaṃ bhīṣma</seg> <seg type="pāda" n="f">sa tu deveśvaro mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mām uvāca prītātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">kathānte bahuvārṣike</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rame tvayāhaṃ viprarṣe</seg> <seg type="pāda" n="d">śṛṇu sarvaṃ yathātatham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.21">
<l><seg type="pāda" n="a">devān asṛjata brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">māṃ yakṣyantīti bhārgava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tam utsṛjya tadātmānam</seg> <seg type="pāda" n="d">ayajaṃs te phalārthinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.22">
<l><seg type="pāda" n="a">te śaptā brahmaṇā mūḍhā</seg> <seg type="pāda" n="b">naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na sma kiṃcit prajānanti</seg> <seg type="pāda" n="d">tato loko vyamuhyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.23">
<l><seg type="pāda" n="a">te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">prāyācanta pitāmaham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anugrahāya lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tatas tān abravīt prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.24">
<l><seg type="pāda" n="a">prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrāṃś ca paripṛcchadhvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tato jñānam avāpsyatha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.25">
<l><seg type="pāda" n="a">prāyaścittakriyārthaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">putrān papracchur ārtavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tebhyas te prayatātmānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaśaṃsur tanayās tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.26">
<l><seg type="pāda" n="a">prāyaścittāni dharmajñā</seg> <seg type="pāda" n="b">vāṅmanaḥkarmajāni vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaṃsanti kuśalā nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakṣuṣmanto hi tattvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.27">
<l><seg type="pāda" n="a">prāyaścittārthatattvajñā</seg> <seg type="pāda" n="b">labdhasaṃjñā divaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gamyatāṃ putrakāś ceti</seg> <seg type="pāda" n="d">putrair uktāś ca te tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.28">
<l><seg type="pāda" n="a">abhiśaptās tu te devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">putravākyena tena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitāmaham upāgacchan</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃśayacchedanāya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tān abravīd devo</seg> <seg type="pāda" n="b">yūyaṃ vai brahmavādinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmād yad uktā yūyaṃ tais</seg> <seg type="pāda" n="d">tat tathā na tad anyathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.30">
<l><seg type="pāda" n="a">yūyaṃ śarīrakartāras</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ devā bhaviṣyatha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te tu jñānapradātāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pitaro vo na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.31">
<l><seg type="pāda" n="a">anyonyapitaro yūyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">te caiveti nibodhata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devāś ca pitaraś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tad budhyadhvaṃ divaukasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.32">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te punar āgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">putrān ūcur divaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmaṇā chinnasaṃdehāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prītimantaḥ parasparam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.33">
<l><seg type="pāda" n="a">yūyaṃ vai pitaro smākaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yair vayaṃ pratibodhitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharmajñāḥ kaś ca vaḥ kāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">ko varo vaḥ pradīyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">yad uktaṃ caiva yuṣmābhis</seg> <seg type="pāda" n="f">tat tathā na tad anyathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.34">
<l><seg type="pāda" n="a">uktāś ca yasmād yuṣmābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">putrakā iti vai vayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmād bhavantaḥ pitaro</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyanti na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.35">
<l><seg type="pāda" n="a">yo niṣṭvā ca pitṝn śrāddhaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kriyāḥ kāścit kariṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rākṣasā dānavā nāgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">phalaṃ prāpsyanti tasya tat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.36">
<l><seg type="pāda" n="a">śrāddhair āpyāyitāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaraḥ somam avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpyāyyamānaṃ yuṣmābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">vardhayiṣyanti nityadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.37">
<l><seg type="pāda" n="a">śrāddhair āpyāyitaḥ somo</seg> <seg type="pāda" n="b">lokam āpyāyayiṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samudraparvatavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jaṃgamājaṃgamair vṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.38">
<l><seg type="pāda" n="a">śrāddhāni puṣṭikāmāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ye kariṣyanti mānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">dāsyanti pitaraḥ sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_12.39">
<l><seg type="pāda" n="a">śrāddhe ca ye pradāsyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">trīn piṇḍān nāmagotrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvatra vartamānāṃs tān</seg> <seg type="pāda" n="d">pitaraḥ sapitāmahāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bhāvayiṣyanti satataṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">śrāddhadānena pūjitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T1.3.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_12.39x241" n="*HV_12.39*241"><seg type="pāda" n="a">evam ājñā kṛtā pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇā parameṣṭhinā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_12.40">
<l><seg type="pāda" n="a">iti tad vacanaṃ satyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavatv adya divaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrāś ca pitaraś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vayaṃ sarve parasparam</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="sanatkumāra uvāca"/>

<lg xml:id="HV_12.41">
<l><seg type="pāda" n="a">ta ete pitaro devā</seg> <seg type="pāda" n="b">devāś ca pitaras tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyonyapitaro hy ete</seg> <seg type="pāda" n="d">devāś ca pitaraś ca ha</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 13, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of January 16, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="mārkaṇḍeya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_13.1">
<l><seg type="pāda" n="a">ity ukto 'haṃ bhagavatā</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevena bhāsvatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sanatkumāreṇa punaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛṣṭavān devam avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.2">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃdeham amaraśreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavantam ariṃdama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nibodha tan me gāṅgeya</seg> <seg type="pāda" n="d">nikhilaṃ sarvam āditaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.3">
<l><seg type="pāda" n="a">kiyanto vai pitṛgaṇāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kasmiṃl loke ca te gaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vartanti devapravarā</seg> <seg type="pāda" n="d">devānāṃ somavardhanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="sanatkumāra uvāca"/>

<lg xml:id="HV_13.4">
<l><seg type="pāda" n="a">saptaite japatāṃ śreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">svarge pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">catvāro mūrtimanto vai</seg> <seg type="pāda" n="d">traya eṣāṃ amūrtayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.5">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ lokaṃ visargaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabhāvaṃ ca mahattvaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vistareṇa tapodhana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.6">
<l><seg type="pāda" n="a">dharmamūrtidharās teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">trayo ye paramā gaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ nāmāni lokāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.7">
<l><seg type="pāda" n="a">lokāḥ sanātanā nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">amūrtayaḥ pitṛgaṇās</seg> <seg type="pāda" n="d">te vai putrāḥ prajāpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.8">
<l><seg type="pāda" n="a">virājasya dvijaśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">vairājā iti viśrutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajanti tān devagaṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">vidhidṛṣṭena karmanā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1.3 Ds1 D4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.8x242-1" n="*HV_13.8*242:1"><seg type="pāda" n="a">manojavāḥ svadhābhakṣāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvakāmasamanvitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.8x242-2" n="*HV_13.8*242:2"><seg type="pāda" n="a">ete yogaṃ parityajya</seg> <seg type="pāda" n="b">mahātmano bhavanty uta |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.9">
<l><seg type="pāda" n="a">ete vai yogavibhraṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">lokān prāpya sanātanān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">punar yugasahasrānte</seg> <seg type="pāda" n="d">jāyante brahmavādinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.10">
<l><seg type="pāda" n="a">te prāpya tāṃ smṛtiṃ bhūyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāṃkhyayogam anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yānti yogagatiṃ siddhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">punar āvṛttidurlabhām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.11">
<l><seg type="pāda" n="a">ete sma pitaras tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">yogināṃ yogavardhanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpyāyayanti ye pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">somaṃ yogabalena vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmāc chrāddhāni deyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">yogināṃ dvijasattama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">somapānāṃ anuttamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.13">
<l><seg type="pāda" n="a">eteṣāṃ mānasī kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">menā nāma mahāgireḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">patnī himavataḥ śreṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="d">yasyā maināka ucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.14">
<l><seg type="pāda" n="a">mainākasya sutaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">krauñco nāma mahāgiriḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parvatapravaraḥ śubhro</seg> <seg type="pāda" n="d">nānāratnasamācitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tisraḥ kanyās tu menāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">janayām āsa śailarāṭ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aparṇām ekaparṇāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tṛtīyām ekapāṭalām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tapaś carantyaḥ sumahad</seg> <seg type="pāda" n="b">duścaraṃ devadānavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokān saṃtāpayām āsus</seg> <seg type="pāda" n="d">tās tisraḥ sthāṇujaṃgamān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D1.2.6 (T2 after 16ab) T3.4 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.16x243-1" n="*HV_13.16*243:1"><seg type="pāda" n="a">nyagrodham ekaparṇā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṭalaṃ caikapāṭalā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.16x243-2" n="*HV_13.16*243:2"><seg type="pāda" n="a">āśrite dve aparṇā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">aniketā tapo 'carat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.16x243-3" n="*HV_13.16*243:3"><seg type="pāda" n="a">daśavarṣasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">duścaraṃ devadānavaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.17">
<l><seg type="pāda" n="a">āhāram ekaparṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">saikaparṇā samācarat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāṭalāpuṣpam ekaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vidadhe caikapāṭalā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G1-3. (G4 after 243.1) G5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.17x244" n="*HV_13.17*244"><seg type="pāda" n="a">pūrṇe pūrṇasahasre tu</seg> <seg type="pāda" n="b">āhāraṃ dve pracakratuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.18">
<l><seg type="pāda" n="a">ekā tatra nirāhārā</seg> <seg type="pāda" n="b">tāṃ mātā pratyaṣedhayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">u mā iti niṣedhantī</seg> <seg type="pāda" n="d">mātṛsnehena duḥkhitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.19">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tathoktā tayā mātrā</seg> <seg type="pāda" n="b">devī duṣcaracāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">umety evābhavat khyātā</seg> <seg type="pāda" n="d">triṣu lokeṣu sundarī</seg> //</l>
</lg>

<note>k: All Mss. (except Ś1 Ñ1) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.19x245-1" n="*HV_13.19*245:1"><seg type="pāda" n="a">tathaiva nāmnā teneha</seg> <seg type="pāda" n="b">viśrutā yogadharmiṇī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.19x245-2" n="*HV_13.19*245:2"><seg type="pāda" n="a">etat tu trikumārīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagat sthāsyati bhārgava |</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G M cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.19x246" n="*HV_13.19*246"><seg type="pāda" n="a">etāsāṃ tapasā dagdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yāvad bhūmir dhariṣyati |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_13.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tapaḥśarīrāḥ sarvās tās</seg> <seg type="pāda" n="b">tisro yogabalānvitāḥ</seg> </l>
<note>k: D6 S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.20abx247-1" n="*HV_13.20ab*247:1"><seg type="pāda" n="a">sarvās tā vai mahābhāgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāś ca sthirayauvanāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.20abx247-2" n="*HV_13.20ab*247:2"><seg type="pāda" n="a">tā lokamātaraś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmacāriṇya eva ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvāś ca brahmavādinyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvāś caivordhvaretasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.21">
<l><seg type="pāda" n="a">umā tāsāṃ variṣṭhā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jyeṣṭhā ca varavarṇinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahāyogabalopetā</seg> <seg type="pāda" n="d">mahādevam upasthitā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 S (except T1) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.21x248" n="*HV_13.21*248"><seg type="pāda" n="a">dattakaś cośanās tasyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">putras tu bhṛgunandanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.22">
<l><seg type="pāda" n="a">asitasyaikaparṇā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">devalasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">patnī dattā mahābrahman</seg> <seg type="pāda" n="d">yogācāryāya dhīmate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T G M1.3.4 ins. after 22ab, D6 M2 after 22: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.22x249-1" n="*HV_13.22*249:1"><seg type="pāda" n="a">puṣṭis tāsāṃ kumārīṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tṛtīyā caikapāṭalā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.22x249-2" n="*HV_13.22*249:2"><seg type="pāda" n="a">putraṃ śataśalākasya</seg> <seg type="pāda" n="b">jaigīṣavyam upasthitā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.22x249-3" n="*HV_13.22*249:3"><seg type="pāda" n="a">tasyāpi śaṅkhalikhitau</seg> <seg type="pāda" n="b">smṛtau putrāv ayonijau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.23">
<l><seg type="pāda" n="a">jaigīṣavyasya tu tathā</seg> <seg type="pāda" n="b">viddhi tām ekapāṭalām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ete cāpi mahābhāge</seg> <seg type="pāda" n="d">yogācāryāv upasthite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.24">
<l><seg type="pāda" n="a">lokāḥ somapadā nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">marīcer yatra vai sutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitaro divi vartante</seg> <seg type="pāda" n="d">devās tān bhāvayanty uta</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">agniṣvāttā iti khyātāḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">sarva evāmitaujasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1-3 G M4 subst. for 24ef: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.24x250" n="*HV_13.24*250"><seg type="pāda" n="a">agniṣvāttāḥ śrutās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaro ye pariśrutāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.25">
<l><seg type="pāda" n="a">eteṣāṃ mānasī kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">acchodā nāma nimnagā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acchodaṃ nāma tad divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saro yasyāḥ samutthitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 Ñ2.3 V1.2.3 B Dn2 Ds D3.5.6 S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.25x251" n="*HV_13.25*251"><seg type="pāda" n="a">tayā na dṛṣṭapūrvās te</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaras tu kadācana |</seg> </l>

<note>k: K1 Ñ2.3 V1.2.3 B Dn2 Ds D3.5 G4 cont., Ś1 K2-4 Ñ1 Dn1 D1.2.4 ins. after 25: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.25x252" n="*HV_13.25*252"><seg type="pāda" n="a">apyamūrtān atha pitṝn</seg> <seg type="pāda" n="b">sā dadarśa śucismitā |</seg> </l>

<note>k: Ś1 K1.3.4 Ñ3 Dn Ds D4 G4 cont., D6 T1.2 G1-3.5 M cont. after *251: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.25x253" n="*HV_13.25*253"><seg type="pāda" n="a">saṃbhūtā mānasī teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṝn svān nābhijānatī |</seg> </l>

<note>k: Ś1 K1.3.4 Ñ3 Dn Ds D4.6 cont., K2 Ñ2 V1.2.3 B D1.2.5 cont. after 252: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.25x254" n="*HV_13.25*254"><seg type="pāda" n="a">vrīḍitā tena duḥkhena</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūva varavarṇinī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.26">
<l><seg type="pāda" n="a">sā dṛṣṭvā pitaraṃ vavre</seg> <seg type="pāda" n="b">vasuṃ nāmāntarikṣagam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāmnā vasum iti khyātam</seg> <seg type="pāda" n="d">āyoḥ putraṃ yaśasvinam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.4 Ñ2.3 V1.2.3 B Dn1 Ds D4-6 S (except M1.2) ins. after 26, K3 Dn2 D3 cont. after 254: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.26x255" n="*HV_13.26*255"><seg type="pāda" n="a">adrikāpsarasāyuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vimāne 'dhiṣṭhitaṃ divi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.27">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tena vyabhicāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">manasaḥ kāmacāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitaraṃ prārthayitvānyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yogabhraṣṭā papāta ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.28">
<l><seg type="pāda" n="a">trīṇy apaśyad vimānāni</seg> <seg type="pāda" n="b">patamānā divaś cyutā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trasareṇupramāṇāni</seg> <seg type="pāda" n="d">sāpaśyat teṣu tān pitṝn</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G M4 subst. for 28: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.28x256-1" n="*HV_13.28*256:1"><seg type="pāda" n="a">apaśyat patamānā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">vimānatrayam antikāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.28x256-2" n="*HV_13.28*256:2"><seg type="pāda" n="a">trasareṇupramāṇāṃs tāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tatrāpaśyat svakān pitṝn |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.29">
<l><seg type="pāda" n="a">susūkṣmān aparivyaktān</seg> <seg type="pāda" n="b">agnīn agniṣv ivāhitān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trāyadhvaṃ ity uvācārtā</seg> <seg type="pāda" n="d">patantī tān avākśirāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tair uktā sā tu mā bhaiṣīr</seg> <seg type="pāda" n="b">iti vyomni vyavasthitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ prasādayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">svān pitṝn dīnayā girā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.31">
<l><seg type="pāda" n="a">ūcus te pitaraḥ kanyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">patasi tvaṃ śucismite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.32">
<l><seg type="pāda" n="a">yaiḥ kriyante hi karmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">śarīrair divi daivataiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tair eva tatkarmaphalaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpnuvantīha devatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.32x257" n="*HV_13.32*257"><seg type="pāda" n="a">manuṣyas tv anyadehena</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhāśubham iti sthitiḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_13.33">
<l><seg type="pāda" n="a">sadyaḥ phalanti karmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">devatve pretya mānuṣe</seg> </l>
<note>k: K3 D1.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.33abx258" n="*HV_13.33ab*258"><seg type="pāda" n="a">yāni karmāṇi devatve</seg> <seg type="pāda" n="b">tāni santy eva mānuṣe |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmāt tvaṃ tapasaḥ putri</seg> <seg type="pāda" n="d">pretyeha prāpsyase phalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.34">
<l><seg type="pāda" n="a">ity uktā pitṛbhiḥ sā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṝn svān saṃprasādayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhyātvā prasādaṃ te cakrus</seg> <seg type="pāda" n="d">tasyāḥ sarve 'nukampayā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_13.35">
<l><seg type="pāda" n="a">avaśyaṃbhāvinaṃ jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">te 'rtham ūcus tataś ca tām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya rājño vasoḥ kanyā</seg> <seg type="pāda" n="d">tvam apatyaṃ bhaviṣyasi</seg> </l>
<note>k: K3 Ñ2 V B Dn D3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.35cdx259" n="*HV_13.35cd*259"><seg type="pāda" n="a">utpannasya pṛthivyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣeṣu mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kanyaiva bhūtvā lokān svān</seg> <seg type="pāda" n="f">punaḥ prāpsyasi durlabhān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T2.4 G M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.35x260" n="*HV_13.35*260"><seg type="pāda" n="a">matsyayonau samutpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">sutā rājño bhaviṣyasi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.36">
<l><seg type="pāda" n="a">parāśarasya dāyādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ vipraṃ janayiṣyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa vedam ekaṃ brahmarṣiś</seg> <seg type="pāda" n="d">caturdhā vibhajiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.37">
<l><seg type="pāda" n="a">mahābhiṣasya putrau ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃtanoḥ kīrtivardhanau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vicitravīryaṃ dharmajñaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā citrāṅgadaṃ prabhum</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M2.4 subst. for 37cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.37x261" n="*HV_13.37*261"><seg type="pāda" n="a">jyeṣṭhaṃ vicitravīryaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">citrāṅgadam ataḥ param |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_13.38">
<l><seg type="pāda" n="a">etān utpādya putrāṃs tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">punar lokān avāpsyasi</seg> </l>
<note>k: V2 B1 D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.38abx262" n="*HV_13.38ab*262"><seg type="pāda" n="a">prāpyaitat sumahābhāge</seg> <seg type="pāda" n="b">kutsitena svakarmaṇā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyatikramāt pitṝṇāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">janma prāpsyasi kutsitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyaiva rājñas tvaṃ kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">adrikāyāṃ bhaviṣyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dvāpare matsyayonijā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.40">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktā tu dāseyī</seg> <seg type="pāda" n="b">jātā satyavatī tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">matsyayonau anupamā</seg> <seg type="pāda" n="d">rājñas tasya vasoḥ sutā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T2-4 G1.4 M1-3 ins. after 40, T1 G2.3.5 M4 after 40ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.40x263-1" n="*HV_13.40*263:1"><seg type="pāda" n="a">adrikā matsyabhūtā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">gaṅgāyamunasaṃgame |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.40x263-2" n="*HV_13.40*263:2"><seg type="pāda" n="a">tasyāṃ jajñe tu sā kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">rājño vīreṇa caiva hi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.41">
<l><seg type="pāda" n="a">baibhrājā nāma te lokā</seg> <seg type="pāda" n="b">divi bhānti sudarśanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatra barhiṣado nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">pitaro divi viṣrutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.42">
<l><seg type="pāda" n="a">tān dānavagaṇāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣagandharvarākṣasāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāgāḥ sarpāḥ suparṇāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāvayanty amitaujasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.43">
<l><seg type="pāda" n="a">ete putrā mahātmānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pulastyasya prajāpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahātmāno mahābhāgās</seg> <seg type="pāda" n="d">tejoyuktās tapasvinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M1-3 subst. for 43cd, D6 T1.3.4 G M4 ins. after 43: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.43x264" n="*HV_13.43*264"><seg type="pāda" n="a">traya ete gaṇāḥ proktā</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmamūrtidharāḥ śubhāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.44">
<l><seg type="pāda" n="a">eteṣāṃ mānasī kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">pīvarī nāma viśrutā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogā ca yogapatnī ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yogamātā tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bhavitrī dvāparaṃ prāpya</seg> <seg type="pāda" n="f">yugaṃ dharmabhṛtāṃ varā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.45">
<l><seg type="pāda" n="a">parāśarakulodbhūtaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śuko nāma mahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyati yuge tasmin</seg> <seg type="pāda" n="d">mahāyogī dvijarṣabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vyāsād araṇyāṃ saṃbhūto</seg> <seg type="pāda" n="f">vidhūmo 'gnir iva jvalan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.46">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tasyāṃ pitṛkanyāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pīvaryāṃ janayiṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kanyāṃ putrāṃś ca caturo</seg> <seg type="pāda" n="d">yogācāryān mahābalān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 subst. for 46cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.46x265" n="*HV_13.46*265"><seg type="pāda" n="a">putrāṃś ca caturo yogā+</seg> <seg type="pāda" n="b">+cāryā vedeṣu kovidāḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_13.47">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaṃ gauraṃ prabhuṃ śaṃbhuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyāṃ kṛtvīṃ tathaiva ca</seg> </l>
<note>k: T1.2 G M2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.47abx266" n="*HV_13.47ab*266"><seg type="pāda" n="a">kanyāṃ kīrtimatīṃ ṣaṣṭhīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yogamātāṃ ca yoginīm |</seg> </l>
<note>k: M1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.47abx267" n="*HV_13.47ab*267"><seg type="pāda" n="a">kṛtvīṃ kanyāṃ kīrtimatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yogāṃ yogasya mātaram |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmadattasya jananī</seg> <seg type="pāda" n="d">mahiṣī tv aṇuhasya yā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_13.48">
<l><seg type="pāda" n="a">etān utpādya dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">yogācāryāṇ mahāvratāṇ</seg> </l>
<note>k: K1.4 Ñ2.3 V B Ds D2.4-6 T2 G1-3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.48abx268" n="*HV_13.48ab*268"><seg type="pāda" n="a">śrutvā sa janakād dharmān</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāsād amitabuddhimān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahāyogī tadā gantā</seg> <seg type="pāda" n="d">punar āvartinīṃ gatim</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1 G3.4 M2.3 ins. after 48ab, G1.5 M4 after 48, D6 G2 cont. after 271*: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.48x269" n="*HV_13.48*269"><seg type="pāda" n="a">ādityakiraṇopetam</seg> <seg type="pāda" n="b">apunar mārgam āsthitaḥ |</seg> </l>

<note>k: Ś1 ins. after 48: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.48x270" n="*HV_13.48*270"><seg type="pāda" n="a">ādityaraśmibhiḥ pīto hy</seg> <seg type="pāda" n="b">apunar vāram eṣyati |</seg> </l>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T G2-4 ins. after 48, G1.5 M4 after 269*: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.48x271" n="*HV_13.48*271"><seg type="pāda" n="a">yat tat padam anudvignam</seg> <seg type="pāda" n="b">avyayaṃ brahma śāśvatam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.49">
<l><seg type="pāda" n="a">amūrtimantaḥ pitaro</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmamūrtidharā mune</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathā yatra samutpannā</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇyandhakakulānvayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.50">
<l><seg type="pāda" n="a">traya ete mayā proktāś</seg> <seg type="pāda" n="b">caturo 'nyān nibodha me</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yān vakṣyāmi dvijaśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">mūrtimanto hi te smṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">samutpannāḥ svadhāyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="f">kāvyād agneḥ kaveḥ sutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.51">
<l><seg type="pāda" n="a">sukālā nāma pitaro</seg> <seg type="pāda" n="b">vasiṣṭhasya prajāpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niratā devalokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">jyotirbhāsiṣu bhārgava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sarvakāmasamṛddheṣu</seg> <seg type="pāda" n="f">dvijās tān bhāvayanty uta</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.52">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ vai mānasī kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">gaur nāma divi viśrutā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tavaiva vaṃśe yā dattā</seg> <seg type="pāda" n="d">śukasya mahiṣī dvija</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.53">
<l><seg type="pāda" n="a">ekaśṛṅgā iti khyātā</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhyānāṃ kīrtivardhanī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">marīcigarbhān sā lokān</seg> <seg type="pāda" n="d">samāvṛtya vyavasthitā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_13.54">
<l><seg type="pāda" n="a">ye tv athāṅgirasaḥ putrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhyaiḥ saṃvardhitāḥ purā</seg> </l>
<note>k: K1 D2.5.6 T G M1-4 ins. after 54ab, D4 after 50: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.54abx272" n="*HV_13.54ab*272"><seg type="pāda" n="a">upahūtāḥ smṛtās te vai</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaro bhāsvarā divi |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tān kṣatriyagaṇās tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāvayanti phalārthinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.55">
<l><seg type="pāda" n="a">eteṣāṃ mānasī kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśodā nāma viśrutā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">patnī yā viśvamahataḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">snuṣā vai vṛddhaśarmaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">rājarṣer jananī tāta</seg> <seg type="pāda" n="f">dilīpasya mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.56">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya yajñe purā gītā</seg> <seg type="pāda" n="b">gāthāḥ prītair maharṣibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadā devayuge tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">vājimedhe mahāmakhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.57">
<l><seg type="pāda" n="a">agner janma tathā śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">śāṇḍilyasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dilīpaṃ yajamānaṃ ye</seg> <seg type="pāda" n="d">paśyanti susamāhitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">satyavantaṃ mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">te 'pi svargajito narāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: G3.5 M3 subst. for 57cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.57x273" n="*HV_13.57*273"><seg type="pāda" n="a">yajamāno dilīpas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā dṛṣṭo manīṣibhiḥ |</seg> </l>

<note>k: D6 T1.2 G1.2.4.5 M4 ins. after 57: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.57x274" n="*HV_13.57*274"><seg type="pāda" n="a">yasyāśvamedhāvabhṛthe</seg> <seg type="pāda" n="b">saha tena divaṃ gatāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.58">
<l><seg type="pāda" n="a">susvadhā nāma pitaraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kardamasya prajāpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samutpannasya pulahān</seg> <seg type="pāda" n="d">mahātmāno dvijarṣabhāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.59">
<l><seg type="pāda" n="a">lokeṣu divi vartante</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmageṣu vihaṃgamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃs tu vaiśyagaṇās tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāvayanti phalārthinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.60">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ vai mānasī kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">virajā nāma viśrutā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yayāter jananī brahman</seg> <seg type="pāda" n="d">mahiṣī nahuṣasya ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.60x275-1" n="*HV_13.60*275:1"><seg type="pāda" n="a">tapasā vā prayatnena</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛśyante māṃ svacakṣuṣā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.60x275-2" n="*HV_13.60*275:2"><seg type="pāda" n="a">ity ete pitaro devā</seg> <seg type="pāda" n="b">devāś ca pitaraḥ punaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.61">
<l><seg type="pāda" n="a">traya ete gaṇāḥ proktāś</seg> <seg type="pāda" n="b">caturthaṃ tu nibodha me</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpannā ye svadhāyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">somapā vai kaveḥ sutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.62">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇyagarbhasya sutāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śūdrās tān bhāvayanty uta</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānasā nāma te lokā</seg> <seg type="pāda" n="d">yatra vartanti te divi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.63">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ vai mānasī kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">narmadā saritāṃ varā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yā bhāvayati bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="d">dakṣiṇāpathagāminī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">purukutsasya yā patnī</seg> <seg type="pāda" n="f">trasaddasyor janany api</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V B Ds D5 T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.63x276" n="*HV_13.63*276"><seg type="pāda" n="a">jananī trasadasyoś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">purukutsaparigrahaḥ |</seg> </l>

<note>k: D6 T1.2 G M subst. for 63ef: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.63x277" n="*HV_13.63*277"><seg type="pāda" n="a">purukutsasya sā bhāryā</seg> <seg type="pāda" n="b">trasaddasyuś ca tatsutaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.64">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣām athābhyupagamān</seg> <seg type="pāda" n="b">manus tāta yuge yuge</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pravartayati śrāddhāni</seg> <seg type="pāda" n="d">naṣṭe dharme prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.65">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṝṇām ādisargeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣāṃ dvijasattama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmād enaṃ svadharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">śrāddhadevaṃ vadanti vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.66">
<l><seg type="pāda" n="a">sarveṣāṃ rājataṃ pātram</seg> <seg type="pāda" n="b">atha vā rajatānvitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dattaṃ svadhāṃ purodhāya</seg> <seg type="pāda" n="d">śrāddhe prīṇāti vai pitṝn</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.67">
<l><seg type="pāda" n="a">somasyāpyāyanaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vahner vaivasvatasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udagāyanam apy agnāv</seg> <seg type="pāda" n="d">agnyabhāve 'psu vā punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 Ds1 D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.67x278-1" n="*HV_13.67*278:1"><seg type="pāda" n="a">ajeṣu tāmravarṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">goṣu vā kapilāsu ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.67x278-2" n="*HV_13.67*278:2"><seg type="pāda" n="a">śṛṅgāmbhaḥpariṣiktāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">snuṣāsu ramaṇīṣu ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.67x278-3" n="*HV_13.67*278:3"><seg type="pāda" n="a">aprajāsu savatsāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">dātavyāḥ śucipiṇḍakāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.68">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṝn prīṇāti yo bhaktyā</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaraḥ prīṇayanti tam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yacchanti pitaraḥ puṣṭiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāś ca vipulās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">svargam ārogyam evātha</seg> <seg type="pāda" n="f">yad anyad api cepsitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M4 subst. for 68cd, M1-3 for 68c-f: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.68x279-1" n="*HV_13.68*279:1"><seg type="pāda" n="a">pitaraḥ puṣṭikāmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prajākāmasya vā punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.68x279-2" n="*HV_13.68*279:2"><seg type="pāda" n="a">puṣṭiṃ prajāṃ ca svargaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">prayacchanti pitāmahāḥ |</seg> </l>
<note>k: D3 subst. for 68ef: :k</note>
<l xml:id="xHV_13.68x280-1" n="*HV_13.68*280:1"><seg type="pāda" n="a">āyur dhanaṃ sukhaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">svargam ārogyam eva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_13.68x280-2" n="*HV_13.68*280:2"><seg type="pāda" n="a">dadyuḥ pitāmahāḥ prītyā</seg> <seg type="pāda" n="b">yad anyad vāpi cepsitam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_13.69">
<l><seg type="pāda" n="a">devakāryād api mune</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṛkāryaṃ viśiṣyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devatānāṃ hi pitaraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrvam āpyāyanaṃ smṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.70">
<l><seg type="pāda" n="a">śīghraprasādā hy akrodhā</seg> <seg type="pāda" n="b">lokasyāpyāyanaṃ param</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthiraprasādāś ca sadā</seg> <seg type="pāda" n="d">tān namasyasva bhārgava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.71">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṛbhakto 'si viprarṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">sadbhaktaś ca na saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śreyas te 'dya vidhāsyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyakṣaṃ kuru tat svayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.72">
<l><seg type="pāda" n="a">cakṣur divyaṃ savijñānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pradiśāmi ca te 'nagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gatim etām apramatto</seg> <seg type="pāda" n="d">mārkaṇḍeya niśāmaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.73">
<l><seg type="pāda" n="a">na hi yogagatir divyā</seg> <seg type="pāda" n="b">na pitṝṇāṃ parā gatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvadvidhenāpi siddhena</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛśyate māṃsacakṣuṣā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G M1.3.4 ins. appendix I, No. 3 after 13.73, M2 after 13.69 :k</note>
<lg xml:id="HV_13.74">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā sa deveśo</seg> <seg type="pāda" n="b">mām upasthitam agrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakṣur dattvā savijñānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devānām api durlabham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">jagāma gatim iṣṭāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="f">dvitīyo 'gnir iva jvalan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_13.75">
<l><seg type="pāda" n="a">tan nibodha kuruśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">yan mayāsīn niśāmitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prasādāt tasya devasya</seg> <seg type="pāda" n="d">durjñeyaṃ bhuvi mānuṣaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 S G(ed.) ins. appendix I, No. 4 after 13,75 :k</note>
<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 14, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of March 20, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="mārkaṇḍeya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_14.1">
<l><seg type="pāda" n="a">āsan pūrvayuge tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">bharadvājātmajā dvijāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogadharmam anuprāpya</seg> <seg type="pāda" n="d">bhraṣṭā duścaritena vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.2">
<l><seg type="pāda" n="a">apabhraṃśam anuprāptā</seg> <seg type="pāda" n="b">yogadharmāpacāriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahatas tamasaḥ pāre</seg> <seg type="pāda" n="d">mānasasya visaṃjñitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tam evārtham anudhyānto</seg> <seg type="pāda" n="b">naṣṭam apsv iva mohitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aprāpya yogaṃ te sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃyuktāḥ kāladharmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te yogavibhraṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">deveṣu suciroṣitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jātāḥ kauśikadāyādāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kurukṣetre nararṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.5">
<l><seg type="pāda" n="a">hiṃsayā vicariṣyanto</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmaṃ pitṛkṛtena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatas te punar ājātiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhraṣṭāḥ prāpsyanti kutsitāṃ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.6">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ pitṛprasādena</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvajātikṛtena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">smṛtir utpatsyate prāpya</seg> <seg type="pāda" n="d">tāṃ tāṃ jātiṃ jugupsitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.7">
<l><seg type="pāda" n="a">te dharmacāriṇo nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyanti samāhitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brāhmaṇyaṃ pratilapsyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">tato bhūyaḥ svakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tataś ca yogaṃ prāpsyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvajātikṛtaṃ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūyaḥ siddhim anuprāptāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sthānaṃ prāpsyanti śāśvatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.9">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ dharme ca te buddhir</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati punaḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogadharme ca nirataḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpsyase siddhim uttamām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-4 Ñ2.3 V B Ds Dn D1-6 T G1.3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_14.9x281-1" n="*HV_14.9*281:1"><seg type="pāda" n="a">yogo hi durlabho nityam</seg> <seg type="pāda" n="b">alpaprajñaiḥ kadācana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-2" n="*HV_14.9*281:2"><seg type="pāda" n="a">labdhvāpi nāśayanty enaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyasanaiḥ kaṭutāmitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-3" n="*HV_14.9*281:3"><seg type="pāda" n="a">adharmeṣv eva vartante</seg> <seg type="pāda" n="b">ardayante guruṃ sadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-4" n="*HV_14.9*281:4"><seg type="pāda" n="a">yācante na tv ayācyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣanti śaraṇāgatān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-5" n="*HV_14.9*281:5"><seg type="pāda" n="a">nāvamanyanti kṛpaṇān</seg> <seg type="pāda" n="b">mādyante na dhanoṣmaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-6" n="*HV_14.9*281:6"><seg type="pāda" n="a">yuktāhāravihārāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yuktaceṣṭāḥ svakarmasu |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-7" n="*HV_14.9*281:7"><seg type="pāda" n="a">dhyānādhyayanayuktāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">na naṣṭānugaveṣiṇaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-8" n="*HV_14.9*281:8"><seg type="pāda" n="a">nopabhogaratā nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na māṃsamadhubhakṣaṇāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-9" n="*HV_14.9*281:9"><seg type="pāda" n="a">na kāmaparamā nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na viprasevinas tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-10" n="*HV_14.9*281:10"><seg type="pāda" n="a">nānāryasaṃkathāsaktā</seg> <seg type="pāda" n="b">nālasyopahatās tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-11" n="*HV_14.9*281:11"><seg type="pāda" n="a">nātyantamānasaṃsaktā</seg> <seg type="pāda" n="b">goṣṭhīṣu niratās tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-12" n="*HV_14.9*281:12"><seg type="pāda" n="a">prāpnuvanti narā yogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yogo vai durlabho bhuvi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-13" n="*HV_14.9*281:13"><seg type="pāda" n="a">praśāntāś ca jitakrodhā</seg> <seg type="pāda" n="b">mānāhaṃkāravarjitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-14" n="*HV_14.9*281:14"><seg type="pāda" n="a">kalyāṇabhājanaṃ ye tu</seg> <seg type="pāda" n="b">te bhavanti yatavratāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-15" n="*HV_14.9*281:15"><seg type="pāda" n="a">evaṃvidhās tu te tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇā hy abhavaṃs tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-16" n="*HV_14.9*281:16"><seg type="pāda" n="a">smaranti hy ātmano doṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pramādakṛtam eva tu |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x281-17" n="*HV_14.9*281:17"><seg type="pāda" n="a">dhyānādhyayanayuktāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śānte vartmani saṃsthitāḥ |</seg> </l>
<note>k: Dn D5 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_14.9x282-1" n="*HV_14.9*282:1"><seg type="pāda" n="a">śāntiṃ te paramām āśu</seg> <seg type="pāda" n="b">labhante nātra saṃśayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_14.9x282-2" n="*HV_14.9*282:2"><seg type="pāda" n="a">tasmāt tvam api dharmajña</seg> <seg type="pāda" n="b">yogadharmaparo bhava |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_14.10">
<l><seg type="pāda" n="a">yogadharmād dhi dharmajña</seg> <seg type="pāda" n="b">na dharmo 'sti viśeṣavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">variṣṭhaṃ sarvadharmāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ samācara bhārgava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.11">
<l><seg type="pāda" n="a">kālasya pariṇāmena</seg> <seg type="pāda" n="b">laghvāhāro jitendriyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatparaḥ prayataḥ śrāddhī</seg> <seg type="pāda" n="d">yogadharmam avāpsyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ity uktvā bhagavān devas</seg> <seg type="pāda" n="f">tatraivāntaradhīyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.12">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭādaśānāṃ varṣāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">ekāham iti me matiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upāsataś ca deveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">varṣāṇy aṣṭādaśaiva me</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_14.13">
<l><seg type="pāda" n="a">prasādāt tasya devasya</seg> <seg type="pāda" n="b">na glānir abhavat tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na kṣutpipāse kālaṃ vā</seg> <seg type="pāda" n="d">jānāmi sma tadānagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">paścāc chiṣyasakāśāt tu</seg> <seg type="pāda" n="f">kālaḥ saṃvidito mama</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 15, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of March 20, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="mārkaṇḍeya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_15.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tasminn antarhite deve</seg> <seg type="pāda" n="b">vacanāt tasya vai vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakṣur divyaṃ savijñānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prādur āsīn mamānagha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'haṃ tān apaśyaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇān kauśikātmajān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpageya kurukṣetre</seg> <seg type="pāda" n="d">yān uvāca vibhur mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.3">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmadatto 'bhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">yas teṣāṃ saptamo dvijaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṛvartīti vikhyāto</seg> <seg type="pāda" n="d">nāmnā śīlena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.4">
<l><seg type="pāda" n="a">śukasya kanyā kṛtvī taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">janayām āsa pārthivam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṇuhāt pārthivaśreṣṭhāt</seg> <seg type="pāda" n="d">kāmpilye nagarottame</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1 D1) T34 G4 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="bhīṣma uvāca"/>

<l xml:id="xHV_15.4x283-1" n="*HV_15.4*283:1"><seg type="pāda" n="a">yathovāca mahābhāgo</seg> <seg type="pāda" n="b">mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.4x283-2" n="*HV_15.4*283:2"><seg type="pāda" n="a">tasya vaṃśam ahaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="yudhiṣṭhira uvāca"/>

<lg xml:id="HV_15.5">
<l><seg type="pāda" n="a">aṇuhaḥ kasya vai putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kasmin kāle babhūva ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājā dharmabhṛtāṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="d">yasya putro mahāyaśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.6">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmadatto narapatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃvīryaś ca babhūva ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ ca saptamas teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃbabhūva narādhipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.7">
<l><seg type="pāda" n="a">na hy alpavīryāya śuko</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavāṃl lokapūjitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kanyāṃ pradadyād yogātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtvīṃ kīrtimatīṃ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.8">
<l><seg type="pāda" n="a">etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vistareṇa mahādyute</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmadattasya caritaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tad bhavān vaktum arhati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.9">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā ca vartamānās te</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃsāreṣu dvijātayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mārkaṇḍeyena kathitās</seg> <seg type="pāda" n="d">tad bhavān prabravītu me</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bhīṣma uvāca"/>

<lg xml:id="HV_15.10">
<l><seg type="pāda" n="a">pratīpasya sa rājarṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">tulyakālo narādhipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitāmahasya me rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">babhūveti mayā śrutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.11">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmadatto mahārājo</seg> <seg type="pāda" n="b">yogī rājarṣisattamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rutajñaḥ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvabhūtahite rataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sakhā hi gālavo yasya</seg> <seg type="pāda" n="b">yogācāryo mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śikṣāṃ utpādya tapasā</seg> <seg type="pāda" n="d">kramo yena pravartitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kaṇḍarīkaś ca yogātmā</seg> <seg type="pāda" n="f">tasyaiva sacivo 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.13">
<l><seg type="pāda" n="a">jātyantareṣu sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">sahāyāḥ sarva eva te</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saptajātiṣu saptaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">babhūvur amitaujasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">yathovāca mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="f">mārkaṇḍeyo mahātapāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya vaṃśam ahaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmadattasya paurāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pauravasya mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.4 Ñ3 V B1.2 Ds D2-6 M4 ins. after 14, Ñ2 B3 after 15ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.14x284-1" n="*HV_15.14*284:1"><seg type="pāda" n="a">bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">suhotro nāma dhārmikaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.14x284-2" n="*HV_15.14*284:2"><seg type="pāda" n="a">suhotrasyāpi dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">hastī nāma babhūva ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.14x284-3" n="*HV_15.14*284:3"><seg type="pāda" n="a">tenedaṃ nirmitaṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puraṃ vai hastināpuram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.14x284-4" n="*HV_15.14*284:4"><seg type="pāda" n="a">hastinaś cāpi dāyādās</seg> <seg type="pāda" n="b">trayaḥ paramadhārmikāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.14x284-5" n="*HV_15.14*284:5"><seg type="pāda" n="a">ajamīḍho dvimīḍhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">puramīḍhas tathaiva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.14x284-6" n="*HV_15.14*284:6"><seg type="pāda" n="a">ajamīḍhasya dhūminyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñe bṛhadiṣur nṛpa |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_15.15">
<l><seg type="pāda" n="a">purumitrasya dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā bṛhadiṣur nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bṛhaddhanur bṛhadiṣoḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">putras tasya mahāyaśāḥ</seg> </l>
<note>k: T3 subst. for 15cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.15x285" n="*HV_15.15*285"><seg type="pāda" n="a">āsīd bṛhadiṣoḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">bṛhaddharmeti viśrutaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bṛhaddharmeti vikhyāto</seg> <seg type="pāda" n="f">rājā paramadhārmikaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.16">
<l><seg type="pāda" n="a">satyajit tasya tanayo</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvajit tasya cātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putro viśvajitaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">senajit pṛthivīpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.17">
<l><seg type="pāda" n="a">putrāḥ senajitaś cāsaṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāro lokasaṃmatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ruciraḥ śvetakāśyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">mahimnāras tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vatsaś cāvantako rājā</seg> <seg type="pāda" n="f">yasyaite pari vatsakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.18">
<l><seg type="pāda" n="a">rucirasya tu dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthuṣeṇo mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthuṣeṇasya pāras tu</seg> <seg type="pāda" n="d">pārān nīpo 'tha jajñivān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.18x286" n="*HV_15.18*286"><seg type="pāda" n="a">pārasya tanayaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">nīpo nāma mahāyaśāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_15.19">
<l><seg type="pāda" n="a">nīpasyaikaśataṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">putrāṇām amitaujasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahārathānāṃ rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">śūrāṇāṃ bāhuśālinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nīpā iti samākhyātā</seg> <seg type="pāda" n="f">rājānaḥ sarva eva te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.20">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ vaṃśakaro rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">nīpānāṃ kīrtivardhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāmpilye samaro nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">sa ceṣṭasamaro 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.21">
<l><seg type="pāda" n="a">samarasya puraḥ pāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sadaśva iti te trayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrāḥ paramadharmajñāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāraputraḥ pṛthur babhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.22">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthos tu sukṛto nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">sukṛteneha karmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñe sarvaguṇopeto</seg> <seg type="pāda" n="d">vibhrājas tasya cātmajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.23">
<l><seg type="pāda" n="a">vibhrājasya tu putro 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="b">aṇuho nāma pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhau śukasya jāmātā</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtvībhartā mahāyaśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.24">
<l><seg type="pāda" n="a">putro 'ṇuhasya rājarṣir</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadatto 'bhavat prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogātmā tasya tanayo</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣvaksenaḥ paraṃtapaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.25">
<l><seg type="pāda" n="a">vibhrājaḥ punar ājātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sukṛteneha karmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmadattasya tanayo</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣvaksena iti śrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3-6 T G ins. after 25, K2 after 24: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.25x287-1" n="*HV_15.25*287:1"><seg type="pāda" n="a">cakṣuṣī tasya nirbhinne</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣiṇyā pūjanīyayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.25x287-2" n="*HV_15.25*287:2"><seg type="pāda" n="a">suciroṣitayā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadattasya veśmani |</seg> </l>
<note>k: K4 Ñ2.3 V B Dn Ds D4.6 G3 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.25x288-1" n="*HV_15.25*288:1"><seg type="pāda" n="a">athāsya putras tv aparo</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadattasya jajñivān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.25x288-2" n="*HV_15.25*288:2"><seg type="pāda" n="a">viṣvaksena iti khyāto</seg> <seg type="pāda" n="b">mahābalaparākramaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_15.26">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣvaksenasya putro 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="b">daṇḍaseno mahīpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhallāṭaś ca kumāro 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="d">rādheyena hataḥ purā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.27">
<l><seg type="pāda" n="a">daṇḍasenātmajaḥ śūro</seg> <seg type="pāda" n="b">mahātmā kulavardhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhallāṭaputro durbuddhir</seg> <seg type="pāda" n="d">abhavaj janamejayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.28">
<l><seg type="pāda" n="a">sa teṣām abhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">nīpānām antakṛn nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugrāyudhena yasyārthe</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve nīpā vināśitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.29">
<l><seg type="pāda" n="a">ugrāyudhaḥ sa cotsikto</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā vinihato yudhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">darpānvito darparuciḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">satataṃ cānaye rataḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="yudhiṣṭhira uvāca"/>

<lg xml:id="HV_15.30">
<l><seg type="pāda" n="a">ugrāyudhaḥ kasya sutaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kasmin vaṃśe 'tha jajñivān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kimarthaṃ caiva bhavatā</seg> <seg type="pāda" n="d">nihatas tad bravīhi me</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bhīṣma uvāca"/>

<lg xml:id="HV_15.31">
<l><seg type="pāda" n="a">ajamīḍhasya dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">vidvān rājā yavīnaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhṛtimāṃs tasya putras tu</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya satyadhṛtiḥ sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.32">
<l><seg type="pāda" n="a">jajñe satyadhṛteḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛḍhanemiḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛḍhanemisutaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">sudharmā nāma pārthivaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.33">
<l><seg type="pāda" n="a">āsīt sudharmaṇaḥ putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sārvabhaumaḥ prajeśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sārvabhauma iti khyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivyāṃ ekarāṭ tadā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_15.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyānvavāye mahati</seg> <seg type="pāda" n="b">mahān pauravanandanaḥ</seg> </l>
<note>k: K2-4 Ñ2.3 V B D T G M4 ins. after 34ab, K1 after 34cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.34x289-1" n="*HV_15.34*289:1"><seg type="pāda" n="a">mahataś cāpi putras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">nāmnā rukmarathaḥ smṛtaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.34x289-2" n="*HV_15.34*289:2"><seg type="pāda" n="a">putro rukmarathasyāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">supārśvo nāma pārthivaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.34x289-3" n="*HV_15.34*289:3"><seg type="pāda" n="a">supārśvatanayaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">sumatir nāma dhārmikaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñe saṃnatimān rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃnatir nāma vīryavān</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_15.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya vai saṃnateḥ putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kārto nāma mahābalaḥ</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1 Ñ1 D1.2) S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.35x290-1" n="*HV_15.35*290:1"><seg type="pāda" n="a">śiṣyo hiraṇyanābhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kausalyasya mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.35x290-2" n="*HV_15.35*290:2"><seg type="pāda" n="a">caturviṃśatidhā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">proktās tāḥ sāmasaṃhitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.35x290-3" n="*HV_15.35*290:3"><seg type="pāda" n="a">smṛtās te prācyasāmānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kārtā nāmnā tu sāmagāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.35x290-4" n="*HV_15.35*290:4"><seg type="pāda" n="a">kārtir ugrāyudhaḥ so 'tha</seg> <seg type="pāda" n="b">vīraḥ pauravanandanaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhūva yena vikramya</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛṣatasya pitāmahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nīpo nāma mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="f">pāñcālādhipatir hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-3 Ñ2.3 V B Dn Ds D3-6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.35x291-1" n="*HV_15.35*291:1"><seg type="pāda" n="a">ugrāyudhasya dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣemyo nāma mahāyaśāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.35x291-2" n="*HV_15.35*291:2"><seg type="pāda" n="a">kṣemyāt suvīro nṛpatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">suvīrāt tu nṛpaṃjayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.35x291-3" n="*HV_15.35*291:3"><seg type="pāda" n="a">nṛpaṃjayād bahuratha</seg> <seg type="pāda" n="b">ity ete pauravāḥ smṛtāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_15.36">
<l><seg type="pāda" n="a">sa cāpy ugrāyudhas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">durbuddhir vairakṛt sadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradīptacakro balavān</seg> <seg type="pāda" n="d">nīpāntakaraṇo 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.36x292-1" n="*HV_15.36*292:1"><seg type="pāda" n="a">ugrāyudhas tu durbuddhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">straiṇo duṣṭaḥ sadābhavat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.36x292-2" n="*HV_15.36*292:2"><seg type="pāda" n="a">rājakanyāṃ jahārātha</seg> <seg type="pāda" n="b">munipatnīpradharṣakaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_15.37">
<l><seg type="pāda" n="a">sa darpapūrṇo hatvājau</seg> <seg type="pāda" n="b">nīpān anyāṃś ca pārthivān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitary uparate mahyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrāvayām āsa kilbiṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.38">
<l><seg type="pāda" n="a">mām amātyaiḥ parivṛtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śayānaṃ dharaṇītale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugrāyudhasya rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">dūto 'bhyetya vayo 'bravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.39">
<l><seg type="pāda" n="a">adya tvaṃ jananīṃ bhīṣma</seg> <seg type="pāda" n="b">gandhakālīṃ yaśasvinīṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">strīratnaṃ mama bhāryārthe</seg> <seg type="pāda" n="d">prayaccha kurupuṃgava</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_15.40">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ rājyaṃ ca te sphītaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balāni ca na saṃśayaḥ</seg> </l>
<note>k: M1-3 ins. after 40a: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.40ax293-1" n="*HV_15.40a*293:1">tvayā rājye ca te sthitim |</l>
<l xml:id="xHV_15.40ax293-2" n="*HV_15.40a*293:2">caturaṅgayutāny adya |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradāsyāmi yathākāmam</seg> <seg type="pāda" n="d">ahaṃ vai ratnabhāg bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.41">
<l><seg type="pāda" n="a">rāṣṭrasyecchasi cet svasti</seg> <seg type="pāda" n="b">prāṇānāṃ vā kulasya vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāsane mama tiṣṭhasva</seg> <seg type="pāda" n="d">na hi te śāntir anyathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.42">
<l><seg type="pāda" n="a">adhaḥ prastāraśayane</seg> <seg type="pāda" n="b">śayānas tena coditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dūtāntaritam etad vai</seg> <seg type="pāda" n="d">vākyam agniśikhopamam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G1.3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.42x294" n="*HV_15.42*294"><seg type="pāda" n="a">śarīraṃ me 'dahat tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vākyaṃ caitad durātmanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_15.43">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'haṃ tasya durbuddher</seg> <seg type="pāda" n="b">vijñāya matam acyuta</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājñaptavān vai saṃgrāme</seg> <seg type="pāda" n="d">senādhyakṣāṃś ca sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.44">
<l><seg type="pāda" n="a">mama prajvalitaṃ cakraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niśāmyaitat sudurjayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śatravo vidravanty ājau</seg> <seg type="pāda" n="d">darśanād eva bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.45">
<l><seg type="pāda" n="a">vicitravīryaṃ bālaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">madapāśrayam eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭvā krodhaparītātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhāyaiva mano dadhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.46">
<l><seg type="pāda" n="a">nigṛhītas tadāhaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sacivair mantrakovidaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛtvigbhir devakalpaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">suhṛdbhir narapuṃgava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.47">
<l><seg type="pāda" n="a">snigdhaiś ca śāstravidbhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃyugasya nivartane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāraṇaṃ śrāvitaś cāsmi</seg> <seg type="pāda" n="d">yuktarūpaṃ tadānagha</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="mantriṇa ūcuḥ"/>

<lg xml:id="HV_15.48">
<l><seg type="pāda" n="a">pravṛttacakraḥ pāpo 'sau</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ cāśaucagataḥ prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na caiṣa prathamaḥ kalpo</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhaṃ nāma kadācana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.49">
<l><seg type="pāda" n="a">te vayaṃ sāma pūrvaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">dānaṃ bhedaṃ tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prayokṣyāmas tataḥ śuddho</seg> <seg type="pāda" n="d">daivatāny abhivādya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.50">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtasvastyayano viprair</seg> <seg type="pāda" n="b">hutvāgnīn vācya ca dvijān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brāhmaṇair abhyanujñātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prayāsyasi jayāya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.51">
<l><seg type="pāda" n="a">astrāṇi na prayojyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">na praveśyaś ca saṃgaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āśauce vartamānena</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛddhānām iti śāsanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.52">
<l><seg type="pāda" n="a">sāmadānādibhiḥ pūrvam</seg> <seg type="pāda" n="b">api bhedena vā tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ haniṣyasi vikramya</seg> <seg type="pāda" n="d">śambaraṃ maghavān iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.53">
<l><seg type="pāda" n="a">prājñānāṃ vacanaṃ kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛddhānāṃ ca viśeṣataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrotavyam iti tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="d">nivṛtto 'smi narādhipa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.54">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas taiḥ sa kramaḥ sarvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prayuktaḥ śāstrakovidaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmin kāle kuruśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">karma cārabdham uttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.55">
<l><seg type="pāda" n="a">sa sāmādibhir apy ādāv</seg> <seg type="pāda" n="b">upāyaiḥ śāstracintakaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anunīyamāno durbuddhir</seg> <seg type="pāda" n="d">anunetuṃ na śakyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.56">
<l><seg type="pāda" n="a">pravṛttaṃ tasya tac cakram</seg> <seg type="pāda" n="b">adharmaniratasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paradārābhilāṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">sadyas tāta nivartitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.56x295-1" n="*HV_15.56*295:1"><seg type="pāda" n="a">na hīdṛśam anāyuṣyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">loke kiṃcana vidyate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_15.56x295-2" n="*HV_15.56*295:2"><seg type="pāda" n="a">yādṛśaṃ puruṣasyeha</seg> <seg type="pāda" n="b">paradāropasevanam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_15.57">
<l><seg type="pāda" n="a">na tv ahaṃ tasya jāne vai</seg> <seg type="pāda" n="b">nivṛttaṃ cakram uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hataṃ svakarmaṇā tat tu</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrvaṃ sadbhiś ca ninditam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.58">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtaśaucaḥ śarāvāpī</seg> <seg type="pāda" n="b">rathī niṣkramya vai purāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtasvastyayano vipraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāyodhayam ahaṃ ripum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.59">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ saṃsargam āgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">balenāstrabalena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tryaham unmattavad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devāsuram ivābhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.60">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mayāstrapratāpena</seg> <seg type="pāda" n="b">nirdagdho raṇamūrdhani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">papātābhimukhaḥ śūras</seg> <seg type="pāda" n="d">tyaktvā prāṇān ariṃdama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.61">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmpilyāt pṛṣato 'bhyayāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hate nīpeśvare caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">hate cogrāyudhe nṛpe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.62">
<l><seg type="pāda" n="a">āhicchatraṃ svakaṃ rājyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pitryaṃ prāpya mahādyutiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">drupadasya pitā rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">mamaivānumate tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_15.62x296" n="*HV_15.62*296"><seg type="pāda" n="a">tato 'bhūd drupado rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">droṇas tena nirākṛtaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_15.63">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'rjunena tarasā</seg> <seg type="pāda" n="b">nirjitya drupadaṃ raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ahicchatraṃ sakāmpilyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">droṇāyāthāpavarjitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.64">
<l><seg type="pāda" n="a">pratigṛhya tato droṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">ubhayaṃ jayatāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāmpilyaṃ drupadāyaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">prāyacchad viditaṃ tava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.65">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa te drupadasyādau</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadattasya caiva ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaṃśaḥ kārtsnyena vai prokto</seg> <seg type="pāda" n="d">vīrasyogrāyudhasya ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D1-3.5.6 T G ins. appendix I, No. 5 after 15,65, K1.3 D4 after 15,68 :k</note>
<lg xml:id="HV_15.66">
<l><seg type="pāda" n="a">atas te vartayiṣye 'ham</seg> <seg type="pāda" n="b">itihāsaṃ purātanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gītaṃ sanatkumāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">mārkaṇḍeyāya pṛcchate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.67">
<l><seg type="pāda" n="a">śrāddhasya phalam uddiśya</seg> <seg type="pāda" n="b">niyataṃ sukṛtasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tannibodha mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">saptajātiṣu bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_15.68">
<l><seg type="pāda" n="a">sagālavasya caritaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṇḍarīkasya caiva ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmadattatṛtīyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yogināṃ brahmacāriṇām</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 16, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of March 1, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="mārkaṇḍeya uvāca"/>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1 D6; K2 marg.) T1.3 G2.4 ins. after ref.; T2 G1 after 1ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_16.0x297" n="*HV_16.0*297"><seg type="pāda" n="a">śrāddhe pratiṣṭhito lokaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāddhād yogaḥ pravartate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_16.1">
<l><seg type="pāda" n="a">hanta te vartayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāddhasya phalam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmadattena yat prāptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saptajātiṣu bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tata eva hi dharmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">buddhir nirvartate śanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pīḍayāpy atha dharmasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛte śrāddhe purānagha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_16.2x298" n="*HV_16.2*298"><seg type="pāda" n="a">yat prāptaṃ brāhmaṇaiḥ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tan nibodha narottama |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_16.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'haṃ nātidharmiṣṭhān</seg> <seg type="pāda" n="b">kurukṣetre pitṛvratān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sanatkumāranirdiṣṭān</seg> <seg type="pāda" n="d">apaśyaṃ sapta vai dvijān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_16.3x299" n="*HV_16.3*299"><seg type="pāda" n="a">divyena cakṣuṣā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">yān uvāca purā vibhuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_16.4">
<l><seg type="pāda" n="a">vāgduṣṭaḥ krodhano hiṃsraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">piśunaḥ kavir eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">khasṛmaḥ pitṛvartī ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nāmabhiḥ karmabhis tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.5">
<l><seg type="pāda" n="a">kauśikasya sutās tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">śiṣyā gārgyasya bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitary uparate sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">vratavantas tadābhavan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.6">
<l><seg type="pāda" n="a">niyogāt te guros tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">gāṃ dogdhrīṃ samakālayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samānavatsāṃ kapilāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve nyāyāgatāṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.7">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ pathi kṣudhārtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bālyān mohāc ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krūrā buddhiḥ samabhavat</seg> <seg type="pāda" n="d">tāṃ gāṃ vai hiṃsituṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tān kaviḥ khasṛmaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yācete neti vai tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na cāśakyanta te tābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tadā vārayituṃ dvijāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.9">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṛvartī tu yas teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nityaṃ śrāddhāhniko dvijaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa sarvān abravīd bhrātṝn</seg> <seg type="pāda" n="d">kopād dharmasamanvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.10">
<l><seg type="pāda" n="a">yady avaśyaṃ prakartavyā</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṝn uddiśya sādhv imāṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prakurvīmahi gāṃ samyak</seg> <seg type="pāda" n="d">sarva eva samāhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.11">
<l><seg type="pāda" n="a">evam eṣā ca gaur dharmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpsyate nātra saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṝn abhyarcya dharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">nādharmo 'smin bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tathety uktvā ca te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">prokṣayitvā ca gāṃ tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṛbhyaḥ kalpayitvainām</seg> <seg type="pāda" n="d">upayujyanta bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.13">
<l><seg type="pāda" n="a">upayujya ca gāṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">guros tasya nyavedayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śārdūlena hatā dhenur</seg> <seg type="pāda" n="d">vatso 'yaṃ gṛhyatām iti</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ārjavāt sa tu vatsaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">pratijagrāha vai dvijaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.14">
<l><seg type="pāda" n="a">mithyopacarya te taṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">gurum anyāyato dvijāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālena samayujyanta</seg> <seg type="pāda" n="d">sarva evāyuṣaḥ kṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.15">
<l><seg type="pāda" n="a">te vai hiṃsratayā krūrā</seg> <seg type="pāda" n="b">anāryatvād guros tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugrā hiṃsāvihārāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">saptājāyanta sodarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">lubdhakasyātmajās tāta</seg> <seg type="pāda" n="f">balavanto manasvinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.16">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṝn abhyarcya dharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">prokṣayitvā ca gāṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">smṛtiḥ pratyavamarśaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">teṣāṃ jātyantare 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.17">
<l><seg type="pāda" n="a">jātā vyādhā daśārṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">sapta dharmavicakṣaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svadharmaniratāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">lobhānṛtavivarjitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tāvan mātraṃ prakurvanti</seg> <seg type="pāda" n="b">yāvatā prāṇadhāraṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śeṣaṃ dharmaparāḥ kālam</seg> <seg type="pāda" n="d">anudhyānti svakarma tat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.19">
<l><seg type="pāda" n="a">nāmadheyāni cāpy eṣām</seg> <seg type="pāda" n="b">imāny āsan narādhipa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirvairo nirvṛtaḥ kṣānto</seg> <seg type="pāda" n="d">nirmanyuḥ kṛtir eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vaidhaso mātṛvartī ca</seg> <seg type="pāda" n="f">vyādhāḥ paramadhārmikāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tair evam uṣitais tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">hiṃsādharmaparair vane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mātā ca pūjitā vṛddhā</seg> <seg type="pāda" n="d">pitā ca paritoṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.21">
<l><seg type="pāda" n="a">yadā mātā pitā caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃyuktau kāladharmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadā dhanūṃṣi te tyaktvā</seg> <seg type="pāda" n="d">vane prāṇān avāsṛjan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.22">
<l><seg type="pāda" n="a">śubhena karmaṇā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">jātā jātismarā mṛgāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trāsodvegena saṃvignā</seg> <seg type="pāda" n="d">ramye kālaṃjare girau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.23">
<l><seg type="pāda" n="a">unmukho nityavitrastaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">stabdhakarṇo vilocanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paṇḍito ghasmaro nādī</seg> <seg type="pāda" n="d">nāmabhis te 'bhavan mṛgāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tam evārtham anudhyānto</seg> <seg type="pāda" n="b">jātismaraṇasaṃbhavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsan vanecarāḥ kṣāntā</seg> <seg type="pāda" n="d">nirdvandvā niṣparigrahāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.25">
<l><seg type="pāda" n="a">te sarve śubhakarmāṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sadharmāṇo vanecarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maruṃ sādhya jahuḥ prāṇāṃl</seg> <seg type="pāda" n="d">laghvāhārās tapasvinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.26">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ maruṃ sādhayatāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">padasthānāni bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathaivādyāpi dṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="d">girau kālañjare 'cyuta</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.27">
<l><seg type="pāda" n="a">karmaṇā tena te tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhenāśubhavarjitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śubhāc chubhatarāṃ yoniṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakravākatvam āgatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.28">
<l><seg type="pāda" n="a">śubhe deśe sariddvīpe</seg> <seg type="pāda" n="b">saptaivāsañ jalaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tyaktvā sahacarīdharmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">munayo dharmacāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K3.4 DnDs2 D1-4 ins. after 28, K1 after 29, D5 after 25ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_16.28x300-1" n="*HV_16.28*300:1"><seg type="pāda" n="a">niḥspṛho nirmamaḥ kṣānto</seg> <seg type="pāda" n="b">nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_16.28x300-2" n="*HV_16.28*300:2"><seg type="pāda" n="a">nirvṛttir nibhṛtaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">śakunā nāmataḥ smṛtāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_16.28x300-3" n="*HV_16.28*300:3"><seg type="pāda" n="a">te brahmacāriṇaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">śakunā dharmacāriṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_16.28x300-4" n="*HV_16.28*300:4"><seg type="pāda" n="a">nirāhārā jahuḥ prāṇāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tapoyuktāḥ sarittaṭe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_16.28x300-5" n="*HV_16.28*300:5"><seg type="pāda" n="a">atha te sodarā jātā</seg> <seg type="pāda" n="b">haṃsā mānasacāriṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_16.28x300-6" n="*HV_16.28*300:6"><seg type="pāda" n="a">jātismarāḥ susaṃbaddhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saptaiva brahmacāriṇaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_16.28x300-7" n="*HV_16.28*300:7"><seg type="pāda" n="a">viprayonau yato mohān</seg> <seg type="pāda" n="b">mithyopacarito guruḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_16.28x300-8" n="*HV_16.28*300:8"><seg type="pāda" n="a">tiryagyonau tato jātāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃsāre paribabhramuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_16.28x300-9" n="*HV_16.28*300:9"><seg type="pāda" n="a">yadā tu pitṛkāryārthaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtaḥ svārthe vyavasthitaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_16.28x300-10" n="*HV_16.28*300:10"><seg type="pāda" n="a">tato jñānaṃ ca jātiṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">te hi prāpur guṇottaram |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_16.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sumanā muniḥ suvāk śuddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcamaś chidradarśanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sunetraś ca svatantraś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śakunā nāmataḥ smṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.30">
<l><seg type="pāda" n="a">pañcamaḥ pañcikas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">saptajātiṣv ajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṣaṣṭhas tu kaṇḍarīko 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmadattas tu saptamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.31">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ tu tapasā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">saptajātikṛtena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogasya cābhinirvṛttyā</seg> <seg type="pāda" n="d">pratibhānāc ca śobhanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.32">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvajātiṣu yad brahma</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutaṃ gurukuleṣu vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathaiva tatsthitaṃ brahma</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃsāreṣv api vartatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.33">
<l><seg type="pāda" n="a">te brahmacāriṇaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">vihaṅgāḥ kāmacāriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogadharmam anudhyānto</seg> <seg type="pāda" n="d">viharanti sma tatra ha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_16.33x301" n="*HV_16.33*301"><seg type="pāda" n="a">mānasaṃ tu saraḥ prāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">haṃsā bhūtvā jalaukasaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_16.34">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ tatra vihaṅgānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">caratāṃ sahacāriṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nīpānām īśvaro rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">vibhrājaḥ pauravānvayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.35">
<l><seg type="pāda" n="a">vibhrājamāno vapuṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhāvena samanvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrīmān antaḥpuravṛto</seg> <seg type="pāda" n="d">vanaṃ tat praviveśa ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.36">
<l><seg type="pāda" n="a">svatantraś cakravākas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">spṛhayām āsa taṃ nṛpam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭvāyāntaṃ śriyopetaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaveyam aham īdṛśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_16.37">
<l><seg type="pāda" n="a">yady asti sukṛtaṃ kiṃcit</seg> <seg type="pāda" n="b">tapo vā niyamo 'pi vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">khinno hy asmy upavāsena</seg> <seg type="pāda" n="d">tapasā niṣphalena ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2.4 G1.3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_16.37x302" n="*HV_16.37*302"><seg type="pāda" n="a">nṛpatvam aham icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi me sukṛtaṃ bhavet |</seg> </l>
<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 17, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 20, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="mārkaṇḍeya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_17.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas taṃ cakravākau dvāv</seg> <seg type="pāda" n="b">ūcatuḥ sahacāriṇau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvāṃ te sacivau syāvas</seg> <seg type="pāda" n="d">tava priyahitaiṣiṇau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_17.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tathety uktvā ca tasyāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā yogātmano matiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ te samayaṃ cakruḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">suvāktaṃ pratyabhāṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_17.3">
<l><seg type="pāda" n="a">yasmāt kāmapradhānas tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yogadharmam apāsya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avaraṃ varaṃ prārthayase</seg> <seg type="pāda" n="d">tasmād vākyaṃ nibodha me</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_17.4">
<l><seg type="pāda" n="a">rājā tvaṃ bhavitā tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmpilye nagarottame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyataḥ sakhāyau ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dvāv imau sacivau tava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_17.5">
<l><seg type="pāda" n="a">śaptvā tān abhibhāṣyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāraś cakrur aṇḍajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃs trīn abhīpsato rājyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vyabhicārapradharṣitān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_17.6">
<l><seg type="pāda" n="a">śaptāḥ khagās trayas te tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yogabhraṣṭā vicetasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tān ayācanta caturas</seg> <seg type="pāda" n="d">trayas te sahacāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_17.7">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ prasādaṃ cakrus te</seg> <seg type="pāda" n="b">athaitān sumanābravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarveṣām eva vacanāt</seg> <seg type="pāda" n="d">prasādānugataṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_17.8">
<l><seg type="pāda" n="a">antavān bhavitā śāpo</seg> <seg type="pāda" n="b">yuṣmākaṃ nātra saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">itaś cyutāś ca mānuṣyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpya yogam avāpsyatha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_17.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvasattvarutajñaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">svatantro 'yaṃ bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṛprasādo hy asmābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">asya prāptaḥ kṛtena vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_17.10">
<l><seg type="pāda" n="a">gāṃ prokṣayitvā dharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṛbhya upakalpatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asmākaṃ jñānasaṃyogaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarveṣāṃ yogasādhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_17.11">
<l><seg type="pāda" n="a">idaṃ ca vākyasaṃdarbha+</seg> <seg type="pāda" n="b">+ślokam ekam udāhṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puruṣāntaritaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="d">tato yogam avāpsyatha</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 18, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of January 22, 2001 :h</note>

<lg xml:id="HV_18.1">
<l><seg type="pāda" n="a">te yogadharmaniratāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sapta mānasacāriṇaḥ</seg> </l>
<note>k: K4 Bombay and Poona Eds. ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_18.1x303-1" n="*HV_18.1*303:1"><seg type="pāda" n="a">padmagarbho 'ravindākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣīragarbhaḥ sulocanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_18.1x303-2" n="*HV_18.1*303:2"><seg type="pāda" n="a">ūrubinduḥ subinduś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">haimagarbhas tu saptamaḥ |</seg> </l>
<note>k: Dn2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_18.1x304-1" n="*HV_18.1*304:1"><seg type="pāda" n="a">haṃsā jātā mahātmāno</seg> <seg type="pāda" n="b">mānaseṣu saraḥsu ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_18.1x304-2" n="*HV_18.1*304:2"><seg type="pāda" n="a">sumanāḥ suvāk suśuddhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tattvadarṣī ca tattvavit |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_18.1x304-3" n="*HV_18.1*304:3"><seg type="pāda" n="a">sunetraś ca suhotraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dvijā nāmabhir eva ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_18.1x304-4" n="*HV_18.1*304:4"><seg type="pāda" n="a">te brahmacāriṇaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">vihagāḥ kāmacāriṇaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāyvambubhakṣāḥ satataṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śarīrāṇy upaśoṣayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.2">
<l><seg type="pāda" n="a">rājā vibhrājamānas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vapuṣā tad vanaṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cacārāntaḥpuravṛto</seg> <seg type="pāda" n="d">nandanaṃ maghavān iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tān abudhyat khacarān</seg> <seg type="pāda" n="b">yogadharmātmakān budhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirvedāc ca tam evārtham</seg> <seg type="pāda" n="d">anudhyātvā puraṃ yayau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.4">
<l><seg type="pāda" n="a">aṇuho nāma tasyāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">putraḥ paramadhārmikaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṇudharmaratir nityam</seg> <seg type="pāda" n="d">aṇuho 'dhyagamat padam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.5">
<l><seg type="pāda" n="a">prādāt kanyāṃ śukas tasmai</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvīṃ pūjitalakṣaṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sattvaśīlaguṇopetāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yogadharmaratāṃ sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.6">
<l><seg type="pāda" n="a">sā hy uddiṣṭā purā bhīṣma</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṛkanyā maṇīṣiṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sanatkumāreṇa tadā</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃnidhau mama śobhanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.7">
<l><seg type="pāda" n="a">satyadharmabhṛtāṃ śreṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="b">durvijñeyākṛtātmabhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogā ca yogapatnī ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yogamātā tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">yathā te kathitaṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">pitṛsargeṣu vai mayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.8">
<l><seg type="pāda" n="a">vibhrājas tv aṇuhaṃ rājye</seg> <seg type="pāda" n="b">sthāpayitvā nareśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āmantrya paurān prītātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">brāhmaṇān svasti vācya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prāyāt saras tapaś cartuṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">yatra te sahacāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vai tatra nirāhāro</seg> <seg type="pāda" n="b">vāyubhakṣo mahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tyaktvā kāmāṃs tapas tepe</seg> <seg type="pāda" n="d">sarasas tasya pārṣvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya saṃkalpa āsīc ca</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣām anyatarasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putratvaṃ prāpya yogena</seg> <seg type="pāda" n="d">yujyeyam iti bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.11">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtvābhisaṃdhiṃ tapasā</seg> <seg type="pāda" n="b">mahatā sa samanvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahātapāḥ sa vibhrājo</seg> <seg type="pāda" n="d">virarājāṃśumān iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tato vibhrājitaṃ tena</seg> <seg type="pāda" n="b">vaibhrājam iti tad vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saras tac ca kuruśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">vaibhrājam iti śabditam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.13">
<l><seg type="pāda" n="a">yatra te śakunā rājaṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāro yogadharmiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogabhraṣṭās trayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">dehanyāsakṛto 'bhavan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.14">
<l><seg type="pāda" n="a">kāmpilye nagare te tu</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadattapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jātāḥ sapta mahātmānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve vigatakalmaṣāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">smṛtimanto 'tra catvāras</seg> <seg type="pāda" n="f">trayas tu parimohitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.15">
<l><seg type="pāda" n="a">svatantras tv aṇuhāj jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadatto mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathāsyāsīt pakṣibhāve</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃkalpaḥ pūrvacintitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ1.2 B2 Dn D1.2.4-6 G1.3.5 M4 ins. after 15, Ñ3 V B Ds D3 T2 G2 after 14cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_18.15x305" n="*HV_18.15*305"><seg type="pāda" n="a">jñānadhyānatapaḥpūtā</seg> <seg type="pāda" n="b">vedavedāṅgapāragāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_18.16">
<l><seg type="pāda" n="a">chidradarśī sunetraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā bābhravyavatsayoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jātau śrotriyadāyādau</seg> <seg type="pāda" n="d">vedavedāṅgapāragau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sakhāyau brahmadattasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvajātisahoṣitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāñcālaḥ pañcamas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṇḍarīkas tathāparaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.18">
<l><seg type="pāda" n="a">pāñcālo bahvṛcas tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">ācāryatvaṃ cakāra ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvivedaḥ kaṇḍarīkas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">chandogo 'dhvaryur eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.19">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvasattvarutajñaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">rājāsīd aṇuhātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāñcālakaṇḍarīkābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya saṃvid abhūt tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.20">
<l><seg type="pāda" n="a">te grāmyadharmaniratāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmasya vaśavartinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvajātikṛtenāsan</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmakāmārthakovidāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.21">
<l><seg type="pāda" n="a">aṇuhas tu nṛpaśreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadattam akalmaṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhiṣicya tadā rājye</seg> <seg type="pāda" n="d">parāṃ gatim avāptavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.22">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmadattasya bhāryā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">devalasyātmajābhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asitasya yogadurdharṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃnatir nāma bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tām ekabhāvasaṃyuktāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lebhe kanyām anuttamām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃnatiṃ saṃnatimatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devalād yogadharmiṇīm</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_18.23x306" n="*HV_18.23*306"><seg type="pāda" n="a">upayeme vidhānena</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadatto narādhipaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_18.24">
<l><seg type="pāda" n="a">śeṣās tu cakravākā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmpilye sahacāriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te jātāḥ śrotriyakule</seg> <seg type="pāda" n="d">sudaridre sahodarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.25">
<l><seg type="pāda" n="a">dhṛtir mahāmanā vidvāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tattvadarśī ca nāmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vedādhyayanasaṃpannāś</seg> <seg type="pāda" n="d">catvāro 'cchinnadarśinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.26">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ saṃvidathotpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvajātikṛtā tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te yoganiratāḥ siddhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prasthitāḥ sarva eva hi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.27">
<l><seg type="pāda" n="a">āmantrya pitaraṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">pitā tān abravīt tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adharma eṣa yuṣmākaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yan māṃ tyaktvā gamiṣyatha</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_18.28">
<l><seg type="pāda" n="a">dāridryam anapākṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">putrārthāṃś caiva puṣkalān</seg> </l>
<note>k: D1.2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_18.28x307" n="*HV_18.28*307"><seg type="pāda" n="a">kāmān abhīpsitān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">mama kṛtvādya putrakāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuśrūṣām aprayuktvā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kathaṃ vai gantum arhatha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.29">
<l><seg type="pāda" n="a">te tam ūcur dvijāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaraṃ punar eva hi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kariṣyāmo vidhānaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">yena tvaṃ vartayiṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.30">
<l><seg type="pāda" n="a">imaṃ ślokaṃ mahārthaṃ tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaṃ sahamantriṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrāvayethāḥ samāgamya</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmadattam akalmaṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.31">
<l><seg type="pāda" n="a">prītātmā dāsyati sa te</seg> <seg type="pāda" n="b">grāmān bhogāṃś ca puṣkalān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathepsitāṃś ca sarvārthān</seg> <seg type="pāda" n="d">gaccha tāta yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_18.32">
<l><seg type="pāda" n="a">etāvad uktvā te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjayitvā ca taṃ guruṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogadharmam anuprāpya</seg> <seg type="pāda" n="d">paramāṃ nirvṛtiṃ yayuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_18.32x308" n="*HV_18.32*308"><seg type="pāda" n="a">yoginaḥ paramātmānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃyatenāntarātmanā |</seg> </l>
<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 19, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of January 13, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="mārkaṇḍeya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_19.1">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmadattasya tanayaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa vaibhrājas tv ajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogātmā tapasā yukto</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣvaksena iti śrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.2">
<l><seg type="pāda" n="a">kadācid brahmadattas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryayā sahito vane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vijahāra prahṛṣṭātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā śacyā śatakratuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pipīlikarutaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa śuśrāva narādhipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāminīṃ kāminas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yācataḥ krośato bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.4">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvā tu yācyamānāṃ tāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kruddhāṃ sūkṣmāṃ pipīlikām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmadatto mahāhāsam</seg> <seg type="pāda" n="d">akasmād eva cāhasat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sā saṃnatir dīnā</seg> <seg type="pāda" n="b">vrīḍitā dīnacetanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirāhārā bahutithaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">babhūvāmitrakarśana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.6">
<l><seg type="pāda" n="a">prasādyamānā bhartrā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">tam uvāca śucismitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayāvahasitā rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">nāhaṃ jīvitum utsahe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatkāraṇam ācakhyau</seg> <seg type="pāda" n="b">na ca sā śraddadhāti tat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca cainaṃ kupitā</seg> <seg type="pāda" n="d">naiṣa bhāvo 'sti pārthiva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.8">
<l><seg type="pāda" n="a">ko vai pipīlikarutaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣo vettum arhati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛte devaprasādād vai</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrvajātikṛtena vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tapaḥphalena vā rājan</seg> <seg type="pāda" n="f">vidyayā vā narādhipa</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T G2-5 M4 ins. after 8, G1 after 7ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_19.8x309" n="*HV_19.8*309"><seg type="pāda" n="a">yady eṣa vai prabhāvas te</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvasattvarutajñatā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_19.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sāhaṃ yathaiva jānīyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā pratyāyayasva mām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāṇān vāpi parityakṣye</seg> <seg type="pāda" n="d">rājan satyena te śape</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tat tasyā vacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">mahiṣyāḥ paruṣaṃ vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa rājā paramāpanno</seg> <seg type="pāda" n="d">devaśreṣṭham agāt tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">śaraṇyaṃ sarvabhūteśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">bhaktyā nārāyaṇaṃ prabhum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.11">
<l><seg type="pāda" n="a">samāhito nirāhāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaḍrātreṇa mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadarśa darśane rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">devaṃ nārāyaṇaṃ harim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.12">
<l><seg type="pāda" n="a">uvāca cainaṃ bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvabhūtānukampakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmadatta prabhāte tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kalyāṇaṃ samavāpsyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ity uktvā bhagavān devas</seg> <seg type="pāda" n="f">tatraivāntaradhīyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_19.12x310-1" n="*HV_19.12*310:1"><seg type="pāda" n="a">brahmadatto 'pi rājarṣiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvasattvarutajñatām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_19.12x310-2" n="*HV_19.12*310:2"><seg type="pāda" n="a">upadiṣya ca bhāryāyai</seg> <seg type="pāda" n="b">vanāt pratyāgataḥ puram |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_19.13">
<l><seg type="pāda" n="a">caturṇāṃ tu pitā yo 'sau</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇānāṃ mahātmanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ślokaṃ so 'dhītya putrebhyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtakṛtya ivābhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.14">
<l><seg type="pāda" n="a">sa rājānam athānvicchat</seg> <seg type="pāda" n="b">sahamantriṇam acyutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na dadarśāntaraṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">ślokaṃ śrāvayituṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.15">
<l><seg type="pāda" n="a">atha rājā śiraḥsnāto</seg> <seg type="pāda" n="b">labdhvā nārāyaṇād varam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviveśa purīṃ prīto</seg> <seg type="pāda" n="d">ratham āruhya kāñcanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya raśmīn agṛhṇāc ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṇḍarīko dvijarṣabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">camaravyajanaṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">bābhravyaḥ samavākṣipat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.17">
<l><seg type="pāda" n="a">idam antaram ity eva</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ sa brāhmaṇas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrāvayām āsa rājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ślokaṃ taṃ sacivau ca tau</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_19.18">
<l><seg type="pāda" n="a">sapta vyādhā daśārṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛgāḥ kālaṃjare girau</seg> </l>
<note>k: N (except Ñ1) S (except M1-3) ins. after 18a-c, D3 after 17: :k</note>
<l xml:id="xHV_19.18ax311-1" n="*HV_19.18a*311:1">haṃsāḥ sarasi mānase |</l>
<l xml:id="xHV_19.18ax311-2" n="*HV_19.18a*311:2"><seg type="pāda" n="a">te sma jātāḥ kurukṣetre</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇā vedapāragāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_19.18ax311-3" n="*HV_19.18a*311:3">prasthitā dūram adhvānaṃ |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakravākāḥ sarid dvīpe</seg> <seg type="pāda" n="d">yūyaṃ tebhyo 'vasīdatha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tac chrutvā moham agamad</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadattas tadānagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sacivau cāsya pāñcālaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṇḍarīkaś ca bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.20">
<l><seg type="pāda" n="a">srastaraśmipratodau tau</seg> <seg type="pāda" n="b">patitavyajanāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭvā babhūvur asvasthāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paurāś cāgantavaś ca ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.21">
<l><seg type="pāda" n="a">muhūrtād iva rājā sa</seg> <seg type="pāda" n="b">saha tābhyāṃ rathe sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyāgacchad ariṃdama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te tat saraḥ smṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yogaṃ tam upalabhya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brāḥmaṇaṃ vipulair arthair</seg> <seg type="pāda" n="d">bhogaiś ca samayojayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.23">
<l><seg type="pāda" n="a">abhiṣicya svarājye tu</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣvaksenam ariṃdamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma brahmadatto 'tha</seg> <seg type="pāda" n="d">sadāro vanam eva ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.24">
<l><seg type="pāda" n="a">athainaṃ saṃnatir dhīrā</seg> <seg type="pāda" n="b">devalasya sutā tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca paramaprītā</seg> <seg type="pāda" n="d">yogād vanagataṃ nṛpam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.25">
<l><seg type="pāda" n="a">jānantyā tvaṃ mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">pipīlikarutajñatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">coditaḥ krodham uddiśya</seg> <seg type="pāda" n="d">saktaḥ kāmeṣu vai mayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.26">
<l><seg type="pāda" n="a">ito vayaṃ gamiṣyāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">gatim iṣṭām anuttamām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava cāntarhito yogas</seg> <seg type="pāda" n="d">tataḥ saṃsmārito mayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.27">
<l><seg type="pāda" n="a">sa rājā paramaprītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">patnyāḥ śrutvā vacas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāpya yogaṃ vanād eva</seg> <seg type="pāda" n="d">gatiṃ prāpa sudurlabhām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.28">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṇḍarīko 'pi yogātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">sāṃkhyayogam anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāpya yogagatiṃ siddho</seg> <seg type="pāda" n="d">viśuddhaḥ svena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.29">
<l><seg type="pāda" n="a">kramaṃ praṇīya pāñcālaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śikṣām utpādya kevalām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogācāryagatiṃ prāpa</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśaś cāgryaṃ mahātapāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.30">
<l><seg type="pāda" n="a">evam etat purā vṛttaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mama pratyakṣam acyuta</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad dhārayasva gāṅgeya</seg> <seg type="pāda" n="d">śreyasā yokṣyase tataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.31">
<l><seg type="pāda" n="a">ye cānye dhārayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ caritam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tiryagyoniṣu te jātu</seg> <seg type="pāda" n="d">na bhaviṣyanti karhicit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.32">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvā cedam upākhyānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mahārthaṃ mahatāṃ gatim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogadharmo hṛdi sadā</seg> <seg type="pāda" n="d">parivarteta bhārata</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_19.33">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tenaivānubandhena</seg> <seg type="pāda" n="b">kadācil labhate śamam</seg> </l>
<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_19.33x312-1" n="*HV_19.33*312:1"><seg type="pāda" n="a">ya imaṃ śrāvayec chrāddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṝn prīṇāti puṇyakṛt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_19.33x312-2" n="*HV_19.33*312:2"><seg type="pāda" n="a">akṣayaṃ ca pitṝṇāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">prītir bhavati śāśvatī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_19.33x312-3" n="*HV_19.33*312:3"><seg type="pāda" n="a">ye paṭhanti ca śṛṇvanti</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāvayanti ca ye dvijān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato manogatiṃ yāti</seg> <seg type="pāda" n="d">siddhānāṃ bhuvi durlabhām</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_19.34">
<l><seg type="pāda" n="a">evam etat purā gītaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mārkaṇḍeyena dhīmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrāddhasya phalam uddiśya</seg> <seg type="pāda" n="d">somasyāpyāyanāya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_19.35">
<l><seg type="pāda" n="a">somo hi bhagavān devo</seg> <seg type="pāda" n="b">lokasyāpyāyanaṃ param</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya vaṃśaṃ nibodha me</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 20, transliterated by Christophe Vielle. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>


<lg xml:id="HV_20.1">
<l><seg type="pāda" n="a">pitā somasya vai rājañ</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñe 'trir bhagavān ṛṣiḥ</seg> </l>
<note>k: K4 ins. after the ref.: :k</note>
<l xml:id="xHV_20.0x313-1" n="*HV_20.0*313:1"><seg type="pāda" n="a">athātaḥ śrūyatāṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṃśaḥ somasya pāvanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_20.0x313-2" n="*HV_20.0*313:2"><seg type="pāda" n="a">yasminn ailādayo bhūpāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtyante puṇyakīrtayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_20.0x313-3" n="*HV_20.0*313:3"><seg type="pāda" n="a">yatra jāto hariḥ sākṣāt</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇas trailokyapāvanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_20.0x313-4" n="*HV_20.0*313:4"><seg type="pāda" n="a">sahasraśirasaḥ puṃso</seg> <seg type="pāda" n="b">nābhihradasaroruhāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_20.0x313-5" n="*HV_20.0*313:5"><seg type="pāda" n="a">jātasyāsīt suto dhātur</seg> <seg type="pāda" n="b">atriḥ pitṛsamo guṇaiḥ |</seg> </l>
<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T G M4 ins. after 1ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_20.1x314" n="*HV_20.1*314"><seg type="pāda" n="a">brahmaṇo mānasāt pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāsargaṃ vidhitsataḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatrātriḥ sarvalokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tasthau svavinayair vṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">karmaṇā manasā vācā</seg> <seg type="pāda" n="f">śubhāny eva cacāra ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.2">
<l><seg type="pāda" n="a">ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmātmā saṃśitavrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāṣṭhakuḍyaśilābhūta</seg> <seg type="pāda" n="d">ūrdhvabāhur mahādyutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.3">
<l><seg type="pāda" n="a">anuttamaṃ nāma tapo</seg> <seg type="pāda" n="b">yena taptaṃ mahat purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trīṇi varṣasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">divyānīti hi naḥ śrutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tatordhvaretasas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sthitasyānimiṣasya hi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">somatvaṃ tanur āpede</seg> <seg type="pāda" n="d">mahābuddhasya bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.5">
<l><seg type="pāda" n="a">ūrdhvam ācakrame tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">somatvaṃ bhāvitātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">netrābhyāṃ vāri susrāva</seg> <seg type="pāda" n="d">daśadhā dyotayad diśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.6">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ garbhaṃ daśadhā dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">daśa devyo dadhus tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sametya dhārayām āsur</seg> <seg type="pāda" n="d">na ca tāḥ tam aśaknuvan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tābhyaḥ sahasaivātha</seg> <seg type="pāda" n="b">digbhyo garbhaḥ prabhānvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">papāta bhāsayaṃl lokāñ</seg> <seg type="pāda" n="d">śītāṃśuḥ sarvabhāvanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.8">
<l><seg type="pāda" n="a">yadā na dhāraṇe śaktās</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya garbhasya tā diśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatas tābhiḥ sahaivāśu</seg> <seg type="pāda" n="d">nipatāta vasuṃdharām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.9">
<l><seg type="pāda" n="a">patitaṃ somam ālokya</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmā lokapitāmahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ratham āropayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">lokānāṃ hitakāmyayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hi vedamayas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmātmā satyasaṃgaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yukto vājisahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">siteneti hi naḥ śrutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin nipatite devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">putre 'treḥ paramātmani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tuṣṭuvur brahmaṇaḥ putrā</seg> <seg type="pāda" n="d">mānasāḥ sapta ye śrutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaivāṅgirasas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">bhṛgor evātmajaiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛgbhir yajurbhiḥ sāmabhir</seg> <seg type="pāda" n="d">atharvāṅgirasair api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya saṃstūyamānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tejaḥ somasya bhāsvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpyāyamānaṃ lokāṃs trīn</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāvayām āsa sarvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.14">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tena rathamukhyena</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgarāntāṃ vasuṃdharām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">triḥsaptakṛtvo 'tiyaśāś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakārābhipradakṣiṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya yac cyāvitaṃ tejaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivīm anvapadyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">oṣadhyas tāḥ samudbhūtās</seg> <seg type="pāda" n="d">tejasā prajvalanty uta</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhiṛ dhāryo hy ayaṃ lokaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāś caiva caturvidhāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">poṣṭā hi bhagavān somo</seg> <seg type="pāda" n="d">jagato jagatīpate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sa labdhatejā bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃstavaiḥ svaiś ca karmabhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapas tepe mahābhāga</seg> <seg type="pāda" n="d">padmānāṃ daśatīr daśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.18">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇyavarṇā yā devyo</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārayanty ātmanā jagat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nidhis tāsām abhūd devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prakhyātaḥ svena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tasmai dadau rājyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmā brahmavidāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bījauṣadhīnāṃ viprāṇām</seg> <seg type="pāda" n="d">apāṃ ca janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.20">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'bhiṣikto mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="b">rājarājyena rājarāṭ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trīṃl lokān bhāvayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">svabhāsā bhāsvatāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.21">
<l><seg type="pāda" n="a">saptaviṃśatim indos tu</seg> <seg type="pāda" n="b">dākṣāyaṇyo mahāvratāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadau prācetaso dakṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">nakṣatrāṇīti yā viduḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.22">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tat prāpya mahad rājyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">somaḥ somavatāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samājahre rājasūyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sahasraśatadakṣiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.23">
<l><seg type="pāda" n="a">hotāsya bhagavān atrir</seg> <seg type="pāda" n="b">adhvaryur bhagavān bhṛguḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hiraṇyagarbhaś codgātā</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmā brahmātvam eyivān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.24">
<l><seg type="pāda" n="a">sadasyas tatra bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sanatkumārapramukhair</seg> <seg type="pāda" n="d">ādyair brahmarṣibhir vṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.25">
<l><seg type="pāda" n="a">dakṣiṇām adadāt somas</seg> <seg type="pāda" n="b">trīṃl lokān iti naḥ śrutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tebhyo brahmarṣimukhyebhyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sadasyebhyaś ca bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.26">
<l><seg type="pāda" n="a">sinīvālī kuhūś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dyutiḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīrtir dhṛtiś ca lakṣmīś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nava devyaḥ siṣevire</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_20.27">
<l><seg type="pāda" n="a">prāpyāvabhṛtham avyagraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvadevarṣipūjitaḥ</seg> </l>
<note>k: V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_20.27x315" n="*HV_20.27*315"><seg type="pāda" n="a">taṃ mūrdhny upāghrāya tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">somo dhātā prajāpatiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">virarājāti rājendro</seg> <seg type="pāda" n="d">daśadhā bhāvayan diśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya tat prāpya duṣprāpyam</seg> <seg type="pāda" n="b">aiśvaryaṃ munisatkṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vibabhrāma matis tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">vinayād anayāhṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.29">
<l><seg type="pāda" n="a">bṛhaspateḥ sa vai bhāryāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tārāṃ nāma yaśasvinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāra tarasā sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">avamatyāṅgiraḥsutān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sa yācyamāno devaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā devarṣibhiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naiva vyasarjayat tārāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tasmā aṅgirase tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_20.30x316" n="*HV_20.30*316"><seg type="pāda" n="a">sa saṃrabdhas tadā tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">devācāryo bṛhaspatiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_20.31">
<l><seg type="pāda" n="a">uśanā tasya jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">pārṣṇim aṅgirasas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa hi śiṣyo mahātejāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pituḥ pūrvaṃ bṛhaspateḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.32">
<l><seg type="pāda" n="a">tena snehena bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">rudras tasya bṛhaspateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pārṣṇigrāho 'bhavad devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pragṛhyājagavaṃ dhanuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.33">
<l><seg type="pāda" n="a">tena brahmaśiro nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">paramāstraṃ mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uddiśya devān utsṛṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yenaiṣāṃ nāśitaṃ yaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra tad yuddham abhavat</seg> <seg type="pāda" n="b">prakhyātaṃ tārakāmayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devānāṃ dānavānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">lokakṣayakaraṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra śiṣṭās tu ye devās</seg> <seg type="pāda" n="b">tuṣitāś caiva ye bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmur</seg> <seg type="pāda" n="d">ādidevaṃ pitāmaham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tato nivāryośanasaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ vai rudraṃ ca śaṃkaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadāv aṅgirase tārāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svayam eva pitāmahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.37">
<l><seg type="pāda" n="a">tām antaḥprasavāṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vipraḥ prāha bṛhaspatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madīyāyāṃ na te yonau</seg> <seg type="pāda" n="d">garbho dhāryaḥ kathaṃ cana</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_20.37x317-1" n="*HV_20.37*317:1"><seg type="pāda" n="a">satyaṃ kathaya me subhru</seg> <seg type="pāda" n="b">kasya garbhas tavodare |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_20.37x317-2" n="*HV_20.37*317:2"><seg type="pāda" n="a">tyaja tyajāśu durbuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">matkṣetrād āhitaṃ paraiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_20.37x317-3" n="*HV_20.37*317:3"><seg type="pāda" n="a">nāhaṃ tvāṃ bhasmasāt kuryāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">striyaṃ sāṃtānike sati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_20.37x317-4" n="*HV_20.37*317:4"><seg type="pāda" n="a">śrutvā bṛhaspater vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">roṣeṇa vyākulābhavat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_20.38">
<l><seg type="pāda" n="a">ayonāv asṛjattaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kumāraṃ dasyuhantamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">iṣīkāstambam āsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">jvalantam iva pāvakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.39">
<l><seg type="pāda" n="a">jātamātraḥ sa bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">devānām ākṣipad vapuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ saṃśayam āpannās</seg> <seg type="pāda" n="d">tārām akathayan surāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_20.40">
<l><seg type="pāda" n="a">satyaṃ brūhi sutaḥ kasya</seg> <seg type="pāda" n="b">somasyātha bṛhaspateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛcchyamānā yadā devair</seg> <seg type="pāda" n="d">nāha sā sādhv asādhu vā</seg> </l>
<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_20.40x318-1" n="*HV_20.40*318:1"><seg type="pāda" n="a">kumāro mātaraṃ prāha</seg> <seg type="pāda" n="b">kupito 'līkalajjayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_20.40x318-2" n="*HV_20.40*318:2"><seg type="pāda" n="a">kiṃ na vocasy asadvṛtte</seg> <seg type="pāda" n="b">ātmāvadyaṃ vadāśu me |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tadā tāṃ śaptum ārabdhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">kumāro dasyuhantamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.41">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ nivārya tato brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">tārāṃ papraccha saṃśayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yad atra tathyaṃ tad brūhi</seg> <seg type="pāda" n="d">tāre kasya suto hy ayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.42">
<l><seg type="pāda" n="a">sā prāñjalir uvācedaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmāṇaṃ varadaṃ prabhum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">somasyeti mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kumāraṃ dasyuhantamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.43">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ mūrdhny upāghrāya tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">somo dhātā prajāpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">budha ity akaron nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya putrasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pratikūlaṃ ca gagane</seg> <seg type="pāda" n="f">samabhyuttiṣṭhate budhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.44">
<l><seg type="pāda" n="a">utpādayām āsa tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">putraṃ vai rājaputrikā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyāpatyaṃ mahārājo</seg> <seg type="pāda" n="d">babhūvailaḥ purūravāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">urvaśyāṃ jajñire yasya</seg> <seg type="pāda" n="f">putrāḥ sapta mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.45">
<l><seg type="pāda" n="a">prasahya dharṣitas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">vivaśo rājayakṣmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato yakṣmābhibhūtas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">somaḥ prakṣīṇamaṇḍaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">jagāma śaraṇāyātha</seg> <seg type="pāda" n="f">pitaraṃ so 'trim eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.46">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya tat pāpaśamanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakārātrir mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa rājayakṣmaṇā muktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śriyā jajvāla sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.47">
<l><seg type="pāda" n="a">etat somasya te janma</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtitaṃ kīrtivardhanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaṃśam asya mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">kīrtyamānam ataḥ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_20.48">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanyam āyuṣyam ārogyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyaṃ saṃkalpasādhakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">somasya janma śrutvaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvapāpaiḥ pramucyate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_20.48x319" n="*HV_20.48*319"><seg type="pāda" n="a">naro vigatakalmaṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śraddadhānaḥ prasannātmā |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 21, transliterated by Christophe Vielle :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_21.1">
<l><seg type="pāda" n="a">budhasya tu mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">vidvān putraḥ purūravāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tejasvī dānaśīlaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yajvā vipuladakṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.2">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmavādī parākrāntaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatrubhir yudhi durjayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āhartā cāgnihotrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yajñānāṃ ca divo mahīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.3">
<l><seg type="pāda" n="a">satyavādī puṇyamatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmyaḥ saṃvṛtamaithunaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atīva triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśasāpratimaḥ sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.4">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ brahmavādinaṃ kṣāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmajñaṃ satyavādinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">urvaśī varayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">hitvā mānaṃ yaśasvinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tayā sahāvasad rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">daśa varṣāṇi pañca ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau ca</seg> <seg type="pāda" n="d">daśa cāṣṭau ca bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.6">
<l><seg type="pāda" n="a">vane caitrarathe ramye</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā mandākinītaṭe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alakāyāṃ viśālāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nandane ca vanottame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.7">
<l><seg type="pāda" n="a">uttarān sa kurūn prāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">manorarathaphaladrumān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandhamādanapādeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">meruśṛṅge tathottare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.8">
<l><seg type="pāda" n="a">eteṣu vanamukhyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">surair ācariteṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">urvaśyā sahito rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">reme paramayā mudā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.9">
<l><seg type="pāda" n="a">deśe puṇyatame caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">maharṣibhir abhiṣṭute</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājyaṃ sa kārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">prayāge pṛthivīpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2.4 G1-3.5 for a first time (all a second time with K Ñ2.3 V BD T3 G4 M4 after the second occurrence of 9, which is repeated by N, exceptŚ1 Ñ1, T G M4 after line 73 of App. I No. 6) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_21.9x320" n="*HV_21.9*320"><seg type="pāda" n="a">uttare jāhnavītīre</seg> <seg type="pāda" n="b">pratiṣṭhānemahāyaśāḥ |</seg> </l>

<note>k: K4 after 9a-b for a third time repeated after *320 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_21.9x321-1" n="*HV_21.9*321:1"><seg type="pāda" n="a">eka evapurā devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇavaḥ sarvavāṅmayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.9x321-2" n="*HV_21.9*321:2"><seg type="pāda" n="a">devo nārāyaṇo nānya</seg> <seg type="pāda" n="b">eko 'gnivarṇa eva ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.9x321-3" n="*HV_21.9*321:3"><seg type="pāda" n="a">purūravasa evāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">trayī tretāmukhe nṛpa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.9x321-4" n="*HV_21.9*321:4"><seg type="pāda" n="a">agninā prajayā rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">lokaṃ gāndharvam eyivān |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_21.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya putrā babhūvus te</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaḍ indropamatejasāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divi jātā mahātmāna</seg> <seg type="pāda" n="d">āyur dhīmān amāvasuḥ</seg> </l>
<note>k: K2 Ñ2.3 V B1.2 Dn2 Ds D3-6 T G1-3.5 M4 (G4 after 10f) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_21.10x322" n="*HV_21.10*322"><seg type="pāda" n="a">viśvāyuś caiva dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutāyuś ca tathāparaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">śatāyuś corvaśīsutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.4 Ñ2.3 V B D T G M4 G(ed.) (K1 after 22.1b, K3 after adhy. 21)ins. App. I No. 6 and 6B, between which ones G(ed) ins. No. 6A :k</note>

<lg xml:id="HV_21.11">
<l><seg type="pāda" n="a">āyoḥ putrāś tathā pañca</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve vīrā mahārathāḥ</seg> </l>
<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_21.11x323" n="*HV_21.11*323"><seg type="pāda" n="a">svarbhānutanayāyāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhāyāṃ jajñire nṛpa |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nahuṣaḥ prathamaṃ jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛddhaśarmā tataḥ param</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dambho rajir anenāś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">triṣu lokeṣu viśrutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3 (K2.4 Ñ2.3 V B D T G M4 after adhy. 21) ins. App. I No. 7. :k</note>
<lg xml:id="HV_21.12">
<l><seg type="pāda" n="a">rajiḥ putraśatānīha</seg> <seg type="pāda" n="b">janayām āsa pañca vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājeyam iti vikhyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣatram indrabhayāvaham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.13">
<l><seg type="pāda" n="a">yatra devāsure yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">samupoḍhe sudāruṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devāś caivāsurāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">pitāmaham athābruvan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.14">
<l><seg type="pāda" n="a">āvayor bhagavan yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">vijetā ko bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brūhi naḥ sarvabhūteśa</seg> <seg type="pāda" n="d">śrotum icchāmahe vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="brahmovāca"/>

<lg xml:id="HV_21.15">
<l><seg type="pāda" n="a">yeṣām arthāya saṃgrāme</seg> <seg type="pāda" n="b">rajir āttāyudhaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yotsyate te vijeṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">trīṃl lokān nātra saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.16">
<l><seg type="pāda" n="a">yato rajir dhṛtis tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīś ca tatra yato dhṛtiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yato dhṛtiś ca śrīś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmas tatra jayas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.17">
<l><seg type="pāda" n="a">te devā dānavāḥ prītā</seg> <seg type="pāda" n="b">devenoktā rajer jaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhyayur jayam icchanto</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṇvānā bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.18">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hi svarbhānudauhitraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhāyāṃ samapadyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājā paramatejasvī</seg> <seg type="pāda" n="d">somavaṃśavivardhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.19">
<l><seg type="pāda" n="a">te hṛṣṭamanasaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">rajiṃ daiteyadānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūcur asmajjayāya tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gṛhāṇa varakārmukam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T1.2.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_21.19x324-1" n="*HV_21.19*324:1"><seg type="pāda" n="a">athovāca rajis tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">tayor vaidevadaityayoḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.19x324-2" n="*HV_21.19*324:2"><seg type="pāda" n="a">svārthajñaḥ svārtham uddiśya</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśaḥ svaṃ ca prakāśayan |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="rajir uvāca"/>

<lg xml:id="HV_21.20">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi devagaṇān sarvāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">jitvā śakrapurogamān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">indro bhavāmi dharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">tato yotsyāmi saṃyuge</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T1.2.4 G M4 (T3 after 19b) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_21.20x325-1" n="*HV_21.20*325:1"><seg type="pāda" n="a">devāḥ prathamatobhūyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratīyur hṛṣṭamānasāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.20x325-2" n="*HV_21.20*325:2"><seg type="pāda" n="a">evaṃ yatheṣṭaṃ nṛpate</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.20x325-3" n="*HV_21.20*325:3"><seg type="pāda" n="a">śrutvā suragaṇānāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vākyaṃ rājā rajis tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.20x325-4" n="*HV_21.20*325:4"><seg type="pāda" n="a">papracchāsuramukhyāṃs tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā devān apṛcchata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.20x325-5" n="*HV_21.20*325:5"><seg type="pāda" n="a">dānavā darpapūrṇās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">svārtham evānugamya ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.20x325-6" n="*HV_21.20*325:6"><seg type="pāda" n="a">pratyūcus taṃ nṛpavaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sābhimānam idaṃ vacaḥ |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="dānavā ūcuḥ"/>

<lg xml:id="HV_21.21">
<l><seg type="pāda" n="a">asmākam indraḥ prahrādo</seg> <seg type="pāda" n="b">yasyārthe vijayāmahe</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_21.22">
<l><seg type="pāda" n="a">asmiṃs tu samaye rājaṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tiṣṭhethā devacoditaḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V2.3 B Ds D2.4.6 T2-4 G1-3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_21.22x326" n="*HV_21.22*326"><seg type="pāda" n="a">sa tatheti bruvann eva</seg> <seg type="pāda" n="b">devair apy abhicoditaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyasīndro jitvaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">devair uktas sa pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">jaghāna dānavān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="f">ye vadhyā vajrapāṇinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.23">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vipranaṣṭāṃ devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paramaśrīḥ śriyaṃ vaśī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nihatya dānavān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">ājahāra rajiḥ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tato rajiṃ mahāvīryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devaiḥ saha śatakratuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rajiputro 'ham ity uktvā</seg> <seg type="pāda" n="d">punar evābravīd vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.25">
<l><seg type="pāda" n="a">indro 'si tāta bhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yasyāham indraḥ putras te</seg> <seg type="pāda" n="d">khyātiṃ yāsyāmi karmabhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.26">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu śakravacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vañcitas tena māyayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathety evābravīd rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">prīyamāṇaḥ śatakratum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmiṃs tu devaiḥ sadṛśo</seg> <seg type="pāda" n="b">divaṃ prāpte mahīpatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dāyādyam indrād ājahrur</seg> <seg type="pāda" n="d">ācārāt tanayā rajeḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tāni putraśatāny asya</seg> <seg type="pāda" n="b">tad vai sthānaṃ śatakratoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samākrāmanta bahudhā</seg> <seg type="pāda" n="d">svargalokaṃ triviṣṭapam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tato bahutithe kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">samatīte mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hṛtarājyo 'bravīc chakro</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛtabhāgo bṛhaspatim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.30">
<l><seg type="pāda" n="a">badarīphalamātraṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">puroḍāśaṃ vidhatsva me</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmarṣe yena tiṣṭheyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tejasāpyāyitaḥ sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.31">
<l><seg type="pāda" n="a">brahman kṛśo 'haṃ vimanā</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛtarājyo hṛtāśanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hataujā durbalo mūḍho</seg> <seg type="pāda" n="d">rajiputraiḥ kṛto vibho</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bṛhaspatir uvāca"/>

<lg xml:id="HV_21.32">
<l><seg type="pāda" n="a">yady evaṃ coditaḥ śakra</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā syāṃ pūrvam eva hi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nābhaviṣyat tvatpriyārtham</seg> <seg type="pāda" n="d">akartavyaṃ mayānagha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.33">
<l><seg type="pāda" n="a">prayatiṣyāmi devendra</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatpriyārthaṃ na saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā bhāgaṃ ca rājyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">na cirāt pratilapsyase</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tathā tāta kariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="f">mā te bhūd viklavaṃ manaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ karma cakārāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">tejaso vardhanaṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ ca buddhisaṃmoham</seg> <seg type="pāda" n="d">akarod ṛṣisattamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_21.34x327-1" n="*HV_21.34*327:1"><seg type="pāda" n="a">nāstivādārthaśāstraṃhi</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmavidveṣaṇaṃ param |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.34x327-2" n="*HV_21.34*327:2"><seg type="pāda" n="a">paramaṃ tarkaśāstrāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">asatāṃ tan manonugam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.34x327-3" n="*HV_21.34*327:3"><seg type="pāda" n="a">na hi dharmapradhānānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rocate vai kathāntare ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.34x327-4" n="*HV_21.34*327:4"><seg type="pāda" n="a">te tad bṛhaspatikṛtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śāstraṃ śrutvālpacetasaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.34x327-5" n="*HV_21.34*327:5"><seg type="pāda" n="a">pūrvoktadharmaśāstrāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">abhavan dveṣiṇaḥ sadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.34x327-6" n="*HV_21.34*327:6"><seg type="pāda" n="a">pracakrur nyāyarahitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tanmataṃ bahu menire |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.34x327-7" n="*HV_21.34*327:7"><seg type="pāda" n="a">tenādharmeṇa te pāpāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarva eva kṣayaṃ gatāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.34x327-8" n="*HV_21.34*327:8"><seg type="pāda" n="a">trailokyarājyaṃ śakras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpya duṣprāpam eva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.34x327-9" n="*HV_21.34*327:9"><seg type="pāda" n="a">bṛhaspatiprasādād dhi</seg> <seg type="pāda" n="b">parāṃ nirvṛtim abhyagāt |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_21.35">
<l><seg type="pāda" n="a">te yadā sma susaṃmūḍhā</seg> <seg type="pāda" n="b">rāgonmattā vidharmiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmadviṣaś ca saṃvṛttā</seg> <seg type="pāda" n="d">hatavīryaparākramāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tato lebhe suraiśvaryam</seg> <seg type="pāda" n="b">indraḥ sthānaṃ tathottamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatvā rajisutān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">kāmakrodhaparāyaṇān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_21.37">
<l><seg type="pāda" n="a">ya idaṃ cyāvanaṃ sthānāt</seg> <seg type="pāda" n="b">pratiṣṭhāṃ ca śatakratoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śṛṇuyād dhārayed vāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">na sa daurātmyam āpnuyāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_21.37x328-1" n="*HV_21.37*328:1"><seg type="pāda" n="a">rajeḥ pañca śatāny āsan</seg> <seg type="pāda" n="b">putrāṇām amitaujasām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.37x328-2" n="*HV_21.37*328:2"><seg type="pāda" n="a">devair abhyarthito daityān</seg> <seg type="pāda" n="b">hatvendrāyādadād divam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.37x328-3" n="*HV_21.37*328:3"><seg type="pāda" n="a">indras tasmai punar hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhītvā caraṇau rajeḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.37x328-4" n="*HV_21.37*328:4"><seg type="pāda" n="a">ātmānam arpayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">prahrādādyariśaṅkitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.37x328-5" n="*HV_21.37*328:5"><seg type="pāda" n="a">pitary uparate putrā</seg> <seg type="pāda" n="b">yācamānāya no daduḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.37x328-6" n="*HV_21.37*328:6"><seg type="pāda" n="a">guruṇā hūyamāne 'gnau</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhit tanayān rajeḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_21.37x328-7" n="*HV_21.37*328:7"><seg type="pāda" n="a">avadhīd dhvaṃsitān mārgān</seg> <seg type="pāda" n="b">na kaś cid avaśeṣitaḥ |</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_21.37x329" n="*HV_21.37*329"><seg type="pāda" n="a">arogaś ca bhavet tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">yāvajjīvam akalmaṣaḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 22, transliterated by Christophe Vielle :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_22.1">
<l><seg type="pāda" n="a">nahuṣasya tu dāyādāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaḍ indropamatejasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatir yayātiḥ saṃyātir</seg> <seg type="pāda" n="d">āyātir yātir uddhavaḥ</seg> </l>
<note>k: K4 Ñ1 D2.3 om. the ref.; K1(both times).2.3 Ñ2.3 V B Dn Ds D4.5 T1.3 G3.4 ins. after the ref.; K4 D1.3.6 T2.4 G1.2.5 M4 after 1b): :k</note>
<l xml:id="xHV_22.0x330" n="*HV_22.0*330"><seg type="pāda" n="a">utpannāḥ pitṛkanyāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">virajāyāṃ mahaujasaḥ |</seg> </l>
<note>k: After 1cd, K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.1x331" n="*HV_22.1*331"><seg type="pāda" n="a">ṣaḍ ime nahuṣasyāsann</seg> <seg type="pāda" n="b">indrayāṇīva dehinaḥ |</seg> </l>
<note>k: Dn M4 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.1x332" n="*HV_22.1*332"><seg type="pāda" n="a">suyātiḥ ṣaṣṭhas teṣāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">yayātiḥpārthivo 'bhavat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">yatir jyeṣṭhas tu teṣāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="f">yayātis tu tataḥ param</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_22.2">
<l><seg type="pāda" n="a">kakutsthakanyāṃ gāṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">na lebhe sa yatis tadā</seg> </l>
<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.2x333-1" n="*HV_22.2*333:1"><seg type="pāda" n="a">rājyaṃ naicchad yatiḥ pitrā</seg> <seg type="pāda" n="b">dattaṃ tatpariṇāmavit |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.2x333-2" n="*HV_22.2*333:2"><seg type="pāda" n="a">yatra praviṣṭaḥ puruṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">ātmānaṃ nāvabudhyate |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tenāsau mokṣam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmabhūto 'bhavan muniḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.2x334-1" n="*HV_22.2*334:1"><seg type="pāda" n="a">pitari dhvaṃsite sthānād</seg> <seg type="pāda" n="b">indrāṇyā dharṣaṇād dvijaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.2x334-2" n="*HV_22.2*334:2"><seg type="pāda" n="a">prāpito 'jagaratvaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">yayātir abhavan nṛpaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_22.3">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ yayātiḥ pañcānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vijitya vasudhām imām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devayānīm uśanasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sutāṃ bhāryām avāpa ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">śarmiṣṭhām āsurīṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.4">
<l><seg type="pāda" n="a">yaduṃ ca turvasuṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">devayānī vyajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya śakro dadau prīto</seg> <seg type="pāda" n="b">rathaṃ paramabhāsvaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asaṅgaṃ kāñcanaṃ divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">divyaiḥ paramavājibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">yuktaṃ manojavaiḥ śubhrair</seg> <seg type="pāda" n="f">yena bhāryāṃ samudvahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.6">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tena rathamukhyena</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaḍrātreṇājayan mahīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yayātir yudhi durdharṣas</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā devān savāsavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sa rathaḥ pauravāṇāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣām abhavat tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāvat tava sanāmā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">pauravo janamejaya</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_22.8">
<l><seg type="pāda" n="a">kuroḥ pautrasya rājye tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rājñaḥ pārikṣitasya ha</seg> </l>
<note>k: D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.8x335" n="*HV_22.8*335"><seg type="pāda" n="a">brahmahatyāyutaḥ pāpa</seg> <seg type="pāda" n="b">indraḥ kruddho 'harad ratham |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma sa ratho nāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śāpād gargasya dhīmataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.9">
<l><seg type="pāda" n="a">gargasya hi sutaṃ bālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa rājā janamejayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vākkrūraṃ hiṃsayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmahatyām avāpa saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sa lohagandhī rājarṣiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paridhāvann itas tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paurajānapadais tyakto</seg> <seg type="pāda" n="d">na lebhe śarma karhicit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sa duḥkhasaṃtapto</seg> <seg type="pāda" n="b">nālabhat saṃvidaṃ kva cit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">indrotaṃ śaunakaṃ rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">śaraṇaṃ pratyapadyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.12">
<l><seg type="pāda" n="a">yājayām āsa cendrotaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaunako janamejaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśvamedhena rājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāvanārthaṃ dvijottamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sa lohagandho vyanaśat</seg> <seg type="pāda" n="f">tasyāvabhṛtham etya ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sa ca divyo ratho rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">vasoś cedipates tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dattaḥ śakreṇa tuṣṭena</seg> <seg type="pāda" n="d">lebhe tasmād bṛhadrathaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V B Dn Ds D6 T1.4 G2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.13x336" n="*HV_22.13*336"><seg type="pāda" n="a">bṛhadrathāt krameṇaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">gato bārhadrathaṃ nṛpam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_22.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tato hatvā jarāsaṃdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīmas taṃ ratham uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradadau vāsudevāya</seg> <seg type="pāda" n="d">prītyā kauravanandana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.15">
<l><seg type="pāda" n="a">saptadvīpāṃ yayātis tu</seg> <seg type="pāda" n="b">jitvā pṛthvīṃ sasāgarām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyabhajat pañcadhā rājyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">putrāṇāṃ nāhuṣas tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.16">
<l><seg type="pāda" n="a">diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">turvasuṃ matimān nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratīcyām uttarasyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">druhyuṃ cānuṃca nāhuṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.17">
<l><seg type="pāda" n="a">diśi pūrvottarasyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyayojayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhye pūruṃ ca rājānam</seg> <seg type="pāda" n="d">abhyaṣiñcat sa nāhuṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tair iyaṃ pṛthivī sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">saptadvīpā sapattanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathāpradeśam adyāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmeṇa paripālyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prajās teṣāṃ purastāt tu</seg> <seg type="pāda" n="f">vakṣyāmi nṛpasattama</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_22.19">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanur nyasya pṛṣatkāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcabhiḥ puruṣarṣabhaiḥ</seg> </l>
<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.19x337" n="*HV_22.19*337"><seg type="pāda" n="a">jigāya pṛthivīṃ sarvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saptadvīpavatīṃ nṛpaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paravān abhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāram āveśya bandhuṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.20">
<l><seg type="pāda" n="a">nikṣiptaśastraḥ pṛthivīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nirīkṣya pṛthivīpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prītimān abhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">yayātir aparājitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.21">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ vibhajya pṛthivīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yayātir yadum abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāṃ me pratigṛhṇīṣva</seg> <seg type="pāda" n="d">putra kṛtyāntareṇa vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.22">
<l><seg type="pāda" n="a">taruṇas tava rūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">careyaṃ pṛthivīm imām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāṃ tvayi samādhāya</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ yaduḥ pratyuvāca ha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.22x338-1" n="*HV_22.22*338:1"><seg type="pāda" n="a">notsahe jarayā sthātum</seg> <seg type="pāda" n="b">antarā prāptayā tava |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.22x338-2" n="*HV_22.22*338:2"><seg type="pāda" n="a">aviditvā sukhaṃ grāmyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vaitṛṣṇyaṃ naiti pūruṣaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_22.23">
<l><seg type="pāda" n="a">anirdiṣṭā mayā bhikṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇasya pratiśrutā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anapākṛtya tāṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">na grahīṣyāmi te jarām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.24">
<l><seg type="pāda" n="a">jarāyā bahavo doṣāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pānabhojanakāritāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmāj jarāṃ na te rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">grahītum aham utsahe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.25">
<l><seg type="pāda" n="a">santi te bahavaḥ putrā</seg> <seg type="pāda" n="b">mattaḥ priyatarā nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratigrahītuṃ dharmajña</seg> <seg type="pāda" n="d">putram anyaṃ vṛṇīṣva vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.26">
<l><seg type="pāda" n="a">sa evam ukto yadunā</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā kopasamanvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca vadatāṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="d">yayātir garhayan sutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.27">
<l><seg type="pāda" n="a">ka āśramas tavānyo 'sti</seg> <seg type="pāda" n="b">ko vā dharmo vidhīyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mām anādṛtya durbuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">yad ahaṃ tava deśikaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.28">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā yaduṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">śaśāpainaṃ sa manyumān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arājyā te prajā mūḍha</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavitrīti narādhipa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sa turvasuṃ sa druhyuṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">anuṃ ca bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evam evābravīd rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyākhyātaś ca tair api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.30">
<l><seg type="pāda" n="a">śaśāpa tān api kruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">yayātir aparājitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā te kathitaṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mayā rājarṣisattama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.31">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ śaptvā sutān sarvāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">caturaḥ pūrupūrvajān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad eva vacanaṃ rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrum apy āha bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.32">
<l><seg type="pāda" n="a">taruṇas tava rūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">careyaṃ pṛthivīm imām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāṃ tvayi samādhāya</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ pūro yadi manyase</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="pūrur uvāca"/>

<l xml:id="xHV_22.32x339-1" n="*HV_22.32*339:1"><seg type="pāda" n="a">ko nu loke manuṣyendra</seg> <seg type="pāda" n="b">pitur ātmakṛtaḥ pumān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.32x339-2" n="*HV_22.32*339:2"><seg type="pāda" n="a">pratikartuṃ kṣamo yasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prasādād vindate param ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.32x339-3" n="*HV_22.32*339:3"><seg type="pāda" n="a">adhamo 'śraddhayā kuryād</seg> <seg type="pāda" n="b">akartoccaritaṃ pituḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.32x339-4" n="*HV_22.32*339:4"><seg type="pāda" n="a">so 'pi tadvayasā kāmāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">jujuṣo 'vyāhatendrayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_22.33">
<l><seg type="pāda" n="a">sa jarāṃ pratijagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">pituḥ pūruḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yayātir api rūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">pūroḥ paryacaran mahīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.34">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mārgamāṇaḥ kāmānām</seg> <seg type="pāda" n="b">antaṃ bharatasattama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśvācyā sahito reme</seg> <seg type="pāda" n="d">vane caitrarathe prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 D1 ins. (K2.4 Ñ V B Dn Ds D2-5 T3.4 for 35a-b subst.): :k</note>
<l xml:id="xHV_22.35x340" n="*HV_22.35*340"><seg type="pāda" n="a">yadāvitṛptaḥ kāmānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhogeṣu ca narādhipaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_22.35">
<l><seg type="pāda" n="a">sa yadā dadṛśo kāmān</seg> <seg type="pāda" n="b">vardhamānān mahīpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ pūroḥ sakāśād vai</seg> <seg type="pāda" n="d">svāṃ jarāṃ pratyapadyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.35x341-1" n="*HV_22.35*341:1"><seg type="pāda" n="a">varaṃ cāsmai dadau prīto</seg> <seg type="pāda" n="b">vipulaṃ vaṃśam īśvaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.35x341-2" n="*HV_22.35*341:2"><seg type="pāda" n="a">ācandrārkagrahā bhūmir</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaved iti matir mama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.35x341-3" n="*HV_22.35*341:3"><seg type="pāda" n="a">apauravā na tu mahī</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati kadā cana |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_22.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra gāthā mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu gītā yayātinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yābhiḥ pratyāharet kāmān</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvaśo 'ṅgāni kūrmavat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.36x342" n="*HV_22.36*342"><seg type="pāda" n="a">sa sukhī dhṛtimān dhanyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paratreha ca modate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_22.37">
<l><seg type="pāda" n="a">na jātu kāmaḥ kāmānām</seg> <seg type="pāda" n="b">upabhogena śāmyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">haviṣā kṛṣṇavartmeva</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūya evābhivardhate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.37x343-1" n="*HV_22.37*343:1"><seg type="pāda" n="a">yadā na kurute bhāvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvabhūteṣv amaṅgalaṃ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.37x343-2" n="*HV_22.37*343:2"><seg type="pāda" n="a">samadṛṣṭes tadā puṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāḥ sukhamayā diśaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_22.38">
<l><seg type="pāda" n="a">yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nālam ekasya tat sarvam</seg> <seg type="pāda" n="d">iti matvā śamaṃ vrajet</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.38x344" n="*HV_22.38*344"><seg type="pāda" n="a">utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vardhamānasyavardhate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_22.39">
<l><seg type="pāda" n="a">yadā bhāvaṃ na kurute</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvabhūteṣu pāpakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karmaṇā manasā vācā</seg> <seg type="pāda" n="d">brahma saṃpadyate tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.40">
<l><seg type="pāda" n="a">yadānyebhyo na bibheti</seg> <seg type="pāda" n="b">yadā cāsmān na bibhyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadā necchati na dveṣṭi</seg> <seg type="pāda" n="d">brahma saṃpadyate tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3-6 T1.3.4 G2.3.5 (D2 after 39, T2 G1 after 39b): :k</note>
<l xml:id="xHV_22.40x345-1" n="*HV_22.40*345:1"><seg type="pāda" n="a">yā dustyajā durmatibhir</seg> <seg type="pāda" n="b">yā na jīryati jīryataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.40x345-2" n="*HV_22.40*345:2"><seg type="pāda" n="a">yo 'sauprāṇāntiko rogas</seg> <seg type="pāda" n="b">tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.40x345-3" n="*HV_22.40*345:3"><seg type="pāda" n="a">jīryanti jīryataḥ keśā</seg> <seg type="pāda" n="b">dantā jīryanti jīryataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.40x345-4" n="*HV_22.40*345:4"><seg type="pāda" n="a">dhanāśā jīvitāśā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jīryato 'pi na jīryati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.40x345-5" n="*HV_22.40*345:5"><seg type="pāda" n="a">yac ca kāmasukhaṃ loke</seg> <seg type="pāda" n="b">yac ca divyaṃ mahat sukham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_22.40x345-6" n="*HV_22.40*345:6"><seg type="pāda" n="a">tṛṣṇākṣayasukhasyaite</seg> <seg type="pāda" n="b">nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām |</seg> </l>
<note>k: K4 after line 1 of *345 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.40x345A" n="*HV_22.40*345A"><seg type="pāda" n="a">tāṃ tṛṣṇāṃ duḥkhanivahāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śarmakāmo drutaṃ tyajet |</seg> </l>

<note>k: B1 after line 3 of *345 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.40x345B" n="*HV_22.40*345B"><seg type="pāda" n="a">cakṣuḥśrotre ca jīryete</seg> <seg type="pāda" n="b">tṛṣṇaikātaruṇāyate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_22.41">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā sa rājarṣiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sadāraḥ prāviśad vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālena mahatā cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">cacāra vipulaṃ tapaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.42">
<l><seg type="pāda" n="a">bhṛgutuṅge tapaś cīrtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">tapaso 'nte mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anaśnan deham utsṛjya</seg> <seg type="pāda" n="d">sadāraḥ svargam āptavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.43">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya vaṃśe mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca rājarṣisattamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yair vyāptā pṛthivī sarvā</seg> <seg type="pāda" n="d">sūryasyeva gabhastibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_22.44">
<l><seg type="pāda" n="a">yados tu śṛṇu rājarṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṃśaṃ rājarṣisatkṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatra nārāyaṇo jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">harir vṛṣṇikulodvahaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_22.45">
<l><seg type="pāda" n="a">svasthaḥ prajāvān āyuṣmān</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtimāṃś ca bhaven naraḥ</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G2-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.45x346" n="*HV_22.45*346"><seg type="pāda" n="a">dhanyasya mahato dharmyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīmato dhīmatastathā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yayāteś caritaṃ nityam</seg> <seg type="pāda" n="d">idaṃ śṛṇvan narādhipa</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_22.45x347" n="*HV_22.45*347"><seg type="pāda" n="a">mucyate pātakebhyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">aputrī na bhavet kadā |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 23, transliterated by Christophe Vielle :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_23.1">
<l><seg type="pāda" n="a">pūror vaṃśam ahaṃ brahmañ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrotum icchāmi tattvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">druhyoścānor yadoś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">turvasoś ca dvijottama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vistareṇānupūrvyā ca</seg> <seg type="pāda" n="f">tad bhavān vaktum arhati</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_23.2">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena</seg> <seg type="pāda" n="b">svaṃ vaṃśaṃ pūrvam eva hi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śṛṇu pūror mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">vaṃśam agre mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vistareṇānupūrvyā ca</seg> <seg type="pāda" n="f">yatra jāto 'si pārthiva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.3">
<l><seg type="pāda" n="a">hanta te vartayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">pūror vaṃśam anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">druhyoścānor yadoś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">turvasoś ca paraṃtapa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.4">
<l><seg type="pāda" n="a">pūroḥ pravīraḥ putro 'bhūn</seg> <seg type="pāda" n="b">manasyus tasya cātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājā cābhayado nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">manasyor abhavat sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaivābhayadasyāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">sudhanvā ca mahīpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sudhanvanaḥ subāhus tu</seg> <seg type="pāda" n="d">raudrāśvas tasya cātmajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V1.2 B2.3 D5 (Ds2 D6 after the second occurrence of 5c repeated with 5d and 6a after 7b) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.5cx348-1" n="*HV_23.5c*348:1">saṃpātis tasya cātmajaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_23.5cx348-2" n="*HV_23.5c*348:2">saṃpātes tu rahasyātī |</l>

<lg xml:id="HV_23.6">
<l><seg type="pāda" n="a">raudrāśvasya daśārṇeyuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛkaṇeyus tathaiva ca</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V1.2 B2.3 (Ds2 D6 after the repetition of 6a) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.6ax349-1" n="*HV_23.6a*349:1">daśāpsarasi sūnavaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_23.6ax349-2" n="*HV_23.6a*349:2">ṛceyuś prathamas teṣāṃ |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">kakṣeyuḥ sthaṇḍileyuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃnateyus tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.7">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛceyuś ca jaleyuś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sthaleyuś ca mahābalaḥ</seg> </l>
<note>k: D3 for 7a-b subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.7x350-1" n="*HV_23.7*350:1"><seg type="pāda" n="a">ṣaṣṭhaś caiva ruceyuś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jaleyuś caivasaptamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.7x350-2" n="*HV_23.7*350:2"><seg type="pāda" n="a">dharmeyuś ca dṛḍheyuś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vaneyur daśamaḥ smṛtaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vananityo vaneyuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">putrikāś ca daśa striyaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.7x351-1" n="*HV_23.7*351:1"><seg type="pāda" n="a">daśaite 'psarasaḥ putrā</seg> <seg type="pāda" n="b">vaneyuś cāvamaḥ smṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.7x351-2" n="*HV_23.7*351:2"><seg type="pāda" n="a">ghṛtācyām indriyāṇīva</seg> <seg type="pāda" n="b">mukhyasya jagadātmanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.8">
<l><seg type="pāda" n="a">bhadrā śūdrā ca madrā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">maladā malahā tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">khalā balā ca rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">taladā surathāpi ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tathā gopabalā ca strī</seg> <seg type="pāda" n="f">ratnakūṭā ca tā daśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.9">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛṣir jāto 'trivaṃśe ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tāsāṃ bhartā prabhākaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rudrāyāṃ janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">somaṃ putraṃ yaśasvinam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.10">
<l><seg type="pāda" n="a">svarbhānunā hate sūrye</seg> <seg type="pāda" n="b">patamāne divo mahīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tamobhibhūte loke ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhā yena pravartitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.11">
<l><seg type="pāda" n="a">svasti te 'stv iti cokto vai</seg> <seg type="pāda" n="b">patamāno divākaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vacanāt tasya viprarṣer</seg> <seg type="pāda" n="d">na papāta divo mahīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.12">
<l><seg type="pāda" n="a">atriśreṣṭhāni gotrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">yaś cakāra mahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñeṣv atridhanaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">surair yasya pravartitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tāsu janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">putrikāsu sanāmakān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daśa putrān mahātmānas</seg> <seg type="pāda" n="d">tapasy ugre ratān sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.14">
<l><seg type="pāda" n="a">te tu gotrakarā rājann</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣayo vedapāragāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svastyātreyā iti khyātāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ tv atridhanavarjitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.15">
<l><seg type="pāda" n="a">kakṣeyutanayās tv āsaṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">traya eva mahārathāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sabhānaraś cākṣuṣaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">paramekṣus tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sabhānarasya putras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vidvān kālānalo nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālānalasya dharmajñaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sṛñjayo nāma vai sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sṛñjayasyābhavat putro</seg> <seg type="pāda" n="b">vīro rājā puraṃjayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janamejayo mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">puraṃjayasuto 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D3 for 17c-d subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.17x352" n="*HV_23.17*352"><seg type="pāda" n="a">puraṃjayān mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">putro 'bhūjjanamejayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.18">
<l><seg type="pāda" n="a">janamejayasya rājarṣer</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāsālo 'bhavat sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">deveṣu sa parijñātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratiṣṭhitayaśās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.19">
<l><seg type="pāda" n="a">mahāmanā nāma suto</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāsālasya dhārmikaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñe vīraḥ suragaṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjitaḥ sa mahāmanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.20">
<l><seg type="pāda" n="a">mahāmanās tu putrau dvau</seg> <seg type="pāda" n="b">janayām āsa bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uśīnaraṃ ca dharmajñaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">titikṣuṃ ca mahābalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.21">
<l><seg type="pāda" n="a">uśīnarasya patnyas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca rājarṣivaṃśajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛgā kṛmī navā darvā</seg> <seg type="pāda" n="d">pañcamī ca dṛṣadvatī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.22">
<l><seg type="pāda" n="a">uśīnarasya putrās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca tāsu kulodvahāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapasā caiva mahatā</seg> <seg type="pāda" n="d">jātā vṛddhasya cātmajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.23">
<l><seg type="pāda" n="a">nṛgāyās tu nṛgaḥ putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛmyāḥ kṛmir ajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">navāyās tu navaḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="d">darvāyāḥ suvrato 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.24">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛṣadvatyās tu saṃjajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">śibir auśīnaro nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śibes tu śibayas tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">yaudheyās tu nṛgasya ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.25">
<l><seg type="pāda" n="a">navasya navarāṣṭraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛmes tu kṛmilā purī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suvratasya tathāmbaṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="d">titikṣos tu prajāḥ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T2-4 G1-3.5 M4 (T1 G4 after *354) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.25cx353-1" n="*HV_23.25c*353:1">śibiputrān nibodha me ||</l>
<l xml:id="xHV_23.25cx353-2" n="*HV_23.25c*353:2"><seg type="pāda" n="a">śibeś ca putrāś catvāro</seg> <seg type="pāda" n="b">vīrā vai lokaviśrutāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.25cx353-3" n="*HV_23.25c*353:3"><seg type="pāda" n="a">vṛṣadarbhaḥ suvīraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kaikeyo madrakas tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.25cx353-4" n="*HV_23.25c*353:4"><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ janapadāḥ sphītāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaikeyā madrakās tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.25cx353-5" n="*HV_23.25c*353:5">vṛṣadarbhāḥ suvīrāś ca |</l>
<lg xml:id="HV_23.26">
<l><seg type="pāda" n="a">titikṣur abhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvasyāṃ diśi bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uṣadratho mahābāhus</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya phenaḥ suto 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.27">
<l><seg type="pāda" n="a">phenāt tu sutapā jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñe sutapasaḥ sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balir mānuṣayonau tu</seg> <seg type="pāda" n="d">sa rājā kāñcaneṣudhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.28">
<l><seg type="pāda" n="a">mahāyogī sa tu balir</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūva nṛpatiḥ purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrān utpādayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">pañca vaṃśakarān bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.29">
<l><seg type="pāda" n="a">aṅgaḥ prathamato jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṅgaḥ suhmas tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puṇḍraḥ kaliṅgaś ca tathā</seg> <seg type="pāda" n="d">bāleyaṃ kṣatram ucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bāleyā brāhmaṇāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">tasya vaṃśakarā bhuvi</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.30">
<l><seg type="pāda" n="a">bales tu brahmaṇā datto</seg> <seg type="pāda" n="b">varaḥ prītena bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahāyogitvam āyuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kalpasya parimāṇataḥ</seg> </l>
<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.30x354-1" n="*HV_23.30*354:1"><seg type="pāda" n="a">saṃgrāme cāpy ajeyatvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dharme caiva pradhānatām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.30x354-2" n="*HV_23.30*354:2"><seg type="pāda" n="a">trailokyadarśanaṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">prādhānyaṃ prasave tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.30x354-3" n="*HV_23.30*354:3"><seg type="pāda" n="a">balasyāpratimatvaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmatattvārthadarśanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">caturo niyatān varṇāṃs</seg> <seg type="pāda" n="f">tvaṃ ca sthāpayiteti ha</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.31">
<l><seg type="pāda" n="a">ity ukto vibhunā rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">baliḥ śāntiṃ parāṃ yayau</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V B2.3 Dn Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.31x355-1" n="*HV_23.31*355:1"><seg type="pāda" n="a">tasya te tanayāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣetrajāmunipuṃgavāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.31x355-2" n="*HV_23.31*355:2"><seg type="pāda" n="a">saṃbhūtā dīrghatapasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sudeṣṇāyāṃ mahaujasaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.31x355-3" n="*HV_23.31*355:3"><seg type="pāda" n="a">balis tān abhiṣicye ha</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca putrān akalmaṣān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.31x355-4" n="*HV_23.31*355:4"><seg type="pāda" n="a">kṛtārthaḥ so 'pi yogātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">yogam āśritya sa prabhuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.31x355-5" n="*HV_23.31*355:5"><seg type="pāda" n="a">adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālāpekṣī caraty uta |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālena mahatā rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">svaṃ ca sthānam upāgamat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.32">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ janapadāḥ pañca</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṅgāṅgāḥ suhmakās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaliṅgāḥ puṇḍrakāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">prajās tv aṅgasya me śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.33">
<l><seg type="pāda" n="a">aṅgaputro mahān āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">rājendro dadhivāhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadhivāhanaputras tu</seg> <seg type="pāda" n="d">rājā divirathas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.34">
<l><seg type="pāda" n="a">putro divirathasyāsīc</seg> <seg type="pāda" n="b">chakratulyaparākramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vidvān dharmaratho nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya citrarathaḥ sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tena dharmarathenātha</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā viṣṇupade girau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajatā saha śakreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">somaḥ pīto mahātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.36">
<l><seg type="pāda" n="a">atha citrarathasyāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">putro daśaratho 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lomapāda iti khyāto</seg> <seg type="pāda" n="d">yasya śāntā sutābhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.37">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya dāśarathir vīraś</seg> <seg type="pāda" n="b">caturaṅgo mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṣyaśṛṅgaprabhāvena</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñe kulavivardhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.38">
<l><seg type="pāda" n="a">caturaṅgasya putras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthulākṣa iti smṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthulākṣasuto rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">campo nāma mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">campasya tu purī campā</seg> <seg type="pāda" n="f">yā pūrvaṃ mālinī babhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.39">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrṇabhadraprasādena</seg> <seg type="pāda" n="b">haryaṅgo 'sya suto 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato vibhāṇḍakas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vāraṇaṃ śatruvāraṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">avatārayām āsa mahīṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">mantrair vāhanam uttamam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.40">
<l><seg type="pāda" n="a">haryaṅgasya sutaḥ karṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">vikarṇas tasya cātmajaḥ</seg> </l>
<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.40ax356-1" n="*HV_23.40a*356:1">rājā bhadrarathaḥ smṛtaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_23.40ax356-2" n="*HV_23.40a*356:2"><seg type="pāda" n="a">putro bhadrarathasyāsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">bṛhatkarmā prajeśvaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40ax356-3" n="*HV_23.40a*356:3"><seg type="pāda" n="a">bṛhaddarbhaḥ sutas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">yasmāj jajñe bṛhanmanāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40ax356-4" n="*HV_23.40a*356:4"><seg type="pāda" n="a">bṛhanmanās tu rājendro</seg> <seg type="pāda" n="b">janayām āsa vai sutam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40ax356-5" n="*HV_23.40a*356:5"><seg type="pāda" n="a">nāmnā jayadrathaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">yasmād dṛḍharatho nṛpaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40ax356-6" n="*HV_23.40a*356:6"><seg type="pāda" n="a">āsīd dṛḍharathasyāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvajij janamejaya |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40ax356-7" n="*HV_23.40a*356:7">dāyādas tasya karṇas tu |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya putraśataṃ tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="d">aṅgānāṃ kulavardhanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M1-3 for 40c-d subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.40x357" n="*HV_23.40*357"><seg type="pāda" n="a">vikarṇasya sutas tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">aṅgadaḥkulavardhanaḥ |</seg> </l>

<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V1 Dn Ds D1.3.4.6 (K2 after 40b; V2 after the repetition ofline 3 of *363) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.40x358-1" n="*HV_23.40*358:1"><seg type="pāda" n="a">bṛhaddarbhasuto yas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā nāmnābṛhanmanāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40x358-2" n="*HV_23.40*358:2"><seg type="pāda" n="a">tasya patnīdvayam cāsīc</seg> <seg type="pāda" n="b">caidyasyaite sute śubhe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40x358-3" n="*HV_23.40*358:3"><seg type="pāda" n="a">yaśodevī ca sattvī ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tābhyāṃ vaṃśaḥ sa bhidhyate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40x358-4" n="*HV_23.40*358:4"><seg type="pāda" n="a">jayadrathas tu rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśodevyāṃ vyajāyata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40x358-5" n="*HV_23.40*358:5"><seg type="pāda" n="a">brahmakṣatrottaraḥ sattvyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vijayo nāma viśrutaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40x358-6" n="*HV_23.40*358:6"><seg type="pāda" n="a">vijayasya dhṛtiḥ putras</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya putro dhṛtavrataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40x358-7" n="*HV_23.40*358:7"><seg type="pāda" n="a">dhṛtavratasya putras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">satyakarmā mahāvrataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40x358-8" n="*HV_23.40*358:8"><seg type="pāda" n="a">satyakarmasutaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">sūtas tv adhirathas tu vai |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40x358-9" n="*HV_23.40*358:9"><seg type="pāda" n="a">yaḥ karṇaṃ pratijagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ karṇas tu sūtajaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40x358-10" n="*HV_23.40*358:10"><seg type="pāda" n="a">etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">karṇaṃ prati mahābalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.40x358-11" n="*HV_23.40*358:11"><seg type="pāda" n="a">karṇasya vṛṣasenas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣas tasyātmajaḥ smṛtaḥ |</seg> </l>
<note>k: K2 after line 8 of *358 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.40x358A" n="*HV_23.40*358A"><seg type="pāda" n="a">dhārmikaḥ sarvavarṇas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">senastasyātmajo 'bhavat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.41">
<l><seg type="pāda" n="a">ete 'ṅgavaṃśajāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaḥ kīrtitā mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyavratā mahātmānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāvanto mahārathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.42">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛceyos tu mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">raudrāśvatanayasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śṛṇu vaṃśam anuproktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yatra jāto 'si pārthiva</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3; N and T3.4 after an addl. colophon)ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_23.42x359-1" n="*HV_23.42*359:1"><seg type="pāda" n="a">anādhṛṣyas tu rājarṣir</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛceyuś caikarāṭ smṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.42x359-2" n="*HV_23.42*359:2"><seg type="pāda" n="a">ṛceyor jvalanā nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryā vai takṣakātmajā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.43">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛceyutanayo rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">matināro mahīpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">matinārasutāś cāsaṃs</seg> <seg type="pāda" n="d">trayaḥ paramadhārmikāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.44">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃsurogho 'pratirathaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">subāhuś caiva dhārmikaḥ</seg> </l>
<note>k: K Ñ2.3 V B D T2-4 G (T1 after 43d) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.44x360" n="*HV_23.44*360"><seg type="pāda" n="a">gaurī kanyā cavikhyātā</seg> <seg type="pāda" n="b">māndhātṛjananī śubhā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarve vedavratasnātā</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2-4 Ñ2.3 V B D (except D6) T G1.3-5 (K1 after *360) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.44x361-1" n="*HV_23.44*361:1"><seg type="pāda" n="a">sarvekṛtāstrā balinaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve yuddhaviśāradāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.44x361-2" n="*HV_23.44*361:2"><seg type="pāda" n="a">putro 'pratirathasyāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṇvaḥ samabhavan nṛpaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.44x361-3" n="*HV_23.44*361:3"><seg type="pāda" n="a">medhātithiḥ sutas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">yasmāt kāṇvo 'bhavad dvijaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.45">
<l><seg type="pāda" n="a">ilā nāma tu yasyāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyā vai janamejaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmavādiny adhitrī ca</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃsus tām adhyagacchata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.46">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃsoḥ suraugho rājarṣir</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmanetro mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmavādī parākrāntas</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya bhāryopadānavī</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.47">
<l><seg type="pāda" n="a">upadānavī sutāṃl lebhe</seg> <seg type="pāda" n="b">caturas tān suraughataḥ</seg> </l>
<note>k: Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.47x362" n="*HV_23.47*362"><seg type="pāda" n="a">tataś cotpādayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">caturaḥ purunandanān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">duḥṣantam atha suḥṣantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pravīram anaghaṃ tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.48">
<l><seg type="pāda" n="a">duḥṣantasya tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">bharato nāma vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa sarvadamano nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">nāgāyutabalo mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.49">
<l><seg type="pāda" n="a">cakravartī suto jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">duḥṣantasya mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakuntalāyāṃ bharato</seg> <seg type="pāda" n="d">yasya nāmnā stha bhāratāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B2 D (except D6) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.49x363-1" n="*HV_23.49*363:1"><seg type="pāda" n="a">duḥṣantaṃ prati rājāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāg uvācāśarīriṇī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.49x363-2" n="*HV_23.49*363:2"><seg type="pāda" n="a">mātā bhastrā pituḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">yena jātaḥ sa eva saḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.49x363-3" n="*HV_23.49*363:3"><seg type="pāda" n="a">bharasva putraṃ duḥṣanta</seg> <seg type="pāda" n="b">māvamaṃsthāḥ śakuntalām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.49x363-4" n="*HV_23.49*363:4"><seg type="pāda" n="a">retodhāḥ putra unnayati</seg> <seg type="pāda" n="b">naradeva yamakṣayāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.49x363-5" n="*HV_23.49*363:5"><seg type="pāda" n="a">tvaṃ cāsya dhātā garbhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">satyam āha śakuntalā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.50">
<l><seg type="pāda" n="a">bharatasya vinaṣṭeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">tanayeṣu mahīpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mātṝṇāṃ tāta kopeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā te kathitaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.51">
<l><seg type="pāda" n="a">bṛhaspater aṅgirasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">putro rājan mahāmuniḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayājayad bharadvājo</seg> <seg type="pāda" n="d">mahadbhiḥ kratubhir vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1 D6) T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.51x364-1" n="*HV_23.51*364:1"><seg type="pāda" n="a">atraivodāharantīmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bharadvājasya dhīmataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.51x364-2" n="*HV_23.51*364:2"><seg type="pāda" n="a">dharmasaṃkramaṇaṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">marudbhir bharatāya vai |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.52">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvaṃ tu vitathe tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛte vai putrajanmani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato 'tha vitatho nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">bharadvājāt suto 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1 D6) T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.52x365-1" n="*HV_23.52*365:1"><seg type="pāda" n="a">tato 'tha vitathe jāte</seg> <seg type="pāda" n="b">bharatas tu divaṃ yayau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x365-2" n="*HV_23.52*365:2"><seg type="pāda" n="a">vitathaṃ cābhiṣicyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">bharadvājo vanaṃ yayau |</seg> </l>
<note>k: K2 Ñ2 V3 D3 after *365 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.52x366-1" n="*HV_23.52*366:1"><seg type="pāda" n="a">vitathasya tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhuvamanyur babhūva ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-2" n="*HV_23.52*366:2"><seg type="pāda" n="a">mahābhūtopamāś cāmī</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāro bhuvamanyujāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-3" n="*HV_23.52*366:3"><seg type="pāda" n="a">bṛhatkṣatro mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="b">naro gārgyaś ca vīryavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-4" n="*HV_23.52*366:4"><seg type="pāda" n="a">narasya sāṃkṛtiḥ putras</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya putrau mahābalau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-5" n="*HV_23.52*366:5"><seg type="pāda" n="a">varavī rantidevaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">te ca kātyāyanāḥ smṛtāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-6" n="*HV_23.52*366:6"><seg type="pāda" n="a">dāyādā api gārgyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śibir vidvān babhūva ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-7" n="*HV_23.52*366:7"><seg type="pāda" n="a">smṛtāḥ śaibyās tato gārgyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatrotpannā dvijātayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-8" n="*HV_23.52*366:8"><seg type="pāda" n="a">mahāvīryasutaś cāsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">dhīmān nāmnā purukṣayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-9" n="*HV_23.52*366:9"><seg type="pāda" n="a">tasya bhāryā viśālā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">suṣuve tat sutatrayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-10" n="*HV_23.52*366:10"><seg type="pāda" n="a">traiyākṣaṇaṃ puṣkariṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tṛtīyaṃ suṣuve kapim ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-11" n="*HV_23.52*366:11"><seg type="pāda" n="a">kapīnāṃ pravarā hy ete</seg> <seg type="pāda" n="b">trayaḥ proktā maharṣayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-12" n="*HV_23.52*366:12"><seg type="pāda" n="a">gārgyāḥ saṃkṛtayaḥ kāpyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatrotpannā dvijātayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-13" n="*HV_23.52*366:13"><seg type="pāda" n="a">saṃśritāṅgirasaḥ pakṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve jātā mahābalāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-14" n="*HV_23.52*366:14"><seg type="pāda" n="a">bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">suhotro nāma dhārmikaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-15" n="*HV_23.52*366:15"><seg type="pāda" n="a">suhotrasya tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">hastī nāma babhūva ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-16" n="*HV_23.52*366:16"><seg type="pāda" n="a">tenedaṃ nirmitaṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puraṃ gajasamāhvayam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-17" n="*HV_23.52*366:17"><seg type="pāda" n="a">hastinaś cāpi dāyādās</seg> <seg type="pāda" n="b">trayaḥ paramakīrtayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-18" n="*HV_23.52*366:18"><seg type="pāda" n="a">ajamīḍhasya putrās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">jātāḥ kurukulodvaha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-19" n="*HV_23.52*366:19"><seg type="pāda" n="a">tapaso 'nte sumahato</seg> <seg type="pāda" n="b">rājño vṛddhasya dhārmikāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-20" n="*HV_23.52*366:20"><seg type="pāda" n="a">bharadvājaprasādena</seg> <seg type="pāda" n="b">jātā vaṃśavivardhanāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-21" n="*HV_23.52*366:21"><seg type="pāda" n="a">ajamīḍhasya keśinyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṇvaḥ samabhavat sutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.52x366-22" n="*HV_23.52*366:22"><seg type="pāda" n="a">medhātithiḥ sutas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmāt kāṇvāyanāḥ smṛtāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.53">
<l><seg type="pāda" n="a">sa cāpi vitathaḥ putrāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">janayām āsa pañca vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suhotraṃ sutahotāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gayaṃ gargaṃ tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.53x367" n="*HV_23.53*367"><seg type="pāda" n="a">suhotrasya ca putras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">cyavano nāma dhārmikaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.54">
<l><seg type="pāda" n="a">kapilaṃ ca mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sutahotuḥ sutadvayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāśikaś ca mahāsattvas</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā gṛtsamatiḥ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.55">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā gṛtsamateḥ putrā</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāśyasya kāśayo rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">putro dīrghatapās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.56">
<l><seg type="pāda" n="a">babhūva dīrghatapaso</seg> <seg type="pāda" n="b">vidvān dhanvaṃtariḥ sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanvaṃtares tu tanayaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">ketumān iti viśrutaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.57">
<l><seg type="pāda" n="a">athā ketumataḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">vīro bhīmarathaḥ smṛtaḥ</seg> </l>
<note>k: K4 V2 Dn D2 T2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.57x368" n="*HV_23.57*368"><seg type="pāda" n="a">suto bhīmarathasyāsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">divodāsaḥprajeśvaraḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divodāsa iti khyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvarakṣaḥpraṇāśanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.58">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn eva kāle tu</seg> <seg type="pāda" n="b">purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śūnyāṃ niveśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣemako nāma rākṣasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.59">
<l><seg type="pāda" n="a">śaptā hi sā matimatā</seg> <seg type="pāda" n="b">nikumbhena mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śūnyā varṣasahasraṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavitrīti nararṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.60">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāṃ tu śaptamātrāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">divodāsaḥ prajeśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣayānte purīṃ ramyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gomatyāṃ saṃnyaveśayat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Dn G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.60x369-1" n="*HV_23.60*369:1"><seg type="pāda" n="a">bhadraśreṇyasya pūrvaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">purī vārāṇasībhavat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.60x369-2" n="*HV_23.60*369:2"><seg type="pāda" n="a">yaduvaṃśaprasūtasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tapasy abhiratasya ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.61">
<l><seg type="pāda" n="a">bhadraśreṇyasya putrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatam uttamadhanvinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatvā niveśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">divodāsaḥ prajeśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.62">
<l><seg type="pāda" n="a">divodāsasya putras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vīro rājā pratardanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratardanasya putrau dvau</seg> <seg type="pāda" n="d">vatso bhārgava eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.63">
<l><seg type="pāda" n="a">alarko rājaputraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā saṃnatimān bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hehayasya tu dāyādyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛtavān vai mahīpatiḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.64">
<l><seg type="pāda" n="a">ājahre pitṛdāyādyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">divodāsahṛtaṃ balāt</seg> </l>
<note>k: K2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.64x370" n="*HV_23.64*370"><seg type="pāda" n="a">tasyānvaye suhotro 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā paramadhārmikaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhadraśreṇyasya putreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">durdamena mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">divodāsena bālo hi</seg> <seg type="pāda" n="f">ghṛṇayā sa visarjitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.65">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭāratho nāma nṛpaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">suto bhīmarathasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena putreṣu bāleṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">prahṛtaṃ tasya bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vairasyāntaṃ mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="f">kṣatriyeṇa vidhitsatā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.65x371" n="*HV_23.65*371"><seg type="pāda" n="a">so 'py evaṃ putrasaṃhāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kurvan pañcatvamāgataḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_23.66">
<l><seg type="pāda" n="a">alarkaḥ kāśirājas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ</seg> </l>
<note>k: K1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.66x372" n="*HV_23.66*372"><seg type="pāda" n="a">alarkaṃ prati rājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śloko gītaḥ purātanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D2.4.5 T1.4 G1.3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.66x373" n="*HV_23.66*373"><seg type="pāda" n="a">tasyāsītsumahadrājyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rūpayauvanaśālinaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.67">
<l><seg type="pāda" n="a">yuvā rūpeṇa saṃpanna</seg> <seg type="pāda" n="b">āsīt kāśikulodvahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lopāmudrāprasādena</seg> <seg type="pāda" n="d">paramāyur avāpa saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.68">
<l><seg type="pāda" n="a">vayaso 'nte mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">hatvā kṣemakarākṣasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ramyāṃ niveśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.69">
<l><seg type="pāda" n="a">alarkasya tu dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣemo nāma mahāyaśāḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ1.3 V1.2 B2.3 Dn Ds G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.69ax374-1" n="*HV_23.69a*374:1">kṣemako nāma pārthivaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_23.69ax374-2" n="*HV_23.69a*374:2">kṣemakasya tu putro vai |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣemasya ketumān putro</seg> <seg type="pāda" n="d">varṣaketus tato 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.70">
<l><seg type="pāda" n="a">varṣaketos tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">vibhur nāma prajeśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ānartas tu vibhoḥ putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sukumāras tato 'bhavat</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.71">
<l><seg type="pāda" n="a">sukumārasya putras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">satyaketur mahārathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suto 'bhavan mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="d">rājā paramadhārmikaḥ</seg> </l>
<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.71x375-1" n="*HV_23.71*375:1"><seg type="pāda" n="a">karantur nāma nṛpatis</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya putrau babhūvatuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.71x375-2" n="*HV_23.71*375:2"><seg type="pāda" n="a">brahmaṇyau satyasaṃpannau</seg> <seg type="pāda" n="b">bhārgo vatsas tathaiva ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vatsasya vatsabhūmis tu</seg> <seg type="pāda" n="f">bhārgabhūmis tu bhārgavāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.72">
<l><seg type="pāda" n="a">ete tv aṅgirasaḥ putrā</seg> <seg type="pāda" n="b">jātā vaṃśe 'tha bhārgave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śūdrāś ca bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.72x376" n="*HV_23.72*376"><seg type="pāda" n="a">karmabhis te tapomūlaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthitāḥkurukulodvaha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.73">
<l><seg type="pāda" n="a">suhotrasya bṛhat putro</seg> <seg type="pāda" n="b">bṛhatas tanayās trayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajamīḍho dvimīḍhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">purumīḍhaś ca vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.74">
<l><seg type="pāda" n="a">ajamīḍhasya patnyas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tisro vai yaśasānvitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nīlī ca keśinī caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">dhūminī ca varāṅganā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.75">
<l><seg type="pāda" n="a">ajamīḍhasya keśinyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñe jahnuḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ya ājahre mahāsattraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvamedham mahāmakham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.76">
<l><seg type="pāda" n="a">patilobhena yaṃ gaṅgā</seg> <seg type="pāda" n="b">vitate 'bhisasāra ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">necchataḥ plāvayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya gaṅgā ca tat sadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.77">
<l><seg type="pāda" n="a">tayā ca plāvitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yajñavāṭaṃ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sauhotrir abravīd gaṅgāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kruddho bharatasattama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.78">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa te triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃkṣipyāpaḥ pibāmy aham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asya gaṅge 'valepasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sadyaḥ phalam avāpnuhi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.79">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pītāṃ mahātmāno</seg> <seg type="pāda" n="b">gaṅgāṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upaninyur mahābhāgāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">duhitṛtvāya jāhnavīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.80">
<l><seg type="pāda" n="a">yuvanāśvasya putrīṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kāverīṃ jahnur āvahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaṅgāśāpena dehārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yasyāḥ paścān nadīkṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.81">
<l><seg type="pāda" n="a">jahnos tu dayitaḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">ajako nāma vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajakasya tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="d">balākāśvo mahīpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.82">
<l><seg type="pāda" n="a">babhūva mṛgayāśīlaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuśikas tasya cātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pahlavaiḥ saha saṃvṛddho</seg> <seg type="pāda" n="d">rājā vanacaraiḥ sa ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.83">
<l><seg type="pāda" n="a">kuśikas tu tapas tepe</seg> <seg type="pāda" n="b">putram indrasamaṃ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">labheyam iti taṃ śakras</seg> <seg type="pāda" n="d">trāsād abhyetya jajñivān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.84">
<l><seg type="pāda" n="a">sa gādhir abhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">maghavān kauśikaḥ svayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśvāmitras tu gādheyo</seg> <seg type="pāda" n="d">rājā viśvarathaś ca ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.85">
<l><seg type="pāda" n="a">viśvajid viśvakṛc caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā satyavatī nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛcīkāj jamadagnis tu</seg> <seg type="pāda" n="d">satyavatyām ajāyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.86">
<l><seg type="pāda" n="a">viśvāmitrasya tu sutā</seg> <seg type="pāda" n="b">devarātādayaḥ smṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prakhyātās triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">teṣāṃ nāmāni me śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.87">
<l><seg type="pāda" n="a">devaśravāḥ katiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yasmāt kātyāyanāḥ smṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śālāpatir hiraṇyākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">reṇur yasyātha reṇukā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.88">
<l><seg type="pāda" n="a">sāṃkṛtyo gālavo rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">maudgalyaśveti viśrutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ khyātāni gotrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">kauśikānāṃ mahātmanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.89">
<l><seg type="pāda" n="a">pāṇino babhravaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dhānaṃjayyās tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pārthivā devarātāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sālaṅkāyanasauśravāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.90">
<l><seg type="pāda" n="a">lohityā yamadūtaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā kārīṣayaḥ smṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśrutāḥ kauśikā rājaṃs</seg> <seg type="pāda" n="d">tathānye saindhavāyanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ṛṣyantaravivāhyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">kauśikā bahavaḥ smṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.91">
<l><seg type="pāda" n="a">pauravasya mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmarṣeḥ kauśikasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃbandho hy asya vaṃśe 'smin</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmakṣatrasya viśrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.92">
<l><seg type="pāda" n="a">viśvāmitrātmajānāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śunaḥśepo 'grajaḥ smṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhārgavaḥ kauśikatvaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="d">prāptaḥ sa munisattamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.93">
<l><seg type="pāda" n="a">śabarādayaś ca saptānye</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvāmitrasya vai sutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣadvatīsutaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">viśvāmitrād athāṣṭakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.94">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭakasya suto lauhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prokto jahnugaṇo mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājamīḍho 'paro vaṃśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyatāṃ bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.95">
<l><seg type="pāda" n="a">ajamīḍhāt tu nīlyāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">suśāntir udapadyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purujātiḥ suśāntes tu</seg> <seg type="pāda" n="d">bāhyāśvaḥ purujātitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.96">
<l><seg type="pāda" n="a">bāhyāśvatanayāḥ pañca</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūvur amaropamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mudgalaḥ sṛñjayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">rājā bṛhadiṣus tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.97">
<l><seg type="pāda" n="a">yavīnaraś ca vikrāntaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛmilāśvaś ca pañcamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pañceme rakṣaṇāyālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">deśānām iti viśrutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.98">
<l><seg type="pāda" n="a">pañcānāṃ viddhi pāñcālān</seg> <seg type="pāda" n="b">sphītān puṇyajanāvṛtān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alaṃ saṃrakṣaṇe teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāñcālā iti viśrutāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.99">
<l><seg type="pāda" n="a">mudgalasya tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">maudgalyaḥ sumahāyaśāḥ</seg> </l>
<note>k: K Ñ2.3 V B D T4 G4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.99x377-1" n="*HV_23.99*377:1"><seg type="pāda" n="a">sarva ete mahātmānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatropetādvijātayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x377-2" n="*HV_23.99*377:2"><seg type="pāda" n="a">ete hy aṅgirasaḥ pakṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃśritāḥ kaṇvamaudgalāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x377-3" n="*HV_23.99*377:3"><seg type="pāda" n="a">mudgalasya suto jyeṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmarṣiḥ sumahātapāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">indrasenā yato garbhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vadhryaśvaṃ pratyapadyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T1.2.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.99x378-1" n="*HV_23.99*378:1"><seg type="pāda" n="a">vadhryaśvān mithunaṃjajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">menakāyām iti śrutiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-2" n="*HV_23.99*378:2"><seg type="pāda" n="a">divodāsaś ca rājarṣir</seg> <seg type="pāda" n="b">ahalyā ca yaśasvinī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-3" n="*HV_23.99*378:3"><seg type="pāda" n="a">śaradvatasya dāyādam</seg> <seg type="pāda" n="b">ahalyā saṃprasūyata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-4" n="*HV_23.99*378:4"><seg type="pāda" n="a">śatānandam ṛṣiśreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyāpi sumahāyaśāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-5" n="*HV_23.99*378:5"><seg type="pāda" n="a">putraḥ satyadhṛtir nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanurvedasya pāragaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-6" n="*HV_23.99*378:6"><seg type="pāda" n="a">tasya satyadhṛte reto</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvāpsarasam agrataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-7" n="*HV_23.99*378:7"><seg type="pāda" n="a">atha skannaṃ śarastambe</seg> <seg type="pāda" n="b">mithunaṃ samapadyata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-8" n="*HV_23.99*378:8"><seg type="pāda" n="a">kṛpayā tac ca jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃtanur mṛgayāṃ gataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-9" n="*HV_23.99*378:9"><seg type="pāda" n="a">kṛpaḥ smṛtaḥ sa vai tasmād</seg> <seg type="pāda" n="b">gautamī ca kṛpī tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-10" n="*HV_23.99*378:10"><seg type="pāda" n="a">ete śāradvatāḥ proktā</seg> <seg type="pāda" n="b">ete te gautamāḥ smṛtāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-11" n="*HV_23.99*378:11"><seg type="pāda" n="a">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">divodāsasya saṃtatim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-12" n="*HV_23.99*378:12"><seg type="pāda" n="a">divodāsasya dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmarṣir mitrayur nṛpaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-13" n="*HV_23.99*378:13"><seg type="pāda" n="a">maitreyāṇāṃ tataḥ somo</seg> <seg type="pāda" n="b">maitreyās tu tataḥ smṛtāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.99x378-14" n="*HV_23.99*378:14"><seg type="pāda" n="a">ete vipañcitāḥ pakṣāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatropetās tu bhārgavāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.100">
<l><seg type="pāda" n="a">āsīt pañcavanaḥ putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sṛñjayasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sutaḥ pañcavanasyāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">somadatto mahīpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.101">
<l><seg type="pāda" n="a">somadattasya dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahadevo mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahadevasutaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">somako nāma pārthivaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T2.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.101x379" n="*HV_23.101*379"><seg type="pāda" n="a">ajamīḍhāt punar jātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣīṇe vaṃśe tu somakaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.102">
<l><seg type="pāda" n="a">somakasya suto jantur</seg> <seg type="pāda" n="b">yasya putraśataṃ babhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ yavīyān pṛṣato</seg> <seg type="pāda" n="d">drupadasya pitā prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T1.2.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.102x380-1" n="*HV_23.102*380:1"><seg type="pāda" n="a">dhṛṣṭadyumnaḥ tudrupadād</seg> <seg type="pāda" n="b">dhṛṣṭaketuś ca tatsutaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.102x380-2" n="*HV_23.102*380:2"><seg type="pāda" n="a">ājamīḍhāḥ smṛtā hy ete</seg> <seg type="pāda" n="b">mahātmānas tu somakāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.102x380-3" n="*HV_23.102*380:3"><seg type="pāda" n="a">putrāṇām ajamīḍhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">somakatvaṃ mahātmanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.103">
<l><seg type="pāda" n="a">mahiṣī tv ajamīḍhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dhūminī putragṛddhinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tṛtīyā tava pūrveṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jananī pṛthivīpate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.104">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tu putrārthinī devī</seg> <seg type="pāda" n="b">vratacaryāsamāhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapo varṣāśataṃ tepe</seg> <seg type="pāda" n="d">strībhiḥ paramaduścaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.105">
<l><seg type="pāda" n="a">hutvāgniṃ vidhivat sā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pavitramitabhojanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agnihotrakuśeṣv eva</seg> <seg type="pāda" n="d">suṣvāpa janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.106">
<l><seg type="pāda" n="a">dhūminyā sa tayā devyā</seg> <seg type="pāda" n="b">ajamīḍhaḥ sameyivān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛkṣaṃ sā janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">dhūmavarṇaṃ sudarśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.107">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛkṣāt saṃvaraṇo jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">kuruḥ saṃvaraṇāt tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaḥ prayāgād apakramya</seg> <seg type="pāda" n="d">kurukṣetraṃ cakāra ha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V2 Ds D3-5 (V1 after 108b) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.107x381-1" n="*HV_23.107*381:1"><seg type="pāda" n="a">tad vaitat sa mahābhāgo</seg> <seg type="pāda" n="b">varṣāṇi subahūny atha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.107x381-2" n="*HV_23.107*381:2"><seg type="pāda" n="a">tapyamāne tadā śakro</seg> <seg type="pāda" n="b">yatrāsya varado babhau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.108">
<l><seg type="pāda" n="a">puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyakṛdbhir niṣevitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyānvavāyaḥ sumahān</seg> <seg type="pāda" n="d">yasya nāmnā stha kauravāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.109">
<l><seg type="pāda" n="a">kuroś ca putrāś catvāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sudhanvā sudhanus tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parīkṣic ca mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pravaraś cārimejayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3; K2 after 107b; Ñ3 V1 B3 after 110b)ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.109x382-1" n="*HV_23.109*382:1"><seg type="pāda" n="a">sudhanvanas tu dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">suhotro matimān smṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-2" n="*HV_23.109*382:2"><seg type="pāda" n="a">cyavanas tasya putras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā dharmārthakovidaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-3" n="*HV_23.109*382:3"><seg type="pāda" n="a">cyavanāt kṛtayajñas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">iṣṭvā yajñaiḥ sa dharmavit |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-4" n="*HV_23.109*382:4"><seg type="pāda" n="a">viśrutaṃ janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">putram indrasakhaṃ nṛpaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-5" n="*HV_23.109*382:5"><seg type="pāda" n="a">caidyoparicaraṃ vīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vasuṃ nāmāntarikṣagam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-6" n="*HV_23.109*382:6"><seg type="pāda" n="a">caidyoparicarāj jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">girikā sapta mānavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-7" n="*HV_23.109*382:7"><seg type="pāda" n="a">mahāratho magadharāḍ</seg> <seg type="pāda" n="b">viśruto yo bṛhadrathaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-8" n="*HV_23.109*382:8"><seg type="pāda" n="a">pratyagrahaḥ kuśaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yam āhur maṇivāhanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-9" n="*HV_23.109*382:9"><seg type="pāda" n="a">mārutaś ca yaduś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">matsyakālī ca sattamaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-10" n="*HV_23.109*382:10"><seg type="pāda" n="a">bṛhadrathasya dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuśāgro nāma viśrutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-11" n="*HV_23.109*382:11"><seg type="pāda" n="a">kuśāgrasyātmajo vidvān</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣabho nāma vīryavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-12" n="*HV_23.109*382:12"><seg type="pāda" n="a">dāyādas tasya vikrānto</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā satyahitaḥ smṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-13" n="*HV_23.109*382:13"><seg type="pāda" n="a">tasya putraḥ sa dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāmnā ūrjas tu jajñivān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-14" n="*HV_23.109*382:14"><seg type="pāda" n="a">ūrjasya saṃbhavaḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">yasya jajñe sa vīryavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-15" n="*HV_23.109*382:15"><seg type="pāda" n="a">śakale dve sa vai jāto</seg> <seg type="pāda" n="b">jarayā saṃdhitaḥ sa tu |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-16" n="*HV_23.109*382:16"><seg type="pāda" n="a">jarayā saṃdhito yasmāj</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhas tataḥ smṛtaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-17" n="*HV_23.109*382:17"><seg type="pāda" n="a">sarvakṣatrasya jetāsau</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdho mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-18" n="*HV_23.109*382:18"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhasya putro vai</seg> <seg type="pāda" n="b">sahadevaḥ pratāpavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-19" n="*HV_23.109*382:19"><seg type="pāda" n="a">sahadevātmajaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">udāyiḥ sa mahāyaśāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-20" n="*HV_23.109*382:20"><seg type="pāda" n="a">udāyir janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">putraṃ paramadhārmikam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.109x382-21" n="*HV_23.109*382:21"><seg type="pāda" n="a">śrutadharmeti nāmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">magadhān yo 'vasad vibhuḥ |</seg> </l>
<note>k: K1 Dn Ds D2.3 after line 11 of *382 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.109x382A" n="*HV_23.109*382A"><seg type="pāda" n="a">vṛṣabhasya tudāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">puṣpavān nāma dhārmikaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_23.110">
<l><seg type="pāda" n="a">parīkṣitas tu tanayo</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārmiko janamejayaḥ</seg> </l>
<note>k: K Ñ2 V2.3 B1.2 D T G1-4 (V1 B3 after *382; Ñ3 after the second occurrence of 10a-b repeated after *382) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.110x383" n="*HV_23.110*383"><seg type="pāda" n="a">janamejayasya dāyādās</seg> <seg type="pāda" n="b">traya eva mahārathāḥ |</seg> </l>
<note>k: K1-3 Ñ2.3 V B1 Ds D1-4 after *383 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.110x384-1" n="*HV_23.110*384:1"><seg type="pāda" n="a">jahnos tukathayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra jāto 'si pārthiva ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.110x384-2" n="*HV_23.110*384:2"><seg type="pāda" n="a">jahnus tv ajanayat putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">surathaṃ nāma bhūmipam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrutaseno 'grasenau ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhīmasenaś ca nāmataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2-4 Ñ2.3 V B D (except D6) T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.110x385" n="*HV_23.110*385"><seg type="pāda" n="a">ete sarve mahābhāgā</seg> <seg type="pāda" n="b">vikrāntā balaśālinaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.111">
<l><seg type="pāda" n="a">janamejayasya putrau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">suratho matimāṃs tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">surathasya tu vikrāntaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">putro jajñe vidūrathaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.112">
<l><seg type="pāda" n="a">vidūrathasya dāyāda</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛkṣa eva mahārathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvitīyaḥ sa babhau rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">nāmnā tenaiva saṃjñitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.113">
<l><seg type="pāda" n="a">dvāv ṛkṣau tava vaṃśe 'smin</seg> <seg type="pāda" n="b">dvāv eva ca parīkṣitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhīmasenās trayo rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">dvāv eva janamejayau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.114">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛkṣasya tu dvitīyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīmaseno 'bhavat sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratīpo bhīmasenasya</seg> <seg type="pāda" n="d">pratīpasya tu śāṃtanuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">devāpir bāhlikaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">traya eva mahārathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.115">
<l><seg type="pāda" n="a">śāṃtanoḥ prasavas tv eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra jāto 'si pārthiva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāhlikasya tu rājyaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">saptabāhlyaṃ viśāṃ pate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.116">
<l><seg type="pāda" n="a">bāhlikasya sutaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">somadatto mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñire somadattāt tu</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.117">
<l><seg type="pāda" n="a">upādhyāyas tu devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devāpir abhavan muniḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cyavanasya putraḥ kṛtaka</seg> <seg type="pāda" n="d">iṣṭaś cāsīn mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.118">
<l><seg type="pāda" n="a">śāṃtanus tv abhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">kauravāṇāṃ dhuraṃdharaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.118x386-1" n="*HV_23.118*386:1"><seg type="pāda" n="a">śāṃtanoḥsaṃpravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra jāto 'si pārthiva ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.118x386-2" n="*HV_23.118*386:2"><seg type="pāda" n="a">gāṅgaṃ devavrataṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">putraṃ so 'janayat prabhuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.118x386-3" n="*HV_23.118*386:3"><seg type="pāda" n="a">sa tu bhīṣma iti khyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṇḍavānāṃ pitāmahaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.119">
<l><seg type="pāda" n="a">kālī vicitravīryaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">janayām āsa bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāṃtanor dayitaṃ putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmātmānam akalmaṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.120">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇadvaipāyanac caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣetre vaicitravīryake</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">viduraṃ cāpy ajījanat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3; K1.3 Ñ2 V3 D1.2.4 after the firstoccurrence of 119a-b) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.120x387-1" n="*HV_23.120*387:1"><seg type="pāda" n="a">dhṛtarāṣṭras tu gāndhāryāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">putrānajanayac chatam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.120x387-2" n="*HV_23.120*387:2"><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ duryodhanaḥ śreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣām eva sa prabhuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.121">
<l><seg type="pāda" n="a">pāṇḍor dhanaṃjayaḥ putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saubhadras tasya cātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhimanyoḥ parīkṣit tu</seg> <seg type="pāda" n="d">pitā tava janeśvara</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.122">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa te pauravo vaṃśo</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra jāto 'si pārthiva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">turvasos tu pravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">druhyoś cānor yados tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.123">
<l><seg type="pāda" n="a">turvasos tu suto vahnir</seg> <seg type="pāda" n="b">vahner gobhānur ātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gobhānos tu suto rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">triśānur aparājitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.124">
<l><seg type="pāda" n="a">karaṃdhamas tu triśānor</seg> <seg type="pāda" n="b">maruttas tasya cātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyas tv āvikṣito rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">maruttaḥ kathitas tava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.125">
<l><seg type="pāda" n="a">anapatyo 'bhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">yajvā vipuladakṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">duhitā saṃmatā nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">tasyāsīt pṛthivīpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.126">
<l><seg type="pāda" n="a">dakṣiṇārthaṃ hi sā dattā</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃvartāya mahātmane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">duḥṣantaṃ pauravaṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">lebhe putram akalmaṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.127">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ yayāteḥ śāpena</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃkramaṇe tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pauravaṃ turvasor vaṃśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">praviveśa nṛpottama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.128">
<l><seg type="pāda" n="a">duḥṣantasya tu dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śarutthāmaḥ prajeśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śarutthāmād athākrīḍaś</seg> <seg type="pāda" n="d">catvāras tasya cātmajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.129">
<l><seg type="pāda" n="a">pāṇḍyaś ca keralaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kolaś colaś ca pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ janapadāḥ sphītāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāṇḍyaś colaś ca keralāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.130">
<l><seg type="pāda" n="a">druhyos tu tanayo rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">babhrusenaś ca pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṅgārasetus tatputro</seg> <seg type="pāda" n="d">marutāṃ patir ucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.131">
<l><seg type="pāda" n="a">yauvanāśvena samare</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛcchreṇa nihato balī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddhaṃ sumahad āsīd dhi</seg> <seg type="pāda" n="d">māsān pari caturdaśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.132">
<l><seg type="pāda" n="a">aṅgārasya tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">gāndhāro nāma pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">khyāyate yasya nāmnā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">gāndhāraviṣayo mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">gāndhāradeśajāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">turagā vājināṃ varāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.133">
<l><seg type="pāda" n="a">anos tu putro dharmo 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="b">dhṛtas tasyātmajo 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhṛtāt tu duduho jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">pracetās tasya cātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pracetasaḥ sucetās tu</seg> <seg type="pāda" n="f">kīrtitā hy anavo mayā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 K1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.133x388-1" n="*HV_23.133*388:1"><seg type="pāda" n="a">yador vaṃśaṃpravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">jyeṣṭhasyottamatejasaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.133x388-2" n="*HV_23.133*388:2"><seg type="pāda" n="a">vistareṇanupūrvyā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gadato me niśāmaya |</seg> </l>
<note>k: D2 after *388 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.133x389" n="*HV_23.133*389"><seg type="pāda" n="a">yasya śravaṇamātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">pātakebhyaḥpramucyate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.134">
<l><seg type="pāda" n="a">babhūvus tu yadoḥ putrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca devasutopamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasradaḥ payodaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kroṣṭā nīlo 'ñjikas tathā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_23.135">
<l><seg type="pāda" n="a">sahasradasya dāyādās</seg> <seg type="pāda" n="b">trayaḥ paramadhārmikāḥ</seg> </l>
<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.135ax390-1" n="*HV_23.135a*390:1">śatajin nāma pārthivaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_23.135ax390-2" n="*HV_23.135a*390:2">śatajitaḥ sutāḥ khyātās |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">hehayaś ca hayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">rājan veṇuhayas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.136">
<l><seg type="pāda" n="a">hehayasyābhavat putro</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmanetra iti śrutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharmanetrasya kāntas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">kāntaputrās tato 'bhavan</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.136x391" n="*HV_23.136*391"><seg type="pāda" n="a">sāhañjasya mahiṣmāṃs tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhadraśreṇyaś catatsutaḥ |</seg> </l>

<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3; K1 after *391) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.136x392-1" n="*HV_23.136*392:1"><seg type="pāda" n="a">sāhañjanī nāmapurī</seg> <seg type="pāda" n="b">tena rājñā niveśitā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.136x392-2" n="*HV_23.136*392:2"><seg type="pāda" n="a">sāhañjasya tu dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">mahiṣmān nāma pārthivaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.136x392-3" n="*HV_23.136*392:3"><seg type="pāda" n="a">māhiṣmatī nāma purī</seg> <seg type="pāda" n="b">yena rājñā niveśitā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.136x392-4" n="*HV_23.136*392:4"><seg type="pāda" n="a">āsīn mahiṣmataḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">bhadraśreṇyaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<note>k: K1.3.4 B2 Dn G3 after *392 (Ś1 after *391) cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.136x393" n="*HV_23.136*393"><seg type="pāda" n="a">vārāṇasyadhipo rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">kathitaḥ pūrvam eva tu |</seg> </l>

<note>k: all Mss. (except Ñ1 M1-3) after *392 (Ś1 K1.3.4 B2 Dn G3 after *393)cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.136x394-1" n="*HV_23.136*394:1"><seg type="pāda" n="a">bhadraśreṇyasya dāyādo</seg> <seg type="pāda" n="b">durdamo nāma viśrutaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.136x394-2" n="*HV_23.136*394:2"><seg type="pāda" n="a">durdamasya suto dhīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">kanako nāma nāmataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.136x394-3" n="*HV_23.136*394:3"><seg type="pāda" n="a">kanakasya tu dāyādāś</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāro lokaviśrutāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.137">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtavīryaḥ kṛtaujāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtadhanvā tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtāgniś ca caturtho 'bhūt</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtavīryāt tathārjunaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.138">
<l><seg type="pāda" n="a">yaḥ sa bāhusahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">saptadvīpeśvaro 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jigāya pṛthivīm eko</seg> <seg type="pāda" n="d">rathenādityavarcasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.139">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hi varṣaśataṃ taptvā</seg> <seg type="pāda" n="b">tapaḥ paramaduścaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dattam ārādhayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">kārtavīryo 'trisaṃbhavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.140">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmai datto varān prādāc</seg> <seg type="pāda" n="b">caturo bhūritejasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">prārthitaṃ paramaṃ varam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.141">
<l><seg type="pāda" n="a">adharme dhīyamānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sadbhiḥ syān me nibarhaṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugreṇa pṛthivīṃ jitvā</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmeṇaivānurañjanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.142">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃgrāmān subahūñ jitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">hatvā cārīn sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃgrāme vartamānasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vadhaṃ cābhyadhikād raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.143">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya bāhusahasraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yudhyataḥ kila bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogād yogeśvarasyāgre</seg> <seg type="pāda" n="d">prādurbhavati māyayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.144">
<l><seg type="pāda" n="a">teneyaṃ pṛthivī kṛtsnā</seg> <seg type="pāda" n="b">saptadvīpā sapattanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sasamudrā sanagarā</seg> <seg type="pāda" n="d">ugreṇa vidhinā jitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.145">
<l><seg type="pāda" n="a">tena saptasu dvīpeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">sapta yajñaśatāni vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptāni vidhinā rājñā</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyante janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.146">
<l><seg type="pāda" n="a">sarve yajñā mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyāsan bhūridakṣiṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarve kāñcanayūpāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve kāñcanavedayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.147">
<l><seg type="pāda" n="a">sarve devair mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">vimānasthair alaṃkṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandharvair apsarobhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nityam evopaśobhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.148">
<l><seg type="pāda" n="a">yasya yajñe jagau gāthāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvo nāradas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varīdāsātmajo vidvān</seg> <seg type="pāda" n="d">mahimnā tasya vismitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.149">
<l><seg type="pāda" n="a">na nūnaṃ kārtavīryasya</seg> <seg type="pāda" n="b">gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñair dānais tapobhir vā</seg> <seg type="pāda" n="d">vikrameṇa śrutena vā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.149x395-1" n="*HV_23.149*395:1"><seg type="pāda" n="a">pañcāśītisahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">avyāhatabalaḥ samāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.149x395-2" n="*HV_23.149*395:2"><seg type="pāda" n="a">akarod arjuno rājyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hariṃ caivānvahaṃ smaran |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.149x395-3" n="*HV_23.149*395:3"><seg type="pāda" n="a">anaṣṭavittasmaraṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">bubhuje 'kṣayyaṣaḍvasu |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.150">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hi saptasu dvīpeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">khaḍgī carmī śarāsanī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathī dvīpān anucaran</seg> <seg type="pāda" n="d">yogī saṃdṛśyate nṛbhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-3 Ñ2.3 V B Dn Ds D2-6 T2 G1-3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.150x396-1" n="*HV_23.150*396:1"><seg type="pāda" n="a">anaṣṭadravyatā caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">na śoko na ca vibhramaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-2" n="*HV_23.150*396:2"><seg type="pāda" n="a">prabhāveṇa mahārājñaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajā dharmeṇa rakṣataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-3" n="*HV_23.150*396:3"><seg type="pāda" n="a">sa sarvaratnabhāk samrāṭ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakravartī babhūva ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-4" n="*HV_23.150*396:4"><seg type="pāda" n="a">sa eva paśupālo 'bhūt</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣetrapālaḥ sa eva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-5" n="*HV_23.150*396:5"><seg type="pāda" n="a">sa eva vṛṣṭyā parjanyo</seg> <seg type="pāda" n="b">yogitvād arjuno 'bhavat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-6" n="*HV_23.150*396:6"><seg type="pāda" n="a">sa vai bāhusahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">jyāghātakaṭhinatvacā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-7" n="*HV_23.150*396:7"><seg type="pāda" n="a">bhāti raśmisahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śaradīva ca bhāskaraḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-8" n="*HV_23.150*396:8"><seg type="pāda" n="a">sa hi nāgān manuṣyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">māhiṣmatyāṃ mahādyutiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-9" n="*HV_23.150*396:9"><seg type="pāda" n="a">karkoṭakasutāñ jitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">puryāṃ tasyāṃ nyaveśayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-10" n="*HV_23.150*396:10"><seg type="pāda" n="a">sa vai vegaṃ samudrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prāvṛṭkāle 'mbujekṣaṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-11" n="*HV_23.150*396:11"><seg type="pāda" n="a">krīḍann iva bhujodbhinnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratisrotaś cakāra ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-12" n="*HV_23.150*396:12"><seg type="pāda" n="a">luṇṭhitā krīḍatā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">phenasragdāmamālinī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-13" n="*HV_23.150*396:13"><seg type="pāda" n="a">caladūrmisahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkitābhyeti narmadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-14" n="*HV_23.150*396:14"><seg type="pāda" n="a">tasya bāhusahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣubhyamāṇe mahodadhau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-15" n="*HV_23.150*396:15"><seg type="pāda" n="a">bhayān nilīnā niśceṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pātālasthā mahāsurāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-16" n="*HV_23.150*396:16"><seg type="pāda" n="a">cūrṇīkṛtamahāvīciṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">calanmīnamahātimim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-17" n="*HV_23.150*396:17"><seg type="pāda" n="a">mārutāviddhaphenaugham</seg> <seg type="pāda" n="b">āvartakṣobhaduḥsaham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-18" n="*HV_23.150*396:18"><seg type="pāda" n="a">prāvartayat tadā rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasreṇa ca bāhunā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-19" n="*HV_23.150*396:19"><seg type="pāda" n="a">devāsurasamākṣiptaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣīrodam iva mandaraḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-20" n="*HV_23.150*396:20"><seg type="pāda" n="a">mandarakṣobhacakitā</seg> <seg type="pāda" n="b">amṛtotpādaśaṅkitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-21" n="*HV_23.150*396:21"><seg type="pāda" n="a">sahasotpatitā bhītā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīmaṃ dṛṣṭvā nṛpottamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-22" n="*HV_23.150*396:22"><seg type="pāda" n="a">natā niścalamūrdhāno</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūvus te mahoragāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-23" n="*HV_23.150*396:23"><seg type="pāda" n="a">sāyāhne kadalīkhaṇḍaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kampitās tasya vāyunā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-24" n="*HV_23.150*396:24"><seg type="pāda" n="a">sa vai baddhvā dhanur jyābhir</seg> <seg type="pāda" n="b">utsiktaṃ pañcabhiḥ śaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-25" n="*HV_23.150*396:25"><seg type="pāda" n="a">laṅkeśaṃ mohayitvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sabalaṃ rāvaṇaṃ balāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-26" n="*HV_23.150*396:26"><seg type="pāda" n="a">nirjityaiva samānīya</seg> <seg type="pāda" n="b">māhiṣmatyāṃ babandha tam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-27" n="*HV_23.150*396:27"><seg type="pāda" n="a">śrutvā tu baddhaṃ paulastyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rāvaṇaṃ tv arjunena tu |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-28" n="*HV_23.150*396:28"><seg type="pāda" n="a">tato gatvā pulastyas tam</seg> <seg type="pāda" n="b">arjunaṃ dadṛśe svayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-29" n="*HV_23.150*396:29"><seg type="pāda" n="a">mumoca rakṣaḥ paulastyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pulastyenānuyācitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-30" n="*HV_23.150*396:30"><seg type="pāda" n="a">yasya bāhusahasrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūva jyātalasvanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-31" n="*HV_23.150*396:31"><seg type="pāda" n="a">yugānte tv ambudasyeva</seg> <seg type="pāda" n="b">sphuṭato hy aśaner iva ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-32" n="*HV_23.150*396:32"><seg type="pāda" n="a">aho bata mṛdhe vīryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhārgavasya yad acchinat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-33" n="*HV_23.150*396:33"><seg type="pāda" n="a">rājño bāhusahasraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">haimaṃ tālavanaṃ yathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396-34" n="*HV_23.150*396:34"><seg type="pāda" n="a">tṛṣitena kadā cit sa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhikṣitaś citrabhānunā |</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V B2.3 D5 after line 2 of *396 (Dn after line 3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.150x396A" n="*HV_23.150*396A"><seg type="pāda" n="a">pañcāśītisahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">varṣāṇāṃ vai narādhipaḥ |</seg> </l>

<note>k: B2 after line 13 of *396 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.150x396B-1" n="*HV_23.150*396B:1"><seg type="pāda" n="a">uvāsa tām anusarann</seg> <seg type="pāda" n="b">avagāḍhomahārṇavaṃ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.150x396B-2" n="*HV_23.150*396B:2"><seg type="pāda" n="a">cakāroddhatavelāntam</seg> <seg type="pāda" n="b">akālaprāvṛḍuddhataṃ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_23.151">
<l><seg type="pāda" n="a">sa bhikṣām adadād vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sapta dvīpān vibhāvasoḥ</seg> </l>
<note>k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D2.3.5.6 T2 G1-3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.151x397-1" n="*HV_23.151*397:1"><seg type="pāda" n="a">purāṇigrāmaghoṣāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣayāṃś caiva sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.151x397-2" n="*HV_23.151*397:2"><seg type="pāda" n="a">jajvāla tasya sarvāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">citrabhānur didhakṣayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.151x397-3" n="*HV_23.151*397:3"><seg type="pāda" n="a">sa tasya puruṣendrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhāveṇa mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.151x397-4" n="*HV_23.151*397:4"><seg type="pāda" n="a">dadāha kārtavīryasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śailāṃś caiva vanāni ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.151x397-5" n="*HV_23.151*397:5"><seg type="pāda" n="a">sa śūnyam āśramaṃ ramyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇasyātmajasya vai |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.151x397-6" n="*HV_23.151*397:6"><seg type="pāda" n="a">dadāha balavadbhītaś</seg> <seg type="pāda" n="b">citrabhānuḥ sa haihayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.151x397-7" n="*HV_23.151*397:7"><seg type="pāda" n="a">yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">purā bhāsvantam uttamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.151x397-8" n="*HV_23.151*397:8"><seg type="pāda" n="a">vasiṣṭhaṃ nāma sa muniḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">khyāta āpava ity uta |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatrāpavas tu taṃ krodhāc</seg> <seg type="pāda" n="d">chaptavān arjunaṃ vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.152">
<l><seg type="pāda" n="a">yasmān na varjitam idaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vanaṃ te mama hehaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmāt te duṣkaraṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtam anyo hariṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">arjuno nāma kauravyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">pāṇḍavaḥ kuntinandanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: all Mss. (except Ś1 T1 M1-3; D6 T2 G M4 after 153b) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.152x398" n="*HV_23.152*398"><seg type="pāda" n="a">rāmo nāmamahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">jāmadagnyaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.153">
<l><seg type="pāda" n="a">chittvā bāhusahasraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">pramathya tarasā balī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapasvī brāhmaṇaś ca tvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">haniṣyati sa bhārgavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.154">
<l><seg type="pāda" n="a">anaṣṭadravyatā yasya</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūvāmitrakarśana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabhāveṇa narendrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">prajā dharmeṇa rakṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.155">
<l><seg type="pāda" n="a">rāmāt tato 'sya mṛtyur vai</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya śāpān mahāmuneḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varaś caiṣa hi kauravya</seg> <seg type="pāda" n="d">svayam eva vṛtaḥ purā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.156">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya putraśatasyāsan</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca śeṣā mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtāstrā balinaḥ śūrā</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmātmāno yaśasvinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.157">
<l><seg type="pāda" n="a">śūrasenaś ca śūraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dhṛṣṭoktaḥ kṛṣṇa eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jayadhvajaś ca nāmnāsīd</seg> <seg type="pāda" n="d">āvantyo nṛpatir mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kārtavīryasya tanayā</seg> <seg type="pāda" n="f">vīryavanto mahārathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.158">
<l><seg type="pāda" n="a">jayadhvajasya putras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tālajaṅgho mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya putrāḥ śatākhyās tu</seg> <seg type="pāda" n="d">tālajaṅghā iti śrutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.159">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ kule mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">hehayānāṃ mahātmanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vītihotrāḥ sujātāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhojāś cāvantayas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.160">
<l><seg type="pāda" n="a">tauṇḍikerā iti khyātās</seg> <seg type="pāda" n="b">tālajaṅghās tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bharatāś ca sujātāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bahutvān nānukīrtitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.161">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣaprabhṛtayo rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavāḥ puṇyakarmiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛṣo vaṃśadharas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya putro 'bhavan madhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">madhoḥ putraśataṃ tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="f">vṛṣaṇas tasya vaṃśabhāk</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.162">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣaṇād vṛṣṇayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">madhos tu mādhavāḥ smṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yādavā yadunā cāgre</seg> <seg type="pāda" n="d">nirucyante ca hehayāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-3 Ñ2.3 V1.3 Dn Ds D3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.162x399-1" n="*HV_23.162*399:1"><seg type="pāda" n="a">śūrāś ca śūravīrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śūrasenās tathānagha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.162x399-2" n="*HV_23.162*399:2"><seg type="pāda" n="a">śūrasena iti khyātas</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya deśo mahātmanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.163">
<l><seg type="pāda" n="a">na tasya vittanāśaḥ syān</seg> <seg type="pāda" n="b">naṣṭaṃ pratilabhec ca saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kārtavīryasya yo janma</seg> <seg type="pāda" n="d">kathayed iha nityaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V1 D3 (V3 after 168) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.163x400-1" n="*HV_23.163*400:1"><seg type="pāda" n="a">vittavāṃś ca bhavec caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmaścaiva vivardhate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x400-2" n="*HV_23.163*400:2"><seg type="pāda" n="a">yathā sṛṣṭir yador jātā</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā svarge mahīyate |</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 D3 (all these after an addl. colophon) V1 after *400 cont.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<l xml:id="xHV_23.163x401-1" n="*HV_23.163*401:1"><seg type="pāda" n="a">kimarthaṃ tad vanaṃ dagdham</seg> <seg type="pāda" n="b">āpavasya mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-2" n="*HV_23.163*401:2"><seg type="pāda" n="a">kārtavīryeṇa vikramya</seg> <seg type="pāda" n="b">tan me brūhi prapṛcchataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-3" n="*HV_23.163*401:3"><seg type="pāda" n="a">rakṣitā sa hi rājarṣiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajānām iti naḥ śrutam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-4" n="*HV_23.163*401:4"><seg type="pāda" n="a">kathaṃ sa rakṣitā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāśayām āsa tadvanam ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_23.163x401-5" n="*HV_23.163*401:5"><seg type="pāda" n="a">ādityo viprarūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kārtavīryam upasthitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-6" n="*HV_23.163*401:6"><seg type="pāda" n="a">tṛptim ekām prayacchasva</seg> <seg type="pāda" n="b">ādityo 'ham upasthitaḥ ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="arjuna uvāca"/>

<l xml:id="xHV_23.163x401-7" n="*HV_23.163*401:7"><seg type="pāda" n="a">bhagavan kena tṛptis te</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaved brūhi vibhāvaso |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-8" n="*HV_23.163*401:8"><seg type="pāda" n="a">kīdṛśaṃ bhojanaṃ dadmi</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā te vidadhāmy aham ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vibhāvasur uvāca"/>

<l xml:id="xHV_23.163x401-9" n="*HV_23.163*401:9"><seg type="pāda" n="a">sthāvaraṃ dehi me sarvam</seg> <seg type="pāda" n="b">āhāraṃ vadatāṃ vara |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-10" n="*HV_23.163*401:10"><seg type="pāda" n="a">tena tṛpsir bhaven mahyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tena tuṣṭiś ca pārthiva ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="arjuna uvāca"/>

<l xml:id="xHV_23.163x401-11" n="*HV_23.163*401:11"><seg type="pāda" n="a">na śakyaṃ sthāvaraṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā mānuṣeṇa tu |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-12" n="*HV_23.163*401:12"><seg type="pāda" n="a">nirdagdhuṃ tapatāṃ śreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">tvām eva praṇamāmy aham ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="āditya uvāca"/>

<l xml:id="xHV_23.163x401-13" n="*HV_23.163*401:13"><seg type="pāda" n="a">tuṣṭas te 'haṃ śarān dadmi</seg> <seg type="pāda" n="b">cākṣayān sarvatomukhān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-14" n="*HV_23.163*401:14"><seg type="pāda" n="a">ye [pra]kṣiptāḥ saṃjvalanti</seg> <seg type="pāda" n="b">mama tejaḥsamanvitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-15" n="*HV_23.163*401:15"><seg type="pāda" n="a">āviṣṭas tejasā me 'dya</seg> <seg type="pāda" n="b">sthāvaraṃ śoṣayiṣyasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-16" n="*HV_23.163*401:16"><seg type="pāda" n="a">śuṣkaṃ bhasma kariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">tena tṛptir narādhipa ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-17" n="*HV_23.163*401:17"><seg type="pāda" n="a">tataḥ śarāṃs tadādityo</seg> <seg type="pāda" n="b">arjunāya tadā dadau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-18" n="*HV_23.163*401:18"><seg type="pāda" n="a">tataḥ sa prācyam adahat</seg> <seg type="pāda" n="b">sthāvaraṃ sarvam eva tat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-19" n="*HV_23.163*401:19"><seg type="pāda" n="a">āśramān atha grāmāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ghoṣāṃś ca nagarāṇy api |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-20" n="*HV_23.163*401:20"><seg type="pāda" n="a">tapovanāni ramyāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vanāny upavanāni ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-21" n="*HV_23.163*401:21"><seg type="pāda" n="a">evaṃ sa prācyam adahat</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ sarvaṃ pradakṣiṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-22" n="*HV_23.163*401:22"><seg type="pāda" n="a">nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmir</seg> <seg type="pāda" n="b">dagdhā sā yogatejasā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-23" n="*HV_23.163*401:23"><seg type="pāda" n="a">etasminn eva kāle tu</seg> <seg type="pāda" n="b">āpavo jalam āśritaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-24" n="*HV_23.163*401:24"><seg type="pāda" n="a">daśa varṣasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">jalavāsī mahān ṛṣiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-25" n="*HV_23.163*401:25"><seg type="pāda" n="a">pūrṇe vrate mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="b">udatiṣṭhan mahān ṛṣiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_23.163x401-26" n="*HV_23.163*401:26"><seg type="pāda" n="a">krodhāc chaśāpa rājarṣiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtitaṃ vai yathā mayā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.164">
<l><seg type="pāda" n="a">ete yayātiputrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca vaṃśā viśāṃ pate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīrtitā lokavīrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ye lokān dhārayanti vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bhūtānīva mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="f">pañca sthāvarajaṅgamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.165">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvā pañcavisargaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā dharmārthakovidaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaśī bhavati pañcānām</seg> <seg type="pāda" n="d">ātmajānāṃ tatheśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.166">
<l><seg type="pāda" n="a">labhet pañca varāṃś caiṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">durlabhān iha laukikān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyuḥ kīrtiṃ dhanaṃ putrān</seg> <seg type="pāda" n="d">aiśvaryaṃ bhūya eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dhāraṇāc chravaṇāc caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">pañcavargasya bhārata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_23.166x402" n="*HV_23.166*402"><seg type="pāda" n="a">lobhate manujaḥ śraiṣṭhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvapāpaiḥ pramucyate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_23.167">
<l><seg type="pāda" n="a">kroṣṭos tu śṛṇu rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṃśam uttamapūruṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yador vaṃśadharasyeha</seg> <seg type="pāda" n="d">yajvanaḥ puṇyakarmaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_23.168">
<l><seg type="pāda" n="a">kroṣṭor hi vaṃśaṃ śrutvemaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvapāpaiḥ pramucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yasyānvavāyajo viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="d">harir vṛṣṇikulaprabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 24, transliterated by Christophe Vielle :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_24.1">
<l><seg type="pāda" n="a">gāndhārī caiva mādrī ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāndhārī janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">anamitraṃ mahābalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.2">
<l><seg type="pāda" n="a">mādrī yudhājitaṃ putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tato vai devamīḍhuṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ vaṃśas tridhā bhūto</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇīnāṃ kulavardhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.3">
<l><seg type="pāda" n="a">mādryāḥ putrau tu jajñāte</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutau vṛṣṇyandhakāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śvaphalkaś citrakas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.4">
<l><seg type="pāda" n="a">śvaphalkas tu mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmātmā yatra vartate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāsti vyādhibhayaṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">nāvarṣabhayam apyuta</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.5">
<l><seg type="pāda" n="a">kadā cit kāśirājasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vibhor bharatasattama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trīṇi varṣāṇi viṣaye</seg> <seg type="pāda" n="d">nāvarṣat pākaśāsanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.6">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatra vāsayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">śvaphalkaṃ paramārcitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śvaphalkaparivarte ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vavarṣa harivāhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 Ñ2.3 V1.3 B2.3 Dn D4 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.6x403-1" n="*HV_24.6*403:1"><seg type="pāda" n="a">sā mātur udarasthā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bahūnvarṣagaṇān kila |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.6x403-2" n="*HV_24.6*403:2"><seg type="pāda" n="a">nivasantī na vai jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">garbhasthāṃ tāṃ pitābravīt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.6x403-3" n="*HV_24.6*403:3"><seg type="pāda" n="a">jāyasva śīghraṃ bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">kimartham iha tiṣṭhasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.6x403-4" n="*HV_24.6*403:4"><seg type="pāda" n="a">provāca cainaṃ garbhasthā</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyā gāṃ ca dine dine ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.6x403-5" n="*HV_24.6*403:5"><seg type="pāda" n="a">yadi dadyāṃ tato 'dyāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jāyayiṣyāmi tāṃ pitā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.6x403-6" n="*HV_24.6*403:6"><seg type="pāda" n="a">tathety uvāca taṃ cāsyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pitā kāmam apūrayat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_24.7">
<l><seg type="pāda" n="a">śvaphalkaḥ kāśirājasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sutāṃ bhāryām avindata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāndinīṃ nāma sā gāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">dadau vipreṣu nityaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.8">
<l><seg type="pāda" n="a">dātā yajvā ca dhīraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutavān atithipriyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akrūraḥ suṣuve tasmāc</seg> <seg type="pāda" n="d">chvaphalkād bhūridakṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.9">
<l><seg type="pāda" n="a">upamadgus tathā madgur</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛdaraś cārimejayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arikṣepas tathopekṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śatrughno 'thārimardanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.10">
<l><seg type="pāda" n="a">carmabhṛd yudhivarmā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛdhramojās tathāntakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvāhaprativāhau ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sundarā ca varāṅganā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1.3.4 D4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.10x404-1" n="*HV_24.10*404:1"><seg type="pāda" n="a">viśrutā sāmbamahiṣī</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyā cāsyapunarnavā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.10x404-2" n="*HV_24.10*404:2"><seg type="pāda" n="a">rūpayauvanasaṃpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvabhūtamanoharā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.10x404-3" n="*HV_24.10*404:3"><seg type="pāda" n="a">akrūrāt kāśikanyāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">satyaketur ajāyata |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_24.11">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūreṇaugrasenyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sugātryāṃ kurunandana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prasenaś copadevaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñāte devavarcasau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.12">
<l><seg type="pāda" n="a">citrakasyābhavan putrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthur vipṛthur eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśvagrīvo 'śvabāhuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">supārśvakagaveṣaṇau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.13">
<l><seg type="pāda" n="a">ariṣṭanemir aśvaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sudharmā dharmabhṛt tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">subāhur bahubāhuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śraviṣṭhāśravaṇe striyau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.14">
<l><seg type="pāda" n="a">aśmakyāṃ janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">śūraṃ vai devamīḍhuṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahiṣyāṃ jajñire śūrād</seg> <seg type="pāda" n="d">bhojyāyāṃ puruṣā daśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevo mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvam ānakadundubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñe yasya prasūtasya</seg> <seg type="pāda" n="d">dundubhyaḥ prāṇadan divi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.16">
<l><seg type="pāda" n="a">ānakānāṃ ca saṃhrādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sumahān abhavad divi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">papāta puṣpavarṣaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śūrasya bhavane mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.17">
<l><seg type="pāda" n="a">manuṣyaloke kṛtsne 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">rūpe nāsti samo bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yasyāsīt puruṣāgryasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kāntiś candramaso yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.18">
<l><seg type="pāda" n="a">devabhāgas tato jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">tato devaśravāḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anādhṛṣṭiḥ kanavako</seg> <seg type="pāda" n="d">vatsavān atha gṛñjimaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.19">
<l><seg type="pāda" n="a">śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca cāsya varāṅganāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthukīrtiḥ pṛthā caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutadevā śrutaśravā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">rājādhidevī ca tathā</seg> <seg type="pāda" n="f">pañcaitā vīramātaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 Ñ2 Dn Ds2 D3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.19x405-1" n="*HV_24.19*405:1"><seg type="pāda" n="a">pṛthāṃ duhitaraṃ vavre</seg> <seg type="pāda" n="b">kuntis tāṃkurunandana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.19x405-2" n="*HV_24.19*405:2"><seg type="pāda" n="a">śūraḥ pūjyāya vṛddhāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kuntibhojāya tāṃ dadau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.19x405-3" n="*HV_24.19*405:3"><seg type="pāda" n="a">tasmāt kuntīti vikhyātā</seg> <seg type="pāda" n="b">kuntibhojātmajā pṛthā |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_24.20">
<l><seg type="pāda" n="a">kuntyasya śrutadevāyām</seg> <seg type="pāda" n="b">agṛdhnuḥ suṣuve nṛpaḥ</seg> </l>
<note>k: M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.20x406-1" n="*HV_24.20*406:1"><seg type="pāda" n="a">śrutadevyāṃ kekayas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca putrān akalmaṣān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.20x406-2" n="*HV_24.20*406:2"><seg type="pāda" n="a">sutardanapurogāṃs tu</seg> <seg type="pāda" n="b">janayām āsa bhārata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.20x406-3" n="*HV_24.20*406:3"><seg type="pāda" n="a">rājādhidevī rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">putrau paramadharmikau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.20x406-4" n="*HV_24.20*406:4"><seg type="pāda" n="a">vindānuvindāv āvantyau</seg> <seg type="pāda" n="b">suṣuve bharatarṣabha |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrutaśravāyāṃ caidyas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">śiśupālo mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.20x407" n="*HV_24.20*407"><seg type="pāda" n="a">yo hato rājasūye vai</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇena sumahātmanā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_24.21">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇyakaśipur yo 'sau</seg> <seg type="pāda" n="b">daityarājo 'bhavat purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthukīrtyāṃ tu saṃjajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">tanayo vṛddhaśarmaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.22">
<l><seg type="pāda" n="a">karūṣādhipater vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">dantavaktro mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthāṃ duhitaraṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">kauntyas tāṃ pāṇḍur āvahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.23">
<l><seg type="pāda" n="a">yasyāṃ sa dharmavid rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmād jajñe yudhiṣṭhiraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhīmasenas tathā vātād</seg> <seg type="pāda" n="d">indrāc caiva dhanaṃjayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">loke 'pratiratho vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">śakratulyaparākramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.24">
<l><seg type="pāda" n="a">anamitrāc chanir jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">kaniṣṭhād vṛṣṇinandanāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaineyaḥ satyakas tasmād</seg> <seg type="pāda" n="d">yuyudhānas tu sātyakiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1.3.4 Dn D4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.24x408-1" n="*HV_24.24*408:1"><seg type="pāda" n="a">asaṅgo yuyudhānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūmis tasyābhavatsutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_24.24x408-2" n="*HV_24.24*408:2"><seg type="pāda" n="a">bhūmer yugaṃdharaḥ putra</seg> <seg type="pāda" n="b">iti vaṃśaḥ samāpyate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_24.25">
<l><seg type="pāda" n="a">uddhavo devabhāgasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mahābhāgaḥ suto 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paṇḍitānāṃ paraṃ prāhur</seg> <seg type="pāda" n="d">devaśravasam uddhavam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M4 for 25c-d subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.25x409" n="*HV_24.25*409"><seg type="pāda" n="a">paṇḍitaṃ nāma rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">lebhe devaśravāḥsutam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_24.26">
<l><seg type="pāda" n="a">aśmaky alabhatāpatnyam</seg> <seg type="pāda" n="b">anādhṛṣṭiṃ yaśasvinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivṛttaśatruṃ śatrughnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutadevā vyajāyata</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_24.27">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutadevāprajātas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">naiṣādir yaḥ pariśrutaḥ</seg> </l>
<note>k: M1-3 for 27a-b subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.27x410" n="*HV_24.27*410"><seg type="pāda" n="a">śrutadevāt tu naiṣādiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'smābhir yaḥpariśrutaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekalavyo mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣādaiḥ parivardhitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.27x411" n="*HV_24.27*411"><seg type="pāda" n="a">vasudevasya vai putro</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_24.28">
<l><seg type="pāda" n="a">vatsāvate tv aputrāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevaḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adbhir dadau sutaṃ vīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śauriḥ kauśikam aurasam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M1-3 for 28c-d subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.28x412" n="*HV_24.28*412"><seg type="pāda" n="a">dadau putraṃ svakaṃ śauriḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumāramamitaujasam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_24.29">
<l><seg type="pāda" n="a">gaṇḍūṣāya tv aputrāya</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣvakseno dadau sutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cārudeṣṇaṃ sucāruṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pañcālaṃ kṛtalakṣaṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.30">
<l><seg type="pāda" n="a">asaṃgrāmeṇa yo vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">nāvartata kadā cana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">raukmiṇeyo mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kanīyān bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.31">
<l><seg type="pāda" n="a">vāyasānāṃ sahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cārūn adyopayokṣyāmaś</seg> <seg type="pāda" n="d">cārudeṣṇahatān iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.32">
<l><seg type="pāda" n="a">tantrijas tantripālaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sutau kanavakasya tu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vīraś cāśvahanuś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vīrau tāv atha gṛñjimau</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_24.33">
<l><seg type="pāda" n="a">śyāmaputraḥ sumitras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śamīko rājyam āvahat</seg> </l>
<note>k: all Mss. (except M1-3) Cn ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.33x413" n="*HV_24.33*413"><seg type="pāda" n="a">jugupsamāno bhojatvād</seg> <seg type="pāda" n="b">rājasūyamavāpa saḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñe tasya vināśanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24.34">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevasya tu sutān</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtayiṣyāmy tāñ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_24.35">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇes trividham etaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bahuśākhaṃ mahaujasam</seg> </l>
<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_24.35x414" n="*HV_24.35*414"><seg type="pāda" n="a">prakṛtānupayuktatvād</seg> <seg type="pāda" n="b">vistarān nānukīrtanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhārayan vipulaṃ vaṃśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nānarthair iha yujyate</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 25, transliterated by Christophe Vielle :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_25.1">
<l><seg type="pāda" n="a">pauravī rohiṇī nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhlikasyātmajā nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jyeṣṭhā patnī mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">dayitānakadundubheḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After the ref., all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_25.0x415-1" n="*HV_25.0*415:1"><seg type="pāda" n="a">yāḥ patnyo vasudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">caturdaśa varāṅganāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.0x415-2" n="*HV_25.0*415:2"><seg type="pāda" n="a">pauravī rohiṇī nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">madirāpi tathāparā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.0x415-3" n="*HV_25.0*415:3"><seg type="pāda" n="a">vaiśākhī ca tathā bhadrā</seg> <seg type="pāda" n="b">sunāmnī caiva pañcamī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.0x415-4" n="*HV_25.0*415:4"><seg type="pāda" n="a">sahadevā śāntidevā</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīdevā devarakṣitā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.0x415-5" n="*HV_25.0*415:5"><seg type="pāda" n="a">vṛkadevy upadevī ca</seg> <seg type="pāda" n="b">devakī caiva saptamī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.0x415-6" n="*HV_25.0*415:6"><seg type="pāda" n="a">sutanur vaḍavā caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dve ete paricārike |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_25.2">
<l><seg type="pāda" n="a">lebhe jyeṣṭhaṃ sutaṃ rāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śāraṇaṃ śaṭham eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durdamaṃ damanaṃ śvabhraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">piṇḍārakakuśīnarau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_25.3">
<l><seg type="pāda" n="a">citrāṃ nāma kumārīṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">rohiṇītanayā nava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">citrā subhadreti punar</seg> <seg type="pāda" n="d">vikhyātā kurunandana</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_25.4">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevāc ca devakyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñe śaurir mahāyaśāḥ</seg> </l>
<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_25.4x416-1" n="*HV_25.4*416:1"><seg type="pāda" n="a">kīrtimantaṃ suṣeṇaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bhadrasenam udāradhī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.4x416-2" n="*HV_25.4*416:2"><seg type="pāda" n="a">mṛtyuṃ samardanaṃ bhadraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃkarṣaṇam ahīśvaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.4x416-3" n="*HV_25.4*416:3"><seg type="pāda" n="a">vipulaṃ teṣv aṣṭatamo</seg> <seg type="pāda" n="b">svayam eva hariḥ kila |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāmāc ca niśaṭho jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">revatyāṃ dayitaḥ sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_25.5">
<l><seg type="pāda" n="a">subhadrāyāṃ rathī pārthād</seg> <seg type="pāda" n="b">abhimanyur ajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akrūrāt kāśikanyāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">satyaketur ajāyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_25.6">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevasya bhāryāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">mahābhāgāsu saptasu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ye putrā jajñire śūrā</seg> <seg type="pāda" n="d">namatas tān nibodhata</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_25.7">
<l><seg type="pāda" n="a">bhojaś ca vijayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">śāntidevāsutāv ubhau</seg> </l>
<note>k: K1 (K3 after 7d) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_25.7x417" n="*HV_25.7*417"><seg type="pāda" n="a">upāsaṅgaṃ varaṃ lebhe</seg> <seg type="pāda" n="b">tanayaṃdevarakṣitā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛkadevaḥ sunāmāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gadaś cāsyāḥ sutāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">agāvahaṃ mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">vṛkadevī vyajāyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3 D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_25.7x418-1" n="*HV_25.7*418:1"><seg type="pāda" n="a">vijayaṃ lomapādaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vardhamānaṃ ca devakī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.7x418-2" n="*HV_25.7*418:2"><seg type="pāda" n="a">ete svayaṃ mahātmanā</seg> <seg type="pāda" n="b">upadevyāṃ ca jajñire |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.7x418-3" n="*HV_25.7*418:3"><seg type="pāda" n="a">sutanū ca narāvī ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śaurer āstāṃ parigrahaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.7x418-4" n="*HV_25.7*418:4"><seg type="pāda" n="a">pauṇḍraś ca kapilaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasutāv ubhau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.7x418-5" n="*HV_25.7*418:5"><seg type="pāda" n="a">narākhyāṃ kapilo jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">pauṇḍraś ca sutanūsutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.7x418-6" n="*HV_25.7*418:6"><seg type="pāda" n="a">tayor nṛpo 'bhavat pauṇḍraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kapilas tu vanaṃ yayau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.7x418-7" n="*HV_25.7*418:7"><seg type="pāda" n="a">pūrvyāṃ samabhavad dvīpo</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevān mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.7x418-8" n="*HV_25.7*418:8"><seg type="pāda" n="a">jarā nāma niṣādānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhuḥ sarvadhanuṣmatām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_25.8">
<l><seg type="pāda" n="a">kanyā trigartarājasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhartā vai śiśirāyaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jijñāsāṃ pauruṣe cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">na caskande 'tha pauruṣam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_25.8x419" n="*HV_25.8*419"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇāyasasamācakhyo</seg> <seg type="pāda" n="b">na pumāṃstvaṃ napuṃsakaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_25.9">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇāyasasamaprakhyo</seg> <seg type="pāda" n="b">varṣe dvādaśame tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mithyābhiśapto gārgyas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">manyunābhisamīritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ghoṣakanyām upādāya</seg> <seg type="pāda" n="f">maithunāyopacakrame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_25.10">
<l><seg type="pāda" n="a">gopālī tv apsarās tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">gopastrīveṣadhāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhārayām āsa gārgyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">garbhaṃ durdharam acyutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_25.11">
<l><seg type="pāda" n="a">mānuṣyāṃ gargyabhāryāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niyogāc chūlapāṇinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa kālayavano nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñe rājā mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vṛṣapūrvārdhakāyās tam</seg> <seg type="pāda" n="f">avahan vājino raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_25.12">
<l><seg type="pāda" n="a">aputrasya sa rājñas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vavṛdhe 'ntaḥpure śiśuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yavanasya mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">sa kālayavano 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_25.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sa yuddhakāmo nṛpatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paryapṛcchad dvijottamān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">nārado 'kathayad vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_25.14">
<l><seg type="pāda" n="a">akṣauhiṇyā tu sainyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurām abhyayāt tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dūtaṃ ca preṣayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇyandhakaniveśane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_25.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puraskṛtya mahāmatim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sametā mantrayām āsur</seg> <seg type="pāda" n="d">jarāsaṃdhabhayena ca</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_25.16">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtvā ca niścayaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">palāyanam arocayan</seg> </l>
<note>k: K2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_25.16x420" n="*HV_25.16*420"><seg type="pāda" n="a">tyaktvā gṛhān dhanaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">palāyanta manoratham |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vihāya mathurāṃ ramyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mānayantaḥ pinākinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kuśasthalīṃ dvāravatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">niveśayitum īpsavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_25.16x421-1" n="*HV_25.16*421:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ devo mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvaṃ kṛṣṇaḥprajāpatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_25.16x421-2" n="*HV_25.16*421:2"><seg type="pāda" n="a">vihārārthaṃ manuṣyāṃśo</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣeṣv abhyajāyata |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_25.17">
<l><seg type="pāda" n="a">iti kṛṣṇasya janmedaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaḥ śucir niyatendriyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parvasu śrāvayed vidvān</seg> <seg type="pāda" n="d">nirṛṇaḥ sa sukhī bhavet</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 26, transliterated by Christophe Vielle :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_26.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kroṣṭor evābhavat putro</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛjinīvān mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vārjinīvatam icchanti</seg> <seg type="pāda" n="d">svāhiṃ svāhākṛtāṃ varam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.2">
<l><seg type="pāda" n="a">svāhiputro 'bhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">ruṣadgur vadatāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahākratubhir īje yo</seg> <seg type="pāda" n="d">vividhair āptadakṣiṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.3">
<l><seg type="pāda" n="a">śataprasūtim icchan vai</seg> <seg type="pāda" n="b">ruṣadguḥ so 'gryam ātmajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">citraiś citrarathas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">putraḥ karmabhir anvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.4">
<l><seg type="pāda" n="a">āsīc caitrarathir vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">yajvā vipuladakṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaśabinduḥ paraṃ vṛttaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rājarṣīṇām anuṣṭhitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.5">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthuśravāḥ pṛthuyaśā</seg> <seg type="pāda" n="b">rājāsīc chāśabindujaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaṃsanti ca purāṇajñāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pārthaśravasam antaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.6">
<l><seg type="pāda" n="a">antarasya suyajñas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">suyajñatanayo 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uṣato yajñam akhilaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svadharmam uṣatāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3.4 for 6c-d subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_26.6x422" n="*HV_26.6*422"><seg type="pāda" n="a">udyatas tasya dharmātmā+</seg> <seg type="pāda" n="b">+bhavat putravatāṃvaraḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_26.7">
<l><seg type="pāda" n="a">śineyur abhavat putra</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣataḥ śatrutāpanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maruttas tasya tanayo</seg> <seg type="pāda" n="d">rājarṣir abhavan nṛpaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.8">
<l><seg type="pāda" n="a">marutto 'labhata jyeṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sutaṃ kambalabarhiṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cacāra paramaṃ dharmam</seg> <seg type="pāda" n="d">amarṣāt pretyabhāvavit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.9">
<l><seg type="pāda" n="a">śataprasūtim icchan vai</seg> <seg type="pāda" n="b">sutaṃ kambalabarhiṣaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhūva rukmakavacaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śataprasavataḥ sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.10">
<l><seg type="pāda" n="a">nihatya rukmakavacaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śataṃ kavacināṃ raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanvināṃ niśitair bāṇair</seg> <seg type="pāda" n="d">avāpa śriyam uttamām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.11">
<l><seg type="pāda" n="a">jajñe ca rukmakavacāt</seg> <seg type="pāda" n="b">parājit paravīrahā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñire pañca putrās tu</seg> <seg type="pāda" n="d">mahāvīryāḥ parājitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">rukmeṣuḥ pṛthurukmaś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">jyāmaghaḥ pālito hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.12">
<l><seg type="pāda" n="a">pālitaṃ ca hariṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">videhebhyaḥ pitā dadau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rukmeṣur abhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthurukmaś ca saṃśritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tābhyāṃ pravrājito rājyāj</seg> <seg type="pāda" n="f">jyāmagho 'vasad āśrame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.13">
<l><seg type="pāda" n="a">praśāntaḥ sa vanasthas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇenāvabodhitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma ratham āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">deśam anyaṃ dhvajī rathī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.14">
<l><seg type="pāda" n="a">narmadākūlam ekākī</seg> <seg type="pāda" n="b">narmadāṃ mṛttikāvatīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛkṣavantaṃ giriṃ jitvā</seg> <seg type="pāda" n="d">śuktimatyām uvāsa saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.15">
<l><seg type="pāda" n="a">jyāmaghasyābhavad bhāryā</seg> <seg type="pāda" n="b">caitrā pariṇatā satī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aputro 'pi ca rājā sa</seg> <seg type="pāda" n="d">nānyāṃ bhāryām avindata</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_26.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāsīd vijayo yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra kanyām avāpa saḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_26.16x423-1" n="*HV_26.16*423:1"><seg type="pāda" n="a">ratham āropya sā nītā</seg> <seg type="pāda" n="b">patnyarthaṃ strīniveśanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_26.16x423-2" n="*HV_26.16*423:2"><seg type="pāda" n="a">tāṃ dṛṣṭvā ruṣitā śaibyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhartāram idam abravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_26.16x423-3" n="*HV_26.16*423:3"><seg type="pāda" n="a">kimartham iyam ānītā</seg> <seg type="pāda" n="b">sapatnī durnayā mama |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāryām uvāca saṃtrāsāt</seg> <seg type="pāda" n="d">snuṣeti sa nareśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_26.17">
<l><seg type="pāda" n="a">etac chrutvābravīd enaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kasya ceyaṃ snuṣeti vai</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V1.2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_26.17x424-1" n="*HV_26.17*424:1"><seg type="pāda" n="a">na hi prasūtā putreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">nānyā bhāryāsti te'nagha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_26.17x424-2" n="*HV_26.17*424:2"><seg type="pāda" n="a">snuṣā saṃbandhavāg eṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">katamena sutena te |</seg> </l>
<note>k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_26.17x425" n="*HV_26.17*425"><seg type="pāda" n="a">abravīt tad upaśrutya</seg> <seg type="pāda" n="b">jyāmaghorājasattamaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yas te janiṣyate putras</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya bhāryeti jātabhīḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.18">
<l><seg type="pāda" n="a">ugreṇa tapasā tasyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyāyāḥ sā vyajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putryāṃ vidarbhaṃ subhāgā</seg> <seg type="pāda" n="d">caitrā pariṇatā satī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.19">
<l><seg type="pāda" n="a">rājaputryāṃ tu vidvāṃsau</seg> <seg type="pāda" n="b">snuṣāyāṃ krathakaiśikau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paścād vidarbho 'janayac</seg> <seg type="pāda" n="d">chūrau raṇaviśāradau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Dn D4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_26.19x426-1" n="*HV_26.19*426:1"><seg type="pāda" n="a">lomapādaṃ tṛtīyaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">putraṃparamadhārmikam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_26.19x426-2" n="*HV_26.19*426:2"><seg type="pāda" n="a">lomapādātmajo babhrur</seg> <seg type="pāda" n="b">āhvatis tasya cātmajaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_26.19x426-3" n="*HV_26.19*426:3"><seg type="pāda" n="a">āhvateḥ kaiśikaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vidvān paramadhārmikaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_26.19x426-4" n="*HV_26.19*426:4"><seg type="pāda" n="a">kaiśikasya cidiḥ putras</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmāc caidyā nṛpāḥ smṛtāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_26.20">
<l><seg type="pāda" n="a">bhīmo vidarbhasya sutaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuntis tasyātmajo 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kunter dhṛṣṭaḥ suto jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">raṇadhṛṣṭaḥ pratāpavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.21">
<l><seg type="pāda" n="a">dhṛṣṭasya jajñire śūrās</seg> <seg type="pāda" n="b">trayaḥ paramadhārmikāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvantaś ca daśārhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">balī viṣṇuharaś ca yaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.22">
<l><seg type="pāda" n="a">daśārhasya suto vyomā</seg> <seg type="pāda" n="b">vidvāñ jīmūta ucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jīmūtaputro vṛkatis</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya bhīmarathaḥ sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.23">
<l><seg type="pāda" n="a">atha bhīmarathasyāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">putro navarathas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya cāsīd daśarathaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śakunis tasya cātmajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmāt karambhaḥ kārambhir</seg> <seg type="pāda" n="b">devarāto 'bhavan nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devakṣatro 'bhavat tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">daivakṣatrir mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.25">
<l><seg type="pāda" n="a">devagarbhasamo jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">devakṣatrasya nandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhūnāṃ vaṃśakṛd rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">madhur madhuravāg api</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_26.26">
<l><seg type="pāda" n="a">madhor jajñe tu vaidarbhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">purutvān puruṣottamaḥ</seg> </l>
<note>k: Dn (B2.3 line 2 only after 26b) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_26.26ax427-1" n="*HV_26.26a*427:1">putro maruvasas tathā |</l>
<l xml:id="xHV_26.26ax427-2" n="*HV_26.26a*427:2">āsīn maruvasaḥ putraḥ |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">mātā jajñe 'tha vaidarbhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhadravatyāṃ kurūdvaha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_26.27">
<l><seg type="pāda" n="a">ekṣvākī cābhavad bhāryā</seg> <seg type="pāda" n="b">mātus tasyām ajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvasattvaguṇopetaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sātvatāṃ kīrtivardhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: G1.3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_26.27x428" n="*HV_26.27*428"><seg type="pāda" n="a">yatrāsan sadguṇopetāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sātvatāḥ kulavardhanāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_26.28">
<l><seg type="pāda" n="a">imāṃ visṛṣṭiṃ vijñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">jyāmaghasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yujyate parayā prītyā</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāvāṃś ca bhavaty uta</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 27, transliterated by Christophe Vielle :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_27.1">
<l><seg type="pāda" n="a">satvataḥ sattvasaṃpannān</seg> <seg type="pāda" n="b">kausalyā suṣuve sutān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhajinaṃ bhajamānaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">divyaṃ devāvṛdhaṃ nṛpam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.2">
<l><seg type="pāda" n="a">andhakaṃ ca mahābāhuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇiṃ ca yadunandanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ visargāś catvāro</seg> <seg type="pāda" n="d">vistareṇeha tāṅ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.3">
<l><seg type="pāda" n="a">bhajamānasya sṛñjayyau</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhyakā copabāhyakā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āstāṃ bhārye tayos tasmāj</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñire bahavaḥ sutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.4">
<l><seg type="pāda" n="a">nimiś ca kramaṇaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇuḥ śūraḥ puraṃjayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ete bāhyakasṛñjayyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhajamānād vijajñire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.5">
<l><seg type="pāda" n="a">āyutājit sahasrājic</seg> <seg type="pāda" n="b">chatājic cātha dāsakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upabāhyakasṛñjayyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhajamānād vijajñire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.6">
<l><seg type="pāda" n="a">yajvā devāvṛdho rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">cacāra vipulaṃ tapaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putraḥ sarvaguṇopeto</seg> <seg type="pāda" n="d">mama syād iti niścitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.7">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃyujyātmānam evaṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">parṇāśāyā jalaṃ spṛśan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sadopaspṛśatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">cakāra priyam āpagā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.8">
<l><seg type="pāda" n="a">cintayābhiparītā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">jagāmaikaviniścayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kalyāṇatvān narapates</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya sā nimnagottamā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_27.9">
<l><seg type="pāda" n="a">nādhyagacchata tāṃ nārīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yasyām evaṃvidhaḥ sutaḥ</seg> </l>
<note>k: D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_27.9x430" n="*HV_27.9*430"><seg type="pāda" n="a">bhavet sarvaguṇopeto</seg> <seg type="pāda" n="b">rājño devāvṛdhasya ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jāyet tasmāt svayaṃ hanta</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavāmy asya sahavratā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.10">
<l><seg type="pāda" n="a">atha bhūtvā kumārī sā</seg> <seg type="pāda" n="b">bibhratī paramaṃ vapuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varayām āsa nṛpatiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tām iyeṣa ca sa prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_27.10x430" n="*HV_27.10*430"><seg type="pāda" n="a">tasyām ādhatta garbhaṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasvinamudāradhīḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_27.11">
<l><seg type="pāda" n="a">atha sā daśame māsi</seg> <seg type="pāda" n="b">suṣuve saritāṃ varā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putraṃ sarvaguṇopetaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">babhruṃ devāvṛdhān nṛpāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.12">
<l><seg type="pāda" n="a">anuvaṃśe purāṇajñā</seg> <seg type="pāda" n="b">gāyantīti pariśrutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">guṇān devāvṛdhasyātha</seg> <seg type="pāda" n="d">kīrtayanto mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.13">
<l><seg type="pāda" n="a">yathaivāgre śrutaṃ dūrād</seg> <seg type="pāda" n="b">apaśyāma tathāntikāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devair devāvṛdhaḥ samaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.14">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaṣṭiś ca ṣaṭ ca puruṣāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasrāṇi ca sapta ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ete 'mṛtatvaṃ saṃprāptā</seg> <seg type="pāda" n="d">babhror daivāvṛdhād iti</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_27.15">
<l><seg type="pāda" n="a">yajvā dānapatir dhīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇyaḥ sudṛḍhāyudhaḥ</seg> </l>
<note>k: B3 Dn ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_27.15x431" n="*HV_27.15*431"><seg type="pāda" n="a">kīrtimāṃś ca mahātejāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sātvatānāṃ mahārathaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyānvavāyaḥ sumahān</seg> <seg type="pāda" n="d">bhojā ye mārtikāvatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.16">
<l><seg type="pāda" n="a">andhakāt kāśyaduhitā</seg> <seg type="pāda" n="b">caturo 'labhatātmajān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kukuraṃ bhajamānaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śamiṃ kambalabarhiṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.17">
<l><seg type="pāda" n="a">kukurasya suto dhṛṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">dhṛṣṇos tu tanayas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kapotaromā tasyātha</seg> <seg type="pāda" n="d">taittiris tanayo 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">jajñe punar vasus tasmād</seg> <seg type="pāda" n="f">abhijit tu punar vasoḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya vai putramithunaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūvābhijitaḥ kila</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āhukaś cāhukī caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">khyātau khyātimatāṃ varau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.19">
<l><seg type="pāda" n="a">imāś codāharanty atra</seg> <seg type="pāda" n="b">gāthāḥ prati tam āhukam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.20">
<l><seg type="pāda" n="a">śvetena parivāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kiśorapratimo mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśīticarmaṇā yukto</seg> <seg type="pāda" n="d">nāhukaḥ prathamaṃ vrajet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.21">
<l><seg type="pāda" n="a">nāputravān nāśatado</seg> <seg type="pāda" n="b">nāsahasraśatāyudhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāśuddhakarmā nāyajvā</seg> <seg type="pāda" n="d">yo bhojam abhito vrajet</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_27.22">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvasyāṃ diśi nāgānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojasyety anumodanam</seg> </l>
<note>k: N (except Ñ1 D6) T3.4 (Ś1 after 19, K1.3 after 20, K4 after 22) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_27.22x432-1" n="*HV_27.22*432:1"><seg type="pāda" n="a">sopāsaṅgānukarṣāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhvajināṃ savarūthinām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_27.22x432-2" n="*HV_27.22*432:2"><seg type="pāda" n="a">rathānāṃ meghaghoṣāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasrāṇi daśaiva tu |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpyakāñcanakakṣyāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sahasrāṇi daśāpi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tāvanty eva sahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">uttarasyāṃ tathā diśi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ā bhūmipālān bhojān svān</seg> <seg type="pāda" n="d">atiṣṭhan kiṃkiṇīkinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.24">
<l><seg type="pāda" n="a">āhukīṃ cāpy avantibhyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svasāraṃ dadur andhakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.25">
<l><seg type="pāda" n="a">āhukasya tu kāśyāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvau putrau saṃbabhūvatuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devakaś cograsenaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">devagarbhasamāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.26">
<l><seg type="pāda" n="a">devakasyābhavan putrāś</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāras tridaśopamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devavān upadevaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sudevo devarakṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kumāryaḥ sapta cāpyāsan</seg> <seg type="pāda" n="f">vasudevāya tā dadau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.27">
<l><seg type="pāda" n="a">devakī śāntidevā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sudevā devarakṣitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛkadevy upadevī ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sunāmnī caiva saptamī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.28">
<l><seg type="pāda" n="a">navograsenasya sutās</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ kaṃsas tu pūrvajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nyagrodhaś ca sunāmā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṅkuśaṅkusubhūmayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">rāṣṭrapālo 'tha sutanur</seg> <seg type="pāda" n="f">anādhṛṣṭiś ca puṣṭimān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.29">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣāṃ svasāraḥ pañcāsan</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsā kaṃsavatī tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sutanū rāṣṭrapālī ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṅkā caiva varāṅganā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.30">
<l><seg type="pāda" n="a">ugrasenaḥ sahāpatyo</seg> <seg type="pāda" n="b">vyākhyātaḥ kukurodbhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_27.31">
<l><seg type="pāda" n="a">kukurāṇām imaṃ vaṃśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārayann amitaujasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāvān āpnute naraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 28, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of March 24, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_28.1">
<l><seg type="pāda" n="a">bhajamānasya putro 'tha</seg> <seg type="pāda" n="b">rathamukhyo vidūrathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājādhidevaḥ śūras tu</seg> <seg type="pāda" n="d">vidūrathasuto 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.2">
<l><seg type="pāda" n="a">rājādhidevasya sutā</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñire vīryavattarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dattātidattau balinau</seg> <seg type="pāda" n="d">śoṇāśvaḥ śvetavāhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.3">
<l><seg type="pāda" n="a">śamī ca daṇḍaśarmā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dattaśatruś ca śatrujit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śravaṇā ca śraviṣṭhā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">svasārau saṃbabhūvatuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.4">
<l><seg type="pāda" n="a">śamīputraḥ pratikṣatraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratikṣatrasya cātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svayaṃbhojaḥ svayaṃbhojād</seg> <seg type="pāda" n="d">dhṛdikaḥ saṃbabhūva ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya putrā babhūvur hi</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve bhīmaparākramāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtavarmāgrajas teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śatadhanvā tu madhyamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.6">
<l><seg type="pāda" n="a">devāntaś ca narāntaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bhiṣag vaitaraṇaś ca yaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sudāntaś cādhidāntaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kīnāśo dāmadambhakau</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_28.7">
<l><seg type="pāda" n="a">devāntasyābhavat putro</seg> <seg type="pāda" n="b">vidvān kambalabarhiṣaḥ</seg> </l>
<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.7x433" n="*HV_28.7*433"><seg type="pāda" n="a">kroṣṭoḥ putro 'namitras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmād vai devamīḍhuṣaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asamaujās tathā vīro</seg> <seg type="pāda" n="d">nāsamaujāś ca tāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.8">
<l><seg type="pāda" n="a">ajātaputrāya sutān</seg> <seg type="pāda" n="b">pradadāv asamaujase</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sudaṃṣṭraṃ ca sucāruṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇam ity andhakāḥ smṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1.3.4 Ñ2.3 V1.3 B2 Dn D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.8x434-1" n="*HV_28.8*434:1"><seg type="pāda" n="a">ete cānye ca bahavo</seg> <seg type="pāda" n="b">andhakāḥ kathitās tava |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.8x434-2" n="*HV_28.8*434:2"><seg type="pāda" n="a">andhakānām imaṃ vaṃśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārayed yas tu nityaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.8x434-3" n="*HV_28.8*434:3"><seg type="pāda" n="a">ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">labhate nātra saṃśayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_28.9">
<l><seg type="pāda" n="a">gāndhārī caiva mādrī ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāndhārī janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">sumitraṃ mitranandanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.10">
<l><seg type="pāda" n="a">mādrī yudhājitaṃ putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tato vai devamīḍhuṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anamitram amitrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jetāraṃ ca mahābalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.11">
<l><seg type="pāda" n="a">anamitrasuto nighno</seg> <seg type="pāda" n="b">nighnasya dvau babhūvatuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prasenaś cātha satrājic</seg> <seg type="pāda" n="d">chatrusenājitāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.12">
<l><seg type="pāda" n="a">praseno dvāravatyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">niviśantyāṃ mahāmaṇim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divyaṃ syamantakaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">samudrād upalabdhavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.4 Ñ2.3 V B D T G M4 (K1.3 after 19ab) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.12x435-1" n="*HV_28.12*435:1"><seg type="pāda" n="a">tasya satrājitaḥ sūryaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakhā prāṇasamo 'bhavat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-2" n="*HV_28.12*435:2"><seg type="pāda" n="a">sa kadācin niśāpāye</seg> <seg type="pāda" n="b">rathena rathināṃ varaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-3" n="*HV_28.12*435:3"><seg type="pāda" n="a">abdhikūlam upaspraṣṭum</seg> <seg type="pāda" n="b">upasthātuṃ yayau ravim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-4" n="*HV_28.12*435:4"><seg type="pāda" n="a">tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vivasvān agrataḥ sthitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-5" n="*HV_28.12*435:5"><seg type="pāda" n="a">aspaṣṭamūrtir bhagavāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tejomaṇḍalavān prabhuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-6" n="*HV_28.12*435:6"><seg type="pāda" n="a">atha rājā vivasvantam</seg> <seg type="pāda" n="b">uvāca sthitam agrataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-7" n="*HV_28.12*435:7"><seg type="pāda" n="a">yathaiva vyomni paśyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">sadā tvāṃ jyotiṣāṃ pate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-8" n="*HV_28.12*435:8"><seg type="pāda" n="a">tejomaṇḍalinaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaiva purataḥ sthitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-9" n="*HV_28.12*435:9"><seg type="pāda" n="a">ko viśeṣo 'sti me tvattaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakhyenopāgatasya vai |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-10" n="*HV_28.12*435:10"><seg type="pāda" n="a">etac chrutvā tu bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇiratnaṃ syamantakam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-11" n="*HV_28.12*435:11"><seg type="pāda" n="a">svakaṇṭhād avamucyaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">ekānte nyastavān bhuvi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-12" n="*HV_28.12*435:12"><seg type="pāda" n="a">tato vigrahavantaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśa nṛpatis tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-13" n="*HV_28.12*435:13"><seg type="pāda" n="a">prītimān atha taṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">muhūrtaṃ kṛtavān kathām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-14" n="*HV_28.12*435:14"><seg type="pāda" n="a">tam abhiprasthitaṃ bhūyo</seg> <seg type="pāda" n="b">vivasvantaṃ sa satrajit |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-15" n="*HV_28.12*435:15"><seg type="pāda" n="a">lokān udbhāsayasy etān</seg> <seg type="pāda" n="b">yena tvaṃ satataṃ prabho ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-16" n="*HV_28.12*435:16"><seg type="pāda" n="a">tad etan maṇiratnaṃ me</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavan dātum arhasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-17" n="*HV_28.12*435:17"><seg type="pāda" n="a">tataḥ syamantakamaṇiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dattavāṃs tasya bhāskaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-18" n="*HV_28.12*435:18"><seg type="pāda" n="a">sa tam ābadhya nagarīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">praviveśa mahīpatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-19" n="*HV_28.12*435:19"><seg type="pāda" n="a">taṃ janāḥ paryadhāvanta</seg> <seg type="pāda" n="b">sūryo 'yaṃ gacchatīti ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-20" n="*HV_28.12*435:20"><seg type="pāda" n="a">purīṃ vismāpayitvā sa</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā tv antaḥpuraṃ yayau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-21" n="*HV_28.12*435:21"><seg type="pāda" n="a">tat prasenajite divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇiratnaṃ syamantakam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435-22" n="*HV_28.12*435:22"><seg type="pāda" n="a">dadau bhrātre narapatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">premṇā satrājid uttamam |</seg> </l>
<note>k: After line 20, K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.12x435A-1" n="*HV_28.12*435A:1"><seg type="pāda" n="a">satrājit svagṛhaṃ śrīmat</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtakautukamaṅgalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435A-2" n="*HV_28.12*435A:2"><seg type="pāda" n="a">praviśya devasadane</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇiṃ viprair nyavedayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435A-3" n="*HV_28.12*435A:3"><seg type="pāda" n="a">dine dine svarṇabhārān</seg> <seg type="pāda" n="b">aṣṭau sa sravati prabho |</seg> </l>
<note>k: For lines 11-21, M4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.12x435B-1" n="*HV_28.12*435B:1"><seg type="pāda" n="a">avatārya galāt tūrṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">ekānte saṃnyaveśayat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435B-2" n="*HV_28.12*435B:2"><seg type="pāda" n="a">tataḥ satrājitaḥ sūryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jvalantaṃ vapuṣā tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435B-3" n="*HV_28.12*435B:3"><seg type="pāda" n="a">praṇipatya mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtāñjalir avasthitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435B-4" n="*HV_28.12*435B:4"><seg type="pāda" n="a">stutvā ca vividhaiḥ stotraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prīṇayām āsa bhāskaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435B-5" n="*HV_28.12*435B:5"><seg type="pāda" n="a">tataḥ prasanno bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṇīṣva varam īpsitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435B-6" n="*HV_28.12*435B:6"><seg type="pāda" n="a">ity uvāca sa rājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa ca vavre maṇiṃ tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435B-7" n="*HV_28.12*435B:7"><seg type="pāda" n="a">sa cāpi taṃ maṇiṃ dattvā</seg> <seg type="pāda" n="b">tatraivāntaradhīyata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.12x435B-8" n="*HV_28.12*435B:8"><seg type="pāda" n="a">satrājic ca mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇiratnaṃ syamantakam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_28.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sa maṇiḥ syandate rukmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇyandhakaniveśane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālavarṣī ca parjanyo</seg> <seg type="pāda" n="d">na ca vyādhibhayaṃ bhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.14">
<l><seg type="pāda" n="a">lipsāṃ cakre prasenāt tu</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇiratnaṃ syamantakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">govindo na ca taṃ lebhe</seg> <seg type="pāda" n="d">śakto 'pi na jahāra saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.15">
<l><seg type="pāda" n="a">kadācin mṛgayāṃ yātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasenas tena bhūṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">syamantakakṛte siṃhād</seg> <seg type="pāda" n="d">vadhaṃ prāpa vanecarāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.16">
<l><seg type="pāda" n="a">atha siṃhaṃ pradhāvantam</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛkṣarājo mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nihatya maṇiratnaṃ tam</seg> <seg type="pāda" n="d">ādāya bilam āviśat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasenavadhakāraṇāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prārthanāṃ tāṃ maṇer buddhvā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarva eva śaśaṅkire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.18">
<l><seg type="pāda" n="a">sa śaṅkyamāno dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">nakārī tasya karmaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āhariṣye maṇim iti</seg> <seg type="pāda" n="d">pratijñāya vanaṃ yayau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.18x436" n="*HV_28.18*436"><seg type="pāda" n="a">devadvijātibhakto 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śriyaḥ sarvecaro 'pi ca |</seg> </l>

<note>k: Ś1 K2 Ñ2.3 V B Ds D2-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.18x437" n="*HV_28.18*437"><seg type="pāda" n="a">yatra praseno bhṛgayām</seg> <seg type="pāda" n="b">ācarat tatra cāpy atha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_28.19">
<l><seg type="pāda" n="a">prasenasya padaṃ gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣair āptakāribhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛkṣavantaṃ girivaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vindhyaṃ ca girim uttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.20">
<l><seg type="pāda" n="a">anveṣayan pariśrāntaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa dadarśa mahāmanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāśvaṃ hataṃ prasenaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">nāvindac caiva taṃ maṇim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.21">
<l><seg type="pāda" n="a">atha siṃhaḥ prasenasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śarīrasyāvidūrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛkṣena nihato dṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pādair ṛkṣasya sūcitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.22">
<l><seg type="pāda" n="a">pādais tair anviyāyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">guhām ṛkṣasya mādhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahaty ṛkṣabile vāṇīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śuśrāva pramaderitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.23">
<l><seg type="pāda" n="a">dhātryā kumāram ādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">sutaṃ jāmbavato nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krīḍāpayantyā maṇinā</seg> <seg type="pāda" n="d">mā rodīr ity atheritām</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="dhātry uvāca"/>

<lg xml:id="HV_28.24">
<l><seg type="pāda" n="a">siṃhaḥ prasenam avadhīt</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃho jāmbavatā hataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sukumāraka mā rodīs</seg> <seg type="pāda" n="d">tava hy eṣa syamantakaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_28.25">
<l><seg type="pāda" n="a">vyaktīkṛtaś ca śabdaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">tūrṇaṃ cāpi yayau bilam</seg> </l>
<note>k: All Mss. except Ś1 Ñ1 M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.25x438-1" n="*HV_28.25*438:1"><seg type="pāda" n="a">praviśya cāpi bhagavāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tam ṛkṣabilam añjasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.25x438-2" n="*HV_28.25*438:2"><seg type="pāda" n="a">sthāpayitvā biladvāri</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūṃl lāṅgalinā saha |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śārṅgadhanvā bilasthaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">jāmbavantaṃ dadarśa ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.26">
<l><seg type="pāda" n="a">yuyudhe vāsudevas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bile jāmbavatā saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāhubhyām eva govindo</seg> <seg type="pāda" n="d">divasān ekaviṃsatim</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.26x439-1" n="*HV_28.26*439:1"><seg type="pāda" n="a">sa vai bhagavatānena</seg> <seg type="pāda" n="b">yuyudhe svāminātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.26x439-2" n="*HV_28.26*439:2"><seg type="pāda" n="a">puruṣaṃ prākṛto matvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kupito nānubhāvavit |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.26x439-3" n="*HV_28.26*439:3"><seg type="pāda" n="a">dvaṃdvayuddhaṃ sutumulam</seg> <seg type="pāda" n="b">ubhayor vijigīṣatoḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.26x439-4" n="*HV_28.26*439:4"><seg type="pāda" n="a">āyudhāśmadrumair dorbhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kravyārthe śyenayor iva |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_28.27">
<l><seg type="pāda" n="a">praviṣṭe tu bilaṃ kṛṣṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevapuraḥsarāḥ</seg> </l>
<note>k: K3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.27x440-1" n="*HV_28.27*440:1"><seg type="pāda" n="a">adṛṣṭvā nirgamaṃ śaureḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praviṣṭasya bilaṃ janāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.27x440-2" n="*HV_28.27*440:2"><seg type="pāda" n="a">pratīkṣya dvādaśāhāni</seg> <seg type="pāda" n="b">duḥkhitāḥ svapuraṃ yayuḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">punar dvāravatīm etya</seg> <seg type="pāda" n="d">hataṃ kṛṣṇaṃ nyavedayan</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.27x441-1" n="*HV_28.27*441:1"><seg type="pāda" n="a">niśamya devakī rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇy ānakaduṃdubhiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_28.27x441-2" n="*HV_28.27*441:2"><seg type="pāda" n="a">suhṛdo jñātayo 'śocan</seg> <seg type="pāda" n="b">bilāt kṛṣṇam anirgatam |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_28.28">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsudevas tu nirjitya</seg> <seg type="pāda" n="b">jāmbavantaṃ mahābalam</seg> </l>
<note>k: For 28ab, K3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.28abx442" n="*HV_28.28ab*442"><seg type="pāda" n="a">jāmbavantaṃ vinirjitya</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevo mahābalam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lebhe jāmbavatīṃ kanyām</seg> <seg type="pāda" n="d">ṛkṣarājasya saṃmatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.29">
<l><seg type="pāda" n="a">maṇiṃ syamantakaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">jagrāhātmaviśuddhaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anunīyarkṣarājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">niryayau ca tadā bilāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: All Mss. except Ś1 Ñ1 M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_28.29x443" n="*HV_28.29*443"><seg type="pāda" n="a">dvārakām agamat kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śriyā paramayā yutaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_28.30">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ sa maṇim āhṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">viśodhyātmānam acyutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadau satrājite taṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvasātvatasaṃsadi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.31">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ mithyābhiśastena</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇenāmitraghātinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ātmā viśodhitaḥ pāpād</seg> <seg type="pāda" n="d">vinirjitya syamantakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.32">
<l><seg type="pāda" n="a">satrājito daśa tv āsan</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryās tāsāṃ śataṃ sutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">khyātimantas trayas teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaṅgakāras tu pūrvajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.33">
<l><seg type="pāda" n="a">vīro vātapatiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">upasvāvāṃs tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kumāryaś cāpi tisro vai</seg> <seg type="pāda" n="d">dikṣu khyātā narādhipa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.34">
<l><seg type="pāda" n="a">satyabhāmottamā strīṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vratinī ca dṛḍhavratā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathā padmāvatī caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāryāḥ kṛṣṇasya tā dadau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.35">
<l><seg type="pāda" n="a">sabhākṣo bhaṅgakārāt tu</seg> <seg type="pāda" n="b">nāreyaś ca narottamau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñāte guṇasaṃpannau</seg> <seg type="pāda" n="d">viśrutau guṇasaṃpadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.36">
<l><seg type="pāda" n="a">madhoḥ putrasya jajñe 'tha</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛśniḥ putro yudhājitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñāte tanayau pṛśneḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śvaphalkaś citrakas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.37">
<l><seg type="pāda" n="a">śvaphalkaḥ kāśirājasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sutāṃ bhāryām avindata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāṃdīṃ tasyās tu gāṃdītvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sadā gāḥ pradadau hi sā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāṃ jajñe tadā vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutavān iti bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akrūro 'tha mahābhāgo</seg> <seg type="pāda" n="d">yajvā vipuladakṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.39">
<l><seg type="pāda" n="a">upāsaṅgas tathā madgur</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛduraś cārimardanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">girikṣipas tathopekṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śatruhā cārimejayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.40">
<l><seg type="pāda" n="a">carmabhṛc cārivarmā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛdhram ojā naras tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvāhaprativāhau ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sundarā ca varāṅganā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.41">
<l><seg type="pāda" n="a">viśrutā sāmbamahiṣī</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyā cāsya vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpayauvanasaṃpannā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvasattvamanoharā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.42">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūreṇaugrasenyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sugātryāṃ kurunandana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sudevaś copadevaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñāte devavarcasau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.43">
<l><seg type="pāda" n="a">citrakasyābhavan putrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthur vipṛthur eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśvaseno 'śvabāhuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">supārśvakagaveṣaṇau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.44">
<l><seg type="pāda" n="a">ariṣṭanemes tu sutā</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmo dharmabhṛd eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">subāhur bahubāhuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śraviṣṭḥāśravaṇe striyau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_28.45">
<l><seg type="pāda" n="a">imāṃ mithyābhiśastiṃ yaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya samudāhṛtām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">veda mithyābhiśāpās taṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">na spṛśanti kadācana</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 29, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 22, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_29.1">
<l><seg type="pāda" n="a">yat tat satrājite kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇiratnaṃ syamantakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adāt tad dhārayad babhrur</seg> <seg type="pāda" n="d">bhojena śatadhanvanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sadā hi prārthayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">satyabhāmām aninditām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akrūro 'ntaram anvicchan</seg> <seg type="pāda" n="d">maṇiṃ caiva syamantakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.3">
<l><seg type="pāda" n="a">satrājitaṃ tato hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">śatadhanvā mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rātrau taṃ maṇim ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">tato 'krūrāya dattavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.4">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūras tu tadā ratnam</seg> <seg type="pāda" n="b">ādāya bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samayaṃ kārayāṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">nāvedyo 'haṃ tvayācyute</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.5">
<l><seg type="pāda" n="a">vayam abhyupapatsyāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇena tvāṃ pradharṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mamādya dvārakā sarvā</seg> <seg type="pāda" n="d">vaśe tiṣṭhaty asaṃśayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.6">
<l><seg type="pāda" n="a">hate pitare duḥkhārtā</seg> <seg type="pāda" n="b">satyabhāmā yaśasvinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prayayau ratham āruhya</seg> <seg type="pāda" n="d">nagaraṃ vāraṇāvatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.7">
<l><seg type="pāda" n="a">satyabhāmā tu tad vṛttaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojasya śatadhanvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhartur nivedya duḥkhārtā</seg> <seg type="pāda" n="d">pārśvasthāśrūṇy avartayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.8">
<l><seg type="pāda" n="a">pāṇḍavāṇāṃ tu dagdhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hariḥ kṛtvodakaṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kulyārthe ca sa bhrātṝṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nyayojayata sātyakim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tvaritam āgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārakāṃ madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvajaṃ halinaṃ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">idaṃ vacanam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.10">
<l><seg type="pāda" n="a">hataḥ prasenaḥ siṃhena</seg> <seg type="pāda" n="b">satrājic chatadhanvanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">syamantakaḥ sa madgāmī</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya prabhur ahaṃ vibho</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tadāroha rathaṃ śīghraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojaṃ hatvā mahābalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">syamantako mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="d">saha nau sa bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1-3 G1-3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_29.11x444-1" n="*HV_29.11*444:1"><seg type="pāda" n="a">tato rathaṃ samāruhya</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmakṛṣṇau mahābalau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.11x444-2" n="*HV_29.11*444:2"><seg type="pāda" n="a">śatadhanvavināśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">nagarād vāraṇāvatād |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.11x444-3" n="*HV_29.11*444:3"><seg type="pāda" n="a">śatadhanvā tato bhīto</seg> <seg type="pāda" n="b">vijñāyācyutam āgatam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_29.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pravavṛte yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tumulaṃ bhojakṛṣṇayoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śatadhanvā tato 'krūram</seg> <seg type="pāda" n="d">avaikṣat sarvatodiśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.13">
<l><seg type="pāda" n="a">anāptau ca vadhārhau ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā bhojajanārdanau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakto 'pi śāṭhyād dhārdikyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nākrūro 'bhyupapadyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.14">
<l><seg type="pāda" n="a">apayāne tato buddhiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojaś cakre bhayārditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hayayā pratyapadyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vikhyātā hṛdayā nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">śatayojanagāminī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhojasya vaḍavā rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">yayā kṛṣṇam ayodhayat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_29.15x445-1" n="*HV_29.15*445:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddhau bhojakṛṣṇau</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaritau tu mahābalau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.15x445-2" n="*HV_29.15*445:2"><seg type="pāda" n="a">vañcayitvā tataḥ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatadhanvātibuddhimān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.15x445-3" n="*HV_29.15*445:3"><seg type="pāda" n="a">pūrvāṃ diśaṃ jagāmāśu</seg> <seg type="pāda" n="b">hayayā vātavegayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.15x445-4" n="*HV_29.15*445:4"><seg type="pāda" n="a">atha drutam agāt kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">rathena rathināṃ varaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.15x445-5" n="*HV_29.15*445:5"><seg type="pāda" n="a">balena sahito rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">prayayau tasya mārgaṇe |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_29.16">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣīṇāṃ javena hṛdayām</seg> <seg type="pāda" n="b">adhvanaḥ śatayojane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭvā rathasya svāṃ vṛddhiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śatadhanvānam ārdayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tasyā hayāyās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śramāt khedāc ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kham utpetur atha prāṇāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇo rāmam athābravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tiṣṭhasveha mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭadoṣā hayā mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">padbhyāṃ gatvā hariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">maṇiratnaṃ syamantakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.19">
<l><seg type="pāda" n="a">padbhyām eva tato gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">śatadhanvānam acyutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mithilām abhito rājañ</seg> <seg type="pāda" n="d">jaghāna paramāstravit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.20">
<l><seg type="pāda" n="a">syamantakaṃ ca nāpaśyad</seg> <seg type="pāda" n="b">dhatvā bhojaṃ mahābalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivṛttaṃ cābravīt kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnaṃ dehīti lāṅgalī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.21">
<l><seg type="pāda" n="a">nāstīti kṛṣṇaś covāca</seg> <seg type="pāda" n="b">tato rāmo ruṣānvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhikśabdapūrvam asakṛt</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyuvāca janārdanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.22">
<l><seg type="pāda" n="a">bhrātṛtvān marṣayāmy eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">svasti te 'stu vrajāmy aham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtyaṃ na me dvārakayā</seg> <seg type="pāda" n="d">na tvayā na ca vṛṣṇibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.23">
<l><seg type="pāda" n="a">praviveśa tato rāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">mithilām arimardanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvakāmair upacitair</seg> <seg type="pāda" n="d">maithilenābhipūjitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.24">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn eva kāle tu</seg> <seg type="pāda" n="b">babhrur matimatāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nānārūpān kratūn sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">ājahāra nirargalān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.25">
<l><seg type="pāda" n="a">dīkṣāmayaṃ sa kavacaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣārthaṃ praviveśa ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">syamantakakṛte prājño</seg> <seg type="pāda" n="d">gāṃdīputro mahāyaśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.26">
<l><seg type="pāda" n="a">arthān ratnāni cāgryāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">dravyāṇi vividhāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">yajñeṣu viniyojayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.27">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūrayajñā iti te</seg> <seg type="pāda" n="b">khyātās tasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahvannadakṣiṇāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvakāmapradāyinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.28">
<l><seg type="pāda" n="a">atha duryodhano rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">gatvā sa mithilāṃ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gadāśikṣāṃ tato divyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">balabhadrād avāptavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.29">
<l><seg type="pāda" n="a">prasādya tu tato rāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ānīto dvārakām eva</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇena ca mahātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.30">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūras tv andhakaiḥ sārdham</seg> <seg type="pāda" n="b">apāyād bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatvā satrājitaṃ yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">sahabandhuṃ mahābalī</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_29.30x446-1" n="*HV_29.30*446:1"><seg type="pāda" n="a">śvaphalkatanayāyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tārāyāṃ narasattamau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.30x446-2" n="*HV_29.30*446:2"><seg type="pāda" n="a">bhaṅgakārasya tanayau</seg> <seg type="pāda" n="b">viśrutau ca mahābalau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.30x446-3" n="*HV_29.30*446:3"><seg type="pāda" n="a">jajñāte 'ndhakamukhyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śatrughno bandhumāṃś ca tau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.30x446-4" n="*HV_29.30*446:4"><seg type="pāda" n="a">varāt tu bhaṅgakārasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sa kṛṣṇapratimo 'bhavat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_29.31">
<l><seg type="pāda" n="a">jñātibhedabhayāt kṛṣṇas</seg> <seg type="pāda" n="b">tam upekṣitavān atha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apayāte tadākrūre</seg> <seg type="pāda" n="d">nāvarṣat pākaśāsanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.32">
<l><seg type="pāda" n="a">anāvṛṣṭyā tadā rāṣṭram</seg> <seg type="pāda" n="b">abhavad bahudhā kṛśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ prasādayām āsur</seg> <seg type="pāda" n="d">akrūraṃ kukurāndhakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.33">
<l><seg type="pāda" n="a">punar dvāravatīṃ prāpte</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmin dānapatau tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pravavarṣa sahasrākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kacche jalanidhes tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.34">
<l><seg type="pāda" n="a">kanyāṃ ca vāsudevāya</seg> <seg type="pāda" n="b">svasāraṃ śīlasaṃmatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akrūraḥ pradadau dhīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">prītyarthaṃ kurunandana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.35">
<l><seg type="pāda" n="a">atha vijñāya yogena</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo babhrugataṃ maṇim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sabhāmadhyagataṃ prāha</seg> <seg type="pāda" n="d">tam akrūraṃ janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.36">
<l><seg type="pāda" n="a">yat tad ratnaṃ maṇivaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tava hastagataṃ vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tat prayacchasva mānārha</seg> <seg type="pāda" n="d">mayi mānāryakaṃ kṛthāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.37">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaṣṭivarṣagate kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">yad roṣo 'bhūt tadā mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa saṃrūḍho 'sakṛtprāptas</seg> <seg type="pāda" n="d">tataḥ kālātyayo mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kṛṣṇasya vacanāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvasātvatasaṃsadi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradadau taṃ maṇiṃ babhrur</seg> <seg type="pāda" n="d">akleśena mahāmatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tam āryavatprāptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">babhror hastād ariṃdamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadau hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇas</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ maṇiṃ babhrave punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_29.40">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kṛṣṇahastāt saṃprāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇiratnaṃ syamantakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ābadhya gāṃdinīputro</seg> <seg type="pāda" n="d">virarājāṃśumān iva</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 Dn Ds D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_29.40x447-1" n="*HV_29.40*447:1"><seg type="pāda" n="a">yas tv evaṃ śṛṇuyān nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śucir bhūtvā samāhitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.40x447-2" n="*HV_29.40*447:2"><seg type="pāda" n="a">sukhānāṃ tat sakalpānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">phalabhāgī bhaviṣyati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.40x447-3" n="*HV_29.40*447:3"><seg type="pāda" n="a">ā brahmabhavanāc cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśaḥkhyātir na saṃśayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.40x447-4" n="*HV_29.40*447:4"><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyati naraśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">satyam etad bravīmi te |</seg> </l>
<note>k: D6 T G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_29.40x448-1" n="*HV_29.40*448:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ sarve yaduvarā</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛṣṭāḥ prāñjalayas tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_29.40x448-2" n="*HV_29.40*448:2"><seg type="pāda" n="a">vavandire mahātmānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ kamalalocanam |</seg> </l>
<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 30, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 23, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_30.1">
<l><seg type="pāda" n="a">vistareṇaiva sarvāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">karmāṇi ripughātinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrotum icchāmy aśeṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">hareḥ kṛṣṇasya dhīmataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After the ref., N (except Ś1) T1.3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_30.1x449-1" n="*HV_30.1*449:1"><seg type="pāda" n="a">prādurbhāvaḥ purāṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇor amitatejasaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.1x449-2" n="*HV_30.1*449:2"><seg type="pāda" n="a">satāṃ kathayatāṃ eva</seg> <seg type="pāda" n="b">vārāha iti naḥ śrutam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.1x449-3" n="*HV_30.1*449:3"><seg type="pāda" n="a">na jāne tasya caritaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhiṃ naiva ca vistaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.1x449-4" n="*HV_30.1*449:4"><seg type="pāda" n="a">na karmaguṇasaṃtānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na hetuṃ na manīṣitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.1x449-5" n="*HV_30.1*449:5"><seg type="pāda" n="a">kimātmako varāhaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">kā mūrtiḥ kā ca devatā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.1x449-6" n="*HV_30.1*449:6"><seg type="pāda" n="a">kimācāraḥ prabhāvo vā</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ vā tena purā kṛtam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.1x449-7" n="*HV_30.1*449:7"><seg type="pāda" n="a">yajñārthaṃ samavetānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">miṣatāṃ ca dvijanmanām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.1x449-8" n="*HV_30.1*449:8"><seg type="pāda" n="a">mahāvarāhacaritaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇadvaipāyaneritam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.1x449-9" n="*HV_30.1*449:9"><seg type="pāda" n="a">yathā nārāyaṇo brahman</seg> <seg type="pāda" n="b">vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.1x449-10" n="*HV_30.1*449:10"><seg type="pāda" n="a">daṃṣṭrayā gāṃ samudrasthāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ujjahārārisūdanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_30.2">
<l><seg type="pāda" n="a">karmaṇām ānupūrvyā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvāś ca ye vibhoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yā cāsya prakṛtir brahmaṃs</seg> <seg type="pāda" n="d">tāṃ ca vyākhyātum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.3">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ ca bhagavān viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sureśo 'riniṣūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudevakule dhīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudevatvam āgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.4">
<l><seg type="pāda" n="a">amarair āvṛtaṃ puṇyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyakṛdbhir alaṃkṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devalokaṃ samutsṛjya</seg> <seg type="pāda" n="d">martyalokam ihāgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.5">
<l><seg type="pāda" n="a">devamānuṣayor netā</seg> <seg type="pāda" n="b">dyor bhuvaḥ prabhavo vibhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kimarthaṃ divvyam ātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mānuṣye saṃnyayojayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.6">
<l><seg type="pāda" n="a">yaś cakraṃ vartayaty eko</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣāṇām anāmayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānuṣye sa kathaṃ buddhiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.7">
<l><seg type="pāda" n="a">gopāyanaṃ yaḥ kurute</seg> <seg type="pāda" n="b">jagataḥ sārvalaukikam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="d">gopatvam agamad vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.8">
<l><seg type="pāda" n="a">mahābhūtāni bhūtātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">yo dadhāra cakāra ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe</seg> <seg type="pāda" n="d">striyā bhūcarayā dhṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.9">
<l><seg type="pāda" n="a">yena lokān kramair jitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">tribhis trīṃs tridaśepsayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthāpitā jagato mārgās</seg> <seg type="pāda" n="d">trivargaprabhavās trayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.10">
<l><seg type="pāda" n="a">yo 'ntakāle jagat pītvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā toyamayaṃ vapuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokam ekārṇavaṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛśyādṛśyena vartmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.11">
<l><seg type="pāda" n="a">yaḥ purāṇe purāṇātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">vārāhaṃ vapur āsthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣāṇāgreṇa vasudhām</seg> <seg type="pāda" n="d">ujjahārārisūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.12">
<l><seg type="pāda" n="a">yaḥ purā puruhūtārthe</seg> <seg type="pāda" n="b">trailokyam idam avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadau jitvā vasumatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">surāṇāṃ surasattamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.13">
<l><seg type="pāda" n="a">yena saiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">dvidhā kṛtvā ca tat punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvadaityo mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="d">hiraṇyakaśipur hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.14">
<l><seg type="pāda" n="a">yaḥ purā hy analo bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">aurvaḥ saṃvartako vibhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pātālastho 'rṇavagataṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">papau toyamayaṃ haviḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sahasracaraṇaṃ brahman</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasrāṃśuṃ sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasraśirasaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yam āhur vai yuge yuge</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.16">
<l><seg type="pāda" n="a">nābhyaraṇyāṃ samutpannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yasya paitāmahaṃ gṛham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekārṇavagate loke</seg> <seg type="pāda" n="d">tat paṅkajam apaṅkajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.17">
<l><seg type="pāda" n="a">yena te nihatā daityāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāme tārakāmaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvadevamayaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvāyudhadharaṃ vapuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">garuḍasthena cotsiktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">kālanemir nipātitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.3 Ñ2.3 V B Dn Ds D2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_30.17x450" n="*HV_30.17*450"><seg type="pāda" n="a">nirjitaś ca mahādaityas</seg> <seg type="pāda" n="b">tārakaś ca mahāsuraḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_30.18">
<l><seg type="pāda" n="a">uttarānte samudrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣīrodasyāmṛtodadheḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaḥ śete śāśvataṃ yogam</seg> <seg type="pāda" n="d">āsthāya timiraṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.19">
<l><seg type="pāda" n="a">surāraṇir garbham adhatta divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tapaḥprakarṣād aditiḥ purāṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakraṃ ca yo daityagaṇāvaruddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">garbhāvasāne nakṛśaṃ cakāra</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.20">
<l><seg type="pāda" n="a">padāni yo lokapadāni kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">cakāra daityān salilāśayasthān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtvā ca devāṃs tridivasya devāṃś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakre sureśaṃ puruhūtam eva</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T G1.3.4 (G5 after 21) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_30.20x451" n="*HV_30.20*451"><seg type="pāda" n="a">pātrāṇi dakṣiṇā dīkṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">camasolūkhalāni ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_30.21">
<l><seg type="pāda" n="a">gārhapatyena vidhinā</seg> <seg type="pāda" n="b">anvāhāryeṇa karmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agnim āhavanīyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vedīṃ caiva kuśān sruvam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.22">
<l><seg type="pāda" n="a">prokṣaṇīyaṃ dhruvāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">āvabhṛthyaṃ tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arāṃs trīṇi ca yaś cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">havyakavyapradān makhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.23">
<l><seg type="pāda" n="a">havyādāṃś ca surāṃś cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">kavyādāṃś ca pitṝn api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāgārthe yajñavidhinā</seg> <seg type="pāda" n="d">yogajño yajñakarmaṇi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.24">
<l><seg type="pāda" n="a">yūpān samit srucaṃ somaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pavitraṃ paridhīn api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñiyāni ca dravyāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">yajñāṃś ca cayanānalān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sadasyāny ajamānāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">medhādīṃś ca kratūttamān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.25">
<l><seg type="pāda" n="a">vibabhāja purā yaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pārameṣṭhyena karmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugānurūpaṃ yaḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">lokān anu parikraman</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.26">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kalās traikālyam eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">muhūrtās tithayo māsā</seg> <seg type="pāda" n="d">dinasaṃvatsarās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.27">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛtavaḥ kālayogāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pramāṇaṃ vividhaṃ nṛṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyuḥ kṣetrāṇy upacayo</seg> <seg type="pāda" n="d">lakṣaṇaṃ rūpasauṣṭhavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.28">
<l><seg type="pāda" n="a">trayo varṇās trayo lokās</seg> <seg type="pāda" n="b">traividyaṃ pāvakās trayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">traikālyaṃ trīṇi karmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">trayo 'pāyās trayo guṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sṛṣṭā lokās trayo 'nantā</seg> <seg type="pāda" n="f">yenānantyena vartmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvabhūtaguṇasraṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvabhūtaguṇātmakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛṇām indriyapūrveṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">yogena ramate ca yaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">gatāgatābhyāṃ yo netā</seg> <seg type="pāda" n="f">tatreha ca vidhīśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.30">
<l><seg type="pāda" n="a">yo gatir dharmayuktānām</seg> <seg type="pāda" n="b">agatiḥ pāpakarmaṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāturvarṇyasya prabhavaś</seg> <seg type="pāda" n="d">cāturvarṇyasya rakṣitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.31">
<l><seg type="pāda" n="a">cāturvidyasya yo vettā</seg> <seg type="pāda" n="b">cāturāśramyasaṃśrayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">digantaro nabhobhūto</seg> <seg type="pāda" n="d">vāyur vāyuvibhāvanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.32">
<l><seg type="pāda" n="a">candrasūryadvayaṃ jyotir</seg> <seg type="pāda" n="b">yogīśaḥ kṣaṇadātanuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaḥ paraṃ śrūyate jyotir</seg> <seg type="pāda" n="d">yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_30.33">
<l><seg type="pāda" n="a">yaḥ paraṃ prāha parataḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paraṃ yaḥ paramātmavān</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V2.3 B Dn Ds D3.4.6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_30.33x452-1" n="*HV_30.33*452:1"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇaparā vedā</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇaparāḥ kriyāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.33x452-2" n="*HV_30.33*452:2"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇaparo dharmo</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇaparā gatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.33x452-3" n="*HV_30.33*452:3"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇaparaṃ satyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇaparaṃ tapaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_30.33x452-4" n="*HV_30.33*452:4"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇaparo mokṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇaparaṃ param |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādityādis tu yo divyo</seg> <seg type="pāda" n="d">yaś ca daityāntako vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.34">
<l><seg type="pāda" n="a">yugānteṣv antako yaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yaś ca lokāntakāntakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">setur yo lokasetūnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">medhyo yo medhyakarmaṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.35">
<l><seg type="pāda" n="a">vedyo yo vedaviduṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhur yaḥ prabhavātmanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">somabhūtaś ca bhūtānām</seg> <seg type="pāda" n="d">agnibhūto 'gnivarcasām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.36">
<l><seg type="pāda" n="a">manuṣyāṇāṃ manobhūtas</seg> <seg type="pāda" n="b">tapobhūtas tapasvinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vinayo nayavṛttānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tejas tejasvinām api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.37">
<l><seg type="pāda" n="a">sargakāraś ca sargāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lokahetur anuttamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vigraho vigrahārhāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gatir gatimatām api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.38">
<l><seg type="pāda" n="a">ākāśaprabhavo vāyur</seg> <seg type="pāda" n="b">vāyuprāṇo hutāśanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devā hutāśanaprāṇāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāṇo 'gner madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.39">
<l><seg type="pāda" n="a">rasād vai śoṇitaṃ bhavati</seg> <seg type="pāda" n="b">śoṇitān māṃsam ucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māṃsāt tu medaso janma</seg> <seg type="pāda" n="d">medaso 'sthi nirucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.40">
<l><seg type="pāda" n="a">asthno majjā samabhavan</seg> <seg type="pāda" n="b">majjāyāḥ śukrasaṃbhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śukrād narbhaḥ samabhavad</seg> <seg type="pāda" n="d">rasamūlena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.41">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāpāṃ prathamo bhāgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa saumyo rāśir ucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">garbhoṣmasaṃbhavo jñeyo</seg> <seg type="pāda" n="d">dvitīyo rāśir ucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.42">
<l><seg type="pāda" n="a">śukraṃ somātmakaṃ vidyād</seg> <seg type="pāda" n="b">ārtavaṃ pāvakātmakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāvau rasānugāv etau</seg> <seg type="pāda" n="d">vīryaṃ ca śaśipāvakau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.43">
<l><seg type="pāda" n="a">kaphavarge bhavec chukraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pittavarge ca śoṇitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaphasya hṛdayaṃ sthānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.44">
<l><seg type="pāda" n="a">dehasya madhye hṛdayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthānaṃ tu manasaḥ smṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nābhikaṇṭhāntarasthas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">tatra devo hutāśanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.45">
<l><seg type="pāda" n="a">manaḥ prajāpatir jñeyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaphaḥ somo vibhāvyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pittam agniḥ smṛtas tv evam</seg> <seg type="pāda" n="d">agnīṣomamayaṃ jagat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.46">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ pravartite garbhe</seg> <seg type="pāda" n="b">vartite 'rbudasaṃnibhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāyuḥ praveśanaṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃgataḥ paramātmanā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 46, K2-6 Ñ V B1.2 Dn Ds D1-4.5 (marg.) T G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_30.46x453" n="*HV_30.46*453"><seg type="pāda" n="a">tato 'ṅgāni visṛjati</seg> <seg type="pāda" n="b">bibharti parivartayan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_30.47">
<l><seg type="pāda" n="a">sa pañcadhā śarīrastho</seg> <seg type="pāda" n="b">bhidyate vardhate punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāṇāpānau samānaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">udāno vyāna eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.48">
<l><seg type="pāda" n="a">prāṇo 'sya prathamaṃ sthānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vardhayan parivartate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apānaḥ paścimaṃ kāyam</seg> <seg type="pāda" n="d">udānordhvaṃ śarīriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.49">
<l><seg type="pāda" n="a">vyāno vyāyacchate yena</seg> <seg type="pāda" n="b">samānaḥ saṃnivartate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūtāvāptis tatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">jāyatendriyagocarā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.50">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthivī vāyur ākāśam</seg> <seg type="pāda" n="b">āpo jyotiś ca pañcamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyendriyāṇi śiṣṭāni</seg> <seg type="pāda" n="d">svaṃ svaṃ yogaṃ pracakrire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.51">
<l><seg type="pāda" n="a">pārthivaṃ deham āhus tu</seg> <seg type="pāda" n="b">prāṇātmānaṃ ca mārutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">chidrāṇy ākāśayonīni</seg> <seg type="pāda" n="d">jalasrāvaḥ pravartate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.52">
<l><seg type="pāda" n="a">jyotiś cakṣuṣi tejaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ yantṛ manaḥ smṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">grāmyāś ca viṣayāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">yasya vīryāt pravartitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.53">
<l><seg type="pāda" n="a">ity etān puruṣaḥ sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">sṛjaṃl lokān sanātanān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naidhane 'smin kathaṃ loke</seg> <seg type="pāda" n="d">naratvaṃ viṣṇur āgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.54">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa me saṃśayo brahmann</seg> <seg type="pāda" n="b">eṣa me vismayo mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ gatir gatimatām</seg> <seg type="pāda" n="d">āpanno mānuṣīṃ tanum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.55">
<l><seg type="pāda" n="a">śruto me svasya vaṃśasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvajānāṃ ca saṃbhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrotum icchāmi viṣṇos tu</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇīnāṃ ca yathākramam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.56">
<l><seg type="pāda" n="a">āścaryaṃ paramaṃ viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">devair daityaiś ca kathyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇor utpattim āścaryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mamācakṣva mahāmune</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_30.57">
<l><seg type="pāda" n="a">etad āścaryam ākhyānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kathayasva sukhāvaham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prakhyātabalavīryasya</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṇor amitatejasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">karmaṇāścaryabhūtasya</seg> <seg type="pāda" n="f">viṣṇos tattvam ihocyatām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G M3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_30.57x454" n="*HV_30.57*454"><seg type="pāda" n="a">vyāpino devadevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃbhavaṃ vaktum arhasi |</seg> </l>
<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 31, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 23, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_31.1">
<l><seg type="pāda" n="a">praśnabhāro mahāṃs tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayoktaḥ śārṅgadhanvani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathāśakti tu vakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyatāṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.2">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣṇoḥ prabhāvaśravaṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">diṣṭyā te matir utthitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hanta viṣṇoḥ samastās tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śṛṇu divyāḥ pravṛttayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sahasrāsyaṃ sahasrākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasracaraṇaṃ ca yam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasraśirasaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sahasrakaram avyayam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.3x455-1" n="*HV_31.3*455:1"><seg type="pāda" n="a">sahasrayugaparyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasraparivatsaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.3x455-2" n="*HV_31.3*455:2"><seg type="pāda" n="a">sahasraśatadhā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pralayaṃ kārayet tu yaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sahasrajihvaṃ bhāsvantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasramukuṭaṃ prabhum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasradaṃ sahasrādiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sahasrabhujam avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.5">
<l><seg type="pāda" n="a">savanaṃ havanaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">havyaṃ hotāram eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pātrāṇi ca pavitrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">vediṃ dīkṣāṃ caruṃ sruvam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.6">
<l><seg type="pāda" n="a">sruksomaśūrpam upabhṛt</seg> <seg type="pāda" n="b">prokṣaṇīṃ dakṣiṇāyanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adhvaryuṃ sāmagaṃ vipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sadasyaṃ sadanaṃ savam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.7">
<l><seg type="pāda" n="a">yūpaṃ samitsruvaṃ darvīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">camasolūkhalāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāgvaṃśaṃ yajñabhūmiṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">hotāraṃ cayanaṃ ca yat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.8">
<l><seg type="pāda" n="a">hrasvāny atipramāṇāni</seg> <seg type="pāda" n="b">sthāvarāṇi carāṇi ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāyaścittāni cārghyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sthaṇḍilāni kuśāṃs tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.9">
<l><seg type="pāda" n="a">mantraṃ yajñavahaṃ vahniṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāgaṃ bhāgavahaṃ ca yat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agrebhujaṃ somabhujaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hutārciṣam udāyudham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">āhur vedavido viprā</seg> <seg type="pāda" n="f">yaṃ yajñaṃ śāśvataṃ vibhum</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_31.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya viṣṇoḥ sureśasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīvatsāṅkasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prādurbhāvasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">samatītāny anekaśaḥ</seg> </l>
<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.10x456" n="*HV_31.10*456"><seg type="pāda" n="a">sarvayajñamukhaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvayajñapravartinam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bhūyaś caiva bhaviṣyantīty</seg> <seg type="pāda" n="f">evam āha pitāmahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.11">
<l><seg type="pāda" n="a">yat pṛcchasi mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">divyāṃ puṇyāṃ kathāṃ śubhām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kimarthaṃ bhagavān viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevakule 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 Dn Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.11cx457-1" n="*HV_31.11c*457:1">sureśo ripusūdanaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_31.11cx457-2" n="*HV_31.11c*457:2">devalokaṃ samutsṛjya |</l>
<lg xml:id="HV_31.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu sarvam aśeṣataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsudevasya māhātmyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">caritaṃ ca mahādyuteḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.13">
<l><seg type="pāda" n="a">hitārthaṃ suramartyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ prabhavāya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahuśaḥ sarvabhūtātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">prādurbhavati kāryataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prādurbhāvāṃś ca vakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="f">puṇyān devaguṇair yutān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T1.3.4 G4.5 K2 (after 13d) G3 (after *461) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.13x458-1" n="*HV_31.13*458:1"><seg type="pāda" n="a">chāndasībhir udārābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutibhiḥ samalaṃkṛtān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.13x458-2" n="*HV_31.13*458:2"><seg type="pāda" n="a">śuciḥ prayatavāg bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">nibodha janamejaya |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.13x458-3" n="*HV_31.13*458:3"><seg type="pāda" n="a">idaṃ purāṇaṃ paramaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyaṃ vedaiś ca saṃmitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.13x458-4" n="*HV_31.13*458:4"><seg type="pāda" n="a">hanta te kathayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇor divyāṃ kathāṃ śṛṇu |</seg> </l>
<note>k: K2.3 Ñ2.3 V B D(except D1.3) G4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.13x459-1" n="*HV_31.13*459:1"><seg type="pāda" n="a">yadā yadā hi dharmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">glānir bhavati bhārata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.13x459-2" n="*HV_31.13*459:2"><seg type="pāda" n="a">dharmasaṃsthāpanārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā saṃbhavati prabhuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.13x459-3" n="*HV_31.13*459:3"><seg type="pāda" n="a">tasya hy ekā mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrtir bhavati sattama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.13x459-4" n="*HV_31.13*459:4"><seg type="pāda" n="a">nityaṃ diviṣṭhā yā rājaṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tapaś carati duścaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.13x459-5" n="*HV_31.13*459:5"><seg type="pāda" n="a">dvitīyā cāsya śayane</seg> <seg type="pāda" n="b">nidrāyogam upāyayau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.13x459-6" n="*HV_31.13*459:6"><seg type="pāda" n="a">prajāsaṃhārasargārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kim adhyātmavicintakam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.14">
<l><seg type="pāda" n="a">suptvā yugasahasraṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhavati kāryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrṇe yugasahasre tu</seg> <seg type="pāda" n="d">devadevo jagatpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.4, Ñ, V, B, Dn, Ds, D2-6, T1.3.4 K1.3(after 15) D1(after 15ab) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.14x460" n="*HV_31.14*460"><seg type="pāda" n="a">pitāmaho lokapālāś</seg> <seg type="pāda" n="b">candrādityau hutāśanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.15">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmā ca kapilaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">parameṣṭhī tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devāḥ saptarṣayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tryambakaś ca mahāyaśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K, Ñ, V, B, D, T1.3.4, G3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.15x461" n="*HV_31.15*461"><seg type="pāda" n="a">vāyuḥ samudrāḥ śailāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya dehe samāśritāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sanatkumāraś ca mahānubhāvo</seg> <seg type="pāda" n="b">manur mahātmā bhagavān prajākaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purāṇadevo 'tha purāṇi cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">pradīptavaiśvānaratulyatejāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.17">
<l><seg type="pāda" n="a">yena cārṇavamadhyasthau</seg> <seg type="pāda" n="b">naṣṭe sthāvarajaṃgame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naṣṭe devāsuranare</seg> <seg type="pāda" n="d">pranaṣṭoragarākṣase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.18">
<l><seg type="pāda" n="a">yoddhukāmau sudurdharṣau</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavau madhukaiṭabhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatau prabhavatā tena</seg> <seg type="pāda" n="d">tayor dattvāmitaṃ varam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.19">
<l><seg type="pāda" n="a">purā kamalanābhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">svapataḥ sāgarāmbhasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puṣkare yatra saṃbhūtā</seg> <seg type="pāda" n="d">devāḥ sarṣigaṇāḥ purā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.20">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa pauṣkarako nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purāṇaṃ kathyate yatra</seg> <seg type="pāda" n="d">vedaśrutisamāhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.21">
<l><seg type="pāda" n="a">vārāhas tu śrutisukhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvo mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="d">vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2, Ñ, V, B, Ds, D1.2.5.6, T, G, M3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.21x462" n="*HV_31.21*462"><seg type="pāda" n="a">mahīṃ sāgaraparyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saśailavanakānanām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.22">
<l><seg type="pāda" n="a">vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kratudantaś citīmukhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agnijihvo darbhalomā</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmaśīrṣo mahātapāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.23">
<l><seg type="pāda" n="a">ahorātrekṣaṇo divyo</seg> <seg type="pāda" n="b">vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājyanāsaḥ sruvas tuṇḍaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sāmaghoṣasvano mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.24">
<l><seg type="pāda" n="a">dharmasatyamayaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">kramavikramasatkṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāyaścittanakho dhīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paśujānur mahāvṛṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.25">
<l><seg type="pāda" n="a">udgātrāntro homaliṅgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">phalabījamahauṣadhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāyvantarātmā mantrasphig</seg> <seg type="pāda" n="d">vikṛtaḥ somaśoṇitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.26">
<l><seg type="pāda" n="a">vediskandho havirgandho</seg> <seg type="pāda" n="b">havyakavyātivegavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāgvaṃśakāyo dyutimān</seg> <seg type="pāda" n="d">nānādīkṣābhir ācitaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_31.27">
<l><seg type="pāda" n="a">dakṣiṇāhṛdayo yogī</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāsatramayo mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upākarmeṣṭharucakaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pravargyāvartabhūṣaṇaḥ</seg> </l>
<note>k: All Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.27x463" n="*HV_31.27*463"><seg type="pāda" n="a">nānāchandogatipatho</seg> <seg type="pāda" n="b">guhyopaniṣadāsanaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">chāyāpatnīsahāyo vai</seg> <seg type="pāda" n="f">maṇiśṛṅga ivocchritaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M4 D6 (after 28ab) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.27x464" n="*HV_31.27*464"><seg type="pāda" n="a">rasātalatale magnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rasātalatalaṃ gataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.28">
<l><seg type="pāda" n="a">mahīṃ sāgaraparyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saśailavanakānanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekārṇavajale bhraṣṭām</seg> <seg type="pāda" n="d">ekārṇavagatiḥ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G1-3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.28x465-1" n="*HV_31.28*465:1"><seg type="pāda" n="a">pūrvaṃ lokahitārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">daṃṭrābhyām ujjahāra gām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.28x465-2" n="*HV_31.28*465:2"><seg type="pāda" n="a">tataḥ svasthānam ānīya</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivīṃ pṛthivīśvaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.28x465-3" n="*HV_31.28*465:3"><seg type="pāda" n="a">mumoca pūrvaṃ manasā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārayitvā dharādharān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.28x465-4" n="*HV_31.28*465:4"><seg type="pāda" n="a">sadyo jagāma nirvāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">medinī tasya dhāraṇāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.28x465-5" n="*HV_31.28*465:5"><seg type="pāda" n="a">cakāra ca namaskāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmai devāya vedhase |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.29">
<l><seg type="pāda" n="a">daṃṣṭrayā yaḥ samuddhṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ hitakāmyayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasraśīrṣo devādiś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakāra jagatīṃ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.30">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ yajñavarāheṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtvā bhūtahitārthinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uddhṛtā pṛthivī devī</seg> <seg type="pāda" n="d">sāgarāmbudharā purā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.31">
<l><seg type="pāda" n="a">vārāha eṣa kathito</seg> <seg type="pāda" n="b">nārasiṃham ataḥ śṛṇu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatra bhūtvā mṛgendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">hiraṇyakaśipur hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.32">
<l><seg type="pāda" n="a">purā kṛtayuge rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">surārir baladarpitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityānām ādipuruṣaś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakāra tapa uttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.33">
<l><seg type="pāda" n="a">daśa varśasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">śatāni daśa pañca ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jalopavāsas tasyāsīt</seg> <seg type="pāda" n="d">sthānamaunadṛḍhavrataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śamadamābhyāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmacaryeṇa cānagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmā prītamanās tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">tapasā niyamena ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.35">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ vai svayaṃbhūr bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">svayam āgamya bhūpate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vimānenārkavarṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">haṃsayuktena bhāsvatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.36">
<l><seg type="pāda" n="a">ādityair vasubhiḥ sādhyair</seg> <seg type="pāda" n="b">marudbhir daivataiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rudrair viśvasahāyaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.37">
<l><seg type="pāda" n="a">diśābhir vidiśābhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nadībhiḥ sāgarais tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nakṣatraiś ca muhūrtaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">khecaraiś ca mahāgrahaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.38">
<l><seg type="pāda" n="a">devarṣibhis tapovṛddhaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">siddhaiḥ saptarṣibhis tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājarṣibhiḥ puṇyatamair</seg> <seg type="pāda" n="d">gandharvair apsarogaṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.39">
<l><seg type="pāda" n="a">carācaraguruḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛtaḥ sarvaiḥ surais tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="d">daityaṃ vacanam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.40">
<l><seg type="pāda" n="a">prīto 'smi tava bhaktasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tapasānena suvrata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varaṃ varaya bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">yatheṣṭaṃ kāmam āpnuhi</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="hiraṇyakaśipur uvāca"/>

<lg xml:id="HV_31.41">
<l><seg type="pāda" n="a">na devāsuragandharvā</seg> <seg type="pāda" n="b">na yakṣoragarākṣsāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na mānuṣāḥ piśācā vā</seg> <seg type="pāda" n="d">hanyur māṃ devasattama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.42">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kruddhā lokapitāmaha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śapeyus tapasā yuktā</seg> <seg type="pāda" n="d">varam etaṃ vṛṇomy aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.43">
<l><seg type="pāda" n="a">na śastreṇa na cāstreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">giriṇā pādapena vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na śuṣkeṇa na cārdreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">syān na cānyena me vadhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T1.3.4 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.43x466-1" n="*HV_31.43*466:1"><seg type="pāda" n="a">pāṇiprahāreṇaikena</seg> <seg type="pāda" n="b">sabhṛtyabalavāhanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.43x466-2" n="*HV_31.43*466:2"><seg type="pāda" n="a">yo māṃ nāśayituṃ śaktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa me mṛtyur bhaviṣyati |</seg> </l>
<note>k: M2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.43x467-1" n="*HV_31.43*467:1"><seg type="pāda" n="a">nākāśe vā na bhūmau vā</seg> <seg type="pāda" n="b">rātrau vā divase 'pi vā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.43x467-2" n="*HV_31.43*467:2"><seg type="pāda" n="a">nāntar vā na bahir vāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">syād vadho me pitāmaha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.43x467-3" n="*HV_31.43*467:3"><seg type="pāda" n="a">paśubhir vā mṛgendrair vā</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣibhir vā sarīsṛpaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.44">
<l><seg type="pāda" n="a">bhaveyam aham evārkaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">somo vāyur hutāśanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">salilaṃ cāntarikṣaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nakṣatrāṇi diśo daśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.45">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ krodhaś ca kāmaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇo vāsavo yamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanadaś ca dhanādhyakṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 V2.3 Dn D1.2.5 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_31.45x468-1" n="*HV_31.45*468:1"><seg type="pāda" n="a">evam uktas tu daityena</seg> <seg type="pāda" n="b">svayaṃbhur bhagavāṃs tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.45x468-2" n="*HV_31.45*468:2"><seg type="pāda" n="a">uvāca daityarājaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prahasan nṛpasattama |</seg> </l>
<note>k: Ds1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.45x469" n="*HV_31.45*469"><seg type="pāda" n="a">na divā na ca rātrau vā</seg> <seg type="pāda" n="b">na me mṛtyur bhaviṣyati |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="brahmovāca"/>

<lg xml:id="HV_31.46">
<l><seg type="pāda" n="a">ete divyā varās tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā dattās tavādbhutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvān kāmān imāṃs tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.47">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā tu bhagavāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagāmākāśam eva ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vairājaṃ brahmasadanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmarṣigaṇasevitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2-4 Ñ2.3 V B Dn D1.2.4-6 T3.4 Ds(after 48) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.47x470-1" n="*HV_31.47*470:1"><seg type="pāda" n="a">śrutvā devā varaṃ taṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dattaṃ salilayoninā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.47x470-2" n="*HV_31.47*470:2"><seg type="pāda" n="a">vibhuṃ vijñāpayām āsur</seg> <seg type="pāda" n="b">devāḥ śakrapurogamāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.48">
<l><seg type="pāda" n="a">tato devāś ca nāgāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvā munayas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varapradānaṃ śrutvaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">pitāmaham upasthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="devā ūcuḥ"/>

<lg xml:id="HV_31.49">
<l><seg type="pāda" n="a">varadānena bhagavan</seg> <seg type="pāda" n="b">vadhiṣyati sa no 'suraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tat prasīdasva bhagavan</seg> <seg type="pāda" n="d">vadho 'sya pravicintyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.50">
<l><seg type="pāda" n="a">bhagavān sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sraṣṭā ca havyakavyānām</seg> <seg type="pāda" n="d">avyaktaḥ prakṛtir dhruvaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.51">
<l><seg type="pāda" n="a">tato lokahitaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā devaḥ prajāpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">provāca bhagavān vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvān devagaṇāṃs tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.52">
<l><seg type="pāda" n="a">avaśyaṃ tridaśās tena</seg> <seg type="pāda" n="b">prāptavyaṃ tapasaḥ phalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapaso 'nte 'sya bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="d">vadhaṃ viṣṇuḥ kariṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.53">
<l><seg type="pāda" n="a">etac chrutvā surāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">vākyaṃ paṅkajajanmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svāni sthānāni divyāni</seg> <seg type="pāda" n="d">jagmus te vai mudā yutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.54">
<l><seg type="pāda" n="a">labdhamātre vare cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāḥ so 'bādhata prajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hiraṇyakaśipur daityo</seg> <seg type="pāda" n="d">varadānena darpitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.55">
<l><seg type="pāda" n="a">āśrameṣu mahābhāgān</seg> <seg type="pāda" n="b">munīn vai saṃśitavratān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyadharmaratān dāntān</seg> <seg type="pāda" n="d">purā dharṣitavāṃs tu saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.56">
<l><seg type="pāda" n="a">devāṃs tribhuvanasthāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">parājitya mahāsuraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trailokyaṃ vaśam ānīya</seg> <seg type="pāda" n="d">svarge vasati dānavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.57">
<l><seg type="pāda" n="a">yadā varamadonmatto</seg> <seg type="pāda" n="b">nyavasad dānavo bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñiyān akarod daityān</seg> <seg type="pāda" n="d">ayajñīyāś ca devatāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_31.58">
<l><seg type="pāda" n="a">ādityāś ca tataḥ sādhyā</seg> <seg type="pāda" n="b">viśve 'tha vasavas tathā</seg> </l>
<note>k: D6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.58x471-1" n="*HV_31.58*471:1"><seg type="pāda" n="a">maruto 'psarasaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvā brahmaviddvijāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.58x471-2" n="*HV_31.58*471:2"><seg type="pāda" n="a">ṛṣināgāḥ suparṇāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ye cānye 'py evamādayaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viṣṇum</seg> <seg type="pāda" n="d">upatasthur mahābalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.59">
<l><seg type="pāda" n="a">devaṃ brahmamayaṃ yajñaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadevaṃ sanātanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūtabhavyabhaviṣyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhuṃ lokanamaskṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nārāyaṇaṃ vibhuḥ devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">śaraṇyaṃ śaraṇyaṃ gatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.60">
<l><seg type="pāda" n="a">trāyasva no 'dya deveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">hiraṇyakaśipor vadhāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaṃ hi na paramo devas</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ hi na paramo guruḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tvaṃ hi naḥ paramo dhātā</seg> <seg type="pāda" n="f">brahmādīnāṃ surottama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.61">
<l><seg type="pāda" n="a">utphullāmbujapatrākṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">śatrupakṣabhayāvaha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣayāya ditivaṃśasya</seg> <seg type="pāda" n="d">śaraṇaṃ tvaṃ bhavasva naḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="viṣṇur uvāca"/>

<lg xml:id="HV_31.62">
<l><seg type="pāda" n="a">bhayaṃ tyajadhvam amarā</seg> <seg type="pāda" n="b">abhayaṃ vo dadāmy aham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathaiva tridivaṃ devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratipadyata māciram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.63">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣo 'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">varadānena darpitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avadhyam amarendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavendraṃ nihanmi tam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.64">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā sa bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">visṛjya tridaśeśvarān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hiraṇyakaśipo rājann</seg> <seg type="pāda" n="d">ājagāma hariḥ sabhām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V2 B Ds subst. for 64cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.64x472" n="*HV_31.64*472"><seg type="pāda" n="a">sabhāṃ hiraṇyakaśipor</seg> <seg type="pāda" n="b">jagāma harir īśvaraḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.65">
<l><seg type="pāda" n="a">narasya kṛtvārdhatanuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhasyārdhatanuṃ tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārasiṃhena vapuṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.66">
<l><seg type="pāda" n="a">jīmūtaghanasaṃkāśo</seg> <seg type="pāda" n="b">jīmūtaghananisvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jīmūtaghanadīptaujā</seg> <seg type="pāda" n="d">jīmūta iva vegavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.66x473-1" n="*HV_31.66*473:1"><seg type="pāda" n="a">devādir ditijān vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛsiṃhaḥ samupādravat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.66x473-2" n="*HV_31.66*473:2"><seg type="pāda" n="a">samutpatya nakhais tīkṣṇair</seg> <seg type="pāda" n="b">vidārya nihato yudhi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.67">
<l><seg type="pāda" n="a">daityaṃ so 'tibalaṃ dṛptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛptaśārdūlavikramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛptair daityagaṇair guptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hatavān ekapāṇinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.68">
<l><seg type="pāda" n="a">nṛsiṃha eṣa kathito</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūyo 'yaṃ vāmano 'paraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatra vāmanam āśritya</seg> <seg type="pāda" n="d">rūpaṃ daityavināśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.69">
<l><seg type="pāda" n="a">baler balavato yajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">balinā viṣṇunā purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vikramais tribhir akṣobhyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣobhitās te mahāsurāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.70">
<l><seg type="pāda" n="a">vipracittiḥ śibiḥ śaṅkur</seg> <seg type="pāda" n="b">ayaḥśaṅkus tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayaḥśirā aśvaśirā</seg> <seg type="pāda" n="d">hayagrīvaś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vegavān ketumān ugraḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">sogravyagro mahāsuraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.71">
<l><seg type="pāda" n="a">puṣkaraḥ puṣkalaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">sāśvo 'śvapatir eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prahrādo 'śvaśirāḥ kumbhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃhrādo gaganapriyaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_31.72">
<l><seg type="pāda" n="a">anuhrādo hariharau</seg> <seg type="pāda" n="b">varāhaḥ saṃharo rujaḥ</seg> </l>
<note>k: Bom. and Poona eds. ins. after 71a: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.71ax474-1" n="*HV_31.71a*474:1">vepanaś ca mahārathaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_31.71ax474-2" n="*HV_31.71a*474:2">bṛhatkīrtir mahājihvaḥ |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">śarabhaḥ śalabhaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">kupanaḥ kopanaḥ krathaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.73">
<l><seg type="pāda" n="a">bṛhatkīrtir mahājihvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkukarṇo mahāsvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīrghajihvo 'rkanayano</seg> <seg type="pāda" n="d">mṛdupādo mṛdupriyaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.74">
<l><seg type="pāda" n="a">vāyur gaviṣṭho namuciḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śambaro vikṣaro mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">candrahantā krodhahantā</seg> <seg type="pāda" n="d">krodhavardhana eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.75">
<l><seg type="pāda" n="a">kālakaḥ kālakeyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛtraḥ krodho virocanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gariṣṭhaś ca variṣṭhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pralambanarakāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.76">
<l><seg type="pāda" n="a">indratāpanavātāpī</seg> <seg type="pāda" n="b">ketumān baladarpitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asilomā pulomā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṣkalaḥ pramado madaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.77">
<l><seg type="pāda" n="a">khasṛmaḥ kālavadanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">karālaḥ keśir eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekākṣaś candrahā rāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃhrādaḥ sṛmaraḥ svanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.78">
<l><seg type="pāda" n="a">śataghnīcakrahastāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā parighapāṇayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśmayantrāyudhopetā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhiṇḍipālāyudhās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.79">
<l><seg type="pāda" n="a">śūlolūkhalahastāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">paraśvadhadharās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāśamudgarahastā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā laguḍapāṇayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.80">
<l><seg type="pāda" n="a">mahāśilāpraharaṇāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śūlahastāś ca dānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nānāpraharaṇā ghorā</seg> <seg type="pāda" n="d">nānāveṣā mahājavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.81">
<l><seg type="pāda" n="a">kūrmakukkuṭavaktrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śaśolūkamukhās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kharoṣṭravadanāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">varāhavadanās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.82">
<l><seg type="pāda" n="a">bhīmā makaravaktrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kroṣṭuvaktrāś ca dānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākhudarduravaktrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">ghorā vṛkamukhās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.83">
<l><seg type="pāda" n="a">mārjāraśaśavaktrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāvaktrās tathāpare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nakrameṣānanāḥ śūrā</seg> <seg type="pāda" n="d">gojāvimahiṣānanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.84">
<l><seg type="pāda" n="a">godhāśalyakavaktrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">krauñcavaktrās tathāpare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">garuḍānanāḥ khaḍgamukhā</seg> <seg type="pāda" n="d">mayūravadanās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.85">
<l><seg type="pāda" n="a">gajendracarmavasanās</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā kṛṣṇājināmbarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cīrasaṃvṛtagātrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā valkalavāsasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.86">
<l><seg type="pāda" n="a">uṣṇīṣiṇo mukuṭinas</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā kuṇḍalino 'surāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kirīṭino lambaśikhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kambugrīvāḥ suvarcasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nānāveṣadharā daityā</seg> <seg type="pāda" n="f">nānāmālyānulepanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.87">
<l><seg type="pāda" n="a">svāny āyudhāni saṃgṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">pradīptānīva tejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kramamāṇaṃ hṛṣīkeśam</seg> <seg type="pāda" n="d">upāvartanta sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.88">
<l><seg type="pāda" n="a">pramathya sarvāndaiteyān</seg> <seg type="pāda" n="b">pādahastatalais tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpaṃ kṛtvā mahābhīṃaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jahārāśu sa medinīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.89">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya vikramato bhūmiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">candrādityau stanāntare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nabhaḥ prakramamāṇasya</seg> <seg type="pāda" n="d">nābhyāṃ kila samāsthitau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.90">
<l><seg type="pāda" n="a">paramākramamāṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">jānubhyāṃ tau vyavasthitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇor amitavīryasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vadanty evaṃ dvijātayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.91">
<l><seg type="pāda" n="a">hṛtvā sa medinīṃ kṛtsnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hatvā cāsurapuṃgavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadau śakrāya vasudhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṇur balavatāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.92">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa te vāmano nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvo mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vedavidbhir dvijair etat</seg> <seg type="pāda" n="d">kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.93">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūyo bhūtātmano viṣṇoḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvo mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dattātreya iti khyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣamayā parayā yutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.94">
<l><seg type="pāda" n="a">tena naṣṭeṣu deveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">prakriyāsu makheṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāturvarṇye ca saṃkīrṇe</seg> <seg type="pāda" n="d">dharme śithilatāṃ gate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.95">
<l><seg type="pāda" n="a">abhivardhati cādharme</seg> <seg type="pāda" n="b">satye naṣṭe 'nṛte sthite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajāsu śīryamāṇāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">dharme cākulatāṃ gate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.96">
<l><seg type="pāda" n="a">sayajñāḥ sakriyā vedāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratyānītā hi tena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāturvarṇyam asaṃkīrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtaṃ tena mahātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.97">
<l><seg type="pāda" n="a">tena hehayarājasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kārtavīryasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varadena varo datto</seg> <seg type="pāda" n="d">dattātreyeṇa dhīmatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.98">
<l><seg type="pāda" n="a">etad bāhudvayaṃ yat te</seg> <seg type="pāda" n="b">tat te mama kṛte nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śatāni daśa bāhūnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyati na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.99">
<l><seg type="pāda" n="a">pālayiṣyasi kṛtsnāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudhāṃ vasudheśvara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durnirīkṣyo 'rivṛndānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhasthaś ca bhaviṣyasi</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_31.100">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa te vaiṣṇavaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvo 'dbhutaḥ śubhaḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V B D2 M3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.100x475" n="*HV_31.100*475"><seg type="pāda" n="a">kathito vai mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāśrutam ariṃdama |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūyaś ca jāmadagnyo 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prādurbhāvo mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.101">
<l><seg type="pāda" n="a">yatra bāhusahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">vismitaṃ durjayaṃ raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāmo 'rjunam anīkasthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jaghāna nṛpatiṃ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.102">
<l><seg type="pāda" n="a">rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pātayitvārjunaṃ bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharṣayitvā yathākāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">krośamānaṃ ca meghavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.103">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtsnaṃ bāhusahasraṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ciccheda bhṛgunandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paraśvadhena dīptena</seg> <seg type="pāda" n="d">jñātibhiḥ sahitasya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.104">
<l><seg type="pāda" n="a">kīrṇā kṣatriyakoṭībhir</seg> <seg type="pāda" n="b">merumandarabhūṣaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī</seg> <seg type="pāda" n="d">tena niḥkṣatriyā kṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.105">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhārgavaḥ sumahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvapāpavināśāya</seg> <seg type="pāda" n="d">vājimedhena ceṣṭavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.106">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin yajñe mahādāne</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣiṇāṃ bhṛgunandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mārīcāya dadau prītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaśyapāya vasuṃdharām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.107">
<l><seg type="pāda" n="a">vāruṇāṃs turagāñ śubhrān</seg> <seg type="pāda" n="b">rathaṃ ca rathināṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hiraṇyam akṣayaṃ dhenūr</seg> <seg type="pāda" n="d">gajendrāṃś ca mahāmatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dadau tasmin mahāyajñe</seg> <seg type="pāda" n="f">vājimedhe mahāyaśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.108">
<l><seg type="pāda" n="a">adyāpi ca hitārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ bhṛgunandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caramāṇas tapo dīptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jāmadagnyaḥ punaḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tiṣṭhate devavac chrīmān</seg> <seg type="pāda" n="f">mahendre parvatottame</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.108x476" n="*HV_31.108*476"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇājinottarīyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jaṭāmakuṭamaṇḍalī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.109">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa viṣṇoḥ sureśasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śāśvatasyāvyayasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jāmadagnya iti khyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prādurbhāvo mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.110">
<l><seg type="pāda" n="a">caturviṃśe yuge cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvāmitrapuraḥsaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñe daśarathasyātha</seg> <seg type="pāda" n="d">putraḥ padmāyatekṣaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.111">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtvātmānaṃ mahābāhuś</seg> <seg type="pāda" n="b">caturdhā prabhur īśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">loke rāma iti khyātas</seg> <seg type="pāda" n="d">tejasā bhāskaropamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.112">
<l><seg type="pāda" n="a">prasādanārthaṃ lokasya</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣasāṃ nigrahāya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñe tatra mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tam apy āhur manuṣyendraṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">sarvabhūtapates tanum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.113">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmai dattāni cāstrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvāmitreṇa dhīmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">durdharāṇi surair api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.114">
<l><seg type="pāda" n="a">yajñavighnakarau yena</seg> <seg type="pāda" n="b">munīnāṃ bhāvitātmanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mārīcaś ca subāhuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">balena balināṃ varau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nihatau ca nirāśau ca</seg> <seg type="pāda" n="f">kṛtau tena mahātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.115">
<l><seg type="pāda" n="a">vartamāne makhe yena</seg> <seg type="pāda" n="b">janakasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">krīḍatā līlayā purā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.116">
<l><seg type="pāda" n="a">yaḥ samāḥ sarvadharmajñaś</seg> <seg type="pāda" n="b">caturdaśa vane 'vasat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lakṣmaṇānucaro rāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvabhūtahite rataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.117">
<l><seg type="pāda" n="a">rūpiṇī yasya pārśvasthā</seg> <seg type="pāda" n="b">sīteti prathitā janaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvocitatvādyā lakṣmīr</seg> <seg type="pāda" n="d">bhartāram anugacchati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.118">
<l><seg type="pāda" n="a">caturdaśa vane taptvā</seg> <seg type="pāda" n="b">tapo varṣāṇi rāghavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janasthāne vasan kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tridaśānāṃ cakāra saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.119">
<l><seg type="pāda" n="a">sītāyāḥ padam anvicchan</seg> <seg type="pāda" n="b">nijaghāna mahāmanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">virādhaṃ ca kabandhaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">rākṣasau bhīmavikramau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">jaghāna puruṣavyāghrau</seg> <seg type="pāda" n="f">gandharvau śāpavikṣatau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.120">
<l><seg type="pāda" n="a">hutāśanārkāṃśutaḍitprakāśaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prataptajāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">surendravajrāśanitulyasāraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaraiḥ śarīreṣu viyojitau balāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.121">
<l><seg type="pāda" n="a">sugrīvasya kṛte yena</seg> <seg type="pāda" n="b">vānarendro mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vālī vinihataḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">sugrīvaś cābhiṣecitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.122">
<l><seg type="pāda" n="a">devāsuragaṇānāṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣarākṣasapakṣiṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatrāvadhyaṃ rākṣasendraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rāvaṇaṃ yudhi durjayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.123">
<l><seg type="pāda" n="a">guptaṃ rākṣasakoṭībhir</seg> <seg type="pāda" n="b">nīlāñjanacayopamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trailokyarāvaṇaṃ krūraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rākṣasaṃ rākṣaseśvaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.124">
<l><seg type="pāda" n="a">durjaraṃ durdharaṃ dṛptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śārdūlasamavikramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durnirīkṣyaṃ suragaṇair</seg> <seg type="pāda" n="d">varadānena darpitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.125">
<l><seg type="pāda" n="a">jaghāna sacivaiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sasainyaṃ rāvaṇaṃ yudhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahābhraghanasaṃkāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mahākāyaṃ mahābalam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_31.126">
<l><seg type="pāda" n="a">tam āgaskāriṇaṃ krūraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paulastyaṃ puruṣarṣabhaḥ</seg> </l>
<note>k: Ś1 K2 Ñ2 V3 Ds D2-5 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.126x477" n="*HV_31.126*477"><seg type="pāda" n="a">sabhrātṛputrasacivaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sasainyaṃ krūraniścayam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāvaṇaṃ nijaghānāśu</seg> <seg type="pāda" n="d">rāmo bhūtapatiḥ purā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.127">
<l><seg type="pāda" n="a">madhoś ca tanayo dṛpto</seg> <seg type="pāda" n="b">lavaṇo nāma dānavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hato madhuvane bhīmo</seg> <seg type="pāda" n="d">varadatto mahāsuraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">samare yuddhaśauṇḍena</seg> <seg type="pāda" n="f">tathānye cāpi rākṣasāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.128">
<l><seg type="pāda" n="a">etāni kṛtvā karmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daśāśvamedhāñ jārūthyān</seg> <seg type="pāda" n="d">ājahāra nirargalān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.129">
<l><seg type="pāda" n="a">nāśrūyantāśubhā vāco</seg> <seg type="pāda" n="b">nākulaṃ māruto vavau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na vittaharaṇaṃ cāsīd</seg> <seg type="pāda" n="d">rāme rājyaṃ praśāsati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.130">
<l><seg type="pāda" n="a">paryadevan na vidhavā</seg> <seg type="pāda" n="b">nānarthaś cābhavat tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvam āsīj jagaddāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rāme rājyaṃ praśāsati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.131">
<l><seg type="pāda" n="a">na prāṇināṃ bhayaṃ cāsīj</seg> <seg type="pāda" n="b">jalānalavighātajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na ca sma vṛddhā bālānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pretakāryāṇi kurvate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.132">
<l><seg type="pāda" n="a">brahma paryaccarat kṣatraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viśaḥ kṣatram anuvratāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śūdrāś caiva hi varṇāṃs trīñ</seg> <seg type="pāda" n="d">śuśrūṣanty anahaṃkṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.133">
<l><seg type="pāda" n="a">nāryo nātyacaran bhartṝn</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryāṃ nātyacarat patiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvam āsīj jagaddāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nirdasyur abhavan mahī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">rāma eko 'bhavad bhartā</seg> <seg type="pāda" n="f">rāmaḥ pālayitābhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.134">
<l><seg type="pāda" n="a">āsan varṣasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā putrasahasriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arogāḥ prāṇinaś cāsan</seg> <seg type="pāda" n="d">rāme rājyaṃ praśāsati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.135">
<l><seg type="pāda" n="a">devatānām ṛṣīṇāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">manuṣyāṇāṃ ca sarvaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivyāṃ sahavāso 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="d">rāme rājyaṃ praśāsati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.135x478-1" n="*HV_31.135*478:1"><seg type="pāda" n="a">rāmo rāmo rāma iti</seg> <seg type="pāda" n="b">prajānām abhavat kathāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.135x478-2" n="*HV_31.135*478:2"><seg type="pāda" n="a">rāmārāmaṃ jagadbhūtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rāme rājyaṃ praśāsati |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.136">
<l><seg type="pāda" n="a">gāthā apy atra gāyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">ye purāṇavido janāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāme nibaddhās tattvārthā</seg> <seg type="pāda" n="d">māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.137">
<l><seg type="pāda" n="a">śyāmo yuvā lohitākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">dīptāsyo mitabhāṣitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājānabāhuḥ sumukhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">siṃhaskandho mahābhujaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.138">
<l><seg type="pāda" n="a">daśa varṣasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">daśa varṣaśatāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayodhyādhipatir bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">rāmo rājyam akārayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.139">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛksāmayajuṣāṃ ghoṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">jyāghoṣaś ca mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avyucchinno 'bhavad rāṣṭre</seg> <seg type="pāda" n="d">dīyatāṃ bhujyatām iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.140">
<l><seg type="pāda" n="a">sattvavān guṇasaṃpanno</seg> <seg type="pāda" n="b">dīpyamānaḥ svatejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ati sūryaṃ ca candraṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">rāmo dāśarathir babhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.141">
<l><seg type="pāda" n="a">īje kratuśataiḥ puṇyaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samāptavaradākṣiṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hitvāyodhyāṃ divaṃ yāto</seg> <seg type="pāda" n="d">rāghavo 'saumahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.142">
<l><seg type="pāda" n="a">evam eṣa mahābāhūr</seg> <seg type="pāda" n="b">ikṣvākukulanandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="d">divam ācakrame prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.143">
<l><seg type="pāda" n="a">aparaḥ keśavasyāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvo mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vikhyāto māthure kalpe</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvalokahitāya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.144">
<l><seg type="pāda" n="a">yatra sālvaṃ ca kaṃsaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">maindaṃ dvividam eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ariṣṭaṃ vṛṣabhaṃ keśiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūtanāṃ daityadārikām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.145">
<l><seg type="pāda" n="a">nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cāṇūraṃ muṣṭikaṃ tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityān mānuṣadehasthān</seg> <seg type="pāda" n="d">sūdayām āsa vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.146">
<l><seg type="pāda" n="a">chinnaṃ bāhusahasraṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">narakaś ca hataḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">yavanaś ca mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.147">
<l><seg type="pāda" n="a">hṛtāni ca mahīpānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaratnāni tejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durācārāś ca nihatāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pārthivā ye mahītale</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ V B Dn Ds D1-4.6 T G1.4.5 M4 ins. after 147; K2 D5 after 146: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.147x479-1" n="*HV_31.147*479:1"><seg type="pāda" n="a">navame dvāpare viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">aṣṭāviṃśe purābhavat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.147x479-2" n="*HV_31.147*479:2"><seg type="pāda" n="a">vedavyāsas tadā jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">jātūkarṇyapuraḥsaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.147x479-3" n="*HV_31.147*479:3"><seg type="pāda" n="a">eko vedaś caturdhā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtas tena mahātmanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.147x479-4" n="*HV_31.147*479:4"><seg type="pāda" n="a">janito bhārato vaṃśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">satyavatyāḥ sutena ca |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_31.148">
<l><seg type="pāda" n="a">ete lokahitārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvā mahātmanaḥ</seg> </l>
<note>k: K2-4 Ñ2.3 V B Dn Ds D2 D4-6 T3.4 G1.5; T1 cont. after *148: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.148x480" n="*HV_31.148*480"><seg type="pāda" n="a">atītāḥ kathitā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">kathyante cāpy anāgatāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kalkī viṣṇuyaśā nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūyaś cotpatsyate prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T1.3.4 G3.5 ins. after 148c: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.148x481-1" n="*HV_31.148*481:1"><seg type="pāda" n="a">...</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃbhalagrāmako dvijaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x481-2" n="*HV_31.148*481:2"><seg type="pāda" n="a">sarvalokahitārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">... |</seg> </l>
<note>k: After 148, N(except Ś1 Ñ1) T3.4 G3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.148x482-1" n="*HV_31.148*482:1"><seg type="pāda" n="a">daśamo bhāvyasaṃpanno</seg> <seg type="pāda" n="b">yājñavalkyapuraḥsaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482-2" n="*HV_31.148*482:2"><seg type="pāda" n="a">kṣapayitvā ca tān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāvinārthena coditān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482-3" n="*HV_31.148*482:3"><seg type="pāda" n="a">gaṅgāyamunayor madhye</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482-4" n="*HV_31.148*482:4"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kāle vyatīte tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sāmātye sahasainike |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482-5" n="*HV_31.148*482:5"><seg type="pāda" n="a">nṛpeṣv atha pranaṣteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā tv apragrahāḥ prajāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482-6" n="*HV_31.148*482:6"><seg type="pāda" n="a">kṣaṇena nirvṛte caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">hatvā cānyonyam āhave |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482-7" n="*HV_31.148*482:7"><seg type="pāda" n="a">parasparahṛtasvāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nirākrandāḥ suduḥkhitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482-8" n="*HV_31.148*482:8"><seg type="pāda" n="a">evaṃ kaṣṭam anuprāptāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kalisaṃdhyāṃśake tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482-9" n="*HV_31.148*482:9"><seg type="pāda" n="a">prajāḥ kṣayaṃ prayāsyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">sārdhaṃ kaliyugena ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482-10" n="*HV_31.148*482:10"><seg type="pāda" n="a">kṣīṇe kaliyuge tasmiṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ kṛtayugaṃ punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482-11" n="*HV_31.148*482:11"><seg type="pāda" n="a">prapatsyate yathānyāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svabhāvād eva nānyathā |</seg> </l>
<note>k: After line 1 of *482, Ñ2.3 V1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-1" n="*HV_31.148*482A:1"><seg type="pāda" n="a">anukarṣan sa vai senāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hastyaśvarathasaṃkulām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-2" n="*HV_31.148*482A:2"><seg type="pāda" n="a">pragṛhītāyudhair viprair</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛtaḥ śatasahasraśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-3" n="*HV_31.148*482A:3"><seg type="pāda" n="a">niḥśeṣāñ śuddharājāṃs tāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā sa tu kariṣyati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-4" n="*HV_31.148*482A:4"><seg type="pāda" n="a">pāṣaṇḍān mlecchajātīṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dasyūṃś caiva sahasraśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-5" n="*HV_31.148*482A:5"><seg type="pāda" n="a">nātyarthaṃ dhārmikā ye ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ye ca dharmadviṣaḥ kvacit |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-6" n="*HV_31.148*482A:6"><seg type="pāda" n="a">udīcyā madhyadeśasthāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārvatīyās tathaiva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-7" n="*HV_31.148*482A:7"><seg type="pāda" n="a">prācyān pratīcyāṃś ca tathā</seg> <seg type="pāda" n="b">vindhyapṛṣṭhaparānugān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-8" n="*HV_31.148*482A:8"><seg type="pāda" n="a">tathaiva dākṣiṇātyāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">draviḍān siṃhalaiḥ saha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-9" n="*HV_31.148*482A:9"><seg type="pāda" n="a">gāndhārān pāradāṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">pahlavān yavanāñ śakān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-10" n="*HV_31.148*482A:10"><seg type="pāda" n="a">tukhārān barbarāṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">śvānikān daradān khaśān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-11" n="*HV_31.148*482A:11"><seg type="pāda" n="a">lambakāṃś ca maruṃdhāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kirātāṃś caiva sa prabhuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-12" n="*HV_31.148*482A:12"><seg type="pāda" n="a">pravṛttacakro balavān</seg> <seg type="pāda" n="b">dasyūn āmantako balī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-13" n="*HV_31.148*482A:13"><seg type="pāda" n="a">adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivīṃ vicariṣyati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-14" n="*HV_31.148*482A:14"><seg type="pāda" n="a">mānuṣaḥ sa tu saṃjajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">devasyāgrasya dhīmataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-15" n="*HV_31.148*482A:15"><seg type="pāda" n="a">pūrvajanmani viṣṇuḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">pramatir nāma vīryavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-16" n="*HV_31.148*482A:16"><seg type="pāda" n="a">gātreṇa vai candramasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrṇe kaliyuge 'bhavat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-17" n="*HV_31.148*482A:17"><seg type="pāda" n="a">ity etā vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">daśa saṃbhūtayaḥ smṛtāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-18" n="*HV_31.148*482A:18"><seg type="pāda" n="a">taṃ taṃ kālaṃ ca kāryaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ tathoddeśakāriṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-19" n="*HV_31.148*482A:19"><seg type="pāda" n="a">aṃśena triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">tāṃs tān yonīn viśaty api |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-20" n="*HV_31.148*482A:20"><seg type="pāda" n="a">pañcaviṃśotthitaḥ kalkī</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcāśaccharadāṃ samāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-21" n="*HV_31.148*482A:21"><seg type="pāda" n="a">vinighnan sarvabhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣāṃś caiva sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-22" n="*HV_31.148*482A:22"><seg type="pāda" n="a">kṛtvā bījāvaśeṣāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">mahīṃ krūreṇa karmaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-23" n="*HV_31.148*482A:23"><seg type="pāda" n="a">saṃyodhayitvā ca khalān</seg> <seg type="pāda" n="b">prāyas tān apy adhārmikān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-24" n="*HV_31.148*482A:24"><seg type="pāda" n="a">tad eṣa vai tadā kalkī</seg> <seg type="pāda" n="b">caritārthaḥ sasainikaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-25" n="*HV_31.148*482A:25"><seg type="pāda" n="a">prajānāṃ sādhayitvā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃsiddhārthaḥ punaḥ svayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482A-26" n="*HV_31.148*482A:26"><seg type="pāda" n="a">vṛthānyonyaṃ prakupitān</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃhariṣyati mohitān |</seg> </l>
<note>k: After line 7 of *482 Ñ2 V1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.148x482B-1" n="*HV_31.148*482B:1"><seg type="pāda" n="a">purāṇi hatvā grāmāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā duṣpragrahāḥ prajāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482B-2" n="*HV_31.148*482B:2"><seg type="pāda" n="a">pranaṣṭaśrutidharmāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">naṣṭavarṇāśramās tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482B-3" n="*HV_31.148*482B:3"><seg type="pāda" n="a">hvasvā alpāyuṣaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyanti kalau yuge |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482B-4" n="*HV_31.148*482B:4"><seg type="pāda" n="a">saritparvatasevinyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">patramūlaphalāśanāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482B-5" n="*HV_31.148*482B:5"><seg type="pāda" n="a">cīrapatrājinadharā</seg> <seg type="pāda" n="b">gahvaraṃ ghoram āśritāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_31.148x482B-6" n="*HV_31.148*482B:6"><seg type="pāda" n="a">alpāyuṣo naṣṭavārtā</seg> <seg type="pāda" n="b">bahubādhāḥ suduḥkhitāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.149">
<l><seg type="pāda" n="a">ete cānye ca bahavo</seg> <seg type="pāda" n="b">divyā devaguṇair yutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prādurbhāvāḥ purāṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">gīyante brahmavādibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.150">
<l><seg type="pāda" n="a">yatra devā vimuhyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvānukīrtane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purāṇaṃ vartate yatra</seg> <seg type="pāda" n="d">vedaśrutisamāhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.151">
<l><seg type="pāda" n="a">etaduddeśamātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvānukīrtanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīrtitaṃ kīrtanīyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvalokaguroḥ prabhoḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_31.152">
<l><seg type="pāda" n="a">prīyante pitaras tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvānukīrtanāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇor amitavīryasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yaḥ śṛṇoti kṛtāñjaliḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.152x483" n="*HV_31.152*483"><seg type="pāda" n="a">sarvapāpavinirmukto</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanaputrapaśūṃl labhet |</seg> </l>

<note>k: T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_31.152x484" n="*HV_31.152*484"><seg type="pāda" n="a">nāśubhaṃ vidyate tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">putravān dyutimān bhavet |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_31.153">
<l><seg type="pāda" n="a">etās tu yogeśvarayogamāyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā naro mucyati sarvapāpaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛddhiṃ samṛddhiṃ vipulāṃś ca bhogān</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpnoti śīghraṃ bhagavatprasādāt</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 32, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 24, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_32.1">
<l><seg type="pāda" n="a">viśvatvaṃ śṛṇu me viṣṇor</seg> <seg type="pāda" n="b">haritvaṃ ca kṛte yuge</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaikuṇṭhatvaṃ ca deveṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇatvaṃ mānuṣeṣu ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.2">
<l><seg type="pāda" n="a">īśvarasya hi tasyemāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">karmaṇāṃ gahanāṃ gatim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃpratyatītāṃ bhāvyāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śṛṇu rājan yathātatham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.3">
<l><seg type="pāda" n="a">avyakto vyaktaliṅgastho</seg> <seg type="pāda" n="b">ya eṣa bhagavān prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārāyaṇo hy anantātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhavo 'vyaya eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.4">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa nārāyaṇo bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">harir āsīt sanātanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmā śakraś ca somaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmaḥ śukro bṛhaspatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.5">
<l><seg type="pāda" n="a">aditer api putratvam</seg> <seg type="pāda" n="b">etya yādavanandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa viṣṇur iti khyāta</seg> <seg type="pāda" n="d">indrād avarajo 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.6">
<l><seg type="pāda" n="a">prasādajaṃ hy asya vibhor</seg> <seg type="pāda" n="b">adityāṃ putrajanma tat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vadhārthaṃ suraśatrūṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">daityadānavarakṣasām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.7">
<l><seg type="pāda" n="a">pradhānātmā purā hy eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmāṇam asṛjat prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">so 'sṛjat pūrvapuruṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">purākalpe prajāpatīn</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.8">
<l><seg type="pāda" n="a">te tanvānās tanūs tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmavaṃśān anuttamān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tebhyo 'bhavan mahātmabhyo</seg> <seg type="pāda" n="d">bahudhā brahma śāśvatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.9">
<l><seg type="pāda" n="a">etad āścaryabhūtasya</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇoḥ karmānukīrtanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīrtitaṃ kīrtanīyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kīrtyamānaṃ nibodha me</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.10">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛtte vṛtravadhe tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">vartamāne kṛte yuge</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsīt trailokyavikhyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃgrāmas tārakāmayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra sma dānavā ghorāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve saṃgrāmadarpitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghnanti devān sagandharvān</seg> <seg type="pāda" n="d">sayakṣoragacāraṇān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.12">
<l><seg type="pāda" n="a">te vadhyamānā vimukhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣīṇapraharaṇā raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trātāraṃ manasā jagmur</seg> <seg type="pāda" n="d">devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.13">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare meghā</seg> <seg type="pāda" n="b">nirvāṇāṅgāravarcasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sārkacandragrahagaṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">chādayanto nabhastalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.14">
<l><seg type="pāda" n="a">cañcadvidyudgaṇāviddhā</seg> <seg type="pāda" n="b">ghorā nihrādakāriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyonyavegābhihatāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pravavuḥ sapta mārutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.15">
<l><seg type="pāda" n="a">dīptatoyāśanīpātair</seg> <seg type="pāda" n="b">vajravegānalānilaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rarāsa ghorair utpātair</seg> <seg type="pāda" n="d">dahyamānam ivāmbaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.16">
<l><seg type="pāda" n="a">petur ulkāsahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">petur ākāśagāny api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nyubjāni ca vimānāni</seg> <seg type="pāda" n="d">prapatanty utpatanti ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.17">
<l><seg type="pāda" n="a">caturyugāntaparyāye</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ yadbhayaṃ bhavet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arūpavanti rūpāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">tasminn utpātalakṣaṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tamasā niṣprabhaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na prājñāyata kiṃcana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">timiraughaparikṣiptā</seg> <seg type="pāda" n="d">na rejuś ca diṣo daśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.19">
<l><seg type="pāda" n="a">viveśa rūpiṇī kālī</seg> <seg type="pāda" n="b">kālameghāvaguṇṭhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dyaur na bhāty abhibhūtārkā</seg> <seg type="pāda" n="d">ghoreṇa tamasā vṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tān ghanaughān satimirān</seg> <seg type="pāda" n="b">dorbhyāṃ vikṣipya sa prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vapuḥ saṃdarśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">divyaṃ kṛṣṇavapur hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.21">
<l><seg type="pāda" n="a">balāhakāñjananibhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balāhakatanūruham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tejasā vapuṣā caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ kṛṣṇam ivācalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.22">
<l><seg type="pāda" n="a">dīptapītāmbaradharaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">taptakāñcanabhūṣaṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhūmāndhakāravapuṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yugāntāgnim ivotthitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.23">
<l><seg type="pāda" n="a">caturdviguṇapīnāṃsāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kirīṭacchannamūrdhajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāmīkarakarāsaktam</seg> <seg type="pāda" n="d">āyudhair upaśobhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.24">
<l><seg type="pāda" n="a">candrārkakiraṇopetaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">girikūṭam ivocchritam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nandakānanditakaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śarāśīviṣadhāriṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.25">
<l><seg type="pāda" n="a">śakticitraṃ halodagraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadādharam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇuśailaṃ kṣamāmūlaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrīvṛkṣaṃ śārṅgaśṛṅgiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.26">
<l><seg type="pāda" n="a">haryaśvarathasaṃyukte</seg> <seg type="pāda" n="b">suparṇadhvajaśobhite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">candrārkacakraracite</seg> <seg type="pāda" n="d">mandarākṣadhṛtāntare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.27">
<l><seg type="pāda" n="a">anantaraśmisaṃyukte</seg> <seg type="pāda" n="b">durdarśe merukūbare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tārakācitrakusume</seg> <seg type="pāda" n="d">grahanakṣatravandhure</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.28">
<l><seg type="pāda" n="a">bhayeṣv abhayadaṃ vyomni</seg> <seg type="pāda" n="b">devā daityaparājitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadṛśus te sthitaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">divyalokamaye rathe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.29">
<l><seg type="pāda" n="a">te kṛtāñjalayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">devāḥ śakrapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jayaśabdaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 S (except G4 M3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_32.29x485-1" n="*HV_32.29*485:1"><seg type="pāda" n="a">tuṣṭuvuś ca jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devaṃ nārāyaṇaṃ harim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_32.29x485-2" n="*HV_32.29*485:2"><seg type="pāda" n="a">jaya deva jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">jaya deva janārdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_32.29x485-3" n="*HV_32.29*485:3"><seg type="pāda" n="a">jaya deva prabho viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">jaya śaṅkhagadādhara |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_32.29x485-4" n="*HV_32.29*485:4"><seg type="pāda" n="a">namas tubhyaṃ hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">namo deva janārdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_32.29x485-5" n="*HV_32.29*485:5"><seg type="pāda" n="a">ādideva jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtabhāvanabhāvana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_32.29x485-6" n="*HV_32.29*485:6"><seg type="pāda" n="a">namas tubhyaṃ prabho viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtādipataye namaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_32.29x485-7" n="*HV_32.29*485:7"><seg type="pāda" n="a">nama ādyāya bījāya</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣāya namo namaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_32.29x485-8" n="*HV_32.29*485:8"><seg type="pāda" n="a">namo 'stu te jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">namo bhūyo mahātmane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_32.29x485-9" n="*HV_32.29*485:9"><seg type="pāda" n="a">kiṃ vānena jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">namaskāreṇa keśava |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_32.29x485-10" n="*HV_32.29*485:10"><seg type="pāda" n="a">rakṣa naḥ sakalān devān</seg> <seg type="pāda" n="b">daityapāśavipāśitān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_32.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sa teṣāṃ tāṃ giraṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇur dayitadaivataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manaś cakre vināśāya</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavānāṃ mahāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.31">
<l><seg type="pāda" n="a">ākāśe tu sthito viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">uttamaṃ vapur āsthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca devatāḥ sarvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sapratijñam idaṃ vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.32">
<l><seg type="pāda" n="a">śāntiṃ vrajata bhadraṃ vo</seg> <seg type="pāda" n="b">mā bhaiṣṭa marutāṃ gaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jitā me dānavāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">trailokyaṃ pratigṛhyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.33">
<l><seg type="pāda" n="a">te tasya satyasaṃdhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇor vākyena toṣitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devāḥ prītiṃ parāṃ jagmuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpyevāmṛtam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tamaḥ saṃhriyate</seg> <seg type="pāda" n="b">vineśuś ca balāhakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pravavuś ca śivā vātāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prasannāś ca diśo daśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.35">
<l><seg type="pāda" n="a">suprabhāṇi ca jyotiṃṣi</seg> <seg type="pāda" n="b">candraṃ cakruḥ pradakṣiṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīptimanti ca tejāṃsi</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrur arkaṃ pradakṣiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.36">
<l><seg type="pāda" n="a">na vigrahaṃ grahāś cakruḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praseduś cāpi sindhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">virajaskā babhur mārgā</seg> <seg type="pāda" n="d">nākamārgādayas trayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.37">
<l><seg type="pāda" n="a">yathārtham ūhuḥ sarito</seg> <seg type="pāda" n="b">nāpi cukṣubhire 'rṇavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsañ śubhānīndriyāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">narāṇām antarātmasu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_32.38">
<l><seg type="pāda" n="a">maharṣayo vītaśokā</seg> <seg type="pāda" n="b">vedānuccair adhīyire</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñeṣu ca haviḥ svādu</seg> <seg type="pāda" n="d">śivam āpa ca pāvakaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_32.39">
<l><seg type="pāda" n="a">pravṛttadharmāḥ saṃvṛttā</seg> <seg type="pāda" n="b">lokā muditamānasāḥ</seg> </l>
<note>k: V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_32.39ax486-1" n="*HV_32.39a*486:1">sarve lokā mudānvitāḥ |</l>
<l xml:id="xHV_32.39ax486-2" n="*HV_32.39a*486:2">babhūvur adhikāś caiva |</l>
<note>k: K1 Ñ2 V2 D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_32.39x487" n="*HV_32.39*487"><seg type="pāda" n="a">prītyā paramayā yuktā</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevasya bhūpateḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇor dattapratijñasya</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutvārinidhane giram</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2.4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_32.39x488" n="*HV_32.39*488"><seg type="pāda" n="a">nihanmi dānavāndṛptān</seg> <seg type="pāda" n="b">yuṣmākaṃ vigrahaiḥ saha |</seg> </l>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_32.39x489" n="*HV_32.39*489"><seg type="pāda" n="a">giraṃ te dānavān ugrān</seg> <seg type="pāda" n="b">menire nihatān yudhi |</seg> </l>
<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 33, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 24, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_33.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tato bhayaṃ viṣṇumayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā daiteyadānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udyogaṃ vipulaṃ cakrur</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhāya yudhi durjayāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.2">
<l><seg type="pāda" n="a">mayas tu kāñcanamayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">trinalvāntaram avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">catuścakraṃ suvapuṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sukalpitamahāyudham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.3">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃkiṇījālanirghoṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvīpicarmapariṣkṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">racitaṃ ratnajālaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">hemajālaiś ca śobhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.4">
<l><seg type="pāda" n="a">īhāmṛgagaṇākīrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣibhiś ca virājitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divyāstratūṇīradharaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">payodharanināditam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.5">
<l><seg type="pāda" n="a">svakṣaṃ rathavarodāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sūpastham agamopamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gadāparighasaṃpūrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mūrtimantam ivārṇavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.6">
<l><seg type="pāda" n="a">hemakeyūravalayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svarṇakuṇḍalakūbaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sapatākadhvajodagraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sādityam iva mandaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.7">
<l><seg type="pāda" n="a">gajendrāmbhodavapuṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kvacit kesaravarcasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuktam ṛkṣasahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">sahasrāmbudanāditam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.8">
<l><seg type="pāda" n="a">dīptam ākāśagaṃ divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rathaṃ pararathārujam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atiṣṭhat samarākāṅkṣī</seg> <seg type="pāda" n="d">meruṃ dīpta ivāṃśumān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tāras tu kroṣavistāram</seg> <seg type="pāda" n="b">āyasaṃ vāhayan ratham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śailotkarimasaṃkāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nīlāñjanacayopamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.10">
<l><seg type="pāda" n="a">kālalohāṣṭacaraṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">loheṣāyugakūbaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">timirodgārikiraṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">garjantam iva toyadam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.11">
<l><seg type="pāda" n="a">lohajālena mahatā</seg> <seg type="pāda" n="b">sagavākṣeṇa daṃśitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyasaiḥ parighaiḥ pūrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.12">
<l><seg type="pāda" n="a">prāsaiḥ pāśaiś ca vitatair</seg> <seg type="pāda" n="b">avasaktaiś ca mudgaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śobhitaṃ trāsanīyaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.13">
<l><seg type="pāda" n="a">udyataṃ dviṣatāṃ hetor</seg> <seg type="pāda" n="b">dvitīyam iva mandaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuktaṃ kharasahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">so 'dhyārohad rathottamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.14">
<l><seg type="pāda" n="a">virocanas tu saṃkruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">gadāpāṇir avasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pramukhe tasya sainyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">dīptaśṛṅga ivācalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.15">
<l><seg type="pāda" n="a">yuktaṃ hayasahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">hayagrīvas tu dānavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">syandanaṃ vāhayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">sapatnānīkamardanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.16">
<l><seg type="pāda" n="a">vyāyataṃ bahusahasraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanur visphārayan mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varāhaḥ pramukhe tasthau</seg> <seg type="pāda" n="d">sāvaroha ivācalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.17">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣaras tu vikṣaran darpān</seg> <seg type="pāda" n="b">netrābhyāṃ roṣajaṃ jalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sphuraddantauṣṭhavadanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃgrāmaṃ so 'bhyakāṅkṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṣṭā tv aṣṭādaśahayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yānam āsthāya dānavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyūhito dānavair vyūhaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paricakrāma vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.19">
<l><seg type="pāda" n="a">vipracittisutaḥ śvetaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śvetakuṇḍalabhūṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śvetaśailapratīkāśo</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.20">
<l><seg type="pāda" n="a">ariṣṭo baliputras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">variṣṭho 'driśilāyudhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddhāyātiṣṭhad āyasto</seg> <seg type="pāda" n="d">dharādhara ivāparaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.21">
<l><seg type="pāda" n="a">kiśoras tv atisaṃharṣāt</seg> <seg type="pāda" n="b">kiśora iva coditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhavad daityasainyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">madhye ravir ivoditaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.22">
<l><seg type="pāda" n="a">lambas tu lambameghābhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pralambāmbarabhūṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityavyūhagato bhāti</seg> <seg type="pāda" n="d">sanīhāra ivāṃśumān</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_33.23">
<l><seg type="pāda" n="a">svarbhānurāsyayodhī tu</seg> <seg type="pāda" n="b">daśanauṣṭhekṣaṇāyudhaḥ</seg> </l>
<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_33.23x490" n="*HV_33.23*490"><seg type="pāda" n="a">pramukhe devasenāya</seg> <seg type="pāda" n="b">rarāja girisaṃnibhaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hasaṃs tiṣṭhati daityānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pramukhe sumukho grahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.24">
<l><seg type="pāda" n="a">anye hayagatā bhānti</seg> <seg type="pāda" n="b">nāgaskandhagatāḥ pare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siṃhavyāghragatāś cānye</seg> <seg type="pāda" n="d">varāharkṣagatāḥ pare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.25">
<l><seg type="pāda" n="a">kecit kharoṣṭrayātāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kecit toyadavāhanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nānāpakṣigatāḥ kecit</seg> <seg type="pāda" n="d">kecit pavanavāhanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.26">
<l><seg type="pāda" n="a">pattinas tv apare daityā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīṣaṇā vikṛtānanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekapādā dvipādāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nanṛtur yuddhakaṅkṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.27">
<l><seg type="pāda" n="a">prakṣveḍamānā bahavaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sphoṭayantaś ca dānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛptaśārdūlanirghoṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">nedur dānavapuṃgavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.28">
<l><seg type="pāda" n="a">te gadāparighair ugrair</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanur vyāyāmaśālinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāhubhiḥ parighākārais</seg> <seg type="pāda" n="d">tarjayanti sma dānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.29">
<l><seg type="pāda" n="a">prāsaiḥ pāśaiś ca khaḍgaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tomarāṅkuśapaṭṭisaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cikrīḍus te śataghnībhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śitadhāraiś ca mudgaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.30">
<l><seg type="pāda" n="a">gaṇḍaśailaiś ca śailaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">parighaiś cottamāyudhaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakraiś ca daityapravarāś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrur ānanditaṃ balam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2 Ñ2 Dn1 D3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_33.30x491" n="*HV_33.30*491"><seg type="pāda" n="a">kāṅkṣanto vijayaṃ yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavā yuddhadurmadāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_33.31">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ tad dānavaṃ sainyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaṃ yuddhamadotkaṭam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devān abhimukhaṃ tasthau</seg> <seg type="pāda" n="d">meghānīkam ivoddhatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_33.32">
<l><seg type="pāda" n="a">tadadbhutaṃ daityasahasragāḍhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāyvagnitoyāmbudaśailakalpam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balaṃ raṇaughābhyudayābhyudīrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yuyutsayonmattam ivābabhāse</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 34, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 25, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_34.1">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutas te daityasainyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vistaras tāta vigrahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">surāṇāṃ sarvasainyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vistaraṃ vaiṣṇavaṃ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.2">
<l><seg type="pāda" n="a">ādityā vasavo rudrā</seg> <seg type="pāda" n="b">aśvinau ca mahābalau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sabalāḥ sānugāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃnahyanta yathākramam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.3">
<l><seg type="pāda" n="a">puruhūtas tu purato</seg> <seg type="pāda" n="b">lokapālaḥ sahasradṛk</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">grāmaṇīḥ sarvadevānām</seg> <seg type="pāda" n="d">āruroha suradvipam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.4">
<l><seg type="pāda" n="a">savye cāsya rathaḥ pārśve</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣipravaravegavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sucārucakracaraṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">hemavajrapariṣkṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.5">
<l><seg type="pāda" n="a">devagandharvayakṣaughair</seg> <seg type="pāda" n="b">anuyātaḥ sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīptimadbhiḥ sadasyaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmarṣibhir abhiṣṭutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.6">
<l><seg type="pāda" n="a">vajravisphūrjitoddhūtair</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyudindrāyudhārpitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gupto balāhakagaṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">parvatair iva kāmagaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.7">
<l><seg type="pāda" n="a">yam ārūḍhaḥ sa bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">paryeti maghavān gajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">havir dhāneṣu gāyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">viprā makhamukhe sthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.8">
<l><seg type="pāda" n="a">svarge śakrānuyāteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">devatūryānunādiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">indraṃ samupanṛtyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">śataśo hy apsarogaṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.9">
<l><seg type="pāda" n="a">ketunā vaṃśarājena</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrājamāno yathā raviḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yukto hayasahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">manomārutaraṃhasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sa syandanavaro bhāti</seg> <seg type="pāda" n="b">yukto mātalinā tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtsnaḥ parivṛto merur</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāskarasyeva tejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.11">
<l><seg type="pāda" n="a">yamas tu daṇḍam udyamya</seg> <seg type="pāda" n="b">kālayuktaṃ ca mudgaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasthau suragaṇānīke</seg> <seg type="pāda" n="d">daityān nādena bhīṣayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.12">
<l><seg type="pāda" n="a">caturbhiḥ sāgarair gupto</seg> <seg type="pāda" n="b">lelihadbhiś ca pannagaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaṅkhamuktāṅgadadharo</seg> <seg type="pāda" n="d">bibhrat toyamayaṃ vapuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M1.2 subst. for 12cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.12x492" n="*HV_34.12*492"><seg type="pāda" n="a">śaṅkhamuktāmalatanuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śītībhūto 'yam ambupaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_34.13">
<l><seg type="pāda" n="a">kālapāśān samāvidhya</seg> <seg type="pāda" n="b">hayaiḥ śaśikaropamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāyvīritajalodgāraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kurvaṃl līlāḥ sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.14">
<l><seg type="pāda" n="a">pāṇḍuroddhūtavasanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pravālarucirāṅgadaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maṇiśyāmottamavapur</seg> <seg type="pāda" n="d">hārabhārārpitodaraḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_34.15">
<l><seg type="pāda" n="a">varuṇaḥ pāśabhṛnmadhye</seg> <seg type="pāda" n="b">devānīkasya tasthivān</seg> </l>
<note>k: T3 subst. for 15ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.15x493" n="*HV_34.15*493"><seg type="pāda" n="a">varuṇaḥ pāśahastaḥ san</seg> <seg type="pāda" n="b">devānīke vyatiṣṭhata |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddhavelām abhilaṣan</seg> <seg type="pāda" n="d">bhinnavela ivārṇavaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_34.16">
<l><seg type="pāda" n="a">yakṣarākṣasasainyena</seg> <seg type="pāda" n="b">guhyakānāṃ gaṇair api</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1) T1.3.4 G1.4 (G2 after 14ab) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.16x494" n="*HV_34.16*494"><seg type="pāda" n="a">maṇiśyāmottamavapuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kubero naravāhanaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuktaś ca śaṅkhapadmābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nidhīnām adhipaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">rājarājeśvaraḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="f">gadāpāṇir adṛśyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.17">
<l><seg type="pāda" n="a">vimānayodhī dhanado</seg> <seg type="pāda" n="b">vimāne puṣpake sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa rājarājaḥ śuśubhe</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhārthī naravāhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prekṣamāṇaḥ śivasakhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">sākṣād iva śivaḥ svayam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: G2 subst. for 17ef: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.17x495" n="*HV_34.17*495"><seg type="pāda" n="a">kṣaumavāsāḥ śivaḥ sākṣāc</seg> <seg type="pāda" n="b">chivarūpaḥ svayaṃ svayam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_34.18">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvaṃ pakṣaṃ sahasrākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṛrājas tu dakṣiṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varuṇaḥ paścimaṃ pakṣam</seg> <seg type="pāda" n="d">uttaraṃ naravāhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.19">
<l><seg type="pāda" n="a">caturṣu yuktāś catvāro</seg> <seg type="pāda" n="b">lokapālā balotkaṭāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svāṃ svāṃ diśaṃ rarakṣus te</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya devabalasya ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sūryaḥ saptāśvayuktena</seg> <seg type="pāda" n="b">rathenāmbaragāminā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śriyā jājvalyamānena</seg> <seg type="pāda" n="d">dīpyamānaiś ca raśmibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.21">
<l><seg type="pāda" n="a">udayāstagacakreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">meruparyantagāminā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tridivadvāracitreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">tapatā lokam avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.22">
<l><seg type="pāda" n="a">sahasraraśmiyuktena</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrājamānena tejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cacāra madhye devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dvādaśātmā dineśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.23">
<l><seg type="pāda" n="a">somaḥ śvetahayo bhāti</seg> <seg type="pāda" n="b">syandane śītaraśmivān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">himatoyaprapūrṇābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">bhābhir āplāvayañ jagat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tam ṛkṣayogānugataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śiśirāṃśuṃ dvijeśvaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaśacchāyāṅkitatanuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">naiśasya tamasaḥ kṣayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.25">
<l><seg type="pāda" n="a">jyotiṣām īraṇaṃ vyomni</seg> <seg type="pāda" n="b">rasānāṃ rasanaṃ prabhum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">oṣadhīnāṃ paritrāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nidhānam amṛtasya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.26">
<l><seg type="pāda" n="a">jagataḥ prathamaṃ bhāgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saumyaṃ śaityamayaṃ rasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadṛśur dānavāḥ somaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">himapraharaṇaṃ sthitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.27">
<l><seg type="pāda" n="a">yaḥ prāṇaḥ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcadhā bhidyate nṛṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saptaskandhagato lokāṃs</seg> <seg type="pāda" n="d">trīn dadhāra cacāra ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.28">
<l><seg type="pāda" n="a">yam āhur agner yantāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaprabhavam īśvaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saptasvaragatā yasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yonir gībhir udīryate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.29">
<l><seg type="pāda" n="a">yaṃ vadanty uttamaṃ bhūtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaṃ vadanty aśarīriṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yam āhur ākāśagamaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śīghragaṃ śabdayoninam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vāyuḥ sarvabhūtāyur</seg> <seg type="pāda" n="b">uddhataḥ svena tejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pravavau vyathayan daityān</seg> <seg type="pāda" n="d">pratilomaḥ satoyadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.31">
<l><seg type="pāda" n="a">maruto devagandharvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyādharagaṇaiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cikrīḍur asibhiḥ śubhrair</seg> <seg type="pāda" n="d">nirmuktair iva pannagaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 subst. for 31cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.31x496" n="*HV_34.31*496"><seg type="pāda" n="a">yakṣaiś ca sumahābhogaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pannagair garuḍair api |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_34.32">
<l><seg type="pāda" n="a">sṛjantaḥ sarpapatayas</seg> <seg type="pāda" n="b">tīvraṃ roṣamayaṃ viṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śarabhūtāḥ surendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cerur vyāttamukhā divi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.33">
<l><seg type="pāda" n="a">parvatās tu śilāśṛṅgaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śataśākhaiś ca pādapaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upatasthuḥ suragaṇān</seg> <seg type="pāda" n="d">prahartuṃ dānavaṃ balam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.34">
<l><seg type="pāda" n="a">yaḥ sa devo hṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">padmanābhas trivikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇavartmā yugāntābho</seg> <seg type="pāda" n="d">viśvasya jagataḥ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.35">
<l><seg type="pāda" n="a">samudrayonir madhuhā</seg> <seg type="pāda" n="b">havyabhuk kratusatkṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūmyāpovyomabhūtātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">syāmaḥ śāntikaro 'rihā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2-4 Ñ2.3 V B1.2 Dn Ds D2-6 T1.3.4 G1.3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.35x497" n="*HV_34.35*497"><seg type="pāda" n="a">jagayonir jagadbījo</seg> <seg type="pāda" n="b">jagadgurur udāradhīḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_34.36">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'rkam agnāv ivodyantam</seg> <seg type="pāda" n="b">udyamyottamatejasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arighnam asurānīke</seg> <seg type="pāda" n="d">cakraṃ cakragadādharaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">saparīveṣam udyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">savitur maṇḍalaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.37">
<l><seg type="pāda" n="a">savyenālambya mahatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāsuravināśinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kareṇa kālīṃ vapuṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">śatrukālapradāṃ gadām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.38">
<l><seg type="pāda" n="a">śeṣair bhujaiḥ pradīptāni</seg> <seg type="pāda" n="b">bhujagāridhvajaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadhārāyudhajātāni</seg> <seg type="pāda" n="d">śārṅgādīni mahāyaśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.39">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kaśyapasyātmabhuvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvijaṃ bhujagabhojanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pavanādhikasaṃpātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gaganakṣobhaṇaṃ khagam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.40">
<l><seg type="pāda" n="a">bhujagendreṇa vadane</seg> <seg type="pāda" n="b">niviṣṭena virājitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">amṛtārambhanirmuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mandarādrim ivocchritam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.41">
<l><seg type="pāda" n="a">devāsuravimardeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">śataśo dṛṣṭavikramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahendreṇāmṛtasyārthe</seg> <seg type="pāda" n="d">vajreṇa kṛtalakṣaṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.42">
<l><seg type="pāda" n="a">śikhinaṃ cūḍinaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">taptakuṇḍalabhūṣaṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vicitrapatravasanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dhātumantam ivācalam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 Ñ2.3 V1 Ds2 D3-5 (K3 D2 after 41) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.42x498" n="*HV_34.42*498"><seg type="pāda" n="a">tīkṣṇatuṇḍogranakharaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">calatpakṣasamākulam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_34.43">
<l><seg type="pāda" n="a">sphītakroḍāvalambena</seg> <seg type="pāda" n="b">śītāṃśusamatejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhogibhogāvasaktena</seg> <seg type="pāda" n="d">maṇiratnena bhāsvatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.44">
<l><seg type="pāda" n="a">pakṣābhyāṃ cārupatrābhyām</seg> <seg type="pāda" n="b">āvṛtya divi līlayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugānte sendracāpābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">toyadābhyām ivāmbaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.45">
<l><seg type="pāda" n="a">nīlalohitapītābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">patākābhir alaṃkṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ketuveṣapraticchannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mahākāyaniketanam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_34.46">
<l><seg type="pāda" n="a">aruṇāvarajaṃ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">āruroha raṇe hariḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ3 V1 T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.46x499" n="*HV_34.46*499"><seg type="pāda" n="a">sthitaḥ samaradurjeyo</seg> <seg type="pāda" n="b">daityasainyaṃ vilokayan |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suparṇaḥ svena vapuṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">suparṇaṃ khecarottamam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ3 T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.46x500" n="*HV_34.46*500"><seg type="pāda" n="a">dahaṃs tasthau surānīke</seg> <seg type="pāda" n="b">daityān ativibhīṣayan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_34.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tam anvayur devagaṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">munayaś ca samāhitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gīrbhiḥ paramamantrābhis</seg> <seg type="pāda" n="d">tuṣṭuvuś ca gadādharam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.47x501-1" n="*HV_34.47*501:1"><seg type="pāda" n="a">namas te 'stu hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">jahi daityabalaṃ vibho |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_34.47x501-2" n="*HV_34.47*501:2"><seg type="pāda" n="a">namas trimūrtaye tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">haribrahmaśivātmane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_34.47x501-3" n="*HV_34.47*501:3"><seg type="pāda" n="a">namas traividyarūpāya</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛksāmayajuṣe namaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_34.47x501-4" n="*HV_34.47*501:4"><seg type="pāda" n="a">namo 'stu yogicintyāya</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ yogapradāyine |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_34.47x501-5" n="*HV_34.47*501:5"><seg type="pāda" n="a">namo vikalpaśūnyāya</seg> <seg type="pāda" n="b">namo vijñaptirūpine |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_34.47x501-6" n="*HV_34.47*501:6"><seg type="pāda" n="a">yaṃ ca jñānamayaṃ tejaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pravadanti manīṣiṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_34.47x501-7" n="*HV_34.47*501:7"><seg type="pāda" n="a">taṃ natāḥ sma jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jahi daityagaṇān hare |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_34.47x501-8" n="*HV_34.47*501:8"><seg type="pāda" n="a">tvāṃ stotuṃ hi vayaṃ deva</seg> <seg type="pāda" n="b">śaktā varṣaśatair api |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_34.47x501-9" n="*HV_34.47*501:9"><seg type="pāda" n="a">na hi deva jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">jayasva puruṣottama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_34.47x501-10" n="*HV_34.47*501:10"><seg type="pāda" n="a">itīritāṃ giriṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">gantum abhyudyato hariḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_34.48">
<l><seg type="pāda" n="a">tad vaiśravaṇasuśliṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vaivasvatapuraḥsaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vārirājaparikṣiptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devarājavirājitam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_34.49">
<l><seg type="pāda" n="a">candraprabhābhir vimalaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhāya samavasthitam</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.49x502" n="*HV_34.49*502"><seg type="pāda" n="a">yayau hitaṃ devapathaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dīptabhāskaratejasam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pavanāviddhanirghoṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃpradīptahutāśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_34.50">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣṇor jiṣṇoḥ sahiṣṇoś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrājiṣṇos tejasā vṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balaṃ balavaduddhūtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhāya samavartata</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_34.51">
<l><seg type="pāda" n="a">svasty astu devebhya iti</seg> <seg type="pāda" n="b">stuvaṃs tatrāṅgirābravīt</seg> </l>
<note>k: T2, G1.3.5 subst. for 51ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.51x503" n="*HV_34.51*503"><seg type="pāda" n="a">svasty astv iti stuvaṃs tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">devān āṅgiraso 'bravīt |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svasty astu daityebhya iti</seg> <seg type="pāda" n="d">uśanā vākyam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 subst. for 51cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_34.51x504" n="*HV_34.51*504"><seg type="pāda" n="a">svasti daityebhya iti cāpy</seg> <seg type="pāda" n="b">uśanā vākyam ādade |</seg> </l>
<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 35, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 26, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_35.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyāṃ balābhyāṃ saṃjajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">tumulo vigrahas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">surāṇām asurāṇāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">parasparajayaiṣiṇām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After the ref., K1.3 Ñ2 V3 Dn Ds2 D2-6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_35.0x505-1" n="*HV_35.0*505:1"><seg type="pāda" n="a">sarvadevamayo yas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvadharmamayas tu yaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.0x505-2" n="*HV_35.0*505:2"><seg type="pāda" n="a">tasya viṣṇoḥ sureśasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā vidhṛtāḥ surāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.0x505-3" n="*HV_35.0*505:3"><seg type="pāda" n="a">sabalāḥ sānugāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tridaśāś ca madotkaṭāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.0x505-4" n="*HV_35.0*505:4"><seg type="pāda" n="a">prahartuṃ dānavaṃ sainyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tarasā hi samabhyayuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_35.2">
<l><seg type="pāda" n="a">dānavā daivataiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nānāpraharaṇodyatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samīyur yudhyamānā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">parvatā iva parvataiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tatsurāsurasaṃyuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddham atyadbhutaṃ babhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharmādharmasamāyuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">darpeṇa vinayena ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tato rathaiḥ prajvalitair</seg> <seg type="pāda" n="b">vāhanaiś ca pracoditaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpatadbhiś ca gaganaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sāsihastaiḥ samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.5">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣipyamāṇaiś ca musalaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃpreṣyadbhiś ca sāyakaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāpair visphāryamāṇaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pātyamānaiś ca mudgaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tad yuddham abhavad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devadānavasaṃkulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagatas trāsajananaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yugasaṃvartakopamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.7">
<l><seg type="pāda" n="a">svahastamuktaiḥ parighaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣipramuktaiś ca parvataiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavāḥ samare jaghnur</seg> <seg type="pāda" n="d">devān indrapurogamān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.8">
<l><seg type="pāda" n="a">te vadhyamānā balibhir</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavair jitakāśibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣaṇṇamanaso devā</seg> <seg type="pāda" n="d">jagmur ārtiṃ mahāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.9">
<l><seg type="pāda" n="a">te 'strajālaiḥ pramathitāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parighair bhinnamastakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhinnoraskā ditisutair</seg> <seg type="pāda" n="d">vemū raktaṃ vraṇair bahu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.10">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃditāḥ pāśajālaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">niryatnāś ca śaraiḥ kṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviṣṭā dānavīṃ māyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">na śekus te viceṣṭitum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tatstambhitam ivābhāti</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣprāṇasadṛśākṛti</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balaṃ surāṇām asurair</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣprayatnāyudhaṃ kṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.12">
<l><seg type="pāda" n="a">māyāpāśānvikarṣaṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">chindan vajreṇa tāñ śarān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakro daityabalaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">viveśa bahulocanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sa daityān pramukhe hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">taddānavabalaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāmasenāstrajālena</seg> <seg type="pāda" n="d">tamobhūtam athākarot</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.14">
<l><seg type="pāda" n="a">te 'nyonyaṃ nāvabudhyanta</seg> <seg type="pāda" n="b">devān vā vāhanāni vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghoreṇa tamasāviṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">puruhūtasya tejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.15">
<l><seg type="pāda" n="a">māyāpāśair vimuktās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yatnavantaḥ surottamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vapūṃṣi daityasaṃghānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tamobhūtāny apātayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.16">
<l><seg type="pāda" n="a">apadhvastā visaṃjñāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tamasā nīlavarcasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">petus te dānavagaṇāś</seg> <seg type="pāda" n="d">chinnapakṣā ivācalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tadghanībhūtadaityendram</seg> <seg type="pāda" n="b">andhakāram ivārṇavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavaṃ devasadanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tamobhūtam ivābabhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tadāsṛjanmahāmāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mayas tāṃ tāmasīṃ dahan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugāntoddyotajananīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sṛṣṭām aurveṇa vahninā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.19">
<l><seg type="pāda" n="a">sā dadāha tamaḥ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">māyā mayavikalpitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityāś cādityavapuṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sadya uttasthur āhave</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.20">
<l><seg type="pāda" n="a">māyām aurvīṃ samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">dahyamānā divaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhejire candraviṣayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śītāṃśusalilahradam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.21">
<l><seg type="pāda" n="a">te dahyamānā aurveṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā bhraṣṭatejasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaśaṃsur vajriṇe devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃtaptāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.22">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃtapte māyayā sainye</seg> <seg type="pāda" n="b">dahyamāne ca dānavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">codito devarājena</seg> <seg type="pāda" n="d">varuṇo vākyam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.23">
<l><seg type="pāda" n="a">purā brahmarṣijaḥ śakra</seg> <seg type="pāda" n="b">tapas tepe sudāruṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aurvaḥ pūrvaṃ sa tejasvī</seg> <seg type="pāda" n="d">sadṛśo brahmaṇo guṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.24">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ tapantam ivādityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tapasā jagad avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upatasthur munigaṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">devā devarṣibhiḥ saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.25">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇyakaśipuś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavo dāvaneśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṣiṃ vijñāpayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">purā paramatejasam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tam ūcur brahmaṝṣayo</seg> <seg type="pāda" n="b">vacanaṃ dharmasaṃhitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṣivaṃśeṣu bhagavañś</seg> <seg type="pāda" n="d">chinnamūlam idaṃ kulam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.27">
<l><seg type="pāda" n="a">ekas tvam anapatyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gotrāpatyaṃ na vartate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaumāraṃ vratam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">kleśam evānuvartase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.28">
<l><seg type="pāda" n="a">bahūni vipra gotrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">munīnāṃ bhāvitātmanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekadehāni tiṣṭhanti</seg> <seg type="pāda" n="d">viviktāni vinā prajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.29">
<l><seg type="pāda" n="a">dharatsūtsannabhūteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣu te nāsti kāraṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavāṃs tu tapasā śreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāpatisamadyutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tatpravartasva vaṃśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vardhayātmānam ātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādadhat svorjitaṃ tejo</seg> <seg type="pāda" n="d">dvitīyāṃ kuru vai tanum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.31">
<l><seg type="pāda" n="a">sa evam ukto munibhir</seg> <seg type="pāda" n="b">munir manasi tāḍitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagarhe tān ṛṣigaṇān</seg> <seg type="pāda" n="d">vacanaṃ cedam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.32">
<l><seg type="pāda" n="a">yathāyaṃ śāśvato dharmo</seg> <seg type="pāda" n="b">munīnāṃ vihitaḥ purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārṣaṃ vai sevatāṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="d">vanyamūlaphalāśinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.33">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmayonau prasūtasya</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇasyātmavartinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmacaryaṃ sucaritaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmāṇam api cālayet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.34">
<l><seg type="pāda" n="a">dvijānāṃ vṛttayas tisro</seg> <seg type="pāda" n="b">ye gṛhāśramavāsinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asmākaṃ tu vanaṃ vṛttir</seg> <seg type="pāda" n="d">vanyāśramanivāsinām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.35">
<l><seg type="pāda" n="a">abbhakṣā vāyubhakṣāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dantolūkhalinas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśmakuṭṭā daśatapāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pañcasaptatapāś ca ye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.36">
<l><seg type="pāda" n="a">ete tapasi tiṣṭhanto</seg> <seg type="pāda" n="b">vratair api suduṣcaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmacaryaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">prārthayanti parāṃ gatim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.37">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmacaryād brāhmaṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇatvaṃ vidhīyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evam āhuḥ pare loke</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmacaryavido janāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.38">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmacarye sthitaṃ dhairyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmacarye sthitaṃ tapaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ye sthitā brahmacaryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">brāhmaṇā divi te sthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.39">
<l><seg type="pāda" n="a">nāsti yogaṃ vinā siddhir</seg> <seg type="pāda" n="b">nāsti siddhiṃ vinā yaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāsti loke yaśomūlaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmacaryāt paraṃ tapaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.40">
<l><seg type="pāda" n="a">yo nigṛhyendriyagrāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtagrāmaṃ ca pañcakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmacaryaṃ samādhatte</seg> <seg type="pāda" n="d">kim ataḥ paramaṃ tapaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.41">
<l><seg type="pāda" n="a">ayoge keśadharaṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">asaṃkalpe vratakriyā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmacaryaṃ ca caryā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">trayaṃ syād dambhasaṃjñitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.42">
<l><seg type="pāda" n="a">kva dārāḥ kva ca saṃyogaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kva ca bhāvaviparyayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yad iyaṃ brahmaṇā sṛṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">manasā mānasī prajā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_35.43">
<l><seg type="pāda" n="a">yady asti tapaso vīryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yuṣmākam amitātmanām</seg> </l>
<note>k: D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_35.43x506-1" n="*HV_35.43*506:1"><seg type="pāda" n="a">mukhanetravikāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sparśanair bhāṣaṇena ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.43x506-2" n="*HV_35.43*506:2"><seg type="pāda" n="a">smaraṇaṃ sundarīṇāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">manaso vikṛtiḥ purā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.43x506-3" n="*HV_35.43*506:3"><seg type="pāda" n="a">tasyām utpattim āsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyāṃ bījaṃ ka āvehat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.43x506-4" n="*HV_35.43*506:4"><seg type="pāda" n="a">pāpātmā vikalo mūḍho</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavādṛśa iti śrutiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.43x506-5" n="*HV_35.43*506:5"><seg type="pāda" n="a">smṛtvā brahmapadāt khinno</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā śukraṃ pramuñcati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.43x506-6" n="*HV_35.43*506:6"><seg type="pāda" n="a">sṛṣṭvā vidrāvayaty ātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyāṃ bījaṃ ka āvahet |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.43x506-7" n="*HV_35.43*506:7"><seg type="pāda" n="a">brahmacarye yadā bhūte</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaved yadi viniścayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.43x506-8" n="*HV_35.43*506:8">prāṇino dadhati ke ratiṃ tato |</l>
<l xml:id="xHV_35.43x506-9" n="*HV_35.43*506:9">yoṣitāṃ vapuṣi nirghṛṇe 'śucau |</l>
<l xml:id="xHV_35.43x506-10" n="*HV_35.43*506:10">brahmacaryam aparaṃ suniścitāḥ |</l>
<l xml:id="xHV_35.43x506-11" n="*HV_35.43*506:11">kurmahe yad abhikāṅkṣitaṃ hṛdi |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">sṛjadhvaṃ mānasān putrān</seg> <seg type="pāda" n="d">prājāpatyena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.44">
<l><seg type="pāda" n="a">manasā nirmitā yonir</seg> <seg type="pāda" n="b">ādhātavyā tapasvinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na dārayogaṃ bījaṃ vā</seg> <seg type="pāda" n="d">vratamuktaṃ tapasvinām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.45">
<l><seg type="pāda" n="a">yad idaṃ luptadharmārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yuṣmābhir iha nirbhayaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyāhṛtaṃ sadbhir atyartham</seg> <seg type="pāda" n="d">asadbhir iva me matam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.46">
<l><seg type="pāda" n="a">vapur dīptāntarātmānam</seg> <seg type="pāda" n="b">eṣa kṛtvā manomayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dārayogaṃ vinā srakṣye</seg> <seg type="pāda" n="d">putram ātmatanūruham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.47">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ātmānam ātmā me</seg> <seg type="pāda" n="b">dvitīyaṃ janayiṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanyenānena vidhinā</seg> <seg type="pāda" n="d">didhakṣantam iva prajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.48">
<l><seg type="pāda" n="a">ūrvas tu tapasāviṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">niveśyoruṃ hutāśane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mamanthaikena darbheṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">sutasya prabhavāraṇim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.49">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyoruṃ sahasā bhittvā</seg> <seg type="pāda" n="b">jvālāmālī nirindhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagato dahanākāṅkṣī</seg> <seg type="pāda" n="d">putro 'gniḥ samapadyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.50">
<l><seg type="pāda" n="a">ūrvasyoruṃ vinirmidya</seg> <seg type="pāda" n="b">aurvo nāmāntako 'nalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">didhakṣann iva lokāṃs trīñ</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñe paramakopanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.51">
<l><seg type="pāda" n="a">utpannamātraś covāca</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaraṃ dīptayā girā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣudhā me bādhate tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">jagad dhakṣye tyajasva mām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.52">
<l><seg type="pāda" n="a">tridivārohibhir jvālair</seg> <seg type="pāda" n="b">jṛmbhamāṇo diśo daśa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirdahan sarvabhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="d">vavṛdhe so 'ntako 'nalaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_35.53">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn anantare brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">munim ūrvaṃ sabhājayan</seg> </l>
<note>k: After 53a, N (except Ś1 Ñ1) T1.3.4 G3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_35.53ax507-1" n="*HV_35.53a*507:1">sarvalokapatiḥ prabhuḥ |</l>
<l xml:id="xHV_35.53ax507-2" n="*HV_35.53a*507:2"><seg type="pāda" n="a">ājagāma munir yatra</seg> <seg type="pāda" n="b">vyasṛjat putram uttamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.53ax507-3" n="*HV_35.53a*507:3"><seg type="pāda" n="a">sa dadarśorum ūrvasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dīpyamānaṃ sutāgninā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.53ax507-4" n="*HV_35.53a*507:4"><seg type="pāda" n="a">aurvakopāgnisaṃtaptāṃl</seg> <seg type="pāda" n="b">lokāṃś ca ṛṣibhiḥ saha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_35.53ax507-5" n="*HV_35.53a*507:5">tam uvāca tato brahmā |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">putredaṃ dhāryatāṃ tejo</seg> <seg type="pāda" n="d">lokānāṃ kriyatāṃ dayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.54">
<l><seg type="pāda" n="a">asyāpatyasya te vipra</seg> <seg type="pāda" n="b">kariṣye sāhyam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsaṃ cāsya pradāsyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">prāśanaṃ cāmṛtopamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tathyam etan mama vacaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">śṛṇu tvaṃ vadatāṃ vara</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_35.54x508" n="*HV_35.54*508"><seg type="pāda" n="a">bhojanaṃ cāsya dāsyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yena prīto bhaviṣyati |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="ūrva uvāca"/>

<lg xml:id="HV_35.55">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi</seg> <seg type="pāda" n="b">yan me 'dya bhagavāñ śiśoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">matim etāṃ dadātīha</seg> <seg type="pāda" n="d">paramānugrahāya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.56">
<l><seg type="pāda" n="a">prabhātakāle saṃprāpte</seg> <seg type="pāda" n="b">kāṅkṣitavye samāgame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhagavaṃs tarpitaḥ putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kair havyaiḥ prāpsyate sukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.57">
<l><seg type="pāda" n="a">kutra vāsya nivāsaḥ syād</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojanaṃ ca kimātmakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vidhāsyati bhavān asya</seg> <seg type="pāda" n="d">vīryatulyaṃ mahaujasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="brahmovāca"/>

<lg xml:id="HV_35.58">
<l><seg type="pāda" n="a">vaḍavāmukhe 'sya vasatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samudre vai bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mama yonir jalaṃ vipra</seg> <seg type="pāda" n="d">tac ca me toyapaṃ mukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.59">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāham āse nirataḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">piban vārimayaṃ havaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taddhavis tava putrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">visṛjāmy ālayaṃ ca tat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.60">
<l><seg type="pāda" n="a">tato yugānte bhūtānām</seg> <seg type="pāda" n="b">eṣa cāhaṃ ca suvrata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahitau vicariṣyāvo</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣprāṇanakarāv iha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.61">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣo 'gnir antakālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">salilāśī mayā kṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dahanaḥ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sadevāsurarakṣasām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.62">
<l><seg type="pāda" n="a">evam astv iti so 'py agniḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃvṛtajvālamaṇḍalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviveśārṇavamukhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nikṣipya pitari prabhām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.63">
<l><seg type="pāda" n="a">pratiyātas tato brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">te ca sarve maharṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aurvasyāgneḥ prabhāvajñāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svāṃ svāṃ gatim upāśritāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.64">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇyakaśipur dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">tad adbhutam apūjayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aurvaṃ praṇatasarvāṅgo</seg> <seg type="pāda" n="d">vākyaṃ cedam uvāca ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.65">
<l><seg type="pāda" n="a">bhagavann adbhutam idaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nirvṛttaṃ lokasākṣikam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapasā te muniśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">parituṣṭaḥ pitāmahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.66">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ tu tava putrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tava caiva mahāvrata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhṛtya ity avagantavyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">ślāghyo 'smi yadi karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.67">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ mā paśya samāpannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tavaivārādhane ratam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat sīdeyaṃ muniśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">tavaiva syātparājayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: G3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_35.67x509" n="*HV_35.67*509"><seg type="pāda" n="a">śiṣyo 'smi te tapaḥśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">surebhyo me bhayaṃ nuda |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="ūrva uvāca"/>

<lg xml:id="HV_35.68">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi</seg> <seg type="pāda" n="b">yasya te 'haṃ gurur mataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāsti te tapasānena</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayam adyeha suvrata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.69">
<l><seg type="pāda" n="a">imāṃ ca māyāṃ gṛhṇīṣva</seg> <seg type="pāda" n="b">mama putreṇa nirmitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirindhanām agnimayīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">duḥsparśāṃ pāvakair api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.70">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣā te svasya vaṃśasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vaśagārivinigrahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rakṣiṣyaty ātmapakṣaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">parāṃś ca pradahiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.71">
<l><seg type="pāda" n="a">evam astv iti tāṃ gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamya munipuṃgavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma tridivaṃ hṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtārtho dānaveśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.72">
<l><seg type="pāda" n="a">saiṣā durviṣahā māyā</seg> <seg type="pāda" n="b">devair api durāsadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aurveṇa nirmitā pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāvakenorvasūnunā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_35.73">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmiṃs tu vyutthite daitye</seg> <seg type="pāda" n="b">nirvīyaiṣā na saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāpo hy asyāḥ purā dattaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sṛṣṭā yenaiva tejasā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_35.74">
<l><seg type="pāda" n="a">yady eṣā pratihantavyā</seg> <seg type="pāda" n="b">kartavyo bhagavān sukhī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīyatāṃ me sakhā śakra</seg> <seg type="pāda" n="d">toyayonir niśākaraḥ</seg> </l>
<note>k: N (except Ñ1) T1.3.4 G1.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_35.74x510" n="*HV_35.74*510"><seg type="pāda" n="a">tenāhaṃ saha saṃgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">yādobhiś ca samāhitaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">māyām etāṃ haniṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="f">tvatprasādān na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 36, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 27, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_36.1">
<l><seg type="pāda" n="a">evam astv iti saṃhṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakras tridaśavardhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdideśāgrataḥ somaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhāya śiśirāyudham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.2">
<l><seg type="pāda" n="a">gaccha soma sahāyatvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuru pāśadharasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asurāṇāṃ vināśāya</seg> <seg type="pāda" n="d">jayārthaṃ ca divaukasām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tvam apratimavīryaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jyotiṣāṃ ceśvareśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvanmayaṃ sarvalokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rasaṃ rasavido viduḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.4">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣayavṛddhis tava vyaktā</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgare khe ca maṇḍale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parivartasy ahorātraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kālaṃ jagati yojayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.5">
<l><seg type="pāda" n="a">lokacchāyāmayaṃ lakṣma</seg> <seg type="pāda" n="b">tavāṅke śaśasaṃsthitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na viduḥ soma devāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">ye ca nakṣatrayoginaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tvam ādityapathād ūrdhvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jyotiṣāṃ copari sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tamaḥ protsārya vapuṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāsayasy akhilaṃ jagat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.7">
<l><seg type="pāda" n="a">śvetabhānur himatanur</seg> <seg type="pāda" n="b">jyotiṣām adhipaḥ śaśī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abdakṛt kālayogātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">ījyo yajñaraso 'vyayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.8">
<l><seg type="pāda" n="a">oṣadhīśaḥ kriyāyonir</seg> <seg type="pāda" n="b">abjayonir anuṣṇabhāk</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śītāṃśur amṛtādhāraś</seg> <seg type="pāda" n="d">capalaḥ śvetavāhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṃ kāntiḥ kāntavapuṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ somaḥ somavṛttinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saumyas tvaṃ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">timiraghnas tvam ṛkṣarāṭ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tad gaccha tvaṃ sahānena</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇena varūthinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śamayasvāsurīṃ māyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yayā dahyāma saṃyuge</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="soma uvāca"/>

<lg xml:id="HV_36.11">
<l><seg type="pāda" n="a">yan mā vadasi yuddhārthe</seg> <seg type="pāda" n="b">devarāja varaprada</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa varṣāmi śiśiraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">daityamāyāpakarṣaṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.12">
<l><seg type="pāda" n="a">etān macchītanirdagdhān</seg> <seg type="pāda" n="b">paśyasva himaveṣṭitān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vimāyān vimadāṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">daityasaṃghān mahāhave</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tato himakarotsṛṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sabāṣpā himavṛṣṭayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">veṣṭayanti sma tān ghorān</seg> <seg type="pāda" n="d">daityān meghagaṇā iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tau pāśaśuklāṃśudharau</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇendū mahāraṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghnatur himapātaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pāśapātaiś ca dānavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.15">
<l><seg type="pāda" n="a">dvāv ambunāthau samare</seg> <seg type="pāda" n="b">tau pāśahimayodhinau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mṛdhe ceratur ambhobhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣubdhāv iva mahārṇavau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyām āplāvitaṃ sainyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tad dānavam adṛśyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagatsaṃvartakāmbhodaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pravṛttair iva saṃvṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv udyatāṃśupāśau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śaśāṅkavaruṇāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃ māyāṃ śamayām āstāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devau daiteyanirmitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.18">
<l><seg type="pāda" n="a">śītāṃśujalanirdagdhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāśaiś ca prasitā mṛdhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na śekuś calituṃ daityā</seg> <seg type="pāda" n="d">viśiraskā ivādrayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.19">
<l><seg type="pāda" n="a">śītāṃśunihatās te tu</seg> <seg type="pāda" n="b">petur daityā himārditāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">himaplāvitasarvāṅgā</seg> <seg type="pāda" n="d">niruṣmāṇa ivāgrayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.20">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ tu divi daityānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viparītaprabhāṇi ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vimānāni vicitrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">prapatanty utpatanti ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tān pāśahastagrathitāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">chāditāñ śītaraśmibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayo dadarśa māyāvī</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavān divi dānavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.22">
<l><seg type="pāda" n="a">sa śilājālavitatāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gaṇḍaśailāṭṭahāsinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pādapotkaṭakūṭāgrāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kandarākīrṇakānanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.23">
<l><seg type="pāda" n="a">siṃhavyāghragajākīrṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nadantīṃ dvipayūthapaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">īhāmṛgagaṇākīrṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pavanāghūrṇitadrumām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.24">
<l><seg type="pāda" n="a">nirmitāṃ svena putreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">krauñcena divi kāmagām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prathitāṃ pārvatīṃ māyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sasṛje sa samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sāśmaśabdaiḥ śilāvarṣaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prapatadbhiś ca pādapaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nijaghne devasaṃghāṃs tān</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavāṃś cāpy ajīvayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.26">
<l><seg type="pāda" n="a">naiśākarī vāruṇī ca</seg> <seg type="pāda" n="b">māye 'ntardadhatus tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśmabhiś cāyasaghanaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kiraddevagaṇān raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.27">
<l><seg type="pāda" n="a">sāśmasaṃghātaviṣamā</seg> <seg type="pāda" n="b">drumaparvatasaṃkaṭā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhavad dyaur asaṃhāryā</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivī parvatair iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.28">
<l><seg type="pāda" n="a">nānāhato 'śmabhiḥ kaścic</seg> <seg type="pāda" n="b">chilābhiś cāpy atāḍitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāniruddho drumagaṇair</seg> <seg type="pāda" n="d">devo 'dṛśyata saṃyuge</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tad asaṃsrastadhanuṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagnapraharaṇāvilam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niṣprayatnaṃ surānīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">varjayitvā gadādharam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hi yuddhagataḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">īśo na sma vyakampata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahiṣṇutvāj jagatsvāmī</seg> <seg type="pāda" n="d">na cukrodha gadādharaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.31">
<l><seg type="pāda" n="a">kālajñaḥ kālameghābhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samīkṣan kālam āhave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devāsuravimardaṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">draṣṭukāmo janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_36.32">
<l><seg type="pāda" n="a">tato bhagavatādiṣṭau</seg> <seg type="pāda" n="b">raṇe pāvakamārutau</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1 K1 Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_36.32x511-1" n="*HV_36.32*511:1"><seg type="pāda" n="a">māyāyā mayasṛṣṭāyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pravṛddhāyāḥ śamāya vai |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_36.32x511-2" n="*HV_36.32*511:2"><seg type="pāda" n="a">tataḥ pravṛddhāv anyonyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pravṛddhajvālaveginau |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">coditau viṣṇuvākyena</seg> <seg type="pāda" n="d">tau māyām apakarṣatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.33">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyām udbhrāntameghābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pravṛddhābhyāṃ mahāmṛdhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dagdhā sā pārvatī māyā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhasmabhūtā nanāśa ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.34">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'nalo 'nilasaṃyuktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'nilaś cānalākulaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityasenāṃ dadahatur</seg> <seg type="pāda" n="d">yugānteṣv iva mūrcchitau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.35">
<l><seg type="pāda" n="a">vāyuḥ pradhāvitas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">paścād agniś ca mārutāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ceratur dānavānīke</seg> <seg type="pāda" n="d">krīḍantāv anilānalau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.36">
<l><seg type="pāda" n="a">bhasmāvayavabhūteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">prapatatsūtpatatsu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavānāṃ vimāneṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">vimāneṣu samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.37">
<l><seg type="pāda" n="a">vātaskandhāpaviddheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtakarmaṇi pāvake</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māyāvadhe vinirvṛtte</seg> <seg type="pāda" n="d">stūyamāne gadādhare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.38">
<l><seg type="pāda" n="a">niṣprayatneṣu daityeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">trailokye muktabandhane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃprahṛṣṭeṣu deveṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">sādhu sādhv iti sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.39">
<l><seg type="pāda" n="a">jaye daśaśatākṣasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mayasya ca parājaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dikṣu sarvāsu śuddhāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">pravṛtte dharmasaṃstare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.40">
<l><seg type="pāda" n="a">apāvṛte candrapathe</seg> <seg type="pāda" n="b">svayanasthe divākare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prakṛtistheṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">nṛṣu cāritrabandhuṣu</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 D2 (after 39) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_36.40x512" n="*HV_36.40*512"><seg type="pāda" n="a">virājamānā devās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tato munigaṇaiḥ saha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_36.41">
<l><seg type="pāda" n="a">abhinnabandhane mṛtyau</seg> <seg type="pāda" n="b">hūyamāne hutāśane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñaśobhiṣu deveṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">svargārthaṃ darśayatsu ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.42">
<l><seg type="pāda" n="a">lokapāleṣu sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">dikṣu saṃyānavartiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāve tapasi śuddhānām</seg> <seg type="pāda" n="d">abhāve pāpakarmaṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.43">
<l><seg type="pāda" n="a">devapakṣe pramudite</seg> <seg type="pāda" n="b">daityapakṣe viṣīdati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tripādavigrahe dharme</seg> <seg type="pāda" n="d">adharme pādavigrahe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.44">
<l><seg type="pāda" n="a">apāvṛte mahādvāre</seg> <seg type="pāda" n="b">vartamāne ca satpathe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svadharmastheṣu varṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">loke 'sminn āśrameṣu ca</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_36.45">
<l><seg type="pāda" n="a">prajārakṣaṇayukteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrājamāneṣu rājasu</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1) T2.4 G1.3-5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_36.45x513" n="*HV_36.45*513"><seg type="pāda" n="a">gīyamānāsu gāthāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">devasaṃstavanādiṣu |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praśāntakalmaṣe loke</seg> <seg type="pāda" n="d">śānte tamasi dāruṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.46">
<l><seg type="pāda" n="a">agnimārutayos tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛtte saṃgrāmakarmaṇi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tanmayā vimalā lokās</seg> <seg type="pāda" n="d">tābhyāṃ jayakṛtakriyāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.47">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvadevabhayaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">mārutāgnibhayaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālanemir iti khyāto</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavaḥ pratyadṛśyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.48">
<l><seg type="pāda" n="a">bhāskarākāramukuṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śiñjitābharaṇāṅgadaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mandarotkīrṇasaṃkāśo</seg> <seg type="pāda" n="d">mahārajatasaṃvṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.49">
<l><seg type="pāda" n="a">śatapraharaṇodagraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatabāhuḥ śatānanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śataśīrṣaḥ sthitaḥ śrīmāñ</seg> <seg type="pāda" n="d">śataśṛṅga ivācalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kakṣe mahati saṃvṛddho</seg> <seg type="pāda" n="f">nidāgha iva pāvakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.50">
<l><seg type="pāda" n="a">dhūmrakeśo hariśmaśrur</seg> <seg type="pāda" n="b">daṃṣṭrālauṣṭhapuṭānanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trailokyāntaravistāri</seg> <seg type="pāda" n="d">dhārayan vipulaṃ vapuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.51">
<l><seg type="pāda" n="a">bāhubhis tulayan vyoma</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣipan padbhyāṃ mahīdharān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">īrayan mukhaniḥśvāsair</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṭimanto balāhakān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.52">
<l><seg type="pāda" n="a">tiryagāyataraktākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mandarodagravakṣasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">didhakṣantam ivāyāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvān devagaṇān mṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.53">
<l><seg type="pāda" n="a">tarjayantaṃ suragaṇāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">chādayantaṃ diśo daśa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃvartakāle tṛṣitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛptaṃ mṛtyum ivotthitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.54">
<l><seg type="pāda" n="a">sutalenocchrayavatā</seg> <seg type="pāda" n="b">vipulāṅguliparvaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lambābharaṇapūrṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃcic calitavarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.55">
<l><seg type="pāda" n="a">ucchritenāgrahastena</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣiṇena vapuṣmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavān devanihatān</seg> <seg type="pāda" n="d">uttiṣṭhata iti bruvan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.56">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ kālanemiṃ samare</seg> <seg type="pāda" n="b">dviṣatāṃ kālasaṃmitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vīkṣanti sma surāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayavitrastalocanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.57">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ sma vīkṣanti bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">kramantaṃ kālaneminam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trivikrame vikramantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nārāyaṇam ivāparam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.58">
<l><seg type="pāda" n="a">socchrayan prathamaṃ pādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mārutāghūrṇitāmbaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prākrāmadasuro yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">trāsayan sarvadevatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.59">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mayenāsurendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">pariṣvaktaḥ kraman raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālanemir babhau daityaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saviṣṇur iva mandaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_36.60">
<l><seg type="pāda" n="a">atha pravivyathur devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve śakrapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭvā kālam ivāyāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kālanemiṃ bhayāvaham</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 37, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 27, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_37.1">
<l><seg type="pāda" n="a">dānavānāṃ tu piprīṣuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālanemiḥ sa dānavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyavardhata mahātejās</seg> <seg type="pāda" n="d">tapānte jalado yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.2">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ trailoyāntaragataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā te dānaveśvarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttasthur apariśrāntāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpyevāmṛtam uttamam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_37.3">
<l><seg type="pāda" n="a">te vītabhayasaṃtrāsā</seg> <seg type="pāda" n="b">mayatārapurogamāḥ</seg> </l>
<note>k: N (except Ñ1) T G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_37.3x514" n="*HV_37.3*514"><seg type="pāda" n="a">tārakāmayasaṃgrāme</seg> <seg type="pāda" n="b">satataṃ jitakāśinaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rejur āyodhanagatā</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavā yuddhakaṅkṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.4">
<l><seg type="pāda" n="a">mantram abhyasyataṃ teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyūhaṃ ca paridhāvatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prekṣatāṃ cābhavat prītir</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavaṃ kālaneminam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.5">
<l><seg type="pāda" n="a">ye tu tatra mayasyāsan</seg> <seg type="pāda" n="b">mukhyā yuddhapuraḥsarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te'pi sarve bhayaṃ tyaktvā</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛṣṭā yoddhum upasthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.6">
<l><seg type="pāda" n="a">mayas tāro varāhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">hayagrīvaś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vipracittisutaḥ śvetaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kharalambāv ubhāv api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.7">
<l><seg type="pāda" n="a">ariṣṭo baliputraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kiśorāṣṭrau tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svarbhānuś cāmaraprakhyo</seg> <seg type="pāda" n="d">vaktrayodhī mahāsuraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.8">
<l><seg type="pāda" n="a">ete 'straviduṣaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve tapasi saṃsthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavāḥ kṛtino jagmuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kālaneminam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.9">
<l><seg type="pāda" n="a">te gadābhiś ca gurvībhiś</seg> <seg type="pāda" n="b">cakraiś ca saparaśvaghaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālakalpaiś ca musalaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.10">
<l><seg type="pāda" n="a">aśmabhiś cāṭṭasadṛśair</seg> <seg type="pāda" n="b">gaṇḍaśailaiś ca daṃśitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paṭṭisair bhiṇḍipālaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">parighaiś cottamāyasaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.11">
<l><seg type="pāda" n="a">ghātanībhiś ca gurvībhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śataghnībhis tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugair yantraiś ca nirmuktair</seg> <seg type="pāda" n="d">argalaiś cāgratāḍitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_37.11x515" n="*HV_37.11*515"><seg type="pāda" n="a">dānavā yuddhadurdharṣāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāmamukhataḥ sthitāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_37.12">
<l><seg type="pāda" n="a">dorbhiś cāyatapīnābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāsaiḥ pāśaiś ca mudgaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarpair lelihyamānaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">visarpadbhiś ca sāyakaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.13">
<l><seg type="pāda" n="a">vajraiḥ praharaṇīyaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dīpyadbhiś cāpi tomaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vikośaiś cāsibhis tīkṣṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śūlaiś ca śitanirmalaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.14">
<l><seg type="pāda" n="a">te vai saṃdīptamanasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pragṛhītottamāyudhāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālanemiṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">tasthuḥ saṃgrāmamūrdhani</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sā dīptaśastrapravarā</seg> <seg type="pāda" n="b">daityānāṃ śuśubhe camūḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dyaur nimīlitanakṣatrā</seg> <seg type="pāda" n="d">ghananīlāmbudāgame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.16">
<l><seg type="pāda" n="a">devatānām api camūr</seg> <seg type="pāda" n="b">mumude śakrapālitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīptā śītoṣṇatejobhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">candrabhāskaratejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.17">
<l><seg type="pāda" n="a">vāyuvegavatī saumyā</seg> <seg type="pāda" n="b">tārāgaṇapatākinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">toyadāviddhavasanā</seg> <seg type="pāda" n="d">grahanakṣatrahāsinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.18">
<l><seg type="pāda" n="a">yamendravaruṇair guptā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanadena ca dhīmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃpradīptāgnipavanā</seg> <seg type="pāda" n="d">nārāyaṇaparāyaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.19">
<l><seg type="pāda" n="a">sā samudraughasadṛśī</seg> <seg type="pāda" n="b">divyā devamahācamūḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rarājāstravatī bhīmā</seg> <seg type="pāda" n="d">yakṣagandharvaśālinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tayoś camvos tadānīṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūva sa samāgamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvāvāpṛthivyoḥ saṃyogo</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā syād yugaparyaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tadyuddham abhavad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devadānavasaṃkulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣamāparākramamayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">darpasya vinayasya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.22">
<l><seg type="pāda" n="a">niścakramur balābhyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tābhyāṃ bhīmāḥ surāsurāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvāparābhyāṃ saṃrabdhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sāgarābhyām ivāmbudāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyāṃ balābhyāṃ saṃhṛṣṭāś</seg> <seg type="pāda" n="b">cerus te devadānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanābhyāṃ pārvatīyābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">puṣpitābhyāṃ yathā gajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.24">
<l><seg type="pāda" n="a">samājaghnus tato bherīḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhān dadhmuś ca naikaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa dyāṃ divaṃ bhuvaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">diśaś ca samapūrayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.25">
<l><seg type="pāda" n="a">jyāghātatalanirghoṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanuṣāṃ kūjitāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">duṃdubhīnāṃ ca ninadā</seg> <seg type="pāda" n="d">daityam antardadhuḥ svanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.26">
<l><seg type="pāda" n="a">te 'nyonyam abhisaṃpetuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pātayantaḥ parasparam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhañjur bāhubhir bāhūn</seg> <seg type="pāda" n="d">dvaṃdvam anye yuyutsavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.27">
<l><seg type="pāda" n="a">devatās tv aśanīr ghorāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parighāṃś cottamāyasān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sasarjur ājau nistriṃśān</seg> <seg type="pāda" n="d">gadā gurvīś ca dānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.28">
<l><seg type="pāda" n="a">gadānipātair bhagnāṅgā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaiś ca śakalīkṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paripetur bhṛśaṃ kecin</seg> <seg type="pāda" n="d">nyubjāḥ kecic ca jajñire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tato rathaiḥ saturagair</seg> <seg type="pāda" n="b">vimānaiś cāśugāmibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samīyus te susaṃrabdhā</seg> <seg type="pāda" n="d">roṣād anyonyam āhave</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.30">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃvartamānāḥ samare</seg> <seg type="pāda" n="b">vivartantas tathāpare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathā rathair nirudhyante</seg> <seg type="pāda" n="d">padātāś ca padātibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.31">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ rathānāṃ tumulaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa śabdaḥ śabdavāhinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nabhaḥ svasvāna hi yathā</seg> <seg type="pāda" n="d">nabhasye jaladasvanaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) subst. for 31cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_37.31x516" n="*HV_37.31*516"><seg type="pāda" n="a">babhūvātha prasaktānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nabhasīva payomucām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_37.32">
<l><seg type="pāda" n="a">babhañjire rathān kecit</seg> <seg type="pāda" n="b">kecit saṃmṛditā rathaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃbādham eke saṃprāpya</seg> <seg type="pāda" n="d">na śekuś calituṃ rathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.33">
<l><seg type="pāda" n="a">anyonyam anye samare</seg> <seg type="pāda" n="b">dorbhyām utkṣipya darpitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃhrādamānābharaṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">jaghnus tatrāsicarmiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.34">
<l><seg type="pāda" n="a">astrair anye vinirbhinnā</seg> <seg type="pāda" n="b">raktaṃ vemur hatā yudhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣarajjalānāṃ sadṛśā</seg> <seg type="pāda" n="d">jaladānāṃ samāgame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tadastraśastragrathitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣiptotkṣiptagadāvilam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devadānavasaṃkṣubdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃkulaṃ yuddham ābabhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.36">
<l><seg type="pāda" n="a">taddānavamahāmeghaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devāyudhavirājitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyonyabāṇavarṣaṃ tad</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhadurdinam ābabhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.37">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālanemiḥ sa dānavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyavardhata samudraughaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūryamāṇa ivāmbudaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya vidyuccalāpīḍāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pradīptāśanivarṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gātrān nāgaśiraḥprakhyā</seg> <seg type="pāda" n="d">viniṣpetur balāhakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.39">
<l><seg type="pāda" n="a">krodhān niḥśvasatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrūbhedasvedavarṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāgniniṣpeṣapavanā</seg> <seg type="pāda" n="d">mukhān niścerur arciṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.40">
<l><seg type="pāda" n="a">tiryag ūrdhvaṃ ca gagane</seg> <seg type="pāda" n="b">vavṛdhus tasya bāhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pañcāsyāḥ kṛṣṇavapuṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">lelihanta ivoragāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.41">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'strajālair bahuvidhair</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanurbhiḥ parighair api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divyam ākāśam āvavre</seg> <seg type="pāda" n="d">parvatair ucchritair iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.42">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'niloddhūtavasanas</seg> <seg type="pāda" n="b">tasthau saṃgrāmamūrdhani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdhyātapagrastaśikhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sākṣān merur ivācalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.43">
<l><seg type="pāda" n="a">ūruvegapratikṣiptaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śailaśṛṅgāgrapādapaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apātayad devagaṇān</seg> <seg type="pāda" n="d">vajreṇeva mahāgirīn</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.44">
<l><seg type="pāda" n="a">bahubhiḥ śastranistriṃśaiś</seg> <seg type="pāda" n="b">cchinnabhinnaśirorasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na śekuś calituṃ devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kālanemihatā yudhi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.45">
<l><seg type="pāda" n="a">muṣṭibhir nihatāḥ kecit</seg> <seg type="pāda" n="b">kecid dhi vidalīkṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yakṣagandharvapatagāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">petuḥ saha mahoragaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.46">
<l><seg type="pāda" n="a">tena vitrāsitā devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samare kālaneminā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na śekur yatnavanto 'pi</seg> <seg type="pāda" n="d">yatnaṃ kartuṃ vicetasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_37.46x517-1" n="*HV_37.46*517:1"><seg type="pāda" n="a">jitvetthaṃ devatānīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gadām āvidhya dānavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-2" n="*HV_37.46*517:2"><seg type="pāda" n="a">airāvatagataṃ śakram</seg> <seg type="pāda" n="b">uvācāsurasattamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-3" n="*HV_37.46*517:3"><seg type="pāda" n="a">āgacchāgaccha devendra</seg> <seg type="pāda" n="b">nirjito 'si mayā raṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-4" n="*HV_37.46*517:4"><seg type="pāda" n="a">adyaprabhṛti devendro</seg> <seg type="pāda" n="b">na tvaṃ bhavasi vṛtrahan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-5" n="*HV_37.46*517:5"><seg type="pāda" n="a">eṣa te gadayā śakra</seg> <seg type="pāda" n="b">śiro bhetsyāmi paśyataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-6" n="*HV_37.46*517:6"><seg type="pāda" n="a">adyaprabhṛti devendro</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavendro 'ham acyuta |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-7" n="*HV_37.46*517:7"><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyāmi na saṃdeho</seg> <seg type="pāda" n="b">hatvā tvām ugrapauruṣam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-8" n="*HV_37.46*517:8"><seg type="pāda" n="a">iti bruvāṇaṃ samare</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛtrahā vajram ādade |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-9" n="*HV_37.46*517:9"><seg type="pāda" n="a">jaghāna tarasā śakro</seg> <seg type="pāda" n="b">vajreṇa hi sa dānavam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-10" n="*HV_37.46*517:10"><seg type="pāda" n="a">vajraṃ tadvakṣasi prāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">bahudhā samapadyata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-11" n="*HV_37.46*517:11"><seg type="pāda" n="a">aśaktaṃ vajram āsīt tu</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavaṃ hantum ojasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-12" n="*HV_37.46*517:12"><seg type="pāda" n="a">punaḥ papāta sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">śakrasyaiva tadā karam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-13" n="*HV_37.46*517:13"><seg type="pāda" n="a">kālanemis tu sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">gadām ādāya yatnataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-14" n="*HV_37.46*517:14"><seg type="pāda" n="a">airāvatasya rabhasā</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghānaikaṃ sa mastakam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-15" n="*HV_37.46*517:15"><seg type="pāda" n="a">sa vinirbhinnakumbhas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">papāta dharaṇītale ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-16" n="*HV_37.46*517:16"><seg type="pāda" n="a">sasrāva rudhiraṃ tīkṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gajarājas tadā balī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-17" n="*HV_37.46*517:17"><seg type="pāda" n="a">punaś ca gadayā rājaṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā samaramūrdhani |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-18" n="*HV_37.46*517:18"><seg type="pāda" n="a">jaghāna dānavendras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛtrahantāram ojasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-19" n="*HV_37.46*517:19"><seg type="pāda" n="a">utsṛjya sahasā śakro</seg> <seg type="pāda" n="b">gajarājaṃ puraṃdaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-20" n="*HV_37.46*517:20"><seg type="pāda" n="a">bhinnavarmāsthinicayo</seg> <seg type="pāda" n="b">mukhāc choṇitam udvaman ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-21" n="*HV_37.46*517:21"><seg type="pāda" n="a">papātorvyāṃ mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃcid viśramya bhūtale |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-22" n="*HV_37.46*517:22"><seg type="pāda" n="a">utsṛjya sahasā śakraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svargalokaṃ mahīpate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.46x517-23" n="*HV_37.46*517:23"><seg type="pāda" n="a">manuṣyalokaṃ saṃprāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣīṃ tanum āvrajat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_37.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tena śakraḥ sahasrākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃditaḥ śarabandhanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">airāvatagataḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">calituṃ na śaśāka ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.48">
<l><seg type="pāda" n="a">nirjalāmbhodasadṛśo</seg> <seg type="pāda" n="b">nirjalārṇavasaprabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirvyāpāraḥ kṛtas tena</seg> <seg type="pāda" n="d">vipāśo varuṇo mṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_37.48x518-1" n="*HV_37.48*518:1"><seg type="pāda" n="a">agnimārutayor nāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā sa ditijeśvaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-2" n="*HV_37.48*518:2"><seg type="pāda" n="a">jaghāna devarājam ca</seg> <seg type="pāda" n="b">somaṃ varuṇam aśvinau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-3" n="*HV_37.48*518:3"><seg type="pāda" n="a">ādityavasurudrādīn</seg> <seg type="pāda" n="b">aśeṣāṃś ca divaukasaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-4" n="*HV_37.48*518:4"><seg type="pāda" n="a">tato 'tīva prakurvīta</seg> <seg type="pāda" n="b">āpo vasur amitrahā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-5" n="*HV_37.48*518:5"><seg type="pāda" n="a">kālanemiṃ jaghānājau</seg> <seg type="pāda" n="b">śaktyā guha ivāparaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-6" n="*HV_37.48*518:6"><seg type="pāda" n="a">śaktyā nirbhinnahṛdayo</seg> <seg type="pāda" n="b">dhātumān iva parvataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-7" n="*HV_37.48*518:7"><seg type="pāda" n="a">susrāva rudhiraṃ bhūmau</seg> <seg type="pāda" n="b">kālanemir mahāsuraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-8" n="*HV_37.48*518:8"><seg type="pāda" n="a">tato 'tikrodhatāmrākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaktim udyamya vegavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-9" n="*HV_37.48*518:9"><seg type="pāda" n="a">svaśaktyā tāḍayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">vasum urvyāṃ papāta saḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-10" n="*HV_37.48*518:10"><seg type="pāda" n="a">dhanadaś ca kṛtāntaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇaś ca śacīpatiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-11" n="*HV_37.48*518:11"><seg type="pāda" n="a">ekadaiva nijaghnus te</seg> <seg type="pāda" n="b">sāyudhair anibarhaṇaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-12" n="*HV_37.48*518:12"><seg type="pāda" n="a">nivārya tāni śastrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">tāñ jaghāna pṛthak pṛthak |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-13" n="*HV_37.48*518:13"><seg type="pāda" n="a">yamena preṣitaṃ daṇḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagṛhe sa mahāsuraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-14" n="*HV_37.48*518:14"><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">lokapālā mahaujasaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-15" n="*HV_37.48*518:15"><seg type="pāda" n="a">jaghāna vajreṇa ruvā</seg> <seg type="pāda" n="b">devarājaḥ śatakratuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-16" n="*HV_37.48*518:16"><seg type="pāda" n="a">vajreṇa nihato daityo</seg> <seg type="pāda" n="b">na cakampe girir yathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-17" n="*HV_37.48*518:17"><seg type="pāda" n="a">punar vajreṇa taṃ daityam</seg> <seg type="pāda" n="b">indro mārutavartmani |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-18" n="*HV_37.48*518:18"><seg type="pāda" n="a">sthitas tadā jṛmbhaṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">jigīrṇe sāyudhaṃ hariḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-19" n="*HV_37.48*518:19"><seg type="pāda" n="a">praviveśa susūkṣmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kukṣiṃ rūpeṇa vṛtrahā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-20" n="*HV_37.48*518:20"><seg type="pāda" n="a">tatkṣaṇād eva devendraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārśvaṃ nirbhidya niryayau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-21" n="*HV_37.48*518:21"><seg type="pāda" n="a">kavacenābhiguptaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇamayena ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-22" n="*HV_37.48*518:22"><seg type="pāda" n="a">tataḥ śūlam amoghaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃkaro hantum ādade |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-23" n="*HV_37.48*518:23"><seg type="pāda" n="a">prajāpatir uvācedaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā dattavaro balī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-24" n="*HV_37.48*518:24"><seg type="pāda" n="a">na śūlena na cānyena</seg> <seg type="pāda" n="b">hantuṃ śakyo mahāsuraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-25" n="*HV_37.48*518:25"><seg type="pāda" n="a">śūlaṃ etad amoghaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mā prayuñkṣva mahāsure ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-26" n="*HV_37.48*518:26"><seg type="pāda" n="a">ity uktaḥ śūlapāṇiḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃjahārāyudhaṃ svakam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-27" n="*HV_37.48*518:27"><seg type="pāda" n="a">etasminn antare devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālanemibhayāturāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.48x518-28" n="*HV_37.48*518:28"><seg type="pāda" n="a">ūcuḥ kṛṣṇaṃ mahātmāno</seg> <seg type="pāda" n="b">gīrbhiḥ stutvā janārdanam |</seg> </l>
<note>k: After line 14 of *518, T1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_37.48x518A" n="*HV_37.48*518A"><seg type="pāda" n="a">mumucuḥ svāni śastrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">śataśo 'tha sahasraśaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_37.49">
<l><seg type="pāda" n="a">raṇe vaiśravaṇas tena</seg> <seg type="pāda" n="b">parighaiḥ kāmarūpibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vilapaṃl lokapāleśas</seg> <seg type="pāda" n="d">tyājito dhanadakriyām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 subst. for 49cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_37.49x519" n="*HV_37.49*519"><seg type="pāda" n="a">tadaiva lokapālāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nihatās tena saṃyugam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_37.50">
<l><seg type="pāda" n="a">yamaḥ sarvaharas tena</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛtyupraharaṇo raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāmyām avasthām amaro</seg> <seg type="pāda" n="d">nītaḥ svāṃ diśam āviśat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_37.50x520-1" n="*HV_37.50*520:1"><seg type="pāda" n="a">lokapālās tu te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣīṃ tanum āsthitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_37.50x520-2" n="*HV_37.50*520:2"><seg type="pāda" n="a">vihāya svapadaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">vivadanti sma mānuṣe |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_37.51">
<l><seg type="pāda" n="a">sa lokapālān utsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛtvā teṣāṃ ca karma tat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dikṣu sarvāsu dehaṃ svaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">caturdhā vidadhe tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.52">
<l><seg type="pāda" n="a">sa nakṣatrapathaṃ gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">divyaṃ svarbhānudarśitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāra lakṣmīṃ somasya</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ cāsya viṣayaṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.53">
<l><seg type="pāda" n="a">cālayāmāsa dīptāṃśuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svargadvārāt sa bhāskaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāyanaṃ cāsya viṣayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jahāra dinakarma ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.54">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'gniṃ devamukhe dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">cakārātmamukheśayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāyuṃ ca tarasā jitvā</seg> <seg type="pāda" n="d">cakārātmavaśānugam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.55">
<l><seg type="pāda" n="a">sa samudrān samānīya</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāś ca sarito balāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakārātmavaśe vīryād</seg> <seg type="pāda" n="d">dehabhūtāś ca sindhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.56">
<l><seg type="pāda" n="a">āpaḥ sa vaśagāḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">divijātāś ca bhūmijāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthāpayām āsa jagatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">suguptāṃ dharaṇīdharaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.57">
<l><seg type="pāda" n="a">sa svayaṃbhūr ivābhāti</seg> <seg type="pāda" n="b">mahābhūtapatir mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvalokamayo daityaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvalokabhayāvahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.58">
<l><seg type="pāda" n="a">sa lokapālaikavapuś</seg> <seg type="pāda" n="b">candrasūryagrahātmavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāvakānilasaṃghāto</seg> <seg type="pāda" n="d">rarāja yudhi dānavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_37.59">
<l><seg type="pāda" n="a">pārameṣṭhye sthitaḥ sthāne</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ prabhavāpyaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ tuṣṭuvur daityagaṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">devā iva pitāmaham</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 38, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of March 2, 2000 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_38.1">
<l><seg type="pāda" n="a">pañca taṃ nābhyavartanta</seg> <seg type="pāda" n="b">viparītena karmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vedo dharmaḥ kṣamā satyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrīś ca nārāyaṇāśrayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sa teṣām anupasthānāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sakrodho dānaveśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaiṣṇavaṃ padam anvicchan</seg> <seg type="pāda" n="d">yayau nārāyaṇāntikam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśa suparṇasthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadādharam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavānāṃ vināśāya</seg> <seg type="pāda" n="d">bhrāmayantaṃ gadāṃ śubhām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sajalāmbhodasadṛśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyutsadṛśavāsasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svārūḍhaṃ svarṇapatrāḍhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śikhinaṃ kāśyapaṃ khagam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.5">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā daityavināśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">raṇe svastham avasthitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavo viṣṇum akṣobhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">babhāṣe kṣubdhamānasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.6">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa ripur asmākaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrveṣāṃ dānavarṣiṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arṇavāvāsinaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">madhor vai kaiṭabhasya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.7">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa vigraho 'smākam</seg> <seg type="pāda" n="b">aśāmyaḥ kila kathyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yena naḥ saṃyugeṣv adya</seg> <seg type="pāda" n="d">bahavo dānavā hatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.8">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa nirghṛṇo yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">strībālanirapatrapaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yena dānavanārīṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sīmantoddharaṇaṃ kṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.9">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa viṣṇur devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vaikuṇṭhaś ca divaukasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ananto bhoginām apsu</seg> <seg type="pāda" n="d">svayaṃbhūś ca svayaṃbhuvaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.10">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa nātho devānām</seg> <seg type="pāda" n="b">asmābhir viprakṛṣyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asya krodhaṃ samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">hiraṇyakaśipur hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.11">
<l><seg type="pāda" n="a">asya cchāyāṃ samāśritya</seg> <seg type="pāda" n="b">devā makhamukhe sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājyaṃ maharṣibhir dattam</seg> <seg type="pāda" n="d">aśnuvanti tridhā hutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.12">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa nidhane hetuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣāṃ daitavadviṣām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asya cakraṃ praviṣṭāni</seg> <seg type="pāda" n="d">kulāny asmākam āhave</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.13">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa kila yuddheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">surārthe tyaktajīvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">savitus tejasā tulyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakraṃ kṣipati śatruṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.14">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa kālo daityānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālabhūte mayi sthite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atikrāntasya kālasya</seg> <seg type="pāda" n="d">phalaṃ prāpsyati durmatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.15">
<l><seg type="pāda" n="a">diṣṭyedānīṃ samakṣaṃ me</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇur eṣa samāgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adya madbāṇaniṣpiṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="d">mayy eva praṇamiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.16">
<l><seg type="pāda" n="a">yāsyāmy apacitiṃ diṣṭyā</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrveṣām adya saṃyuge</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">imaṃ nārāyaṇaṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavānāṃ bhayāvaham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.17">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣipram eva vadhiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">raṇe nārāyaṇaṃ śairaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jātyantaragato hy eṣa</seg> <seg type="pāda" n="d">mṛdhe bādhati dānavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.18">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣo 'ntakaḥ purā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">padmanābha iti smṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghānaikārṇave ghore</seg> <seg type="pāda" n="d">tāv ubhau madhukaiṭabhau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D4.6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_38.18x521" n="*HV_38.18*521"><seg type="pāda" n="a">viniveśya svake ūrau</seg> <seg type="pāda" n="b">nihatau dānaveśvarau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_38.19">
<l><seg type="pāda" n="a">dvidhābhūtaṃ vapuḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhārdhaṃ narasaṃsthitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitaraṃ me jaghānaiko</seg> <seg type="pāda" n="d">hiraṇyakaśipuṃ purā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_38.20">
<l><seg type="pāda" n="a">śubhaṃ garbham adhattainam</seg> <seg type="pāda" n="b">aditir devatāraṇiḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V B Dn Ds D4.6 T2 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_38.20x522" n="*HV_38.20*522"><seg type="pāda" n="a">yajñakāle baler yo vai</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā vāmanarūpatām |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trīṃl lokāṃś ca jahāraiṣa</seg> <seg type="pāda" n="d">kramamāṇas tribhiḥ kramaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.21">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūyas tv idānīṃ samare</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃprāpte tārakāmaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayā saha samāgamya</seg> <seg type="pāda" n="d">sadevo vinaśiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.22">
<l><seg type="pāda" n="a">sa evam uktvā bahudhā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣipan nārāyaṇaṃ raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāgbhir apratirūpābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddham evābhyarocayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.23">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣipyamāṇo 'surendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">ya cukopa gadādharaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣamābalena manasā</seg> <seg type="pāda" n="d">sasmitaṃ vākyam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.24">
<l><seg type="pāda" n="a">alaṃ darpabalaṃ daitya</seg> <seg type="pāda" n="b">sthiraṃ matkrodhajaṃ balam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatas tvaṃ darpajair doṣaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣamāṃ yo 'tītya bhāṣase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.25">
<l><seg type="pāda" n="a">adhamas tvaṃ mama mato</seg> <seg type="pāda" n="b">dhig etat tava vāgbalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na tatra puruṣāḥ santi</seg> <seg type="pāda" n="d">yatra garjanti yoṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.26">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ tvāṃ daitya paśyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrveṣāṃ mārgagāminam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajāpatikṛtaṃ setuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ko bhittvā svastimān vrajet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.27">
<l><seg type="pāda" n="a">adya tvāṃ nāśayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">devavyāghātakāriṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sveṣu sveṣu ca sthāneṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">sthāpayiṣyāmi devatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.28">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ bruvati vākyaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛdhe śrīvatsadhāriṇi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāsa dānavaḥ krodhād</seg> <seg type="pāda" n="d">dhastāṃś cakre ca sāyudhān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sa bāhuśatam udyamya</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāstragrahaṇaṃ raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krodhād rudhiraraktākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṇor vakṣasy atāḍayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.30">
<l><seg type="pāda" n="a">dānavāś cāpi samare</seg> <seg type="pāda" n="b">mayatārapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udyatāyudhanistriṃśāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve viṣṇum abhidravan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.31">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tāḍyamāno 'tibalair</seg> <seg type="pāda" n="b">daityaiḥ sarvāyudhodyataiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na cacāla harir yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">'kampyamāna ivācalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.32">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃsaktaś ca suparṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">kālanemir mahāsuraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvaprāṇena mahatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gadām udyamya bāhubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">mumoca jvalitāṃ ghorāṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">saṃrabdho garuḍopari</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_38.33">
<l><seg type="pāda" n="a">karmaṇā tena daityasya</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇur vismayam āgamat</seg> </l>
<note>k: T1.2 G3-5 M G1.2 (after 32) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_38.33x523-1" n="*HV_38.33*523:1"><seg type="pāda" n="a">sa tena tāḍitaḥ pakṣī</seg> <seg type="pāda" n="b">cacāla ca punaḥ punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.33x523-2" n="*HV_38.33*523:2"><seg type="pāda" n="a">hariṇā vardhitabalo</seg> <seg type="pāda" n="b">na moham upagacchati |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yena tasya suparṇasya</seg> <seg type="pāda" n="d">patitā mūrdhni sā gadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-3 Ñ2.3 V B D (except D1) T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_38.33x524" n="*HV_38.33*524"><seg type="pāda" n="a">tadāgamat padā bhūmiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣī vyathitavigrahaḥ |</seg> </l>

<note>k: Ñ2 V3 Dn D5.6 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_38.33x525-1" n="*HV_38.33*525:1"><seg type="pāda" n="a">loṣṭaiḥ sarṣṭiśilābhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vajrapraharaṇais tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.33x525-2" n="*HV_38.33*525:2"><seg type="pāda" n="a">jaghnus te samare viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopālaṃ ca mahāraṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.33x525-3" n="*HV_38.33*525:3"><seg type="pāda" n="a">bhramantaṃ ghūrṇamānaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">stutiṃ devāḥ pracakrire |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.33x525-4" n="*HV_38.33*525:4"><seg type="pāda" n="a">jaya deva mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">madhukaiṭabhanāśana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.33x525-5" n="*HV_38.33*525:5"><seg type="pāda" n="a">hiraṇyakaśipor vakṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">nakhalāṅgaladāraṇa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.33x525-6" n="*HV_38.33*525:6"><seg type="pāda" n="a">uttasthau ca raṇād viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">amaraiḥ saṃstutaḥ purā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.33x525-7" n="*HV_38.33*525:7"><seg type="pāda" n="a">hataṃ viṣṇuṃ samājñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhaṃ dadhmau sa dānavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.33x525-8" n="*HV_38.33*525:8"><seg type="pāda" n="a">mṛdaṅgāṃś ca tridhā tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">vādayanto mahāsurāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.33x525-9" n="*HV_38.33*525:9"><seg type="pāda" n="a">tālāśrayāś ca nanṛtur</seg> <seg type="pāda" n="b">mahotsava ivābabhau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_38.34">
<l><seg type="pāda" n="a">suparṇaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣataṃ ca vapur ātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krodhāt saṃraktanayano</seg> <seg type="pāda" n="d">vaikuṇṭhaś cakramādade</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.35">
<l><seg type="pāda" n="a">vyavardhata ca vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">suparṇena samaṃ vibhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhujāś cāsya vyavardhanta</seg> <seg type="pāda" n="d">vyāpnuvanto diśo daśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.36">
<l><seg type="pāda" n="a">sa diśaḥ pradiśaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">khaṃ ca gāṃ caiva pūrayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vavṛdhe sa punar lokān</seg> <seg type="pāda" n="d">krāntukāma ivaujasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.37">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ jayāya surendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vardhamānaṃ nabhastale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṣayaḥ saha gandharvais</seg> <seg type="pāda" n="d">tuṣṭuvur madhusūdanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T G1-3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_38.37x526-1" n="*HV_38.37*526:1"><seg type="pāda" n="a">namo 'stu devadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadādhara |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.37x526-2" n="*HV_38.37*526:2"><seg type="pāda" n="a">viṣṇo kṛṣṇa hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">jahi daityaṃ mahābalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.37x526-3" n="*HV_38.37*526:3"><seg type="pāda" n="a">namas tubhyaṃ virūpākṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃkarasya jagatpate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.37x526-4" n="*HV_38.37*526:4"><seg type="pāda" n="a">pāhi naḥ sakalān asmāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">jahi daityaṃ mahābalam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_38.38">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dyāṃ kirīṭena likhan</seg> <seg type="pāda" n="b">sābhram ambaram ambaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">padbhyām ākramya vasudhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">diśaḥ pracchādya bāhubhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.39">
<l><seg type="pāda" n="a">sa sūryakaratulyābhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasrāram arikṣayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīptāgnisadṛśaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">darśanīyaṃ sudarśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.40">
<l><seg type="pāda" n="a">suvarṇareṇuparyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vajranābhaṃ bhayāvaham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">medosthimajjārudhiraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">siktaṃ dānavasaṃbhavaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.41">
<l><seg type="pāda" n="a">advitīyaṃ prahāreṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣuraparyantamaṇḍalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sragdāmamālāvitataṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāmagaṃ kāmarūpiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.42">
<l><seg type="pāda" n="a">svayaṃ svayaṃbhuvā sṛṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhayadaṃ sarvavidviṣām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maharṣiroṣair āviṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nityam āhavadarpitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.43">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣepaṇādyasya muhyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">lokāḥ sasthāṇujaṃgamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kravyādāni ca bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="d">tṛptiṃ yānti mahāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.44">
<l><seg type="pāda" n="a">tam apratimakarmāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samānaṃ sūryavarcasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakram udyasya samare</seg> <seg type="pāda" n="d">krodhadīpto gadādharaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.45">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃmuṣṇan dānavaṃ tejaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samare svena tejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ciccheda bāhūṃś cakreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">śrīdharaḥ kālaneminaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.46">
<l><seg type="pāda" n="a">tac ca vaktraśataṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgnicūrṇāṭṭahāsi yat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya daityasya cakreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">pramamātha balād dhariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.47">
<l><seg type="pāda" n="a">sa cchinnabāhur viśirā</seg> <seg type="pāda" n="b">na prākampata dānavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kabandhāvasthitaḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">viśākha iva pādapaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.48">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ vitatya mahāpakṣau</seg> <seg type="pāda" n="b">vāyoḥ kṛtvā samaṃ javam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">urasā pātayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">garuḍaḥ kālaneminam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.49">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tasya deho vimukho</seg> <seg type="pāda" n="b">viśākhaḥ khāt paribhraman</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nipapāta divaṃ tyaktvā</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣobhayan dharaṇītalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.50">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin nipatite daitye</seg> <seg type="pāda" n="b">devāḥ sarṣigaṇās tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sādhu sādhv iti vaikuṇṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sametāḥ pratyapūjayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.51">
<l><seg type="pāda" n="a">apare ye tu daityā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhe dṛṣṭaparākramāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te sarve bāhubhir vyāptā</seg> <seg type="pāda" n="d">na śekuś calituṃ raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.52">
<l><seg type="pāda" n="a">kāṃścit keśeṣu jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">kāṃścit kaṇṭhe nyapīḍayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāṭayan kasyacid vaktraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">madhye kāṃścid agṛhyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.53">
<l><seg type="pāda" n="a">te gadācakranirdagdhā</seg> <seg type="pāda" n="b">gatasattvā gatāsavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaganād bhraṣṭasarvāṅgā</seg> <seg type="pāda" n="d">nipetur dharaṇītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.54">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣu sarveṣu daityeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">hateṣu puruṣottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasthau śakrapriyaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtakarmā gadādharaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.55">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin vimarde nirvṛtte</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāme tārakāmaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ deśam ājagāmāśu</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmā lokapitāmahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.56">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvair brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devadevo hariṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayan vākyam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.57">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtaṃ deva mahatkarma</seg> <seg type="pāda" n="b">surāṇāṃ śalyam uddhṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vadhenānena daityānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vayaṃ ca paritoṣitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.58">
<l><seg type="pāda" n="a">yo 'yaṃ tvayā hato viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">kālanemir mahāsuraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvam eko 'sya mṛdhe hantā</seg> <seg type="pāda" n="d">nānyaḥ kaścana vidyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.59">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa devān paribhavaṃl</seg> <seg type="pāda" n="b">lokāṃś ca sacarācarān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṣīṇāṃ kadanaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">mām api pratigarjati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.60">
<l><seg type="pāda" n="a">tad anena tavogreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">parituṣṭo 'smi karmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yad ayaṃ kālatulyābhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kālanemir nipātitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.61">
<l><seg type="pāda" n="a">tadāgacchasva bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">gacchāma divam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmarṣayas tvāṃ tatrasthāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratīkṣante sadogatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_38.61x527-1" n="*HV_38.61*527:1"><seg type="pāda" n="a">ahaṃ maharṣayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra tvāṃ vadatāṃ vara |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.61x527-2" n="*HV_38.61*527:2"><seg type="pāda" n="a">vidhivac cārcayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">gīrbhir divyābhir acyuta |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_38.62">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ cāhaṃ tava dāsyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">varaṃ varabhṛtāṃ vara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sureṣv api sadaityeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">varāṇāṃ varado bhavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.63">
<l><seg type="pāda" n="a">niryātayaitat trailokyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sphītaṃ nihatakaṇṭakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asminn eva mṛdhe viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">śakrāya sumahātmane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.64">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ukto bhagavatā</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇā harir īśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devāñ śakramukhān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">uvāca śubhayā girā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.65">
<l><seg type="pāda" n="a">śrūyatāṃ tridaśāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">yāvantaḥ stha samāgatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śravaṇāvahitair devaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">puraskṛtya puraṃdaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.66">
<l><seg type="pāda" n="a">asmin naḥ samare sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">kālanemimukhā hatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavā vikramopetāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śakrād api mahattarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.67">
<l><seg type="pāda" n="a">asmin mahati saṃkrande</seg> <seg type="pāda" n="b">dvāv eva tu viniḥsṛtau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vairocaniś ca daityendraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svarbhānuś ca mahāgrahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.68">
<l><seg type="pāda" n="a">tad iṣṭāṃ bhajatāṃ śakro</seg> <seg type="pāda" n="b">diśaṃ varuṇa eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāmyāṃ yamaḥ pālayatām</seg> <seg type="pāda" n="d">uttarāṃ ca dhanādhipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.69">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛkṣaiḥ saha yathāyogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālaṃ caratu candramāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abdaṃ hy ṛtumukhaṃ sūryo</seg> <seg type="pāda" n="d">bhajatām ayanaiḥ saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.70">
<l><seg type="pāda" n="a">ājyabhāgāḥ pravartantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sadasyair abhipūjitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hūyantām agnayo viprair</seg> <seg type="pāda" n="d">vedadṛṣṭena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.71">
<l><seg type="pāda" n="a">devāś ca balihomena</seg> <seg type="pāda" n="b">svādhyāyena maharṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrāddhena pitaraś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tṛptiṃ yāntu yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.72">
<l><seg type="pāda" n="a">vāyuś caratu mārgasthas</seg> <seg type="pāda" n="b">tridhā dīpyatu pāvakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trayo varṇāś ca lokāṃs trīṃs</seg> <seg type="pāda" n="d">tarpayantv ātmajair guṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.73">
<l><seg type="pāda" n="a">kratavaḥ saṃpravartantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣaṇīyair dvijātibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dakṣiṇāś cāpi vartantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yathoktaṃ sarvasatriṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.74">
<l><seg type="pāda" n="a">gāś ca sūryo rasān somo</seg> <seg type="pāda" n="b">vāyuḥ prāṇāṃś ca prāṇiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tarpayantaḥ pravartantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śivaiḥ saumyaiś ca karmabhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.75">
<l><seg type="pāda" n="a">yathāvad anupūrveṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">mahendra salilodvahāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trailokyamātaraḥ sarvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sāgaraṃ yāntu nimnagāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.76">
<l><seg type="pāda" n="a">daityebhyas tyajyatāṃ bhītiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śāntiṃ vrajata devatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svasti vo 'stu gamiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmalokaṃ sanātanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.77">
<l><seg type="pāda" n="a">svagṛhe svargaloke vā</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāme vā viśeṣataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">visrambho vo na gantavyo</seg> <seg type="pāda" n="d">nityaṃ kṣudrā hi dānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.78">
<l><seg type="pāda" n="a">chidreṣu praharanty ete</seg> <seg type="pāda" n="b">na caiṣāṃ saṃsthitir dhruvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saumyānām ṛjubhāvānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavatāṃ cārjavā matiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N(except Ś1 Ñ1) S(except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_38.78x528-1" n="*HV_38.78*528:1"><seg type="pāda" n="a">ahaṃ tu duṣṭabhāvānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yuṣmāsu sudurātmanām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.78x528-2" n="*HV_38.78*528:2"><seg type="pāda" n="a">asamyag vartamānānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mohaṃ dāsyāmi devatāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.78x528-3" n="*HV_38.78*528:3"><seg type="pāda" n="a">yadā ca sudurādharṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavebhyo bhayaṃ bhavet |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_38.78x528-4" n="*HV_38.78*528:4"><seg type="pāda" n="a">tadā samupagamyāśu</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhāsye vas tato 'bhayam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_38.79">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā suragaṇān</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇuḥ satyaparākramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma brahmaṇā sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmalokaṃ mahāyaśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_38.80">
<l><seg type="pāda" n="a">etad āścaryam abhavat</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāme tārakāmaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavānāṃ ca viṣṇoś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 39, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of July 20, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_39.1">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmaṇā devadevena</seg> <seg type="pāda" n="b">sārdhaṃ salilayoninā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmalokaṃ gato brahman</seg> <seg type="pāda" n="d">vaikuṇṭhaḥ kiṃ cakāra ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.2">
<l><seg type="pāda" n="a">kimarthaṃ cādidevena</seg> <seg type="pāda" n="b">nītaḥ salilayoninā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇur daityavadhe vṛtte</seg> <seg type="pāda" n="d">devair akṛtasatkriyaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.3">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmaloke ca kiṃ sthānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃ vā yogam upāsta saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃ vā dadhāra niyamaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa vibhur bhūtabhāvanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.4">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ tatrāsatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvaṃ jagad idaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śriyam āpnoti vipulāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">surāsuranarārcitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.5">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ svapiti gharmānte</seg> <seg type="pāda" n="b">budhyate cāmbudakṣaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ ca brahmalokastho</seg> <seg type="pāda" n="d">dhuraṃ vahati laukikīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.6">
<l><seg type="pāda" n="a">caritaṃ tasya viprendra</seg> <seg type="pāda" n="b">divyaṃ bhagavato divi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vistareṇa yathātattvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvam icchāmi veditum</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_39.7">
<l><seg type="pāda" n="a">śṛṇu nārāyaṇasyādau</seg> <seg type="pāda" n="b">vistareṇa pravṛttayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmalokaṃ yathārūḍho</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmaṇā saha modate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.8">
<l><seg type="pāda" n="a">kāmaṃ tasya gatiḥ sūkṣmā</seg> <seg type="pāda" n="b">devair api durānugā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat tu śakṣyāmy ahaṃ vaktuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tan me nigadataḥ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.9">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa lokamayo devo</seg> <seg type="pāda" n="b">lokāś caitan mayāstrayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa devamayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">devāś caitan mayā divi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.10">
<l><seg type="pāda" n="a">devena vardhate yad dhi</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaṃ tad dhi janārdanāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat pravṛttaṃ ca devebhyas</seg> <seg type="pāda" n="d">tad viddhi madhusūdanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.11">
<l><seg type="pāda" n="a">agnīṣomamayaṃ lokaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaṃ vidur viduṣo janāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ somam agniṃ lokaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">veda viṣṇuṃ pitāmahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.12">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣīrād yathā dadhi bhaved</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhnaḥ sarpir yathā bhavet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mathyamāneṣu bhūteṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā loko janārdanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.13">
<l><seg type="pāda" n="a">yathendriyaiś ca bhūtaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">paramātmā vidhīyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathā vedaiś ca devaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">lokaiś ca vidito hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.14">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā bhūtendriyāvāptir</seg> <seg type="pāda" n="b">vihitā bhuvi dehinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathā prāṇeśvarāvāptir</seg> <seg type="pāda" n="d">devānāṃ divi vaiṣṇavī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.15">
<l><seg type="pāda" n="a">satriṇāṃ satraphaladaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pavitraṃ paramātmavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokatantradharo hy eva</seg> <seg type="pāda" n="d">mantrair mantra ivārcyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.16">
<l><seg type="pāda" n="a">asya pāraṃ na paśyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">bahavaḥ pāratantriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa pāraṃ paraṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">lokānāṃ veda mādhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.17">
<l><seg type="pāda" n="a">asya devān dhakārasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mārgitavyasya daivataiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śṛṇu vai yat tadā vṛttaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmaloke purātanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.18">
<l><seg type="pāda" n="a">sa gatvā brahmaṇo lokaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā paitāmahaṃ padam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vavande tān ṛṣīn sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṇur ārṣeṇa karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.19">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'gniṃ prāk savane dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">hūyamānaṃ maharṣibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avandata mahātejāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtvā paurvāhṇikaṃ vidhim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśa makheṣv ājyair</seg> <seg type="pāda" n="b">ijyamānaṃ maharṣibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāgaṃ yajñiyam aśnānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svadeham aparaṃ sthitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.21">
<l><seg type="pāda" n="a">abhivādyābhivādyānām</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣīṇāṃ brahmavarcasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paricakrāma so 'cintyo</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmalokaṃ sanātanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.22">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśocchritān yūpāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">caṣālāgravibhūṣitān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">makheṣu ca brahmarṣibhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śataśaḥ kṛtalakṣaṇān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.23">
<l><seg type="pāda" n="a">ājyadhūmaṃ samāghrāya</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇvan vedān dvijeritān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñair ijyantam ātmānam</seg> <seg type="pāda" n="d">paśyaṃs tatra cacāra ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tam ūcur ṛṣayo devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sadasyāḥ sadasi sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arghyodyatabhujāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">pavitrān taritānanāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_39.25">
<l><seg type="pāda" n="a">svāgataṃ te suraśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">padmanābha mahādyute</seg> </l>
<note>k: Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_39.25abx529-1" n="*HV_39.25ab*529:1"><seg type="pāda" n="a">namo 'stu te hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">madhukaiṭabhasūdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_39.25abx529-2" n="*HV_39.25ab*529:2"><seg type="pāda" n="a">dāmodara namas te 'stu</seg> <seg type="pāda" n="b">padmapatrāyatekṣaṇa ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_39.25abx529-3" n="*HV_39.25ab*529:3"><seg type="pāda" n="a">prabhus tvaṃ sarvadevānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ prabhur avyayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_39.25abx529-4" n="*HV_39.25ab*529:4"><seg type="pāda" n="a">tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">idaṃ yajñiyam ātithyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mantrataḥ pratigṛhyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tvam asya yajñapūtasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pātraṃ pādyasya pāvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atithis tvaṃ hi mantroktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa dṛṣṭaḥ satataṃ mataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayi yoddhu gate viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">na prāvartanta naḥ kriyāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avaiṣṇavasya yajñasya</seg> <seg type="pāda" n="d">na hi karma vidhīyate</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_39.28">
<l><seg type="pāda" n="a">sadakṣiṇasya yajñasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatprasūtaṃ phalaṃ bhavet</seg> </l>
<note>k: T3 subst. for 28ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_39.28abx530" n="*HV_39.28ab*530"><seg type="pāda" n="a">sadakṣiṇamahāyajñās</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatprasūtir janārdana |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yady ātmānam ihāsmābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">ijyamānaṃ nirīkṣase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_39.29">
<l><seg type="pāda" n="a">evam astv iti tān viprān</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavān pratyapūjayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mumude brahmalokastho</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmaiva hi pitāmahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 40, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of September 16, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_40.1">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛṣibhiḥ pūjitas tais tu</seg> <seg type="pāda" n="b">viveśa harir īśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paurāṇaṃ brahmasadanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">divyaṃ nārāyaṇāśramam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatra viviśe hṛṣṭas</seg> <seg type="pāda" n="b">tān āmantrya sadogatān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praṇamya cādidevāya</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmaṇe padmayonaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.3">
<l><seg type="pāda" n="a">svena nāmnā parijñātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa taṃ nārāyaṇāśramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviśann eva bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="d">āyudhāni vyasarjayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatrāmbupatiprakhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśālayam ātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svadhiṣṭhitaṃ bhūtagaṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śāśvataiś ca maharṣibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.5">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃvartakāmbudopetaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nakṣatrasthānasaṃkulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">timiraughaparikṣiptam</seg> <seg type="pāda" n="d">apradhṛṣyaṃ surāsuraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.6">
<l><seg type="pāda" n="a">na tatra viṣayo vāyor</seg> <seg type="pāda" n="b">nendor nāpi vivasvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vapuṣā padmanābhasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sa deśas tejasā vṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatra praviśann eva</seg> <seg type="pāda" n="b">jaṭābhāraṃ samudvahan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa sahasraśirā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">śayanāyopacakrame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.8">
<l><seg type="pāda" n="a">lokānām antakālajñā</seg> <seg type="pāda" n="b">kālī nayanaśālinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upatasthe mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nidrā taṃ kālarūpiṇī</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_40.8cx531-1" n="*HV_40.8c*531:1">viśvasya jagataḥ prabhum |</l>
<l xml:id="xHV_40.8cx531-2" n="*HV_40.8c*531:2">nārāyaṇaṃ viśvabījam |</l>
<lg xml:id="HV_40.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sa śiśye śayane divye</seg> <seg type="pāda" n="b">samudrāmbhodaśītale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">harir ekārṇavoktena</seg> <seg type="pāda" n="d">vratena vratināṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.10">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavāya jagataḥ prabhum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upāsāṃ cakrire viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devāḥ sarṣigaṇās tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya suptasya śuśubhe</seg> <seg type="pāda" n="b">nābhimadhyāt samutthitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādyasya sadanaṃ padmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmaṇaḥ sūryasaṃnibham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-3 Ñ2.3 V B Dn Ds D2-5 T1.3.4 G3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_40.11x532" n="*HV_40.11*532"><seg type="pāda" n="a">sahasrapatraṃ varṇāḍhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sukumāraṃ vibhūṣitam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_40.12">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmasūtrodyatakaraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svapann eva mahāmuniḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvartayati lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarveṣāṃ kālaparyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.13">
<l><seg type="pāda" n="a">vivṛtāt tasya vadanān</seg> <seg type="pāda" n="b">niḥśvāsapavaneritāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajānāṃ paṅktayo hy oghair</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣpatanti viśanti ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.14">
<l><seg type="pāda" n="a">te sṛṣṭāḥ prāṇinām oghā</seg> <seg type="pāda" n="b">vibhaktā brahmaṇā svayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caturdhā svāṃ gatiṃ jagmuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtāntoktena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.15">
<l><seg type="pāda" n="a">na taṃ veda svayaṃ brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāpi brahmarṣayo 'vyayāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇuṃ nidrāmayaṃ yogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">praviṣṭaṃ tamasāvṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.16">
<l><seg type="pāda" n="a">te tu brahmarṣayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">pitāmahapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na vidus taṃ kvacit suptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kvacid āsīnam āsane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.17">
<l><seg type="pāda" n="a">jāgarti ko 'tra kaḥ śete</seg> <seg type="pāda" n="b">kaḥ śvasan kaś ca neṅgate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ko bhogavān ko dyutimān</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇāt kṛṣṇataraś ca kaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_40.18">
<l><seg type="pāda" n="a">vimṛśanti sma taṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">divyābhir upapattibhiḥ</seg> </l>
<note>k: S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_40.18x533" n="*HV_40.18*533"><seg type="pāda" n="a">vākyair brahmapadaiś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">pramāṇaiḥ sarvalakṣaṇaiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na cainaṃ śekur anveṣṭuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">karmato janmato 'pi vā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.19">
<l><seg type="pāda" n="a">kathābhis tatpradiṣṭābhir</seg> <seg type="pāda" n="b">ye tasya caritaṃ viduḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purāṇaṃ taṃ purāṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">ṛṣayaḥ saṃpracakṣate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.20">
<l><seg type="pāda" n="a">śrūyate cāsya caritaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">deveṣv api purātanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahāpurāṇāt prabhṛti</seg> <seg type="pāda" n="d">paraṃ tasya na vidyate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M1-3 subst. for 20cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_40.20x534" n="*HV_40.20*534"><seg type="pāda" n="a">tat purāṇād ṛte tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">caritaṃ naiva vidyate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_40.21">
<l><seg type="pāda" n="a">yac cāsya veda vedo 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">caritaṃ svaprabhāvajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tenemāḥ śrutayo vyāptā</seg> <seg type="pāda" n="d">vaidikā laukikāś ca yāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.22">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavakāle bhavaty eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ bhūtabhāvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavānām abhāvāya</seg> <seg type="pāda" n="d">jāgarti madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.23">
<l><seg type="pāda" n="a">yadainaṃ vīkṣituṃ devā</seg> <seg type="pāda" n="b">na śekuḥ suptam acyutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ svapiti gharmānte</seg> <seg type="pāda" n="d">jāgarti jaladakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1; D6 om.) T1.3.4 G3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_40.23x535-1" n="*HV_40.23*535:1"><seg type="pāda" n="a">sa hi yajñāś ca vedāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_40.23x535-2" n="*HV_40.23*535:2"><seg type="pāda" n="a">yā tu yajñagatiḥ proktā</seg> <seg type="pāda" n="b">sa eṣa puruṣottamaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_40.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin supte na vartante</seg> <seg type="pāda" n="b">mantrapūtāḥ kratukriyāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaratpravṛttayajño hi</seg> <seg type="pāda" n="d">jāgarti madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M subst. for 24cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_40.24x536" n="*HV_40.24*536"><seg type="pāda" n="a">śaratprabhṛti yajñā hi</seg> <seg type="pāda" n="b">jāgrati śrīdhare harau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_40.25">
<l><seg type="pāda" n="a">tad idaṃ vārṣikaṃ cakraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kārayaty ambudeśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaiṣṇavaṃ karma kurvāṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">supte viṣṇau puraṃdaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.26">
<l><seg type="pāda" n="a">yā hy eṣā gahvarī māyā</seg> <seg type="pāda" n="b">nidreti jagati sthitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akasmād dveṣiṇī ghorā</seg> <seg type="pāda" n="d">kālarātrir mahīkṣitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.27">
<l><seg type="pāda" n="a">asyās tanus tamodvārā</seg> <seg type="pāda" n="b">niśādivasanāśinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jīvitārdhaharī ghorā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvaprāṇabhṛtāṃ bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.28">
<l><seg type="pāda" n="a">naitayā kaścid āviṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">jṛmbhamāṇo muhur muhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaktaḥ prasahituṃ vegaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">majjann iva mahārṇave</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.29">
<l><seg type="pāda" n="a">annajā bhuvi martyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śramajā vā kathaṃcana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naiśā bhavati lokasya</seg> <seg type="pāda" n="d">nidrā sarvasya laukikī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.30">
<l><seg type="pāda" n="a">svapnānte kṣīyate hy eṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">prāyaśo bhuvi dehinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mṛtyukāle ca bhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāṇān nāśayate bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.31">
<l><seg type="pāda" n="a">deveṣv api dadhāraināṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nānyo nārāyaṇād ṛte</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sakhī sarvaharasyaiṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">māyā viṣṇuśarīrajā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.32">
<l><seg type="pāda" n="a">saiṣā nārāyaṇamukhe</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭā kamalalocanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokān alpena kālena</seg> <seg type="pāda" n="d">bhajate bhūtamohinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.33">
<l><seg type="pāda" n="a">evam eṣā hitārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ kṛṣṇavartmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhriyate sevanīyena</seg> <seg type="pāda" n="d">patineva pativratā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.34">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tayā nidrayā channas</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmin nārāyaṇāśrame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śete sma hi tadā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="d">mohayañ jagad avyayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya varṣasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">śayānasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagmuḥ kṛtayugaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tretā caiva yugottamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.36">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu dvāparaparyante</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā lokān suduḥkhitān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prābudhyata mahātejāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">stūyamāno maharṣibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="ṛṣaya ūcuḥ"/>

<lg xml:id="HV_40.37">
<l><seg type="pāda" n="a">jahīhi nidrāṃ sahajāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhuktapūrvām iva srajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ime te brahmaṇā sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devā darśanakāṅkṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.38">
<l><seg type="pāda" n="a">ime tvāṃ brahmaviduṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmasaṃstavavādinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vardhayanti hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="d">ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.39">
<l><seg type="pāda" n="a">eteṣām ātmabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtānāṃ bhūtabhāvana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śṛṇu viṣṇo śubhāṃ vācaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūvyomāgnyanilāmbhasām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.40">
<l><seg type="pāda" n="a">ime tvā sapta munayaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahitā munimaṇḍalaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stuvanti deva divyābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">geyābhir gīrbhir añjasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.41">
<l><seg type="pāda" n="a">uttiṣṭha śatapatrākṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">padmanābha mahādyute</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāraṇaṃ kiṃcid utpannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devānāṃ kāryagauravāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_40.41x537-1" n="*HV_40.41*537:1"><seg type="pāda" n="a">jahi nidrāṃ jagaddhetoḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśaveśa janārdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_40.41x537-2" n="*HV_40.41*537:2"><seg type="pāda" n="a">tvayi supte jagat suptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayi jāgrati jāgṛtam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_40.41x537-3" n="*HV_40.41*537:3"><seg type="pāda" n="a">mīlanaṃ kuru devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devadeva jagatpate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_40.41x537-4" n="*HV_40.41*537:4"><seg type="pāda" n="a">kiṃ tvaṃ svapiṣi govinda</seg> <seg type="pāda" n="b">naṣṭe jagati sāṃpratam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_40.41x537-5" n="*HV_40.41*537:5"><seg type="pāda" n="a">naṣṭaprāyaṃ jagat paśya</seg> <seg type="pāda" n="b">sadevāsuramānuṣam |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_40.42">
<l><seg type="pāda" n="a">sa saṃkṣipya jagat sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">timiraughaṃ vidārayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udatiṣṭhad dhṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śriyā paramayā jvalan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.43">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśa surān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">sametān sapitāmahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vivakṣataḥ prakṣubhitāñ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagadarthe samāgatān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.44">
<l><seg type="pāda" n="a">tān uvāca harir devān</seg> <seg type="pāda" n="b">nidrāviśrāntalocanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tattvadṛṣṭārthayā vācā</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmahetvarthayuktayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.45">
<l><seg type="pāda" n="a">kuto vo vigraho devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuto vo bhayam āgatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kasya vā kena vā kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ vā mayi na vartate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.46">
<l><seg type="pāda" n="a">na khalv akuśalaṃ loke</seg> <seg type="pāda" n="b">vartate dānavotthitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛṇām āyāsajananaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śīghram icchāmi veditum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_40.47">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa brahmavidāṃ madhye</seg> <seg type="pāda" n="b">vihāya śayanottamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śivāya bhavatām arthe</seg> <seg type="pāda" n="d">sthitaḥ kiṃ karavāṇi vaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 41, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of September 12, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_41.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tac chrutvā viṣṇugaditaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmā lokapitāmahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca paramaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hitaṃ sarvadivaukasām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.2">
<l><seg type="pāda" n="a">nāsti kiṃcid bhayaṃ viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">surāṇām asurāntaka</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yeṣāṃ bhavān abhayadaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">karṇadhāro raṇe raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.3">
<l><seg type="pāda" n="a">śakre jayati deveśe</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayi cāsurasūdane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharme prayatamānānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mānavānāṃ kuto bhayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.4">
<l><seg type="pāda" n="a">satye dharme ca niratā</seg> <seg type="pāda" n="b">mānavā vigatajvarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nākāladharmaṇā mṛtyuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaknoti prasamīkṣitum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.5">
<l><seg type="pāda" n="a">mānavānāṃ ca patayaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthivāś ca parasparam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṣaḍbhāgam upayuñjānā</seg> <seg type="pāda" n="d">na bhedaṃ kurvate mithaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.6">
<l><seg type="pāda" n="a">te prajānāṃ śubhakarāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">karadair avigarhitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akarair viprayuktārthāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kośam āpūrayan sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sphītāñjanapadān svān svān</seg> <seg type="pāda" n="b">pālayantaḥ kṣamāparāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atīkṣṇad aṇḍāś caturo</seg> <seg type="pāda" n="d">varṇāñ jugupur añjasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.8">
<l><seg type="pāda" n="a">nodvejanīyā bhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sacivaiḥ sādhu pūjitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caturaṅgabalair yuktāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">ṣaḍguṇān upayuñjate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.9">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanurvedaparāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve vedeṣu niṣṭhitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajanti ca yathākālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yajñair vipuladakṣiṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.10">
<l><seg type="pāda" n="a">vedān adhītya dīkṣābhir</seg> <seg type="pāda" n="b">maharṣīn brahmacaryayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrāddhaiś ca medhyaiḥ śataśas</seg> <seg type="pāda" n="d">tarpayanti pitāmahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.11">
<l><seg type="pāda" n="a">naiṣām aviditaṃ kiṃcit</seg> <seg type="pāda" n="b">trividhaṃ bhuvi vidyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaidikaṃ laukikaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmaśāstroktam eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.12">
<l><seg type="pāda" n="a">te parāvaradṛṣṭārthā</seg> <seg type="pāda" n="b">maharṣisamatejasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūyaḥ kṛtayugaṃ kartum</seg> <seg type="pāda" n="d">utsahante narādhipāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.13">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣām eva prabhāvena</seg> <seg type="pāda" n="b">śivaṃ varṣati vāsavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathārthaṃ ca vavur vātā</seg> <seg type="pāda" n="d">virajaskā diśo daśa</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 13c, Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_41.13x538-1" n="*HV_41.13*538:1"><seg type="pāda" n="a">...</seg> <seg type="pāda" n="b">vātāḥ śivasugandhinaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_41.13x538-2" n="*HV_41.13*538:2"><seg type="pāda" n="a">nirmalaṃ cābhavad vyoma</seg> <seg type="pāda" n="b">... |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_41.14">
<l><seg type="pāda" n="a">nirutpātā ca vasudhā</seg> <seg type="pāda" n="b">supracārāś ca vai grahāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">candramāś ca sanakṣatraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saumyaṃ carati yogataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.15">
<l><seg type="pāda" n="a">anulomakaraḥ sūryo</seg> <seg type="pāda" n="b">ayane dve cacāra ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">havyaiś ca vividhais tṛptaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śubhagandho hutāśanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.16">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ samyakpravṛtteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">nivṛtteṣv aparādhataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tarpayatsu mahīṃ kṛtsnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nṛṇāṃ kālabhayaṃ kutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.17">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ jvalitakīrtīnām</seg> <seg type="pāda" n="b">anyonyam anuvartinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājñāṃ balair balavatāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pīḍyate vasudhātalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.18">
<l><seg type="pāda" n="a">seyaṃ bhārapariśrāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">pīḍyamānā narādhipaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivī samanuprāptā</seg> <seg type="pāda" n="d">naur ivāsann aviplavā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.19">
<l><seg type="pāda" n="a">yugāntasadṛśaṃ rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śailoccalitabandhanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jalotpīḍākulā svedaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">darśayantī muhur muhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.20">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣatriyāṇāṃ vapurbhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā ca balena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛṇāṃ ca rāṣṭrair vistīrṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrāmyatīva vasuṃdharā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_41.20x539-1" n="*HV_41.20*539:1"><seg type="pāda" n="a">yac coktaṃ brahmasadane</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇā parameṣṭhinā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_41.20x539-2" n="*HV_41.20*539:2"><seg type="pāda" n="a">tac chṛṇuṣva mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">rahasyam idam uttamam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_41.21">
<l><seg type="pāda" n="a">pure pure narapatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">koṭisaṃkhyair balair vṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāṣṭre rāṣṭre ca bahavo</seg> <seg type="pāda" n="d">grāmāḥ śatasahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.22">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūmipānāṃ sahasraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ ca balināṃ balaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">grāmāyutāḍhyai rāṣṭraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūmir nirvivarīkṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.23">
<l><seg type="pāda" n="a">seyaṃ nirāmiṣaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">niśceṣṭaṃ kālam agrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptā mamālayaṃ viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavāṃś cāsyāḥ parā gatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.24">
<l><seg type="pāda" n="a">karmabhūmir ihasthānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūmir eṣā vyathāṃ gatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā na sīdet tatkāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagaty eṣā hi śāśvatī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.25">
<l><seg type="pāda" n="a">asyā hi pīḍane doṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">mahān syān madhusūdana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kriyālopaś ca lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dūṣitaṃ ca jagad bhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.26">
<l><seg type="pāda" n="a">śrāmyate vyaktam eveyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthivaughaprapīḍitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahajāṃ yā kṣamāṃ tyaktvā</seg> <seg type="pāda" n="d">calatvam acalā gatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tad asyāḥ śrutavantaḥ sma</seg> <seg type="pāda" n="b">tac cāpi bhavatā śrutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhārāvataraṇārthaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="d">mantrayāmas tvayā saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.28">
<l><seg type="pāda" n="a">satpathe hi sthitāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">rājāno rāṣṭravardhanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">narāṇāṃ ca trayo varṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">brāhmaṇān anuyāyinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvaṃ satyamayaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">varṇā dharmaparās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarve vedaparā viprāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve vipraparā narāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.30">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ jagati vartante</seg> <seg type="pāda" n="b">manuṣyā dharmakāraṇāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā dharmavadho na syāt</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā mantraḥ pravartatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.31">
<l><seg type="pāda" n="a">satāṃ gatir iyaṃ nānyā</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmaś cāsyāḥ susādhanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājñāṃ caiva vadhaḥ kāryo</seg> <seg type="pāda" n="d">dharaṇyā bhāranirṇaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_41.32">
<l><seg type="pāda" n="a">tadāgaccha mahābhāga</seg> <seg type="pāda" n="b">saha vai mantrakāraṇāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vrajāma meruśikharaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">puraskṛtya vasuṃdharām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_41.32x540-1" n="*HV_41.32*540:1"><seg type="pāda" n="a">etāvad uktvā rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmā lokapitāmahaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_41.32x540-2" n="*HV_41.32*540:2"><seg type="pāda" n="a">pṛthivyā saha viśvātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">virarāma mahādyutiḥ |</seg> </l>
<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 42, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of July 30, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_42.1">
<l><seg type="pāda" n="a">bāḍham ity eva saha tair</seg> <seg type="pāda" n="b">durdināmbhodanisvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratasthe durdinākāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sadurdina ivācalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.2">
<l><seg type="pāda" n="a">samuktāmaṇividyotaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sacandrāmbhodavarcasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa jatāmaṇḍalaṃ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bibhrat kṛṣṇavapur hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa cāsyorasi vistīrṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">romāñcodgatarājimān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrīvatso rājate śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">stanadvayamukhāñcitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.4">
<l><seg type="pāda" n="a">pīte vasāno vasane</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ gurur avyayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hariḥ so 'bhavad ālakṣyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sasaṃdhyābhra ivācalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.5">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ vrajantaṃ suparṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">padmayonigatānugam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anujagmuḥ surāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">tadgatāsaktacakṣuṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.6">
<l><seg type="pāda" n="a">nātidīrgheṇa kālena</seg> <seg type="pāda" n="b">te gatā ratnaparvatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadṛśur devatās tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">svāṃ sabhāṃ kāmarūpiṇīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.7">
<l><seg type="pāda" n="a">meroḥ śikharavinyastāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃsaktāṃ sūryavarcasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāñcanastambhacaraṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vajrasaṃghātatoraṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.8">
<l><seg type="pāda" n="a">manonirmāṇacitrāḍhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vimānākulamālinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ratnajālāntaravatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāmagāṃ ratnabhūṣitām</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_42.9">
<l><seg type="pāda" n="a">kḷptaratnasamākīrṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvartukusumotkaṭām</seg> </l>
<note>k: D2 ins., D5 ins. line 1 after 9: :k</note>
<l xml:id="xHV_42.9abx541-1" n="*HV_42.9ab*541:1"><seg type="pāda" n="a">maṇipravālasopānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vaidūryamaṇiśobhitām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.9abx541-2" n="*HV_42.9ab*541:2"><seg type="pāda" n="a">muktājālasamākīrṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃkiṇīśataśobhitām |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devamāyādharāṃ divyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nirmitāṃ viśvakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ hṛṣṭamanasaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāsthānaṃ yathāvayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathānideśaṃ tridaśā</seg> <seg type="pāda" n="d">viviśus te sabhāṃ śubhām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.11">
<l><seg type="pāda" n="a">te niṣedur yathokteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vimāneṣv āsaneṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhadrāsaneṣu pīṭheṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">kuthāsv āstaraṇeṣu ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prabhañjano vāyur</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇā sādhu coditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mā śabda iti sarvatra</seg> <seg type="pāda" n="d">pracakrāma sabhāṃ śubhām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.13">
<l><seg type="pāda" n="a">niḥśabde stimite tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">samāje tridivaukasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhāṣe dharaṇī vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svedāt karuṇabhāṣiṇī</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3 Ñ2.3 V B2 Dn D2.3.5 T3 ins., B1 after 34ab: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="dharaṇy uvāca"/>

<l xml:id="xHV_42.13x542-1" n="*HV_42.13*542:1"><seg type="pāda" n="a">tvayā dhāryā tv ahaṃ deva</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā vai dhāryate jagat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-2" n="*HV_42.13*542:2"><seg type="pāda" n="a">tvaṃ dhārayasi bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-3" n="*HV_42.13*542:3"><seg type="pāda" n="a">yat tvayā dhāryate kiṃcit</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā ca balena ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-4" n="*HV_42.13*542:4"><seg type="pāda" n="a">tatas tava prasādena</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā paścāt tu dhāryate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-5" n="*HV_42.13*542:5"><seg type="pāda" n="a">tvayā dhṛtaṃ dhārayāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">nādhṛtaṃ dhārayāmy aham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-6" n="*HV_42.13*542:6"><seg type="pāda" n="a">na hi tad vidyate bhūtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yat tvayā nānudhāryate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-7" n="*HV_42.13*542:7"><seg type="pāda" n="a">tvam eva kuruṣe deva</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇa yuge yuge |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-8" n="*HV_42.13*542:8"><seg type="pāda" n="a">mahābhārāvataraṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagato hitakāmyayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-9" n="*HV_42.13*542:9"><seg type="pāda" n="a">tavaiva tejasā krāntāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rasātalatalaṃ gatām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-10" n="*HV_42.13*542:10"><seg type="pāda" n="a">trāyasva māṃ suraśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">tavaiva śaraṇaṃ gatām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-11" n="*HV_42.13*542:11"><seg type="pāda" n="a">dānavaiḥ pīḍyamānāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rākṣasaiś ca durātmabhiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-12" n="*HV_42.13*542:12"><seg type="pāda" n="a">tvām eva śaraṇaṃ nityam</seg> <seg type="pāda" n="b">upayāsye sanātanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-13" n="*HV_42.13*542:13"><seg type="pāda" n="a">tāvan me 'sti bhayaṃ bhūyo</seg> <seg type="pāda" n="b">yāvan na tvāṃ kakudminam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.13x542-14" n="*HV_42.13*542:14"><seg type="pāda" n="a">śaraṇaṃ yāmi manasā</seg> <seg type="pāda" n="b">śataśo hy upalakṣaye |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_42.14">
<l><seg type="pāda" n="a">aham ādau purānena</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃkṣiptā padmayoninā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māṃ ca badhvā kṛtau pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mṛṅmayau dvau mahāsurau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.15">
<l><seg type="pāda" n="a">karṇasrotodbhavau tau hi</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇor asya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahārṇave prasvapataḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāṣṭhakuḍyasamau sthitau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tau viveśa svayaṃ vāyur</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇā sādhu coditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tau divaṃ chādayantau tu</seg> <seg type="pāda" n="d">vavṛdhāte mahāsurau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.17">
<l><seg type="pāda" n="a">vāyuprāṇau tu tau gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmā parimṛśyañ śanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaṃ mṛdutaraṃ mene</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṭhinaṃ veda cāparam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.18">
<l><seg type="pāda" n="a">nāmanī tu tayoś cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">sa vibhuḥ salilodbhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mṛdus tv ayaṃ madhur nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṭhinaḥ kaiṭabho 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tau daityau kṛtanāmānau</seg> <seg type="pāda" n="b">ceratur baladarpitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvam ekārṇavaṃ lokaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yoddhukāmau sunirbhayau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv āgatau samālokya</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmā lokapitāmahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekārṇavāmbunicaye</seg> <seg type="pāda" n="d">tatraivānataradhīyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.21">
<l><seg type="pāda" n="a">sa padme padmanābhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">nābhimadhyād samutthite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rocayām āsa vasatiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">guhyāṃ brahmā caturmukhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv ubhau jalagarbhasthau</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇapitāmahau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahūn varṣagaṇān apsu</seg> <seg type="pāda" n="d">śayānau na cakampatuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.23">
<l><seg type="pāda" n="a">atha dīrghasya kālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tāv ubhau madhukaiṭabhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājagmatus tam uddeśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yatra brahmā vyavasthitaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_42.24">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā tāv asurau ghorau</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāntau yuddhadurmadau</seg> </l>
<note>k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_42.24abx543" n="*HV_42.24ab*543"><seg type="pāda" n="a">brahmaṇā tāḍito viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">padmanālena vai purā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpapātāśu śayanāt</seg> <seg type="pāda" n="d">padmanābho mahādyutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.25">
<l><seg type="pāda" n="a">tad yuddham abhavad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tayos tasya ca vai tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekārṇave tadā loke</seg> <seg type="pāda" n="d">trailokye jalatāṃ gate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">varṣasaṃkhyāḥ sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na ca tāv asurau yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">tadā śramam avāpatuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.27">
<l><seg type="pāda" n="a">atha dīrghasya kālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tau daityau yuddhadurmadau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūcatuḥ prītamanasau</seg> <seg type="pāda" n="d">devaṃ nārāyaṇaṃ hariṃ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.28">
<l><seg type="pāda" n="a">prītau svas tava yuddhena</seg> <seg type="pāda" n="b">ślāghyas tvaṃ mṛtyur āhave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvāṃ jahi na yatrorvī</seg> <seg type="pāda" n="d">jalena samabhiplutā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.29">
<l><seg type="pāda" n="a">hatau ca tava putratvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpnuyāvaḥ surottama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">so hy āvāṃ yudhi nirjetā</seg> <seg type="pāda" n="d">tasyāvāṃ vihitau sutau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hi gṛhya mṛdhe daityau</seg> <seg type="pāda" n="b">dorbhyāṃ tau samapīḍayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janmatur nidhanaṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">tāv ubhau madhukaiṭabhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv ubhāv āplutau toye</seg> <seg type="pāda" n="b">vapurbhyām ekatāṃ gatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">medo mumucatur daityau</seg> <seg type="pāda" n="d">mathyamānau jalormibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.32">
<l><seg type="pāda" n="a">medasā tajjalaṃ vyāptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tābhyāṃ antardadhe tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārāyaṇaś ca bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="d">asṛjat sa punaḥ prajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.33">
<l><seg type="pāda" n="a">daityayor medasā channā</seg> <seg type="pāda" n="b">medinīti tataḥ smṛtā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabhāvāt padmanābhasya</seg> <seg type="pāda" n="d">śāśvatī ca nṛṇāṃ kṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.34">
<l><seg type="pāda" n="a">varāheṇa punar bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">mārkaṇḍeyasya paśyataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣāṇenāham ekena</seg> <seg type="pāda" n="d">toyamadhyāt samuddhṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.35">
<l><seg type="pāda" n="a">hṛtāhaṃ kramatā bhūyas</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā yuṣmākam agrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baleḥ sakāśād daityasya</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṇunā prabhaviṣṇunā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.36">
<l><seg type="pāda" n="a">sāṃprataṃ khidyamānāham</seg> <seg type="pāda" n="b">enam eva gadādharam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anāthā jagato nāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.37">
<l><seg type="pāda" n="a">agniḥ suvarṇasya gurur</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāṃ sūryo guruḥ smṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṣatrāṇāṃ guruḥ somo</seg> <seg type="pāda" n="d">mama nārāyaṇo guruḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.38">
<l><seg type="pāda" n="a">yad ahaṃ dhārayāmy ekā</seg> <seg type="pāda" n="b">jagatsthāvarajaṃgamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayā dhṛtaṃ dhārayate</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvam etad gadādharaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.39">
<l><seg type="pāda" n="a">jāmadagnyena rāmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhārāvataraṇepsayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">roṣāt triḥsaptakṛtvo 'haṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣatriyair viprayojitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.40">
<l><seg type="pāda" n="a">sāsmi vedyām samāropya</seg> <seg type="pāda" n="b">tarpitā nṛpaśoṇitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhārgaveṇa pituḥ śrāddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">kaśyapāya niveditā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.41">
<l><seg type="pāda" n="a">māṃsamedosthidurgandhā</seg> <seg type="pāda" n="b">digdhā kṣatriyaśoṇitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rajasvaleva yuvatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaśyapaṃ samupasthitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.42">
<l><seg type="pāda" n="a">sa māṃ brahmarṣir apy āha</seg> <seg type="pāda" n="b">kim urvi tvam avāṅmukhī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vīrapatnīvratam idaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vīrapatni niṣevase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.43">
<l><seg type="pāda" n="a">sāhaṃ vijñāpitavatī</seg> <seg type="pāda" n="b">kaśyapaṃ lokabhāvanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">patayo me hatā brahman</seg> <seg type="pāda" n="d">bhārgaveṇa mahātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.44">
<l><seg type="pāda" n="a">sāhaṃ vihīnā vikrāntaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyaiḥ śastravṛttibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vidhavā śūnyanagarā</seg> <seg type="pāda" n="d">na dhārayitum utsahe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.45">
<l><seg type="pāda" n="a">tan mahyaṃ dīyatāṃ bhartā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavaṃs tvatsamo nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rakṣet sagrāmanagarāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yo māṃ sāgaramālinīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.46">
<l><seg type="pāda" n="a">sa śrutvā bhagavān vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāḍham ity abravīt prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato māṃ mānavendrāya</seg> <seg type="pāda" n="d">manave saṃprayacchata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.47">
<l><seg type="pāda" n="a">sā manuprabhavaṃ puṇyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpyekṣvākukulaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vipulenāsmi kālena</seg> <seg type="pāda" n="d">pārthivāt pārthivaṃ gatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.48">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ dattāsmi manave</seg> <seg type="pāda" n="b">mānavendrāya dhīmate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhuktā rājakulaiś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">maharṣikulasaṃmitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.49">
<l><seg type="pāda" n="a">bahavaḥ kṣatriyāḥ śūrā</seg> <seg type="pāda" n="b">māṃ jitvā divam āśritāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te sma kālavaśaṃ prāpya</seg> <seg type="pāda" n="d">mayy eva pralayaṃ gatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.50">
<l><seg type="pāda" n="a">matkṛte vigrahā loke</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛtte vartanta eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣatriyāṇāṃ balavatāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃgrāmeṣv anivartinām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.51">
<l><seg type="pāda" n="a">etad yuṣmatpravṛttena</seg> <seg type="pāda" n="b">daivena pariṇāmitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagaddhitārthaṃ kuruta</seg> <seg type="pāda" n="d">rājñāṃ hetuṃ raṇakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.52">
<l><seg type="pāda" n="a">yady asti mayi kāruṇyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāraśaithilyakāraṇāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaś cakradharaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">abhayaṃ me prayacchatu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_42.53">
<l><seg type="pāda" n="a">yam ahaṃ bhārasaṃtaptā</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃprāptā śaraṇaiṣiṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāro yady avaroptavyo</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṇur eṣa bravītu mām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V3 T4 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="viṣṇur uvāca"/>

<l xml:id="xHV_42.53x544-1" n="*HV_42.53*544:1"><seg type="pāda" n="a">mā bhair dharaṇi kalyāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">śāntiṃ vraja samāhite |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_42.53x544-2" n="*HV_42.53*544:2"><seg type="pāda" n="a">eṣa tvām ucitaṃ sthānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthāpayāmi vasiṃdhare |</seg> </l>
<note>k: T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_42.53x545" n="*HV_42.53*545"><seg type="pāda" n="a">etasyāhaṃ prasādena</seg> <seg type="pāda" n="b">śramaṃ tyakṣyāmi devatāḥ |</seg> </l>
<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 43, transliterated and proof-read by Horst Brinkhaus, version of October 10, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_43.1">
<l><seg type="pāda" n="a">te śrutvā pṛthivīvākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarva eva divaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadarthakṛtyaṃ saṃcintya</seg> <seg type="pāda" n="d">pitāmaham athābruvan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.2">
<l><seg type="pāda" n="a">bhagavan kriyatām asyā</seg> <seg type="pāda" n="b">dharaṇyā bhārasaṃnatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śarīrakartā lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ hi lokasya ceśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.3">
<l><seg type="pāda" n="a">yat kartavyaṃ mahendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">yamena varuṇena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yad vā kāryaṃ dhaneśena</seg> <seg type="pāda" n="d">svayaṃ nārāyaṇena vā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.4">
<l><seg type="pāda" n="a">yad vā candramasā kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāskareṇānilena vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādityair vasubhir vāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">rudrair vā lokabhāvanaiḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_43.5">
<l><seg type="pāda" n="a">aśvibhyāṃ vā surāgryābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhyair vā tridivālayaiḥ</seg> </l>
<note>k: T1.2 G M2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_43.5abx546" n="*HV_43.5ab*546"><seg type="pāda" n="a">marudbhir vā suraśreṣṭhaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāvakenāpi ca prabho |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bṛhaspatyuśanobhyāṃ vā</seg> <seg type="pāda" n="d">kālena kalināpi vā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.6">
<l><seg type="pāda" n="a">maheśvareṇa vā brahman</seg> <seg type="pāda" n="b">viśākhena guhena vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yakṣarākṣasagandharvaiś</seg> <seg type="pāda" n="d">cāraṇair vā mahoragaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.7">
<l><seg type="pāda" n="a">parvataiḥ śailamukhyair vā</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgarair vā mahormibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaṅgāmukhābhir divyābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saridbhir vā sureśvara</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.8">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣipram ājñāpaya vibho</seg> <seg type="pāda" n="b">katham aṃśaḥ prayujyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadi te pārthivaṃ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāryaṃ pārthivavigrahe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.9">
<l><seg type="pāda" n="a">katham aṃśāvataraṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kurmaḥ sarve pitāmaha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">antarikṣagatā ye ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivyāṃ ye ca pārthivāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sadasyānāṃ ca viprāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthivānāṃ kuleṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayonijāś cāpi tanūḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sṛjāma jagatītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.11">
<l><seg type="pāda" n="a">surāṇām ekakāryāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvaitan niścitaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devaiḥ parivṛtaḥ prāha</seg> <seg type="pāda" n="d">vākyaṃ lokapitāmahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.12">
<l><seg type="pāda" n="a">rocate me suraśreṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="b">yuṣmākam api niścayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sṛjadhvaṃ svaśarīrāṃśāṃs</seg> <seg type="pāda" n="d">tejasātmasamān bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sarva eva suraśreṣṭhās</seg> <seg type="pāda" n="b">tejobhir avarohata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāvayanto bhuvaṃ devīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">labdhvā tribhuvanaśriyam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.14">
<l><seg type="pāda" n="a">pārthive bhārate vaṃśe</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvam eva vijānatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivyāṃ saṃbhavam imaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyatāṃ yan mayā kṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.15">
<l><seg type="pāda" n="a">samudre 'haṃ surāḥ pūrve</seg> <seg type="pāda" n="b">velām āsādya paścimām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āse sārdhaṃ tanūjena</seg> <seg type="pāda" n="d">kaśyapena mahātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.16">
<l><seg type="pāda" n="a">kathābhiḥ pūrvavṛttābhir</seg> <seg type="pāda" n="b">lokavedānugāmibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">itivṛttaiś ca bahubhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">purāṇaprabhavair guṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_43.16x547" n="*HV_43.16*547"><seg type="pāda" n="a">nirūpayaṃs taṃ deveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pramāṇair bahulakṣaṇaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_43.17">
<l><seg type="pāda" n="a">kurvatas tu kathās tās tāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samudraḥ saha gaṅgayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samīpam ājagāmāśu</seg> <seg type="pāda" n="d">yuktas toyadamārutaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.18">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vīciviṣamāṃ kurvan</seg> <seg type="pāda" n="b">gatiṃ vegataraṅgiṇīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yādogaṇavicitreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃchannas toyavāsasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.19">
<l><seg type="pāda" n="a">śaṅkhamuktāmalatanuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pravālamaṇibhūṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuktaś candramasā pūrṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sābhragambhīranisvanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sa māṃ paribhavann eva</seg> <seg type="pāda" n="b">svāṃ velāṃ samatikraman</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kledayām āsa capalair</seg> <seg type="pāda" n="d">lāvaṇair ambuvisravaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.21">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ ca deśaṃ vyavasitaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samudro 'dbhir vimarditum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uktaḥ saṃrabdhayā vācā</seg> <seg type="pāda" n="d">śānto 'sīti tato mayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.22">
<l><seg type="pāda" n="a">śānto 'sīty uktamātras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tanutvaṃ sāgaro gataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃhatormitaraṅgaughaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sthito rājaśriyā jvalan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.23">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūyaś caiva mayā śaptaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samudraḥ saha gaṅgayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sakāraṇāṃ matiṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">yuṣmākaṃ hitakāmyayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.24">
<l><seg type="pāda" n="a">yasmāt tvaṃ rājatulyena</seg> <seg type="pāda" n="b">vapuṣā samupasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gacchārṇava mahīpālo</seg> <seg type="pāda" n="d">rājaiva tvaṃ bhaviṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.25">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāpi sahajāṃ līlāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārayan svena tejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyasi nṛṇāṃ bhartā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāratānāṃ kulodvahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.26">
<l><seg type="pāda" n="a">śānto 'sīti mayoktas tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yac cāsi tanutāṃ gataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sutanur yaśasā loke</seg> <seg type="pāda" n="d">śaṃtanus tvaṃ bhaviṣyasi</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_43.27">
<l><seg type="pāda" n="a">iyam apy āyatāpāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="b">gaṅgā sarvāṅgaśobhanā</seg> </l>
<note>k: K3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_43.27abx548" n="*HV_43.27ab*548"><seg type="pāda" n="a">iyam apy āgatā gaṅgā</seg> <seg type="pāda" n="b">tavārthe varavarṇinī |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpiṇī vai saric chreṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="d">tatra tvām upayāsyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.28">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktas tu māṃ kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'bhigamyāṛṇavo 'bravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māṃ prabho devadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="d">kimarthaṃ śaptavān asi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.29">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ tava vidheyātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatkṛtas tvatparāyaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśapo 'sadṛśair vākyair</seg> <seg type="pāda" n="d">ātmajaṃ māṃ kim ātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.30">
<l><seg type="pāda" n="a">bhagavaṃs tvatprasādena</seg> <seg type="pāda" n="b">vegāt parvaṇi vardhitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yady ahaṃ calito brahman</seg> <seg type="pāda" n="d">ko 'tra doṣo mamātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.31">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣiptābhiḥ pavanenādbhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">spṛṣṭo yady asi parvaṇi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atra me bhagavan kiṃ nu</seg> <seg type="pāda" n="d">vidyate śāpakāraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.32">
<l><seg type="pāda" n="a">uddhūtaiś ca mahāvātaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pravṛddhaiś ca balāhakaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parvaṇā cenduyuktena</seg> <seg type="pāda" n="d">tribhiḥ kṣubdho 'smi kāraṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.33">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ yady aparāddho 'haṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāraṇais tvatpravartitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣantum arhasi me brahmañ</seg> <seg type="pāda" n="d">śāpo 'yaṃ vinivartyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.34">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ mayi nirālambe</seg> <seg type="pāda" n="b">śāpāc chithilatāṃ gate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāruṇyaṃ kuru deveśa</seg> <seg type="pāda" n="d">pramāṇaṃ yady avekṣase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.35">
<l><seg type="pāda" n="a">asyāś ca deva gaṅgāyā</seg> <seg type="pāda" n="b">gāṃ gatāyās tavājñayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maddoṣāt samadoṣāyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prasādaṃ kartum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 35cd, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_43.35x549" n="*HV_43.35*549"><seg type="pāda" n="a">prasādaṃ kuru me brahman</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyate śāpakāraṇam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_43.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tam ahaṃ ślakṣṇayā vācā</seg> <seg type="pāda" n="b">mahārṇavam athābruvam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akāraṇajñaṃ devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">trastaṃ śāpānileritam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.37">
<l><seg type="pāda" n="a">śāntiṃ vraja na bhetavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasanno 'smi mahāmate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāpe 'smin saritāṃ nātha</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyaṃ śṛṇu kāraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṃ gaccha bhārate vaṃśe</seg> <seg type="pāda" n="b">svadehaṃ svena tejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādhatsva saritāṃ nātha</seg> <seg type="pāda" n="d">tyaktvemāṃ sāgarīṃ tanum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.39">
<l><seg type="pāda" n="a">mahodadhe mahīpālas</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra rājaśriyā vṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pālayaṃś caturo varṇān</seg> <seg type="pāda" n="d">raṃsyase salileśvara</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.40">
<l><seg type="pāda" n="a">iyaṃ ca tvāṃ saric chreṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="b">bibhratī mānuṣīṃ tanum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tat kālaramaṇīyāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="d">gaṅgā paricariṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.41">
<l><seg type="pāda" n="a">anayā saha jāhnavyā</seg> <seg type="pāda" n="b">modamāno mamājñayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">imaṃ salilasaṃkledaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vismariṣyasi sāgara</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.42">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaratā caiva kartavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayedaṃ devaśāsanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prājāpatyena vidhinā</seg> <seg type="pāda" n="d">gaṅgayā saha sāgara</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.43">
<l><seg type="pāda" n="a">vasavaḥ pracyutāḥ svargāt</seg> <seg type="pāda" n="b">praviṣṭāś ca rasātalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣām utpādanārthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ mayā viniyojitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.44">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭau tāñ jāhnavīgarbhān</seg> <seg type="pāda" n="b">apatyārthaṃ dadāmy aham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vibhāvasos tulyaguṇān</seg> <seg type="pāda" n="d">surāṇāṃ prītivardhanān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.45">
<l><seg type="pāda" n="a">utpādya tvaṃ vasūñ śīghraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā kurukulaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praveṣṭāsi tanuṃ tyaktvā</seg> <seg type="pāda" n="d">punaḥ sāgara sāgarīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.46">
<l><seg type="pāda" n="a">evam etan mayā pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hitārthaṃ vaḥ surottamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyaṃ paśyatā bhāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivyāḥ pārthivātmakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tad eṣa śaṃtanor vaṃśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivyāṃ ropito mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasavo yatra gaṅgāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">utpannās tridivaukasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.48">
<l><seg type="pāda" n="a">adyāpi bhuvi gāṅgeyas</seg> <seg type="pāda" n="b">tatraiva vasur aṣṭamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sapteme vasavaḥ prāptāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa ekaḥ parilambate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.49">
<l><seg type="pāda" n="a">dvitīyāyāṃ striyāṃ sṛṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">dvitīyā śaṃtanos tanuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vicitravīryo dyutimān</seg> <seg type="pāda" n="d">āsīd rājā pratāpavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.50">
<l><seg type="pāda" n="a">vaicitravīryau dvāv eva</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthivau bhuvi sāṃpratam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāṇḍuś ca dhṛtarāṣṭraś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vikhyātau puruṣarṣabhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.51">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra pāṇḍoḥ śriyā juṣṭe</seg> <seg type="pāda" n="b">dve bhārye yauvanasthite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śubhe kuntī ca mādrī ca</seg> <seg type="pāda" n="d">devayoṣopame bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.52">
<l><seg type="pāda" n="a">dhṛtarāṣṭrasya rājñas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryaikā tulyacāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāndhārī bhuvi vikhyātā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhartur nityaṃ vrate sthitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.53">
<l><seg type="pāda" n="a">atra vo 'ṃśā vibhajyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vipakṣaḥ pakṣa eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrāṇāṃ hi tayo rājñor</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavitā vigraho mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.54">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ vimarde dāyādye</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛpāṇāṃ bhavitā kṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugāntapratimaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyati mahad bhayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.55">
<l><seg type="pāda" n="a">sabaleṣu narendreṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">śātayatsv itaretaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viviktapurarāṣṭraughā</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣitiḥ śaithilyam eṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.56">
<l><seg type="pāda" n="a">dvāparasya yugasyānte</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā dṛṣṭaṃ purātane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣayaṃ yāsyanti śastreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">pārthivāḥ saha vāhanaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.57">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāvaśiṣṭān manujān</seg> <seg type="pāda" n="b">suptān niśi vicetasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhakṣyate śaṃkarasyāṃśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāvakenāstratejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.58">
<l><seg type="pāda" n="a">antakapratime tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">nivṛtte krūrakarmaṇi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samāptam idam ākhyāsye</seg> <seg type="pāda" n="d">tṛtīyaṃ dvāparaṃ yugam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.59">
<l><seg type="pāda" n="a">maheśvarāṃśe 'pasṛte</seg> <seg type="pāda" n="b">tato māheśvaraṃ yugam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tiṣyaṃ prapatsyate paścād</seg> <seg type="pāda" n="d">yugaṃ dāruṇamānuṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.60">
<l><seg type="pāda" n="a">adharmaprāyapuruṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svalpadharmaparigraham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utsannasatyasaṃyogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vardhitānṛtasaṃcayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.61">
<l><seg type="pāda" n="a">maheśvaraṃ kumāraṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dvau ca devau samāśritāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyanti narāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">loke nasthavirāyuṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.62">
<l><seg type="pāda" n="a">tad eṣa nirṇayaḥ śreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivyāṃ pārthivāntakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṃśāvataraṇaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">surāḥ kuruta māciram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.63">
<l><seg type="pāda" n="a">dharmasyāṃśo 'tha kuntyāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">mādryāṃ ca viniyujyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vigrahasya kalir mūlaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gāndhāryāṃ viniyujyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.64">
<l><seg type="pāda" n="a">etau pakṣau bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaḥ kālacoditāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jātarāgāḥ pṛthivyarthe</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve saṃgrāmalālasāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.65">
<l><seg type="pāda" n="a">gacchatv iyaṃ vasumatī</seg> <seg type="pāda" n="b">svāṃ yoniṃ lokadhāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sṛṣṭo 'yaṃ naiṣṭhiko rājñām</seg> <seg type="pāda" n="d">upāyo lokaviśrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.66">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvā pitāmahavacaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sā jagāma yathāgatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivī saha kālena</seg> <seg type="pāda" n="d">vadhāya pṛthivīkṣitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.67">
<l><seg type="pāda" n="a">devān acodayad brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">nigrahārthaṃ suradviṣām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naraṃ caiva purāṇarṣiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śeṣaṃ ca dharaṇīdharam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.68">
<l><seg type="pāda" n="a">sanatkumāraṃ sādhyāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">devāṃś cāgnipurogamān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varuṇaṃ ca yamaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">sūryācandramasau tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">gandharvāpsarasaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">rudrādityāṃs tathāśvinau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.69">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'ṃśān avaniṃ devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarva evāvatārayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā te kathitaṃ pūrvam</seg> <seg type="pāda" n="d">aṃśāvataraṇaṃ mayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.70">
<l><seg type="pāda" n="a">ayonijā yonijāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">te devāḥ pṛthivītale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityadānavahantāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃbhūtāḥ puruṣeśvarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kṣīrikāvṛkṣasaṃghātā</seg> <seg type="pāda" n="f">vajrasaṃhananās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.71">
<l><seg type="pāda" n="a">nāgāyutabalāḥ kecit</seg> <seg type="pāda" n="b">kecid oghabalānvitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gadāparighaśaktīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sahāḥ parighabāhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">giriśṛṅgaprahartāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">sarve parighayodhinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.72">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇivaṃśe samutpannāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śataśo 'tha sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuruvaṃśe ca devās te</seg> <seg type="pāda" n="d">pāñcāleṣu ca pārthivāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.73">
<l><seg type="pāda" n="a">yājñikānāṃ samṛddhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇānāṃ ca yoniṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvāstrajñā maheṣvāsā</seg> <seg type="pāda" n="d">vedavrataparāyaṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2-4 Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3-5 T G1-3.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_43.73x550" n="*HV_43.73*550"><seg type="pāda" n="a">sarvarddhiguṇasaṃpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">yajvānaḥ puṇyakarṃiṇaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_43.74">
<l><seg type="pāda" n="a">ācālayeyuḥ śailāṃs te</seg> <seg type="pāda" n="b">kruddhā bhindyur mahītalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpateyur athākāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣobhayeyur mahodadhim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.75">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ādiśya tān brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtabhavyabhavatprabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārāyaṇe samāveśya</seg> <seg type="pāda" n="d">lokāñ śāntim upāgamat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.76">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūyaḥ śṛṇu yathā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">avatīrṇo mahītalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajānāṃ vai hitārthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhuḥ prāṇadhaneśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_43.77">
<l><seg type="pāda" n="a">yayātivaṃśajasyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kule pūjye yaśaskāmo</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñe nārāyaṇaḥ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 44, transliterated and proof-read by Horst Brinkhaus, version of October 24, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_44.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtakārye gate kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">jagatyāṃ ca yathānayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṃśāvataraṇe vṛtte</seg> <seg type="pāda" n="d">surāṇāṃ bhārate kule</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.2">
<l><seg type="pāda" n="a">bhāge 'vatīrṇe dharmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śakrasya pavanasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśvinor devabhiṣajor</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāge vai bhāskarasya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.3">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvam evāvanigate</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāge devapurodhasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasūnām aṣṭame bhāge</seg> <seg type="pāda" n="d">prāg eva dharaṇīṃ gate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.4">
<l><seg type="pāda" n="a">mṛtyor bhāge kṣitigate</seg> <seg type="pāda" n="b">kaler bhāge tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāge somasya vahneś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">varuṇasya ca gāṃ gate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.5">
<l><seg type="pāda" n="a">śaṃkarasya gate bhāge</seg> <seg type="pāda" n="b">viśveṣāṃ ca divaukasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandharvoragayakṣāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāgāṃśeṣu gateṣv atha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V2 B1.2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.5x551-1" n="*HV_44.5*551:1"><seg type="pāda" n="a">bhāge 'vatīrṇe mitrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">yamasyāṃśe tathaiva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.5x551-2" n="*HV_44.5*551:2"><seg type="pāda" n="a">varuṇasya gate tv aṃśe</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivīṃ janamejaya |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_44.6">
<l><seg type="pāda" n="a">bhāgeṣv eteṣu gaganād</seg> <seg type="pāda" n="b">avatīrṇeṣu medinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tiṣṭhan nārāyaṇasyāṃśe</seg> <seg type="pāda" n="d">nāradaḥ pratyadṛṣyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.7">
<l><seg type="pāda" n="a">jvalitāgnipratīkāśo</seg> <seg type="pāda" n="b">bālārkasadṛśekṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">savyāpavṛttaṃ vipulaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jaṭāmaṇḍalam udvahan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.8">
<l><seg type="pāda" n="a">candrāṃśuśukle vasane</seg> <seg type="pāda" n="b">vasāno rukmabhūṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vīṇāṃ gṛhītvā mahatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kakṣāsaktāṃ sakhīm iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.9">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇājinottarāsaṅgo</seg> <seg type="pāda" n="b">hemayajñopavītavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sākṣāc chakra ivāparaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M ins. after 9: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.9x552" n="*HV_44.9*552"><seg type="pāda" n="a">mudrāsamarpitakaraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sumanoveṣṭitāṅgavān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_44.10">
<l><seg type="pāda" n="a">bhettā jagati guhyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vigrahāṇāṃ grahopamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maharṣir vigraharucir</seg> <seg type="pāda" n="d">vidvān gāndharvavedavit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.11">
<l><seg type="pāda" n="a">vairikelikilo vipro</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaḥ kalir ivāparaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gātā caturṇāṃ vedānām</seg> <seg type="pāda" n="d">udgātā prathamartvijām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1 Ñ2.3 V B Ds D2.4.5 ins. after 11ab, K4 after 9, D1 G1.3.5 after 11: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.11x553" n="*HV_44.11*553"><seg type="pāda" n="a">devagandharvalokānām</seg> <seg type="pāda" n="b">ādivaktā mahāmuniḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_44.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sa nārado 'tha brahmarṣir</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmalokacaro 'vyayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthito devasabhāmadhye</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃrabdho viṣṇum abravīt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.12x554-1" n="*HV_44.12*554:1"><seg type="pāda" n="a">svaraiś ca saptabhir viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagau vipraḥ sa nāradaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.12x554-2" n="*HV_44.12*554:2"><seg type="pāda" n="a">ṣaḍjaṃ prathamam āvidhya</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣabhaṃ ca tataḥ param ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.12x554-3" n="*HV_44.12*554:3"><seg type="pāda" n="a">miśrayitvā ca gāndhāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tato dhaivatamadhyamau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.12x554-4" n="*HV_44.12*554:4"><seg type="pāda" n="a">pañcamaṃ ca tataḥ kurvan</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣādaṃ tadanantaram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.12x554-5" n="*HV_44.12*554:5"><seg type="pāda" n="a">kākalīṃ ca vimātrāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tato dve ca śrutī prabho |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.12x554-6" n="*HV_44.12*554:6"><seg type="pāda" n="a">tisras tisras tathā rājaṃl</seg> <seg type="pāda" n="b">layaiś ca saha sarvaśaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.12x554-7" n="*HV_44.12*554:7"><seg type="pāda" n="a">tānatānāgaṇānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vivicya kramaśaḥ prabhuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.12x554-8" n="*HV_44.12*554:8"><seg type="pāda" n="a">taiś cāpi saptabhir vācyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vācakaiś cāpi sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.12x554-9" n="*HV_44.12*554:9"><seg type="pāda" n="a">anantavīryaṃ deveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagau brahmapuraḥsaram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.12x554-10" n="*HV_44.12*554:10"><seg type="pāda" n="a">etaiḥ saptabhir ādyeśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vicinvan prabhavaṃ tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.12x554-11" n="*HV_44.12*554:11"><seg type="pāda" n="a">evaṃ samāpya geyaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vākyam etad uvāca ha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_44.13">
<l><seg type="pāda" n="a">aṃśāvataraṇaṃ viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">yad idaṃ tridaśaiḥ kṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣayāya pṛthivīndrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvam etad akāraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.14">
<l><seg type="pāda" n="a">yad etat pārthivaṃ kṣatraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthitaṃ tvayi vidhīśvara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛnārāyaṇayukto 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāryārthaḥ pratibhāti me</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.15">
<l><seg type="pāda" n="a">na yuktaṃ jānatā deva</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā tattvārthadarśinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devadeva pṛthivyarthe</seg> <seg type="pāda" n="d">prayoktuṃ kāryam īdṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṃ hi cakṣuṣmatāṃ cakṣuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">ślāghyaḥ prabhavatāṃ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śreṣṭho yogavatāṃ yogī</seg> <seg type="pāda" n="d">gatir gatimatām api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.17">
<l><seg type="pāda" n="a">devabhāgān gatān dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ tvaṃ sarvāgrago vibhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasuṃdharāyāḥ sāhyārtham</seg> <seg type="pāda" n="d">aṃśaṃ svaṃ nānuyuñjase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā sanāthā devāṃśās</seg> <seg type="pāda" n="b">tvanmayās tvatpracoditāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagatyāṃ saṃtariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">kāryāt kāryāntaraṃ gatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tad ahaṃ tvarayā viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">prāptaḥ surasabhām imām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava saṃcodanārthaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">śṛṇu cāpy atra kāraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.20">
<l><seg type="pāda" n="a">ye tvayā nihatā daityāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāme tārakāmaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ śṛṇu gatiṃ viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">ye gatāḥ pṛthivītalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.21">
<l><seg type="pāda" n="a">pūḥ pṛthivyāṃ samuditā</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurā nāma nāmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niviṣṭā yamunātīre</seg> <seg type="pāda" n="d">sphītā janapadāyutā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.22">
<l><seg type="pāda" n="a">madhur nāma mahān āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavo yudhi durjayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya sma sumaharddhyāsīn</seg> <seg type="pāda" n="d">mahāpādapasaṃtatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ghoraṃ madhuvanaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="f">yatrāsau nyavasat tadā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_44.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya putro mahān āsīl</seg> <seg type="pāda" n="b">lavaṇo nāma dānavaḥ</seg> </l>
<note>k: For 23ab, S (except T3.4) subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.23x555" n="*HV_44.23*555"><seg type="pāda" n="a">lavaṇas tasya putro 'bhūn</seg> <seg type="pāda" n="b">mahābalaparākramaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bale mahati tasthivān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.24">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatra dānavaḥ krīḍan</seg> <seg type="pāda" n="b">varṣapūgān anekaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sadaivatagaṇāṃl lokān</seg> <seg type="pāda" n="d">udvāsayati darpitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.25">
<l><seg type="pāda" n="a">ayodhyāyām ayodhyāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rāme dāśarathau sthite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājyaṃ śāsati dharmajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">rākṣasānāṃ bhayāvahe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.26">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dānavo balaślāghī</seg> <seg type="pāda" n="b">ghoraṃ vanam upāśritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">preṣayām āsa rāmāya</seg> <seg type="pāda" n="d">dūtaṃ paruṣavādinam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.27">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣayāsannabhūto 'smi</seg> <seg type="pāda" n="b">tava rāma ripuś ca saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na ca sāmantam icchanti</seg> <seg type="pāda" n="d">rājāno baladarpitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.28">
<l><seg type="pāda" n="a">rājñā rājavratasthena</seg> <seg type="pāda" n="b">prajānāṃ śubham icchatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jetavyā ripavaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">sphītaṃ viṣayam icchatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.29">
<l><seg type="pāda" n="a">abhiṣekārdrakeśena</seg> <seg type="pāda" n="b">rājñā rañjanakāmyayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jetavyānīndriyāṇy ādau</seg> <seg type="pāda" n="d">taj jaye hi dhruvo jayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.30">
<l><seg type="pāda" n="a">samyagvartitukāmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">viśeṣeṇa mahīpateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nayānām upadeśena</seg> <seg type="pāda" n="d">nāsti lokasamo guruḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.31">
<l><seg type="pāda" n="a">vyasaneṣu jaghanyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmamadhyasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balajyeṣṭhasya nṛpater</seg> <seg type="pāda" n="d">nāsti sāmantajaṃ bhayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.32">
<l><seg type="pāda" n="a">sahajair badhyate sarvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pravṛddhair indriyāribhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">amitrāṇāṃ priyakarair</seg> <seg type="pāda" n="d">mohair adhṛtir īśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.33">
<l><seg type="pāda" n="a">yat tvayā strīkṛte mohāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sabalo rāvaṇo hataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naitad aupayikaṃ manye</seg> <seg type="pāda" n="d">mahat te karma kutsitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.34">
<l><seg type="pāda" n="a">vanavāsapravṛttena</seg> <seg type="pāda" n="b">yat tvayā vrataśālinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prahṛtaṃ rākṣase nīce</seg> <seg type="pāda" n="d">naiṣa dṛṣṭaḥ satāṃ vidhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.35">
<l><seg type="pāda" n="a">satām akrodhajo dharmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhāṃ nayati sadgatim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat tvayā nihato mohād</seg> <seg type="pāda" n="d">dūṣitāś ca vanaukasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.36">
<l><seg type="pāda" n="a">sa eva rāvaṇo dhanyo</seg> <seg type="pāda" n="b">yas tvayā vratacāriṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">strīnimittaṃ hato yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">grāmyān dharmān avekṣatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.37">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi te sa hataḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">durbuddhir ajitendriyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yudhyasvādya mayā sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mṛdhe yady asi vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya dūtasya tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāṣitaṃ tattvavādinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhairyād asaṃbhrāntavapuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sasmitaṃ rāghavo 'bravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.39">
<l><seg type="pāda" n="a">asad etat tvayā dūta</seg> <seg type="pāda" n="b">kathitaṃ tasya gauravāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yan māṃ kṣipasi doṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">vedātmānaṃ ca susthiram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.40">
<l><seg type="pāda" n="a">yady ahaṃ satpathe mūḍho</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi vā rāvaṇo hataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadi vā me hṛtā bhāryā</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya kā paridevanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.41">
<l><seg type="pāda" n="a">na vāṅmātreṇa duṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhavaḥ satpathe sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jāgarti ca yathā daivaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sadā satsv itareṣu ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.42">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtaṃ dūtena yat kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gaccha tvaṃ dūta māciram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nātmaślāghiṣu nīceṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">praharantīha madvidhāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.43">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ mamānujo bhrātā</seg> <seg type="pāda" n="b">śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya daityasya durbuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">mṛdhe pratikariṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.44">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktaḥ sa dūtas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yayau saumitriṇā saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anujñāto narendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">rāghaveṇa mahātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.45">
<l><seg type="pāda" n="a">sa śīghrayānaḥ saṃprāptas</seg> <seg type="pāda" n="b">tad dānavavanaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakre niveśaṃ saumitrir</seg> <seg type="pāda" n="d">vanānte yuddhalālasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.46">
<l><seg type="pāda" n="a">tato dūtasya vacanāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sa daityaḥ krodhamūrcchitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghane tad vanaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tad yuddham abhavad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saumitrer dānavasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ubhayor eva dhṛtayoḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śūrayo raṇamūrdhani</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.48">
<l><seg type="pāda" n="a">tau śaraiḥ sādhuniśitair</seg> <seg type="pāda" n="b">anyonyam abhijaghnatuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na ca tau yuddhavaimukhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śramaṃ vāpy upajagmatuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.49">
<l><seg type="pāda" n="a">atha saumitriṇā bāṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pīḍito dānavo yudhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ sa śūlarahitaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paryahīyata dānavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.49x556-1" n="*HV_44.49*556:1"><seg type="pāda" n="a">sa gṛhītvāṅkuśaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">devair dattavaraṃ raṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.49x556-2" n="*HV_44.49*556:2"><seg type="pāda" n="a">karṣaṇaṃ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lavaṇo virarāsa ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.49x556-3" n="*HV_44.49*556:3"><seg type="pāda" n="a">śirodharāyāṃ jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'ṅkuśena cakarṣa ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.49x556-4" n="*HV_44.49*556:4"><seg type="pāda" n="a">praveśayitum ārabdho</seg> <seg type="pāda" n="b">lavaṇo rāghavānujam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_44.50">
<l><seg type="pāda" n="a">sa rukmatsarum udyamya</seg> <seg type="pāda" n="b">śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śiraś ciccheda khaḍgena</seg> <seg type="pāda" n="d">lavaṇasya mahāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 50cd, Ñ2 V1.3 B1.2(marg) Ds D4.5 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.50x557" n="*HV_44.50*557"><seg type="pāda" n="a">aṅkuśaṃ caiva ciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">daityasya ca śiro mahat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_44.51">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hatvā dānavaṃ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">saumitrir mitranandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad vanaṃ tasya daityasya</seg> <seg type="pāda" n="d">cicchedāstreṇa buddhimān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.52">
<l><seg type="pāda" n="a">chittvā vanaṃ sa saumitrir</seg> <seg type="pāda" n="b">niveśam abhirocayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavāya tasya deśasya</seg> <seg type="pāda" n="d">purīṃ paramadharmavit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.53">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin madhuvanasthāne</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurā nāma sā purī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śatrughnena purā sṛṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">hatvā taṃ dānavaṃ raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.54">
<l><seg type="pāda" n="a">sā purī paramodārā</seg> <seg type="pāda" n="b">sāṭṭaprākāratoraṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sphītā rāṣṭrasamākīrṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">samṛddhabhavanākulā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.55">
<l><seg type="pāda" n="a">udyānavanasaṃpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">susīmā supratiṣṭhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāṃśuprākārasaṃpannā</seg> <seg type="pāda" n="d">parikhārgalamekhalā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.56">
<l><seg type="pāda" n="a">cayāṭṭālakakeyūrā</seg> <seg type="pāda" n="b">prāsādavarakuṇḍalā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">susaṃvṛtadvāramukhī</seg> <seg type="pāda" n="d">catvarodgārahāsinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.57">
<l><seg type="pāda" n="a">arogavīrapuruṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">hastyaśvarathasaṃkulā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ardhacandrapratīkāśā</seg> <seg type="pāda" n="d">yamunātīraśobhitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.58">
<l><seg type="pāda" n="a">puṇyāpaṇavatī durgā</seg> <seg type="pāda" n="b">ratnasaṃcayagarvitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣetrāṇi rasavanty asyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāle devaś ca varṣati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.58x558-1" n="*HV_44.58*558:1"><seg type="pāda" n="a">aṃśāvataraṇe vṛtte</seg> <seg type="pāda" n="b">surāṇāṃ bhāvitātmanām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_44.58x558-2" n="*HV_44.58*558:2"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇaṃ samabhyetya</seg> <seg type="pāda" n="b">nārado vākyam abravīt ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="nāradaḥ"/>

<l xml:id="xHV_44.58x558-3" n="*HV_44.58*558:3"><seg type="pāda" n="a">yamunāyās taṭe ramye</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurā nāma viśrutā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_44.59">
<l><seg type="pāda" n="a">naranārīsamuditā</seg> <seg type="pāda" n="b">sā purī sma prakāśate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niviṣṭo viṣayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">śūrasenas tato 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.60">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāṃ puryāṃ mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā bhojakulodvahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugrasena iti khyāto</seg> <seg type="pāda" n="d">mahāsenaparākramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.61">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya putratvam āpanno</seg> <seg type="pāda" n="b">yo 'sauviṣṇo tvayā hataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālanemir mahādaityaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃgrāme tārakāmaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.62">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃso nāma viśālākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojavaṃśavivardhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājā pṛthivyāṃ vikhyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">siṃhavispaṣṭavikramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.63">
<l><seg type="pāda" n="a">rājñāṃ bhayaṃkaro ghoraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkanīyo mahīkṣitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhayadaḥ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">satpathād bāhyatāṃ gataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.64">
<l><seg type="pāda" n="a">dāruṇābhiniveśena</seg> <seg type="pāda" n="b">dāruṇenāntarātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuktas tenaiva darpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">prajānāṃ lomaharṣaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.65">
<l><seg type="pāda" n="a">na rājadharmābhirato</seg> <seg type="pāda" n="b">nātmapakṣasukhāvahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nātmarājyapriyakaraś</seg> <seg type="pāda" n="d">caṇḍaḥ kararuciḥ sadā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_44.66">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kaṃsas tatra saṃbhūtas</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā yuddhe parājitaḥ</seg> </l>
<note>k: T1 G M2-4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.66x559" n="*HV_44.66*559"><seg type="pāda" n="a">sa badhvā pitaraṃ rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurām abhyarakṣata |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kravyādo bādhate lokān</seg> <seg type="pāda" n="d">āsureṇāntarātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.67">
<l><seg type="pāda" n="a">yo 'py asau hayavikrānto</seg> <seg type="pāda" n="b">hayagrīva iti smṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">keśī nāma hayo jātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa tasyaiva jaghanyajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.68">
<l><seg type="pāda" n="a">sa duṣṭo heṣitapaṭuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kesarī niravagrahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛndāvane vasaty eko</seg> <seg type="pāda" n="d">nṛṇāṃ māṃsāni bhakṣayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.69">
<l><seg type="pāda" n="a">ariṣṭo baliputras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kakudmī vṛṣarūpadhṛk</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gavām aritvam āpannaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāmarūpī mahāsuraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.70">
<l><seg type="pāda" n="a">riṣṭo nāma diteḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">variṣṭho dānaveṣu yaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa kuñjaratvam āpanno</seg> <seg type="pāda" n="d">daityaḥ kaṃsasya vāhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 70cd, K2-4 Ñ V B D (D6 om.) T3.4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.70x560" n="*HV_44.70*560"><seg type="pāda" n="a">kuñjaratvam agād daityaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsasyaiva sa vāhanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_44.71">
<l><seg type="pāda" n="a">lambo nāmeti vikhyāto</seg> <seg type="pāda" n="b">yo 'saudaityeṣu darpitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pralambo nāma bhūtvāsau</seg> <seg type="pāda" n="d">vaṭaṃ bhāṇḍīram āśritaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_44.71x561" n="*HV_44.71*561"><seg type="pāda" n="a">śikharo nāma balavān</seg> <seg type="pāda" n="b">ya āsīd dānavarṣabhaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_44.72">
<l><seg type="pāda" n="a">khara ity ucyate daityo</seg> <seg type="pāda" n="b">dhenukaḥ so 'surottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghoraṃ tālavanaṃ daityaś</seg> <seg type="pāda" n="d">caraty utsārayan prajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.73">
<l><seg type="pāda" n="a">varāhaś ca kiśoraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tāv ubhau dānavottamau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mallau raṅgagatau tau tu</seg> <seg type="pāda" n="d">jātau cāṇūramuṣṭikau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.74">
<l><seg type="pāda" n="a">yau tau mayaś ca tāraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavau dānavāntaka</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāgjyotiṣe tau bhaumasya</seg> <seg type="pāda" n="d">narakasya pure ratau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.75">
<l><seg type="pāda" n="a">ete daityā vinihatās</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā viṣṇo nirākṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānuṣaṃ vapur āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">bādhante bhuvi mānavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.76">
<l><seg type="pāda" n="a">tvatkathādveṣiṇaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">tvanmayān ghnanti mānavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava prasādāt teṣāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavānāṃ kṣayo bhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.77">
<l><seg type="pāda" n="a">tava te divi bibhyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatto bibhyanti sāgare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivyāṃ bibhyati tvatto</seg> <seg type="pāda" n="d">nānyasya tu kathaṃcana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.78">
<l><seg type="pāda" n="a">durvṛttasya hatasyāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā nānyena śrīdhara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divaś cyutasya daityasya</seg> <seg type="pāda" n="d">gatir bhavati medinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.79">
<l><seg type="pāda" n="a">vyutthitasya tu medinyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hatasya nṛśarīriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durlabhaṃ svargagamanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayi jāgrati keśava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.80">
<l><seg type="pāda" n="a">tad āgaccha svayaṃ viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">gacchāva pṛthivītalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavānāṃ vināśāya</seg> <seg type="pāda" n="d">visṛjātmānam ātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.81">
<l><seg type="pāda" n="a">mūrtayo hi tavāvyaktā</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛśyādṛśyāḥ surottamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāsu sṛṣṭās tvayā devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃbhaviṣyanti bhūtale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.82">
<l><seg type="pāda" n="a">tavāvataraṇe viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsaḥ sa vinaśiṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">setsyate ca sa kāryārtho</seg> <seg type="pāda" n="d">yasyārthe bhūmir āgatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_44.83">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṃ bhārate kāryagurus</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ cakṣus tvaṃ parāyaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad āgaccha hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣitau tāñ jahi dānavān</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 45, transliterated and proof-read by Horst Brinkhaus, version of December 19, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_45.1">
<l><seg type="pāda" n="a">nāradasya vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sasmitaṃ madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vareṇyaḥ prabhur īśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.2">
<l><seg type="pāda" n="a">trailokyasya hitārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">yan mā vadasi nārada</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya samyakpravṛttasya</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyatām uttaraṃ vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.3">
<l><seg type="pāda" n="a">viditā dehino jātā</seg> <seg type="pāda" n="b">mayaite bhuvi dānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāṃ yāṃ tanuṃ samāsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">daityaḥ puṣyati vigraham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.4">
<l><seg type="pāda" n="a">jānāmi kaṃsaṃ saṃbhūtam</seg> <seg type="pāda" n="b">ugrasenasutaṃ bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">keśinaṃ cāpi jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">daityaṃ turagavigraham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.5">
<l><seg type="pāda" n="a">hastinaṃ cotpalāpīḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mallau cāṇūramuṣṭikau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ariṣṭaṃ caiva jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">daityaṃ vṛṣabharūpiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.6">
<l><seg type="pāda" n="a">vidito me kharaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">pralambaś ca mahāsuraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sā ca me viditā vipra</seg> <seg type="pāda" n="d">pūtanā duhitā baleḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kāliyaṃ cāpi jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yamunāhradagocaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vainateyabhayād vipra</seg> <seg type="pāda" n="d">sarpam ajñātarūpiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.8">
<l><seg type="pāda" n="a">vidito me jarāsaṃdhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthito mūrdhni mahīkṣitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāgjyotiṣapure cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">narakaṃ sādhu tarkaye</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V B Ds D4 T3.4 ins. after 8, D2 cont. after *563: :k</note>
<l xml:id="xHV_45.8x562" n="*HV_45.8*562"><seg type="pāda" n="a">mānuṣe pārthive loke</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣatvam upāgatam |</seg> </l>

<note>k: Ñ2.3 V B Ds D4 T3.4 cont., K Dn D1-3.5 T1.2 G M4 ins. after 8: :k</note>
<l xml:id="xHV_45.8x563-1" n="*HV_45.8*563:1"><seg type="pāda" n="a">bāṇaṃ ca śoṇitapure</seg> <seg type="pāda" n="b">guhapratimatejasam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_45.8x563-2" n="*HV_45.8*563:2"><seg type="pāda" n="a">dṛptaṃ bāhusahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">devair api sudurjayam |</seg> </l>
<note>k: T1.2 G M4 cont., M1-3 ins. after 8: :k</note>
<l xml:id="xHV_45.8x564-1" n="*HV_45.8*564:1"><seg type="pāda" n="a">śiśupālaṃ ca jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">tau haṃsaḍimakau tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_45.8x564-2" n="*HV_45.8*564:2"><seg type="pāda" n="a">jānāmi pauṇḍraṃ sālvaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ kālayavanaṃ tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_45.8x564-3" n="*HV_45.8*564:3"><seg type="pāda" n="a">ekalavyaṃ ca jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">ye cānye duṣṭacāriṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_45.8x564-4" n="*HV_45.8*564:4"><seg type="pāda" n="a">tān sarvān nihaniṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">nātra kāryā vicāraṇā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_45.9">
<l><seg type="pāda" n="a">mayy āsaktāṃ ca jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāratīṃ mahatīṃ dhuram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tac ca sarvaṃ vijānāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā sthāsyanti te nṛpāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.10">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣayo bhuvi mayā dṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakraloke ca satkriyā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ puruṣadehānām</seg> <seg type="pāda" n="d">aparāvṛttivartinām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.11">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃpravekṣyāmy ahaṃ yogam</seg> <seg type="pāda" n="b">ātmanaś ca parasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃprāpya pārthivaṃ lokaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mānuṣatvam upāgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.12">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃsādīṃś cāpi tān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">vadhiṣyāmi mahāsurān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena tena vidhānena</seg> <seg type="pāda" n="d">yena yaḥ śāntim eṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.13">
<l><seg type="pāda" n="a">anupraviśya yogena</seg> <seg type="pāda" n="b">tās tā hi gatayo mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">amīṣām amarendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hantavyā ripavo yudhi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.14">
<l><seg type="pāda" n="a">jagatyarthe kṛto yo 'yam</seg> <seg type="pāda" n="b">aṃśotsargo mahātmabhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suradevarṣigandharvair</seg> <seg type="pāda" n="d">etac cānumataṃ mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.15">
<l><seg type="pāda" n="a">viniścayo hi prāg eva</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradāyaṃ kṛto mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivāsaṃ tu na me brahmā</seg> <seg type="pāda" n="d">vidadhāti pitāmahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.16">
<l><seg type="pāda" n="a">yatra deśe yathā jāto</seg> <seg type="pāda" n="b">yena veṣeṇa vā vasan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tān ahaṃ samare hanyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tan me brūhi pitāmaha</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="brahmovāca"/>

<lg xml:id="HV_45.17">
<l><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇemaṃ siddhārtham</seg> <seg type="pāda" n="b">upāyaṃ śṛṇu me vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhuvi yas te janayitā</seg> <seg type="pāda" n="d">jananī ca bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.18">
<l><seg type="pāda" n="a">yatra vai tvaṃ mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">jātaḥ kulakaro bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yādavānāṃ mahadvaṃśam</seg> <seg type="pāda" n="d">akhilaṃ dhārayiṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃś cāsurān samutsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṃśaṃ kṛtvātmano mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthāpayiṣyasi maryādāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nṛṇāṃ tan me niśāmaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.20">
<l><seg type="pāda" n="a">purā hi kaśyapo viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāra yajñiyā gāvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">payodāś ca mahāmakhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.21">
<l><seg type="pāda" n="a">aditiḥ surabhiś cobhe</seg> <seg type="pāda" n="b">dve bhārye kaśyapasya tu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradīyamānā gās tās tu</seg> <seg type="pāda" n="d">naicchatāṃ varuṇasya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tato māṃ varuṇo 'bhyetya</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamya śirasānataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca bhagavan gāvo</seg> <seg type="pāda" n="d">guruṇā me hṛtā iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.23">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtakāryo hi gās tās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">nānujānāti me guruḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anvavartata bhārye dve</seg> <seg type="pāda" n="d">aditiṃ surabhiṃ tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.24">
<l><seg type="pāda" n="a">mama tā hy akṣayā gāvo</seg> <seg type="pāda" n="b">divyāḥ kāmadughā vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caranti sagārān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣitāḥ svena tejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.25">
<l><seg type="pāda" n="a">kas tā dharṣayituṃ śakto</seg> <seg type="pāda" n="b">mama gāḥ kaśyapād ṛte</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṣayaṃ yāḥ kṣaranty agraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">payo devāmṛtopamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.26">
<l><seg type="pāda" n="a">prabhur vā vyutthito brahman</seg> <seg type="pāda" n="b">gurur vā yadi vetaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayā niyamyāḥ sarve vai</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.27">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi prabhavatāṃ daṇḍo</seg> <seg type="pāda" n="b">loke kāryam ajānatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na vidyate lokaguro</seg> <seg type="pāda" n="d">na syur vai lokasetavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.28">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā vāstu tathā vāstu</seg> <seg type="pāda" n="b">kartavye bhagavān prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mama gāvaḥ pratīyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tato gantāsmi sāgaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.29">
<l><seg type="pāda" n="a">yas te 'tmā devatā gāvo</seg> <seg type="pāda" n="b">yā gāvaḥ sa tvam avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokānāṃ tvatpravṛttānām</seg> <seg type="pāda" n="d">ekaṃ gobrāhmaṇaṃ smṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.30">
<l><seg type="pāda" n="a">trātavyāḥ prathamaṃ gāvas</seg> <seg type="pāda" n="b">trātās trāyanti tā dvijān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gobrāhmaṇaparitrāṇāt</seg> <seg type="pāda" n="d">paritrātaṃ jagad bhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.31">
<l><seg type="pāda" n="a">ity ambupatinā prokto</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇenāham acyuta</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gavāṃ kāraṇatattvajñaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaśyape śāpam utsṛjam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.32">
<l><seg type="pāda" n="a">yenāṃśena hṛtā gāvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaśyapena mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa tenāṃśena jagatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gatvā gopatvam eṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.33">
<l><seg type="pāda" n="a">yā ca sā surabhir nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">yāditiś ca surāraṇiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te 'py ubhe tasya vai bhārye</seg> <seg type="pāda" n="d">saha tenaiva yāsyataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1(marg.).2.3 Ñ2.3 V B Dn Ds D1.2.4.5 T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_45.33x565" n="*HV_45.33*565"><seg type="pāda" n="a">tābhyāṃ saha sa gopatve</seg> <seg type="pāda" n="b">kaśyapo bhuvi raṃsyate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_45.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tad asya kaśyapasyāṃśas</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā kaśyapopamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudeva iti khyāto</seg> <seg type="pāda" n="d">goṣu tiṣṭhati bhūtale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.35">
<l><seg type="pāda" n="a">girir govardhano nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurāyās tv adūrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatrāsau goṣu nirataḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasya karadāyakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya bhāryādvayaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">aditiḥ surabhis tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devakī rohiṇī caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevasya dhīmataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K3 Dn D2-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_45.36x566" n="*HV_45.36*566"><seg type="pāda" n="a">surabhī rohiṇī devī</seg> <seg type="pāda" n="b">cāditir devakī tv abhūt |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_45.37">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāvatara lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavāya madhusūdana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jayāśīrvacanais tv ete</seg> <seg type="pāda" n="d">vardhayanti divaukasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.38">
<l><seg type="pāda" n="a">ātmānam ātmanā hi tvam</seg> <seg type="pāda" n="b">avatārya mahītalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devakīṃ rohiṇīṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">garbhābhyāṃ paritoṣaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra tvaṃ śiśur evādau</seg> <seg type="pāda" n="b">gopālakṛtalakṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vardhayasva mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="d">purā traivikrame yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.40">
<l><seg type="pāda" n="a">chādayitvātmanātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">māyayā yogarūpayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopakanyāsahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">ramayaṃś cara medinīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.41">
<l><seg type="pāda" n="a">gāś ca te rakṣato viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">vanāni paridhāvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanamālāparikṣiptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dhanyā drakṣyanti te vapuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1-3.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_45.41x567-1" n="*HV_45.41*567:1"><seg type="pāda" n="a">pītāmbaradharaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">nīlakuñcitamūrdhajam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_45.41x567-2" n="*HV_45.41*567:2"><seg type="pāda" n="a">vanamālākṛtoraskaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mayūravyajanākulam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_45.42">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣṇo padmapalāśākṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">gopālavasatiṃ gate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāle tvayi mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="d">loko bālatvam eṣyati</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_45.43">
<l><seg type="pāda" n="a">tvadbhaktāḥ puṇḍarīkākṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">tava cittavaśānugāḥ</seg> </l>
<note>k: K3 Ñ2.3 V B Dn D2.5(marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_45.43x568" n="*HV_45.43*568"><seg type="pāda" n="a">goṣu gopā bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">sahāyāḥ satataṃ tava |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vane cārayato gās tu</seg> <seg type="pāda" n="d">goṣṭhāṃś ca paridhāvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">majjato yamunāyāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="f">ratim āpsyanti te tvayi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.44">
<l><seg type="pāda" n="a">jīvitaṃ vasudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati sujīvitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yas tvayā tāta ity uktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">putra ity eva vakṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S ins. after 44, G(ed.) after 41: :k</note>
<l xml:id="xHV_45.44x569-1" n="*HV_45.44*569:1"><seg type="pāda" n="a">sa hi dhanyataro loke</seg> <seg type="pāda" n="b">yasya tvaṃ putratāṃ gataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_45.44x569-2" n="*HV_45.44*569:2"><seg type="pāda" n="a">sa hi puṇyakṛtāṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="b">yas tvāṃ putreti kīrtayet ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_45.44x569-3" n="*HV_45.44*569:3"><seg type="pāda" n="a">ye namasyanti deva tvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopālakṛtalakṣaṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_45.44x569-4" n="*HV_45.44*569:4"><seg type="pāda" n="a">te hi puṇyakṛtāṃ śreṣṭhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamyāḥ sarvajantubhiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_45.45">
<l><seg type="pāda" n="a">atha vā kasya putratvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gaccheran yatra kaśyapāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kā ca dhārayituṃ śaktā</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṇo tvām aditiṃ vinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.46">
<l><seg type="pāda" n="a">yogenātmasamutthena</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ gaccha vijayāya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vayam apy ālayaṃ svaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gacchāmo madhusūdana</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T G1.2.4.5 M ins. after 46, G3 after 48ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_45.46x570-1" n="*HV_45.46*570:1"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā devadeveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmā lokapitāmahaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_45.46x570-2" n="*HV_45.46*570:2"><seg type="pāda" n="a">jagāma sa prabhur gehaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devāś cāpi yathāgatam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_45.47">
<l><seg type="pāda" n="a">sa devān abhyanujñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vivikte tridivālaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma viṣṇuḥ svaṃ deśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣīrodasyottarāṃ diśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.48">
<l><seg type="pāda" n="a">tatraiva pārvatī nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">guhā meroḥ sudurgamā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tribhis tasyaiva vikrāntair</seg> <seg type="pāda" n="d">nityaṃ parvasu pūjitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_45.49">
<l><seg type="pāda" n="a">purāṇaṃ tatra vinyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dehaṃ harir udāradhīḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ātmānaṃ yojayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevagṛhe prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) ch. 46, transliterated by Peter Schreiner; version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>
<note>k: Before the ref., Poona ed. ins. the introductory mantra; while G(ed.) ins.: :k</note>
<p>||* śrīr astu *||</p>

<p>||* śrīvājivadanāya namaḥ *||</p>

<p>||* atha dvitīyaṃ viṣṇuparva samārabhyate *||</p>

<l xml:id="xHV_46.0x571-1" n="*HV_46.0*571:1"><seg type="pāda" n="a">vedavyāsaguṇāvāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyādhīśa satāṃ vaśa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_46.0x571-2" n="*HV_46.0*571:2"><seg type="pāda" n="a">māṃ nirāśaṃ gatakleśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kurvan āśaṃ hare 'niśam |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyaṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_46.1">
<l><seg type="pāda" n="a">jñātvā viṣṇuṃ kṣitigataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāgāṃś ca tridivaukasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vināśaśaṃsī kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="d">nārado mathurāṃ yayau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.2">
<l><seg type="pāda" n="a">triviṣṭapād āpatito</seg> <seg type="pāda" n="b">mathuropavane sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">preṣayām āsa kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="d">ugrasenasutasya vai</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K3 Ñ2.3 V B D(D6 om.) T3.4 ins. after 2; G(ed.) cont. after *573: :k</note>
<l xml:id="xHV_46.2x572" n="*HV_46.2*572"><seg type="pāda" n="a">sa dūtaḥ kathayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">muner āgamanaṃ nṛpe |</seg> </l>

<note>k: On the other hand, T1.2 G M G(ed.) ins. after 2: :k</note>
<l xml:id="xHV_46.2x573-1" n="*HV_46.2*573:1"><seg type="pāda" n="a">dvāḥsthaṃ viditavistāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvāri tiṣṭhati nāradaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_46.2x573-2" n="*HV_46.2*573:2"><seg type="pāda" n="a">iti śrutvā sa kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārapālas tvarann iva ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_46.2x573-3" n="*HV_46.2*573:3"><seg type="pāda" n="a">gatvā tu tvaritaṃ rājann</seg> <seg type="pāda" n="b">uvāca madhureśvaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_46.2x573-4" n="*HV_46.2*573:4"><seg type="pāda" n="a">eṣa tiṣṭhati rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">nārado lokanāradaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_46.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa nāradasyāgamanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā tvaritavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirgajāmāsuraḥ kaṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svapuryāḥ padmalocanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśātithiṃ ślāghyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devarṣiṃ vītakalmaṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tejasā jvalanākāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vapuṣā sūryavarcasam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.5">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'bhivādyarṣaye tasmai</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjāṃ cakre yathāvidhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsanaṃ cāgnivarṇābhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">visṛjyopajahāra vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.6">
<l><seg type="pāda" n="a">niṣasādāsane tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">sa vai śakrasakho muniḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca cograsenasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sutaṃ paramakopanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.7">
<l><seg type="pāda" n="a">pūjito 'haṃ tvayā vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhidṛṣṭena karmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gate tv evaṃ mama vacaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyatāṃ gṛhyatāṃ ca vai</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 7cd, T3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_46.7x574" n="*HV_46.7*574"><seg type="pāda" n="a">evaṃ gate mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">śrūyatāṃ vacanaṃ mama |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_46.8">
<l><seg type="pāda" n="a">anusṛtya divo lokān</seg> <seg type="pāda" n="b">ahaṃ brahmapurogamān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gataḥ sūryasakhaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">vipulaṃ meruparvatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sanandanavanaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā caitrarathaṃ vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āplutaṃ me sutīrthāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">saritsu saha daivataiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.10">
<l><seg type="pāda" n="a">divyā tridhārā dṛṣṭā me</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyā tripathagā nadī</seg> </l>
<note>k: For 10ab, T1.2 G M4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_46.10abx575" n="*HV_46.10ab*575"><seg type="pāda" n="a">divyāṃ tripathagāṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyāṃ bhāgirathīṃ nadīm |</seg> </l>
<note>k: While T3 M1-3 subst. for 10ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_46.10abx576" n="*HV_46.10ab*576"><seg type="pāda" n="a">divyā tripathagā dṛṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyā bhāgīrathī nadī |</seg> </l>
<note>k: After 10ab, N (except Ś1 K4 Ñ1; D6 om.) T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_46.10abx577" n="*HV_46.10ab*577"><seg type="pāda" n="a">smaraṇād eva sarveṣām</seg> <seg type="pāda" n="b">aṃhasāṃ yā vibhedinī |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upaspṛṣṭaṃ ca tīrtheṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">divyeṣu ca yathākramam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.11">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭaṃ me brahmasadanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmarṣigaṇasevitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devagandharvanirghoṣair</seg> <seg type="pāda" n="d">apsarobhiś ca nāditam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.12">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ kadācid devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samājaṃ merumūrdhani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃgṛhya vīṇāṃ saṃsaktām</seg> <seg type="pāda" n="d">agacchaṃ brahmaṇaḥ sabhām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.13">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ tatra sitoṣṇīṣān</seg> <seg type="pāda" n="b">nānāratnavibhūṣitān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divyāsanagatān devān</seg> <seg type="pāda" n="d">apaśyaṃ sapitāmahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra manatrayatām evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devatānāṃ mayā śrutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavataḥ sānugasyeha</seg> <seg type="pāda" n="d">vadhopāyaḥ sudāruṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tatraiṣā devakī yā te</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurāyāṃ pitṛṣvasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asyā garbho 'ṣṭamaḥ kaṃsa</seg> <seg type="pāda" n="d">sa te mṛtyur bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.16">
<l><seg type="pāda" n="a">devānāṃ sa tu sarvasvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tridivasya gatiś ca saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paraṃ rahasyaṃ devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa te mṛtyur bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.17">
<l><seg type="pāda" n="a">parato 'pi paras tv eṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svayaṃbhūś ca savayaṃbhuvām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatas te tan mahad bhūtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">divyaṃ na kathayāmy aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.18">
<l><seg type="pāda" n="a">ślāghyaś ca sa hi te mṛtyur</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtapūrvaś ca taṃ smara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatnaś ca kriyatāṃ kaṃsa</seg> <seg type="pāda" n="d">garbhasthe yadi śakyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.19">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣā me tvadgatā prītir</seg> <seg type="pāda" n="b">ityarthaṃ cāham āgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhujyantāṃ sarvakāmārthāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svasti te 'stu vrajāmy aham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 19c, S (except T2.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_46.19cx578-1" n="*HV_46.19c*578:1">dāsyantāṃ dānavistarāḥ |</l>
<l xml:id="xHV_46.19cx578-2" n="*HV_46.19c*578:2">bhujyantāṃ kaṃsa kāmāś ca |</l>
<lg xml:id="HV_46.20">
<l><seg type="pāda" n="a">ity uktvā nārade yāte</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya vākyaṃ vicintayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāsoccais tataḥ kaṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pakāśadaśanaś ciram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.21">
<l><seg type="pāda" n="a">sasmitaṃ ceva provāca</seg> <seg type="pāda" n="b">bhṛtyānām agrataḥ sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hāsyaḥ khalu sa sattveṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">nārado na viśāradaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.22">
<l><seg type="pāda" n="a">nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyo</seg> <seg type="pāda" n="b">devair api savāsavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āhavasthaḥ śayāno vā</seg> <seg type="pāda" n="d">pramato matta eva vā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.23">
<l><seg type="pāda" n="a">yo 'haṃ dorbhyām udārābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣobhaye 'haṃ dharām imām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ko 'sti yo mānuṣe loke</seg> <seg type="pāda" n="d">māṃ kṣobhayitum utsahet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.24">
<l><seg type="pāda" n="a">adyaprabhṛti bhūtānām</seg> <seg type="pāda" n="b">eṣa devānuvartinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛpakṣipaśusaṃghānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">karomi kadanaṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.25">
<l><seg type="pāda" n="a">ājñāpyatāṃ hayaḥ keśī</seg> <seg type="pāda" n="b">pralambo dhenukas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ariṣṭo vṛṣabhaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">pūtanā kāliyas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.26">
<l><seg type="pāda" n="a">aṭadhvaṃ pṭhivīṃ kṛtsnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yatheṣṭaṃ kāmarūpiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praharadhvaṃ ca sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">ye 'smākaṃ pakṣadūṣakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.27">
<l><seg type="pāda" n="a">garbhasthānām api gatir</seg> <seg type="pāda" n="b">vijñeyā bhuvi dehinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāradena hi garbhebhyo</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayaṃ naḥ samudāhṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.28">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavanto hi yathākāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">modantāṃ vigatajvarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māṃ ca vo nātham āśritya</seg> <seg type="pāda" n="d">nāsti devakṛtaṃ bhayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu kelikilo vipro</seg> <seg type="pāda" n="b">bhedaśīlaś ca nāradaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suśliṣṭān api lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">bhedayaṃl labhate ratim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.30">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṇḍūyamānaḥ satataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lokān aṭati cañcalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghaṭayāno narendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tantrīvairāṇi caiva ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_46.31">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ sa vilapann eva</seg> <seg type="pāda" n="b">vāṅmātreṇa tu kevalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viveśa kaṃso bhavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dahyamānena cetasā</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 47, transliterated by Peter Schreiner; version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_47.1">
<l><seg type="pāda" n="a">so ājñāpayata saṃrabdhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sacivān ātmano hitān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yattā bhavata sarve vai</seg> <seg type="pāda" n="d">devakyā garabhakṛntane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.2">
<l><seg type="pāda" n="a">prathamād eva hantavyā</seg> <seg type="pāda" n="b">garbhās te sarva eva hi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mūlād eva hi hantavyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">so 'nartho yatra saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.3">
<l><seg type="pāda" n="a">devakī ca gṛhe guptā</seg> <seg type="pāda" n="b">pracchannair abhirakṣitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svairaṃ caratu visrabdhā</seg> <seg type="pāda" n="d">madbalair yatnam āsthitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.4">
<l><seg type="pāda" n="a">māsān vai puṣpamāsādīn</seg> <seg type="pāda" n="b">gaṇayantu mama striyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pariṇāme tu garbhasya</seg> <seg type="pāda" n="d">śeṣaṃ jñāsyāmahe vayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.5">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevaś ca saṃrakṣyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">strīsanāthāstu bhūmiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apramattair mama hitai</seg> <seg type="pāda" n="d">rātrāv ahani caiva ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">strībhir varṣavaraiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">vaktavyaṃ na ca kāraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.6">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa mānuṣako yatno</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣair eva sādhyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrūyatāṃ yena daivaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="d">madvidhaiḥ pratihanyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.7">
<l><seg type="pāda" n="a">mantragrāmaiḥ suvihitair</seg> <seg type="pāda" n="b">auṣadhaiś ca suyojitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatnena cānukūlena</seg> <seg type="pāda" n="d">daivam apy anuvartate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.8">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ sa yatnavān kaṃso</seg> <seg type="pāda" n="b">devakīgarbhakṛntane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhayena mantrayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutārtho nāradāt sa vai</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 8, D6 S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.8x579-1" n="*HV_47.8*579:1"><seg type="pāda" n="a">atha brahmatanūjas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">nārado munipuṃgavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_47.8x579-2" n="*HV_47.8*579:2"><seg type="pāda" n="a">viṣṇave sarvam ācakhyau</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā kaṃsaviceṣṭitam |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_47.9">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ śrutvā prayatnaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsasyāriṣṭasaṃjñitam</seg> </l>
<note>k: For 9ab, D6 S (except T3.4) subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.9abx580" n="*HV_47.9ab*580"><seg type="pāda" n="a">śrutvaiva kaṃsarājasya</seg> <seg type="pāda" n="b">ceṣṭitaṃ jagatīpatiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">antardhānaṃ gato viṣṇuś</seg> <seg type="pāda" n="d">cintayām āsa vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.10">
<l><seg type="pāda" n="a">saptemān devakīgarbhān</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojaputro vadhiṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṣṭame ca mayā garbhe</seg> <seg type="pāda" n="d">kāryam ādhānam ātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya cintayatas tv evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pātālam agaman manaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatra te garbhaśayanāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">ṣadgarbhā nāma dānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.12">
<l><seg type="pāda" n="a">vikrāntavapuṣo dīptās</seg> <seg type="pāda" n="b">te 'mṛtaprāśanopamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">amarapratimā yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">putrā vai kālaneminaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 12, all Mss. (except Ś1 M1-3; G4 damaged) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.12x581" n="*HV_47.12*581"><seg type="pāda" n="a">āryakaṃ vai parityajya</seg> <seg type="pāda" n="b">hiraṇyakaśipuṃ purā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_47.13">
<l><seg type="pāda" n="a">upāsāṃ cakrire daityāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">purā lokapitāmaham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tapyamānās tapas tīvraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jaṭāmaṇḍaladhāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 13, D6 S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.13x582" n="*HV_47.13*582"><seg type="pāda" n="a">samāḥ sahasram ayutam</seg> <seg type="pāda" n="b">ambuvāyuvicāriṇaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_47.14">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ prīto 'bhavad brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣadgarbhāṇāṃ varaṃ dadau</seg> </l>
<note>k: Ñ (except Ś1) T G1.3-5 M4 G2 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="brahmovāca"/>
<l xml:id="xHV_47.14abx583" n="*HV_47.14ab*583"><seg type="pāda" n="a">bho bho dānavaśārdūlās</seg> <seg type="pāda" n="b">tapasāhaṃ sutoṣitaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brūta vo yasya yaḥ kāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">ko varo vaḥ pradīyatāṃ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.15">
<l><seg type="pāda" n="a">te tu sarve samānārthā</seg> <seg type="pāda" n="b">daityā brahmāṇam abruvan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadi no bhagavān prītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyatāṃ no varo varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.16">
<l><seg type="pāda" n="a">avadhyāḥ syāma bhagavan</seg> <seg type="pāda" n="b">daivataiḥ samahauragaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāpapraharaṇaiś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">niyataiḥ paramarṣibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.17">
<l><seg type="pāda" n="a">yakṣagandharvapatibhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">siddhacāraṇamānavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mā bhūd vadho no bhagavan</seg> <seg type="pāda" n="d">dadāsi yadi no varam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tān uvāca tato brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">suprītenāntarātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavadbhir yad idaṃ proktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvam etad bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.19">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaḍgarbhāṇāṃ varaṃ dasttvā</seg> <seg type="pāda" n="b">svayaṃbhūs tridivaṃ gataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato hiraṇyakaśipuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saroṣo vākyam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.20">
<l><seg type="pāda" n="a">mām utsṛjya varo yasmād</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛto vaḥ padmasaṃbhavāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmād vas tyājitaḥ snehaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śatrubhūtāṃs tyajāmy aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.21">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaḍgarbhā iti yo yaṃ vaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śabdaḥ pitrābhivardhitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa eva vo garbhagatān</seg> <seg type="pāda" n="d">pitā sarvān vadhiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.22">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaḍ eva devakīgarbhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣadgarbhā vai mahāsurāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyanti tataḥ kaṃso</seg> <seg type="pāda" n="d">garbhasthān vo vadhiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.22x584-1" n="*HV_47.22*584:1"><seg type="pāda" n="a">śaptvā caivaṃ tato daityān</seg> <seg type="pāda" n="b">daityeśo roṣamūrcchitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_47.22x584-2" n="*HV_47.22*584:2"><seg type="pāda" n="a">pātāle jalagarbhasthāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">cakārāmitavikramaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_47.22x584-3" n="*HV_47.22*584:3"><seg type="pāda" n="a">jñātvā haris tu taṃ śāpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsasya ca viniścayam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_47.23">
<l><seg type="pāda" n="a">jagāmātha tato viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pātālaṃ yatra te śurāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṣaḍgarbhāḥ saṃyatāḥ santi</seg> <seg type="pāda" n="d">jalagarbhagṛheśayāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.24">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśa jale suptān</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaḍgarbhān garbhasaṃsthitān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nidrayā kālarūpiṇyā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvān antarhitān iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.25">
<l><seg type="pāda" n="a">svapnarūpeṇa teṣāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇur dehān athāviśat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāṇeśvarāṃś ca niṣkṛṣya</seg> <seg type="pāda" n="d">nidrāyai pradadau tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ covāca tadā nidrāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇuḥ satyaparākramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaccha nidre mayotsṛṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">devakībhavanāntikam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_47.27">
<l><seg type="pāda" n="a">imān prāṇeśvarān gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaḍgarbhān nāma dehinaḥ</seg> </l>
<note>k: K N V B2 Dn Ds D1.4.5 G4 ins. after 27a, D6 after 27b: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.27ax585-1" n="*HV_47.27a*585:1">ṣaḍgarbhān dānavottamān |</l>
<l xml:id="xHV_47.27ax585-2" n="*HV_47.27a*585:2">sarvaprāṇeśvarī caiva |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṣaṭsu garbheṣu devakyā</seg> <seg type="pāda" n="d">yojayasva yathākramam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.28">
<l><seg type="pāda" n="a">jāteṣv eteṣu garbheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">nīteṣu ca yamakṣayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃsasya viphale yatne</seg> <seg type="pāda" n="d">devakyāḥ saphale śrame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.29">
<l><seg type="pāda" n="a">prasādaṃ te kariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">matprasādasamaṃ bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yena sarvasya lokasya</seg> <seg type="pāda" n="d">devi devī bhavīṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.29x586-1" n="*HV_47.29*586:1"><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyanti mamāsrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā bāhusthitāni te |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_47.29x586-2" n="*HV_47.29*586:2"><seg type="pāda" n="a">śārṅgaśaṅkhagadācakra+</seg> <seg type="pāda" n="b">+musalaṃ śūlam eva ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_47.30">
<l><seg type="pāda" n="a">saptamo devakīgarbho</seg> <seg type="pāda" n="b">yo 'ṃśaḥ saumyo mamāgrajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa saṃkrāmayitavyas te</seg> <seg type="pāda" n="d">saptame māsi rohiṇīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.31">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃkarṣaṇāt tu garbhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sa tu saṃkarṣaṇo yuvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyaty agrajo bhrātā</seg> <seg type="pāda" n="d">mama śītāṃśudarśanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.32">
<l><seg type="pāda" n="a">patito devakīgarbhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saptamo 'yaṃ bhayād iti</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṣṭame mayi garbhasthe</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃso yatnaṃ kariṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.33">
<l><seg type="pāda" n="a">yā tu sā nandagopasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dayitā kaṃsagopateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaśodā nāma bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāryā gopakulodvahā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyās tvaṃ navamo 'smākaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kule garbho bhaviṣyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">navamyām eva saṃjāto</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇapakṣasya vai tithau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.35">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ tv abhijito yoge</seg> <seg type="pāda" n="b">niśāyā yauvane gate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ardharātre kariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">garbhamokṣaṃ yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.36">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭamasya tu māsasya</seg> <seg type="pāda" n="b">jātāv āvāṃ tataḥ samam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāpsyāvo garabhavyatyāsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpte kaṃsasya śasane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.37">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ yaśodāṃ yāsyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ devi bhaja devakīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvayor garbhavyatyāse</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃso gacchatu mūḍhatām</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_47.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tvāṃ gṛhya caraṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">śilāyāṃ nirasiṣyati</seg> </l>
<note>k: S except T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.38abx587" n="*HV_47.38ab*587"><seg type="pāda" n="a">tatas taddhastavibhraṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">madyogād bhavitā śubhā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirasyamānā gagane</seg> <seg type="pāda" n="d">sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.39">
<l><seg type="pāda" n="a">macchavīsadṛśī kṛṣṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃkarṣaṇasamānanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bibhratī vipulān bāhūn</seg> <seg type="pāda" n="d">mama bāhūpamān bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.40">
<l><seg type="pāda" n="a">triśikhaṃ śūlam udyamya</seg> <seg type="pāda" n="b">khaḍgaṃ ca kanakatsarum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pātrīṃ ca pūrṇāṃ madhunaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paṅkajaṃ ca sunirmalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.41">
<l><seg type="pāda" n="a">vasānā mecakaṃ kṣaumaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pītenottaravāsasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaśiraśmiprakāśena</seg> <seg type="pāda" n="d">hāreṇorasi rājatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.42">
<l><seg type="pāda" n="a">divyakuṇḍalapūrṇābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śravaṇābhyāṃ vibhūṣitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">candrasāpatnyabhūtena</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ mukhena virājitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.43">
<l><seg type="pāda" n="a">mukuṭena tricakreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">keśabandhena śobhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhujagābhoganirghoṣair</seg> <seg type="pāda" n="d">bāhubhiḥ parighopamaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-5 T3.4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.43x588" n="*HV_47.43*588"><seg type="pāda" n="a">bhujagābhair bhujair bhīmair</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūṣayantī diśo daśa |</seg> </l>

<note>k: D6 T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.43x589" n="*HV_47.43*589"><seg type="pāda" n="a">aṣṭabhiḥ śobhayanty ugraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śārṅgacakrāsidhāribhiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_47.44">
<l><seg type="pāda" n="a">dhvajena śikhibarhāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">ucchritena samīpataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṅgajena mayūrāṇām</seg> <seg type="pāda" n="d">aṅgadena ca bhāsvatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.45">
<l><seg type="pāda" n="a">kīrṇā bhūtagaṇair ghorair</seg> <seg type="pāda" n="b">mannideśānuvartinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaumāraṃ vratam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">atridivaṃ tvaṃ gamiṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.46">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra tvāṃ śatadṛk śakro</seg> <seg type="pāda" n="b">matpradiṣṭena karmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhiṣekeṇa divyena</seg> <seg type="pāda" n="d">daivataiḥ saha yokṣyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tatraiva tvāṃ bhaginyarthe</seg> <seg type="pāda" n="b">grahiṣyati sa vāsavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuśikasya tu gotreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">kauśikī tvaṃ bhaviṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.48">
<l><seg type="pāda" n="a">sa te vindhye nagaśreṣṭhe</seg> <seg type="pāda" n="b">sthānaṃ dāsyati śāśvatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ sthānasahasreais tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivīṃ śobhayiṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.49">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sumbhanisumbhau a</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavau nagacārtiṇau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tau ca kṛtvā manasi māṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sānugau nāśayiṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.50">
<l><seg type="pāda" n="a">trailokyacāriṇī sā tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhuvi satyopayācitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyasi mahābhāge</seg> <seg type="pāda" n="d">varadā kāmarūpiṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.51">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtānuyātrā bhūtais tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nityaṃ māṃsabalipriyā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tithau navamyāṃ pūjāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpsyase sapaśukriyām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.52">
<l><seg type="pāda" n="a">ye ca tvāṃ matprabhāvajñāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamiṣyanti mānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃcit</seg> <seg type="pāda" n="d">putrato dhanato 'pi vā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.53">
<l><seg type="pāda" n="a">kāntāreṣv avasannānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mganānāṃ ca mahārṇave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dasyubhir vā niruddhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ gatiḥ paramā nṛṇām</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_47.54">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṃ siddhiḥ śrīr dhṛtiḥ kīrtir</seg> <seg type="pāda" n="b">hrīr vidyā saṃnatir matiḥ</seg> </l>
<note>k: D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.54abx590" n="*HV_47.54ab*590"><seg type="pāda" n="a">saṃdhyā lakṣmīr vapur medhā</seg> <seg type="pāda" n="b">kāntiḥ śraddhā kriyā gatiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdhyā rātriḥ prabhā nidrā</seg> <seg type="pāda" n="d">kālarātris tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-3 Ñ V B D T2-4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.54x591-1" n="*HV_47.54*591:1"><seg type="pāda" n="a">tvāṃ tu stoṣyanti ye bhaktyā</seg> <seg type="pāda" n="b">stavenānena vai śubhe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_47.54x591-2" n="*HV_47.54*591:2"><seg type="pāda" n="a">tasyāhaṃ na praṇaśyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">sa ca me na praṇaśyati ||</seg> </l>
<note>Colophon</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_47.54x591-3" n="*HV_47.54*591:3"><seg type="pāda" n="a">āryāstavaṃ pravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yathoktam ṛṣibhiḥ purā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_47.54x591-4" n="*HV_47.54*591:4"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇīṃ namasyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">devīṃ tribhuvaneśvarīm |</seg> </l>
<note>k: Ś1 K4 Ñ1 V2.3 B1 Ds D1 T3 ins. after 54, K1-3 Ñ2.3 V1 B2.3 Dn D2-6 T1.2.4 G1.2.4.5 M4 after the repetition of 54, G3 after the repetition of 54ab, a passage given in App. I (No. 8). :k</note>
<lg xml:id="HV_47.55">
<l><seg type="pāda" n="a">nṛṇāṃ bandhaṃ vadhaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">putranāśaṃ dhanakṣayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyādhimṛtyubhayaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjitā śamayiṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 55, Ś1 Dn ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.55x592" n="*HV_47.55*592"><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyasi mahābhāge</seg> <seg type="pāda" n="b">varadā kāmarūpiṇī |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_47.56">
<l><seg type="pāda" n="a">mohayitvā ca taṃ kaṃsam</seg> <seg type="pāda" n="b">ekā tvaṃ bhokṣyase jagat</seg> </l>
<note>k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-5 T3 ins. after 56ab; D6 T2 G1-3.5 M4 after the repetition of 56ab; T1 after 56: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.56abx593" n="*HV_47.56ab*593"><seg type="pāda" n="a">aham apy ātmano vṛttiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhāsye goṣu gopavat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svavṛddhyartham ahaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">kariṣye kaṃsaghātanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_47.57">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ tu tāṃ samādiśya</seg> <seg type="pāda" n="b">gato 'ntardhānam īśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sā cāpi taṃ namaskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">tathāstv iti vinirgatā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 D2.5 ins. after 57; D6 after the repetition of 57: :k</note>
<l xml:id="xHV_47.57x594-1" n="*HV_47.57*594:1"><seg type="pāda" n="a">yaś caitat paṭhate stotraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_47.57x594-2" n="*HV_47.57*594:2"><seg type="pāda" n="a">sarvārthasiddhiṃ labhate</seg> <seg type="pāda" n="b">naro nāsty atra saṃśayaḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) ch. 48, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_48.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛte garbhavidhāne tu</seg> <seg type="pāda" n="b">devakī devatopamā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagrāha sapta tān garbhān</seg> <seg type="pāda" n="d">yathāvat samudāhṛtān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.2">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaḍgarbhān niḥsṛtān kaṃsas</seg> <seg type="pāda" n="b">tāñ jaghāna śilātale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpannaṃ saptamaṃ garbhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sā nināyātha rohiṇīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sārdharātre sthitaṃ garbhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śātayantī rajasvalā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nidrayā sahasāviṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">papāta dharaṇītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sā svapnam iva taṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">garbhaṃ niḥsṛtam ātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apaśyantī ca taṃ garbhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">muhūrtaṃ vyathitābhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tām āha nidrā saṃvignāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">naiśe tamasi rohiṇīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rohiṇīm iva somasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevasya rohiṇīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.6">
<l><seg type="pāda" n="a">karsaṇenāsya garbhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">svagarbhe cāhitasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkarṣaṇo nāma śubhe</seg> <seg type="pāda" n="d">tava putro bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sā taṃ putram avāpyaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛṣṭā kiṃcid avāṅmukhī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viveśa rohiṇī veśma</seg> <seg type="pāda" n="d">suprabhā rohiṇī yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya garbhasya mārgeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">garbham ādhatta devakī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadarthaṃ sapta te garbhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsena vinipātitāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_48.9">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ tu garbhaṃ prayatnena</seg> <seg type="pāda" n="b">rarakṣur tasya rakṣiṇaḥ</seg> </l>
<note>k: D6 T G1.2.4.5 M ins. after 9ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.9abx595" n="*HV_48.9ab*595"><seg type="pāda" n="a">jāgrataḥ prayatāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">māsān saṃkhyāya śastriṇaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa tatra garbhavasatiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vasaty ātmecchayā hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G1.2.4.5 M ins. after 9: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.9x596" n="*HV_48.9*596"><seg type="pāda" n="a">yasminn ahani deveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">garbham ādatta devakī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_48.10">
<l><seg type="pāda" n="a">yaśodāpi samādhatta</seg> <seg type="pāda" n="b">garbhaṃ tadahar eva tu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇoḥ śarīrajāṃ nidrāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṇor nirdeśakāriṇīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.11">
<l><seg type="pāda" n="a">garbhakāle tv asaṃpūrṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">aṣṭame māsi te striyau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devakī ca yaśodā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">suṣuvāte samaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.12">
<l><seg type="pāda" n="a">yām eva rajanīṃ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñe vṛṣṇikule prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tām eva rajanīṃ kanyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśodāpi vyajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nandagopasya bhāryā vai</seg> <seg type="pāda" n="f">kaṃsagopasya saṃmatā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_48.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tulyakālaṃ hi garbhiṇyau</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśodā devakī tathā</seg> </l>
<note>k: After 13ab, D6 T2 G1.3-5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.13abx597-1" n="*HV_48.13ab*597:1"><seg type="pāda" n="a">aṣṭamyāṃ śrāvaṇe māse</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇapakṣe mahātithau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.13abx597-2" n="*HV_48.13ab*597:2"><seg type="pāda" n="a">rohiṇyām ardharātre ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sudhāṃśor udaye tathā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devaky ajanayad viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśodā tāṃ tu kanyakām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">muhūrte 'bhijite prāpte</seg> <seg type="pāda" n="f">sārdharātre vibhūṣite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.14">
<l><seg type="pāda" n="a">sāgarāḥ samakampanta</seg> <seg type="pāda" n="b">celuś ca dharaṇīdharāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajvaluś cāgnayaḥ śāntā</seg> <seg type="pāda" n="d">jāyamāne janārdane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.15">
<l><seg type="pāda" n="a">śivāḥ saṃpravavur vātāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praśāntam abhavad rajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jyotīṃsi ca prakāśanta</seg> <seg type="pāda" n="d">jāyamāne janārdane</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2,V1.2,B,Ds,D2.4.5 ins. after 15; Ñ2,Dn after line 1 of *601; Ñ3 after 16ab; D3 after 14: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.15x598-1" n="*HV_48.15*598:1"><seg type="pāda" n="a">abhijin nāma nakṣatraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jayantī nāma śarvarī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.15x598-2" n="*HV_48.15*598:2"><seg type="pāda" n="a">muhūrto vijayo nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra jāto janārdanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.15x598-3" n="*HV_48.15*598:3"><seg type="pāda" n="a">avyaktaḥ śāśvataḥ sūkṣmo</seg> <seg type="pāda" n="b">harinārāyaṇaḥ prabhuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.15x598-4" n="*HV_48.15*598:4"><seg type="pāda" n="a">jāyate bhagavāṃs tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">nayanair mohayañ jagat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_48.16">
<l><seg type="pāda" n="a">anāhatā duṃdubhayo</seg> <seg type="pāda" n="b">devānāṃ prāṇadan divi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākāśāt puṣpavarṣaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vavarṣa tridiveśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6,T2-4,G,M ins. after 16; T1 after line 2 of *601: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.16x599-1" n="*HV_48.16*599:1"><seg type="pāda" n="a">antardhānagatāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">munayaḥ saṃśitavratāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.16x599-2" n="*HV_48.16*599:2"><seg type="pāda" n="a">astuvan niśi deveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jāyamānaṃ janārdanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.16x599-3" n="*HV_48.16*599:3"><seg type="pāda" n="a">eṣa eva jagatsvāmī</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasya veśmani |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.16x599-4" n="*HV_48.16*599:4"><seg type="pāda" n="a">bālyaṃ vapuḥ samāsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">tūṣṇīm āste 'tha paśyata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.16x599-5" n="*HV_48.16*599:5"><seg type="pāda" n="a">paśyatainaṃ suviśrabdhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣāl lokeśvaraṃ prabhum |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.16x599-6" n="*HV_48.16*599:6"><seg type="pāda" n="a">mānuṣīṃ tanum āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">lambantaṃ devakīkare ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.16x599-7" n="*HV_48.16*599:7"><seg type="pāda" n="a">eṣa hantuṃ durātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsam āvirbhaviṣyati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.16x599-8" n="*HV_48.16*599:8"><seg type="pāda" n="a">namas tasmai jagaddhātre</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇave kṛṣṇarūpiṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.16x599-9" n="*HV_48.16*599:9"><seg type="pāda" n="a">acintyavibhave tasmai</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvakartre namo namaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_48.17">
<l><seg type="pāda" n="a">gīrbhir maṅgalayuktābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">stuvanto madhusūdanam</seg> </l>
<note>k: For 17ab D6 S subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.17abx600" n="*HV_48.17ab*600"><seg type="pāda" n="a">arthyābhir gīrbhir evaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jāyamānaṃ janārdanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maharṣayaḥ sagandharvā</seg> <seg type="pāda" n="d">upatasthuḥ sahāpsarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1,K1-3,Ñ2.3,V,B,Dn,Ds,D2-4,T1.3.4,G4 ins. after 17; D5 after 17ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.17x601-1" n="*HV_48.17*601:1"><seg type="pāda" n="a">jāyamāne hṛṣīkeśe</seg> <seg type="pāda" n="b">prahṛṣṭam abhavaj jagat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x601-2" n="*HV_48.17*601:2"><seg type="pāda" n="a">indraś ca tridaśaiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tuṣṭāva madhusūdanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x601-3" n="*HV_48.17*601:3"><seg type="pāda" n="a">vasudevas tu taṃ rātrau</seg> <seg type="pāda" n="b">jātaṃ putram adhokṣajam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x601-4" n="*HV_48.17*601:4"><seg type="pāda" n="a">śrīvatsalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yutaṃ divyaiś ca lakṣaṇaiḥ |</seg> </l>
<note>k: B2 ins. after line 2 of *601: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.17x601A-1" n="*HV_48.17*601A:1"><seg type="pāda" n="a">devakī ca tato dīnā</seg> <seg type="pāda" n="b">tam uvāca śucismitā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x601A-2" n="*HV_48.17*601A:2"><seg type="pāda" n="a">upasaṃhara sarvāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">divyaṃ rūpam idaṃ hare ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x601A-3" n="*HV_48.17*601A:3"><seg type="pāda" n="a">jānātu māvatāraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃso 'yaṃ ditijāntaka |</seg> </l>
<note>k: K1-3,Ñ2.3,V,B,Dn,Ds,D2-5,T1.3.4,G4 cont.; D6,T2,G1-3.5,M4 cont. after *604: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.17x602-1" n="*HV_48.17*602:1"><seg type="pāda" n="a">uvāca vasudevas taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rūpaṃ saṃhara vai prabho |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x602-2" n="*HV_48.17*602:2"><seg type="pāda" n="a">bhīto 'haṃ deva kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmād evaṃ vadāmy aham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x602-3" n="*HV_48.17*602:3"><seg type="pāda" n="a">mama putrā hatās tena</seg> <seg type="pāda" n="b">tava jyeṣṭhāmbujekṣaṇa ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x602-4" n="*HV_48.17*602:4"><seg type="pāda" n="a">vasudevavacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">rūpaṃ saṃharad acyutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x602-5" n="*HV_48.17*602:5"><seg type="pāda" n="a">anujñāpya pitṛtvena</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopagṛhaṃ naya |</seg> </l>
<note>k: K1 Ñ2.3 V1 D3 cont. *602: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.17x603" n="*HV_48.17*603"><seg type="pāda" n="a">ugrasenamate tiṣṭhan</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśodāyai dadau tadā |</seg> </l>

<note>k: D6,T2,G1-3.5,M ins. after 17; T1.3.4,G4 cont. after *602: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.17x604-1" n="*HV_48.17*604:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ samākule kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">suṣupū rakṣiṇas tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-2" n="*HV_48.17*604:2"><seg type="pāda" n="a">na kevalaṃ rakṣitāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāyudhā mohitāḥ kila |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-3" n="*HV_48.17*604:3"><seg type="pāda" n="a">sā purī madhurā sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">suṣvāpa harimāyayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-4" n="*HV_48.17*604:4"><seg type="pāda" n="a">vasudevād ṛte tasmād</seg> <seg type="pāda" n="b">devakyāś ca mahīpate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-5" n="*HV_48.17*604:5"><seg type="pāda" n="a">vasudevas tato gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">devakīgarbhaveśma tat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-6" n="*HV_48.17*604:6"><seg type="pāda" n="a">dadarśa devadeveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rātrau jātam adhokṣajam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-7" n="*HV_48.17*604:7"><seg type="pāda" n="a">nīlakuñcitakeśāntam</seg> <seg type="pāda" n="b">unnidrāmbujavaktrakam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-8" n="*HV_48.17*604:8"><seg type="pāda" n="a">nīlameghanibhaṃ kāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tejoraśim amānuṣam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-9" n="*HV_48.17*604:9"><seg type="pāda" n="a">śayānam ambuje patre</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṭapatre yathā purā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-10" n="*HV_48.17*604:10"><seg type="pāda" n="a">prācīnaśirasaṃ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paścimanyastapādakam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-11" n="*HV_48.17*604:11"><seg type="pāda" n="a">tatra dṛṣṭo jarāyur na</seg> <seg type="pāda" n="b">na ca prasavavedanā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-12" n="*HV_48.17*604:12"><seg type="pāda" n="a">devakī sumukhī dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sāsīnā putralokinī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.17x604-13" n="*HV_48.17*604:13"><seg type="pāda" n="a">atyantavismayāviṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevena sābhavat |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_48.18">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevas tu saṃgṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">dārakaṃ kṣipram eva tu</seg> </l>
<note>k: D6 T1.3 G M4 ins. after 18ab; M1-3 subst. for 18ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.18abx605" n="*HV_48.18ab*605"><seg type="pāda" n="a">śayānam aṅke devakyā</seg> <seg type="pāda" n="b">rātrāv ādāya yādavaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaśodāyā gṛhaṃ bhīto</seg> <seg type="pāda" n="d">viveśa sutavatsalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 18, K3 D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.18x606-1" n="*HV_48.18*606:1">tayā hṛtapratyayasarvavṛttiṣu |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-2" n="*HV_48.18*606:2">dvāḥstheṣu paureṣv anuśāyiteṣv atha |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-3" n="*HV_48.18*606:3">dvāras tu saravāḥ pihitā duratyayā |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-4" n="*HV_48.18*606:4">bṛhatkapāṭāyasakīlaśṛṅkhalaiḥ ||</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-5" n="*HV_48.18*606:5">tāḥ kṛṣṇavāhe vasudeva āgate |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-6" n="*HV_48.18*606:6">svayaṃ viśīryanta tamo yathā raveḥ |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-7" n="*HV_48.18*606:7">vavarṣa parjanya upāṃśugarjitaṃ |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-8" n="*HV_48.18*606:8">śeṣo 'nvagād vāri nivārayan phaṇaiḥ ||</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-9" n="*HV_48.18*606:9">magho 'tivarṣaty asakṛd yamānujā |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-10" n="*HV_48.18*606:10">gambhīratoyaughajavormiphenilā |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-11" n="*HV_48.18*606:11">bhayānakāvartaśatākulā nadī |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-12" n="*HV_48.18*606:12">mārgaṃ dadau sindhur iva śriyaḥ pateḥ ||</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-13" n="*HV_48.18*606:13">nandavrajaṃ śaurir upetya tatra tān |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-14" n="*HV_48.18*606:14">gopān prasuptān upalabhya nidrayā |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-15" n="*HV_48.18*606:15">sutaṃ yaśodāśayane nidhāya tam |</l>
<l xml:id="xHV_48.18x606-16" n="*HV_48.18*606:16">sutām upādāya punar gṛhān agāt ||</l>
<lg xml:id="HV_48.19">
<l><seg type="pāda" n="a">yaśodāyās tv avijñātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra nikṣipya dārakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gṛhya tāṃ dārikāṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">devakīśayane 'nyasat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6,S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.19x607" n="*HV_48.19*607"><seg type="pāda" n="a">suptā eva tadā sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣiṇo viṣṇumāyayā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_48.20">
<l><seg type="pāda" n="a">parivarte kṛte tābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">garbhābhyāṃ bhayaviklavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudevaḥ kṛtārtho vai</seg> <seg type="pāda" n="d">nirjagāma niveśanāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 20, K3 D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.20x608-1" n="*HV_48.20*608:1"><seg type="pāda" n="a">bahir antaḥ puradvāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāḥ pūrvavad āvṛtāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.20x608-2" n="*HV_48.20*608:2"><seg type="pāda" n="a">tato bāladhvaniṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhapālāḥ samutthitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.20x608-3" n="*HV_48.20*608:3"><seg type="pāda" n="a">te tu tūrṇam upavrajya</seg> <seg type="pāda" n="b">devakyā garbhajanma tat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.20x608-4" n="*HV_48.20*608:4"><seg type="pāda" n="a">ācakhyur bhojarājāya</seg> <seg type="pāda" n="b">yad udvignaḥ pratīkṣate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_48.21">
<l><seg type="pāda" n="a">ugrasenasutāyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsāyānakaduṃdubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivedayām_āsa tadā</seg> <seg type="pāda" n="d">kanyāṃ tāṃ varavarṇinīm</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 21cd, M1-3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.21x609" n="*HV_48.21*609"><seg type="pāda" n="a">bhīto nivedayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">jātā naḥ kanyaketi ha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_48.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tac chrutvā tvaritaḥ kaṃso</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣibhiḥ saha vegitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājagāma gṛhadvāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevasya vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.23">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatra tvarito dvāri</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ jātam iti cābravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīyatāṃ śīghram ity evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vāgbhiḥ samabhitarjayat</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_48.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tato hāhākṛtāḥ sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">devakīpramukhāḥ striyaḥ</seg> </l>
<note>k: After 24ab, N (except Ś1 D6) T1.3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.24abx610" n="*HV_48.24ab*610"><seg type="pāda" n="a">uvāca devakī dīnā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṣpaviklavayā girā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dārikā putra jāteti</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsaṃ tūvāca devakī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.25">
<l><seg type="pāda" n="a">śrīmanto me hatāḥ sapta</seg> <seg type="pāda" n="b">putragarbhās tvayā vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dārikeyaṃ hataivaiṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">paśyasva yadi manyase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.26">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā kaṃsas tu tāṃ kanyām</seg> <seg type="pāda" n="b">ahṛṣyata mudā yutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hataivaiṣā yadā kanyā</seg> <seg type="pāda" n="d">jātety uktvā vṛthāmatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.27">
<l><seg type="pāda" n="a">sā garbhaśayane kliṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">garbhāmbuklinnamūrdhajā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃsasya purato nyastā</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivyāṃ pṛthivīsamā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.28">
<l><seg type="pāda" n="a">pāde tāṃ gṛhya puruṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samāvidhyāvadhūya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udyacchann eva sahasā</seg> <seg type="pāda" n="d">śilāyāṃ samapothayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sāvadhūtā śilāpṛṣṭhe</seg> <seg type="pāda" n="f">'niṣpiṣṭā divam utpatat</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_48.29">
<l><seg type="pāda" n="a">hitvā garbhatanuṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasā muktamūrdhajā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāmākāśam āviśya</seg> <seg type="pāda" n="d">divyasraganulepanā</seg> </l>
<note>k: Dn D2.5 ins. (Dn: "mukuṭāṭopabhūṣitā"): :k</note>
<l xml:id="xHV_48.29x611" n="*HV_48.29*611"><seg type="pāda" n="a">hāraśobhitasarvāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="b">mukuṭojjvalabhūṣitā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kanyaiva cābhavan nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">divyā devair abhiṣṭutā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.30">
<l><seg type="pāda" n="a">nīlapītāmbaradharā</seg> <seg type="pāda" n="b">gajakumbhopamastanī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathavistīrṇajaghanā</seg> <seg type="pāda" n="d">candravaktrā caturbhujā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.31">
<l><seg type="pāda" n="a">vidyudvispaṣṭavarṇābhā</seg> <seg type="pāda" n="b">bālārkasadṛśekṣaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">payodharasvanavatī</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃdhyeva sapayodharā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.32">
<l><seg type="pāda" n="a">sā vai niśi tamograste</seg> <seg type="pāda" n="b">babhau bhūtagaṇākule</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛtyatī hasatī caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">viparītena bhāsvatī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.33">
<l><seg type="pāda" n="a">vihāyasagatā raudrā</seg> <seg type="pāda" n="b">papau pānam anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāsa ca mahāhāsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsaṃ ca ruṣitābravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.34">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃsa kaṃsa vināśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">yad ahaṃ ghātitā tvayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasā ca samutkṣipya</seg> <seg type="pāda" n="d">śilāyāṃ vinipātitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmāt tavāntakāle 'haṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣyamāṇasya śatruṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāṭayitvā karair deham</seg> <seg type="pāda" n="d">uṣṇaṃ pāsyāmi śoṇitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.36">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā vaco ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sā yatheṣṭena vartmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">khaṃ sā devālayaṃ devī</seg> <seg type="pāda" n="d">sagaṇā vicacāra ha</seg> //</l>
</lg>

<note>K,Ñ2.3,V,B,Dn,Ds,D1.2.4-6,T,G ins. after 36, D3 after 36c, M4 after 36b</note>
<l xml:id="xHV_48.36x612-1" n="*HV_48.36*612:1"><seg type="pāda" n="a">sā kanyā vavṛdhe atra</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇisadmani pūjitā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.36x612-2" n="*HV_48.36*612:2"><seg type="pāda" n="a">putravat pālyamānā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">devī devājñayā tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.36x612-3" n="*HV_48.36*612:3"><seg type="pāda" n="a">viddhi caināṃ athotpannām</seg> <seg type="pāda" n="b">aṃśād devīṃ prajāpateḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.36x612-4" n="*HV_48.36*612:4"><seg type="pāda" n="a">ekānaṃśāṃ yogakanyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣārthaṃ keśavasya tu ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.36x612-5" n="*HV_48.36*612:5"><seg type="pāda" n="a">tāṃ vai sarve sumanasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjayanti sā yādavāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.36x612-6" n="*HV_48.36*612:6"><seg type="pāda" n="a">devavaddivyavapuṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ saṃrakṣito yayā |</seg> </l>

<note>K2,Ñ2,Ds,D5 ins. after line 3</note>
<l xml:id="xHV_48.36x612A" n="*HV_48.36*612A"><seg type="pāda" n="a">ekānaṃśeti yām āhur</seg> <seg type="pāda" n="b">utpannāṃ mānavā bhuvi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_48.37">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāṃ gatāyāṃ kaṃsas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tāṃ mene mṛtyum ātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vivikte devakīṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vrīḍitaḥ pratyabhāṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.38">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṛṣvasaḥ kṛto yatnas</seg> <seg type="pāda" n="b">tava garbhā hatā mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyathaivānyato devi</seg> <seg type="pāda" n="d">mama mṛtyuḥ samutthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.39">
<l><seg type="pāda" n="a">nairāśyena kṛto yatnaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svajane prahṛtaṃ mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daivaṃ puruṣakāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">na cātikrāntavān aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.40">
<l><seg type="pāda" n="a">tyaja garbhakṛtāṃ cintāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvam imāṃ śokakārikām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hetubhūtas tv ahaṃ teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sati kālaviparyaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.41">
<l><seg type="pāda" n="a">kāla eva nṛṇāṃ śatruḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālaś ca pariṇāmakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālo nayati sarvaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">hetubhūtaś ca madvidhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D S (except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.41x613-1" n="*HV_48.41*613:1"><seg type="pāda" n="a">āgamiṣyanti vai devi</seg> <seg type="pāda" n="b">yathābhāgam upadravaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_48.41x613-2" n="*HV_48.41*613:2"><seg type="pāda" n="a">idaṃ tu kaṣṭaṃ yaj jantuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kartāham iti manyate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_48.42">
<l><seg type="pāda" n="a">mā kārṣīḥ putrajāṃ cintāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vilāpaṃ śokajaṃ tyaja</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃprāyā nṛṇāṃ yonir</seg> <seg type="pāda" n="d">nāsti kālasya saṃsthitiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.43">
<l><seg type="pāda" n="a">patāmi pādayor mūrdhnā</seg> <seg type="pāda" n="b">putravat tava devaki</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madgatas tyajyatāṃ roṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">jānāmy apakṛtaṃ svayam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 Ñ2 V2.3 B Ds D6 T1.3 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.43x614" n="*HV_48.43*614"><seg type="pāda" n="a">ity uktavantaṃ kaṃsaṃ sā</seg> <seg type="pāda" n="b">devakī vākyam abravīt |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_48.44">
<l><seg type="pāda" n="a">sāśrupūrṇamukhī dīnā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhartāram abhivīkṣatī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttiṣṭhottiṣṭha vatseti</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsaṃ māteva jalpatī</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="devaky uvāca"/>

<lg xml:id="HV_48.45">
<l><seg type="pāda" n="a">mamāgrato hatā garbhā</seg> <seg type="pāda" n="b">ye tvayā kālarūpiṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāraṇaṃ tvaṃ na vai putra</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtānto hy atra kāraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.46">
<l><seg type="pāda" n="a">garbhakṛntanam etan me</seg> <seg type="pāda" n="b">sahanīyaṃ tvayā kṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mūrdhnā padbhyāṃ nipatatā</seg> <seg type="pāda" n="d">svaṃ ca karma jugupsatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.47">
<l><seg type="pāda" n="a">garbhe 'pi niyato mṛtyur</seg> <seg type="pāda" n="b">bālye 'pi na nivartate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuvāpi mṛtyor vaśagaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sthaviro mṛta eva tu</seg> //</l>
</lg>

<l xml:id="xHV_48.47x615" n="*HV_48.47*615"><seg type="pāda" n="a">kālamūlam idaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hetubhūtas tvam eva hi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_48.48">
<l><seg type="pāda" n="a">ajāte darśanaṃ nāsti</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā nāsti tathaiva saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jāto 'py ajātatāṃ yāti</seg> <seg type="pāda" n="d">vidhātrā yatra nīyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.49">
<l><seg type="pāda" n="a">tad gaccha putra mā te bhūn</seg> <seg type="pāda" n="b">madgataṃ manyukāraṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mṛtyunāpahṛte pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śeṣo hetuḥ pravartate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_48.50">
<l><seg type="pāda" n="a">vidhinā pūrvadṛṣṭena</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāsargeṇa tattvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mātāpitros tu kāryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">janmatas tūpapadyate</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_48.51">
<l><seg type="pāda" n="a">niśamya devakīvākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa kaṃsaḥ svam niveśanam</seg> </l>
<note>k: K2-4 Ñ2.3 V B D S except M1-3 ins. after 51ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.51abx616" n="*HV_48.51ab*616"><seg type="pāda" n="a">praviveśa susaṃrabdho</seg> <seg type="pāda" n="b">dahyamānena cetasā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtye pratihate dīno</seg> <seg type="pāda" n="d">jagāma vimanā bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 51, Ñ2 V3 B1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_48.51x617" n="*HV_48.51*617"><seg type="pāda" n="a">svavadhaṃ cintyamānas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyāvākyam anusmaran |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) ch. 49, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; version of March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_49.1">
<l><seg type="pāda" n="a">prāg eva vasudevas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vraje śuśrāva rohiṇīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prajātāṃ putram evāgre</seg> <seg type="pāda" n="d">candrāt kāntatarānanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sa nandagopaṃ tvaritaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">provāca śubhayā girā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gacchānayā saha tvaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">vrajam eva yaśodayā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6,T1.2,G,M4 ins. after 2; M1.2 after 2ab; M3 cont. after *618: :k</note>
<l xml:id="xHV_49.2x619-1" n="*HV_49.2*619:1"><seg type="pāda" n="a">yadā ca rohiṇī putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasūtā kamalekṣaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_49.2x619-2" n="*HV_49.2*619:2"><seg type="pāda" n="a">yaśodāpi tadaiveyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasūtā tanayaṃ vibho |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_49.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tatremau dārakau gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">jātakarmādibhir guṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yojayitvā vraje tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃvardhaya yathāsukham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">rauhiṇeyaṃ ca me putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">parirakṣa śiśuṃ vraje</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 3, D6,T2,G1.2.4.5,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_49.3x620" n="*HV_49.3*620"><seg type="pāda" n="a">pālayasva tadā tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">pramādabahule vraje |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_49.4">
<l><seg type="pāda" n="a">bālye kelikilaḥ sarvo</seg> <seg type="pāda" n="b">bālye mūrcchanty amānuṣāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bālye caṇḍatamaḥ sarvas</seg> <seg type="pāda" n="d">tatra yatnaparo bhava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.5">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ vācyo bhaviṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">pitṛpakṣeṣu putriṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yo 'ham ekasya putrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">na paśyāmi śiśor mukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.6">
<l><seg type="pāda" n="a">hriyate hi balāt prajñā</seg> <seg type="pāda" n="b">prājñasyāpi sato mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asmād dhi me bhayaṃ kaṃsān</seg> <seg type="pāda" n="d">nirghṛṇād vai śiśor vadhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tad yathā rauhiṇeyaṃ tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopa mamātmajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopāyasi yathā tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">tattvānveṣī tathā kuru</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vighnā hi bahavo loke</seg> <seg type="pāda" n="f">bālān uttrāsayanti hi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.8">
<l><seg type="pāda" n="a">sa ca putro mama jyāyān</seg> <seg type="pāda" n="b">kanīyāṃs tava cāpy ayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ubhāv api samaṃ premṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">nirīkṣasva yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.9">
<l><seg type="pāda" n="a">vardhamānāv ubhāv etau</seg> <seg type="pāda" n="b">samānavayasau yathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śobhetāṃ govraje tasmin</seg> <seg type="pāda" n="d">nandagopa tathā kuru</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_49.10">
<l><seg type="pāda" n="a">na ca vṛndāvane kāryo</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāṃ ghoṣaḥ kadācana</seg> </l>
<note>k: After 10ab, D6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_49.10x621" n="*HV_49.10*621"><seg type="pāda" n="a">tatrāsau vasati krūro</seg> <seg type="pāda" n="b">māṃsabhojī durātmavān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatra vāse tu bhetavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">keśinaḥ pāpadarśinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.11">
<l><seg type="pāda" n="a">sarīsṛpebhyaḥ kīṭebhyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakunibhyas tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">goṣṭheṣu gobhyo vatsebhyo</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣyau te dvāv imau śiśū</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 11, D6,T1.4,G1-3,M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_49.11x622" n="*HV_49.11*622"><seg type="pāda" n="a">yamunā naiva gantavyā</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyāṃ vasati kāliyaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_49.12">
<l><seg type="pāda" n="a">nandagopa gatā rātriḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śīghrayāno vrajāśugaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ime tvāṃ tvarayantīha</seg> <seg type="pāda" n="d">pakṣiṇaḥ savyadakṣiṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.13">
<l><seg type="pāda" n="a">rahite vasudevena</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'nujñāto mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yānaṃ yaśodayā sārdham</seg> <seg type="pāda" n="d">āruroha mudā yutaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_49.14">
<l><seg type="pāda" n="a">kumāraṃ skandhavāhyāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śivikāyāṃ samāhitaḥ</seg> </l>
<note>k: After 14ab, D6,T2,G1.3.5,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_49.14abx623" n="*HV_49.14ab*623"><seg type="pāda" n="a">śayane taṃ śiśuṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃveśya mṛdusaṃstare |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃveśayāmāsa śiśuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śayanīye mahāmatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sa jagāma viviktena</seg> <seg type="pāda" n="b">śītānilavisarpiṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahūdakena mārgena</seg> <seg type="pāda" n="d">yamunātīraśobhinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśa śive deśe</seg> <seg type="pāda" n="b">govardhananagopage</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yamunātīrasaṃbaddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śītamārutasevitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.17">
<l><seg type="pāda" n="a">virataśvāpadaṃ ramyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">latāvallīmahādrumam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gobhis tṛṇanimagnābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">syandantībhir alaṃkṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.18">
<l><seg type="pāda" n="a">samapracāraṃ ca gavāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samatīrthajalāśayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣāṇaskandhaghātaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣāṇāṃ ghṛṣṭapādapam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.19">
<l><seg type="pāda" n="a">bhāsāmipādānusṛtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śyenaiś cāmiṣagṛddhibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sṛgālamṛgasiṃhaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vasāmedośibhir vṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.20">
<l><seg type="pāda" n="a">śārdūlaśabdābhirutaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nānāpakṣisamākulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svādupuṣpaphalaṃ ramyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">paryāptatṛṇasaṃstaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.21">
<l><seg type="pāda" n="a">govrajaṃ gorutaśivaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopanārībhir āvṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hambhāravaiś ca vatsānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvataḥ kṛtanisvanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.22">
<l><seg type="pāda" n="a">sakaṭāvartavipulaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṇṭakīvāṭasaṃkulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paryanteśv āvṛtaṃ vanyair</seg> <seg type="pāda" n="d">bṛhadbhiḥ patitair drumaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.23">
<l><seg type="pāda" n="a">vatsānāṃ ropitaiḥ kīlair</seg> <seg type="pāda" n="b">dāmabhiś ca vibhūṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karīṣākīrṇavasudhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṭacchannakuṭīmaṭham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.24">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣamapracārabahulaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛṣṭapuṣṭajanāyutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dāmanīprāyabahulaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gargarodgāranisvanam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_49.25">
<l><seg type="pāda" n="a">takranisrāvabahulaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhimaṇḍārdramṛttikam</seg> </l>
<note>k: After 25ab, D6,T1.2.4,G1.2.4.5,M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_49.25abx624" n="*HV_49.25ab*624"><seg type="pāda" n="a">navanītaparikṣiptam</seg> <seg type="pāda" n="b">ājyagandhavibhūṣitam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manthānavalayodgārair</seg> <seg type="pāda" n="d">gopīnāṃ janitasvanam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_49.26">
<l><seg type="pāda" n="a">kākapakṣadharair bālair</seg> <seg type="pāda" n="b">gopālaiḥ krīḍitālayam</seg> </l>
<note>k: After 26ab, D6,T2.4,G,M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_49.26abx625" n="*HV_49.26ab*625"><seg type="pāda" n="a">dārakair dārikābhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">parasparasamākulam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sārgaladvāragovāṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">madhye gosthānasaṃkulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sarpiṣā pacyamānena</seg> <seg type="pāda" n="f">surabhīkṛtamārutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.27">
<l><seg type="pāda" n="a">nīlapītāmbarābhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">taruṇībhiḥ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanyapuṣpāvataṃsābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">gopakanyābhir āvṛtam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 27, D2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_49.27x626-1" n="*HV_49.27*626:1"><seg type="pāda" n="a">sīmantamadhurālāpāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">smitabhrūlalitekṣaṇāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_49.27x626-2" n="*HV_49.27*626:2"><seg type="pāda" n="a">sītkārabhrūvilāsaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">cetobuddhimanoharāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_49.27x626-3" n="*HV_49.27*626:3"><seg type="pāda" n="a">sarvās tāś candravadanā</seg> <seg type="pāda" n="b">gopanāryaḥ suśobhanāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_49.27x626-4" n="*HV_49.27*626:4"><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ nūpuraśabdena</seg> <seg type="pāda" n="b">mekhalānāṃ svanena ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_49.27x626-5" n="*HV_49.27*626:5"><seg type="pāda" n="a">svanantīnāṃ ca śabdena</seg> <seg type="pāda" n="b">mayūrā nanṛtus tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_49.28">
<l><seg type="pāda" n="a">śirasā dhṛtakumbhābhir</seg> <seg type="pāda" n="b">baddhair udgrathitāmbaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yamunātīramārgeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">jalahārībhir āvṛtam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6,T1.2,G ins. after 28; T4,M1-3 after 28ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_49.28x627" n="*HV_49.28*627"><seg type="pāda" n="a">takravikrayayuktābhir</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhisarpiḥkrayeṣu ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_49.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatra praviśan hṛṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">govrajaṃ gopanāditam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyudgato gopavṛddhaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">strībhir vṛddhābhir eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">niveśaṃ rocayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="f">parivarte sukhāśraye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_49.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sā yatra rohiṇī devī</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasukhāvahā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatra taṃ bālasūryābhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ gūḍhaṃ nyaveśayat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 30, D6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_49.30x628-1" n="*HV_49.30*628:1"><seg type="pāda" n="a">vasudevaprayuktaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tayor gargo mahātapāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_49.30x628-2" n="*HV_49.30*628:2"><seg type="pāda" n="a">akaroj jātakarmādyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kriyāḥ sarvā yathākramam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_49.30x628-3" n="*HV_49.30*628:3"><seg type="pāda" n="a">brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojanaṃ ca yathākramam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_49.30x628-4" n="*HV_49.30*628:4"><seg type="pāda" n="a">gopāś caivotsavaṃ cakrur</seg> <seg type="pāda" n="b">gobhyo viprebhya eva ca |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) ch. 50, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; version of March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_50.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra tasyāsataḥ kālaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sumahān atyavartata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">govraje nandagopasya</seg> <seg type="pāda" n="d">ballavatvaṃ prakurvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 1, B2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_50.1x629-1" n="*HV_50.1*629:1"><seg type="pāda" n="a">(gargaś ca) [gargo] gopakule tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevapracoditaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.1x629-2" n="*HV_50.1*629:2"><seg type="pāda" n="a">pracchanna eva gopānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃskārān akarot tayoḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_50.2">
<l><seg type="pāda" n="a">dārakau kṛtanāmānau</seg> <seg type="pāda" n="b">vavṛdhāte sukhaṃ ca tau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jyeṣṭhaḥ saṃkarṣaṇo nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">yavīyān kṛṣṇa eva tu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.3">
<l><seg type="pāda" n="a">meghakṛṣṇas tu kṛṣṇo 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="b">dehāntaragato hariḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyavardhata gavāṃ madhye</seg> <seg type="pāda" n="d">sāgarasya ivāmbudaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 3, D6, S (except G4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_50.3x630-1" n="*HV_50.3*630:1"><seg type="pāda" n="a">vistareṇātha vakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">bālasya caritaṃ mahat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.3x630-2" n="*HV_50.3*630:2"><seg type="pāda" n="a">avadhānaparo bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu rājan yad icchasi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.3x630-3" n="*HV_50.3*630:3"><seg type="pāda" n="a">sa tatra yogam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavāṃś cāvadhīt kila ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.3x630-4" n="*HV_50.3*630:4"><seg type="pāda" n="a">kaścid danoḥ suto vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya vadhakāṅkṣayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.3x630-5" n="*HV_50.3*630:5"><seg type="pāda" n="a">nandasya priyatām āyāc</seg> <seg type="pāda" n="b">chākaṭaṃ vapur udvahan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_50.4">
<l><seg type="pāda" n="a">śakaṭasya tv adhaḥ suptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kadācit putragṛddhinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaśodā taṃ samutsṛjya</seg> <seg type="pāda" n="d">jagāma yamunāṃ nadīm</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_50.5">
<l><seg type="pāda" n="a">śiśulīlāṃ tataḥ kurvan</seg> <seg type="pāda" n="b">svahastacaraṇau kṣipan</seg> </l>
<note>k: D6,T,G,M1.2.4 ins. after 5ab; M3 after 6ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_50.5abx631-1" n="*HV_50.5ab*631:1"><seg type="pāda" n="a">aṅguṣṭham āsye nikṣipya</seg> <seg type="pāda" n="b">pādābhyāṃ paricikṣipan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.5abx631-2" n="*HV_50.5ab*631:2"><seg type="pāda" n="a">hāsyaṃ kurvañ śiśuḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">netrābhyāṃ parivibhraman ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.5abx631-3" n="*HV_50.5ab*631:3"><seg type="pāda" n="a">karaṃ kareṇa saṃpīḍya</seg> <seg type="pāda" n="b">pādaṃ pādena pīḍayan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.5abx631-4" n="*HV_50.5ab*631:4"><seg type="pāda" n="a">anekābhiḥ sa līlābhir</seg> <seg type="pāda" n="b">lokāṃs tadgatamānasān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.5abx631-5" n="*HV_50.5ab*631:5"><seg type="pāda" n="a">kalmaṣaṃ kṣālayan viṣṇus</seg> <seg type="pāda" n="b">tadgatāsaktacetasām |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ruroda madhuraṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pādāv ūrdhvaṃ prasārayan</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_50.6">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatraikena pādena</seg> <seg type="pāda" n="b">śakaṭaṃ paryavartayat</seg> </l>
<note>k: M3 ins. *631. D6,T,G,M1.2.4 ins. after 6ab: M3 cont. after *631: :k</note>
<l xml:id="xHV_50.6abx632" n="*HV_50.6ab*632"><seg type="pāda" n="a">añjanena parikṣiptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mukham unnamayan hariḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nyubjaṃ payodharākāṅkṣī</seg> <seg type="pāda" n="d">cakāra ca ruroda ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.7">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare prāptā</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśodā śīghragāminī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">snātā prasnavadigdhāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="d">baddhavatseva saurabhī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.8">
<l><seg type="pāda" n="a">sā dadarśa viparyastaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakaṭaṃ vāyunā vinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hāheti kṛtvā tvaritā</seg> <seg type="pāda" n="d">dārakaṃ jagṛhe tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.9">
<l><seg type="pāda" n="a">na sā bubodha tat tena</seg> <seg type="pāda" n="b">śakaṭaṃ parivartitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svasti me dārakāyeti</seg> <seg type="pāda" n="d">prītyā bhītā ca sābhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.10">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ nu vakṣyati te putra</seg> <seg type="pāda" n="b">pitā paramakopanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayy adhaḥ śakaṭe supte</seg> <seg type="pāda" n="d">śakaṭe ca viloḍite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.11">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ me snānena duḥsnānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ ca me gamane nadīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paryaste śakaṭe putra</seg> <seg type="pāda" n="d">yā tvā paśyāmy apāvṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.12">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare gobhir</seg> <seg type="pāda" n="b">ājagāma vanecaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāṣāye vāsasī bibhran</seg> <seg type="pāda" n="d">nandagopo vrajāntikam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśa viparyastaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhinnabhāṇḍaghaṭīghaṭam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apāstadhūrvibhagnākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śakaṭaṃ cakramāli vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.14">
<l><seg type="pāda" n="a">bhītas tvaritam āgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasā sāśrulocanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">api me svasti putrāyety</seg> <seg type="pāda" n="d">asakṛd vacanaṃ vadan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.15">
<l><seg type="pāda" n="a">pibantaṃ stanam ālakṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">putraṃ svastho 'bravīt punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛṣayuddhaṃ vinā kena</seg> <seg type="pāda" n="d">paryastaṃ śakaṭaṃ mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.16">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyuvāca yaśodā taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhītā gadgadabhāṣiṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na vijānāmy ahaṃ kena</seg> <seg type="pāda" n="d">śakaṭaṃ pātitaṃ bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.17">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ gatā nadīm ārya</seg> <seg type="pāda" n="b">cailaprakṣālanārthinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āgatā ca viparyastam</seg> <seg type="pāda" n="d">apaśyaṃ śakaṭaṃ bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tayoḥ kathayator evam</seg> <seg type="pāda" n="b">abruvaṃs tatra dārakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anena śiśunā yānam</seg> <seg type="pāda" n="d">etat pādena pātitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">asmābhiḥ saṃpatadbhis tu</seg> <seg type="pāda" n="f">dṛṣṭam etad yadṛcchayā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 18, K3,V2,Dn,Ds2,D2.4.5,(marg.)T2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_50.18x633-1" n="*HV_50.18*633:1"><seg type="pāda" n="a">nandagopas tu tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vismayaṃ paramaṃ yayau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.18x633-2" n="*HV_50.18*633:2"><seg type="pāda" n="a">prahṛṣṭaś caiva bhītaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kim etad iti cintayan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.18x633-3" n="*HV_50.18*633:3"><seg type="pāda" n="a">na ca te śraddadhur gopāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve mānuṣabuddhayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_50.19">
<l><seg type="pāda" n="a">āścaryam iti te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">vismayotphullalocanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svasthāne śakaṭaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrabandham akārayan</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 19, D6,S,G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_50.19x634-1" n="*HV_50.19*634:1"><seg type="pāda" n="a">nando 'ṅkam enam āropya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūreṇuṃ parigṛhya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.19x634-2" n="*HV_50.19*634:2"><seg type="pāda" n="a">pradakṣiṇaṃ śiraḥ kurvan</seg> <seg type="pāda" n="b">mantram etaj jajāpa ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.19x634-3" n="*HV_50.19*634:3"><seg type="pāda" n="a">viṣṇus te pūrvataḥ pātu</seg> <seg type="pāda" n="b">rudro rakṣatu dakṣiṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.19x634-4" n="*HV_50.19*634:4"><seg type="pāda" n="a">brahmā ca paścimaṃ pāyāt</seg> <seg type="pāda" n="b">skando rakṣatv athottaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.19x634-5" n="*HV_50.19*634:5"><seg type="pāda" n="a">upariṣṭāt tathā sūryaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāyāc cādhaś ca vāsukiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.19x634-6" n="*HV_50.19*634:6"><seg type="pāda" n="a">pāyāc ca tvām atho vatsa</seg> <seg type="pāda" n="b">śiṣṭāḥ kāṣṭhāḥ samīraṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.19x634-7" n="*HV_50.19*634:7"><seg type="pāda" n="a">svastiṃ karotu bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">pinākī vṛṣabhadhvajaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.19x634-8" n="*HV_50.19*634:8"><seg type="pāda" n="a">gāvo rakṣantu sarvatra</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūmiḥ pātu sadāśivaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.19x634-9" n="*HV_50.19*634:9"><seg type="pāda" n="a">evam uccārya nandas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ pasparśa sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.19x634-10" n="*HV_50.19*634:10"><seg type="pāda" n="a">sa eva mantro bālānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣāyai parikīrtitaḥ |</seg> </l>
<note>k: K1.2,Ñ,V,B,D1-5,T3 ins. after the addl. colophon; K3.4,Ñ1,Dn,Ds after 19; D6,T1.2.4,G,M4 cont. after *634: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_50.19x635" n="*HV_50.19*635"><seg type="pāda" n="a">kasyacit tv atha kālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sakunīveṣadhāriṇī |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_50.20">
<l><seg type="pāda" n="a">dhātrī kaṃsasya bhojasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pūtaneti pariśrutā</seg> </l>
<note>k: After 20ab, K2,Ñ2.3,V,B,Dn,Ds,D4-6,T,G,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_50.20abx636-1" n="*HV_50.20ab*636:1"><seg type="pāda" n="a">pūtanā nāma śakunī</seg> <seg type="pāda" n="b">thorā prāṇabhayaṃkarī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20abx636-2" n="*HV_50.20ab*636:2"><seg type="pāda" n="a">ājagāmārdharātre vai</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣau krodhād vidhunvatī |</seg> </l>
<note>k: While D2 ins. after 20ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_50.20x637-1" n="*HV_50.20*637:1">tasmai stanaṃ durjaravīryam ulbaṇaṃ |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-2" n="*HV_50.20*637:2">ghorāṅkam ādāya śiśor dadāv atha |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-3" n="*HV_50.20*637:3">gāḍhaṃ karābhyāṃ bhagavān prapīḍya |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-4" n="*HV_50.20*637:4">prāṇaiḥ samaṃ roṣasamanvito 'pibat ||</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-5" n="*HV_50.20*637:5">sā muñca muñca bālam iti prabhāṣiṇī |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-6" n="*HV_50.20*637:6">niṣpīḍyamānākhilajīvamarmaṇi |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-7" n="*HV_50.20*637:7">vivṛtya netre caraṇau bhujau muhur |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-8" n="*HV_50.20*637:8">viklinnagātrā kṣipatī ruroda ha ||</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-9" n="*HV_50.20*637:9">tasyāḥ svanenātigabhīraraṃhasā |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-10" n="*HV_50.20*637:10">sādrir mahī dyauś ca cacāla sagrahā |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-11" n="*HV_50.20*637:11">rasā diśaś ca pratinedire janāḥ |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-12" n="*HV_50.20*637:12">petuḥ kṣitau vajranipātaśaṅkayā ||</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-13" n="*HV_50.20*637:13">niśācarītthaṃ vyathitastanā vyasur |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-14" n="*HV_50.20*637:14">vistārya keśāṃś caraṇau bhujāv api |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-15" n="*HV_50.20*637:15">prasārya goṣṭhe nijarūpam āśritā |</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-16" n="*HV_50.20*637:16">vajrāhato vṛtra ivāpatan nṛpa ||</l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-17" n="*HV_50.20*637:17"><seg type="pāda" n="a">patamāno 'pi taddehas</seg> <seg type="pāda" n="b">trigavyūtyantaradrumān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-18" n="*HV_50.20*637:18"><seg type="pāda" n="a">cūrṇayām āsa rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">mahad āsīt tad adbhutam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-19" n="*HV_50.20*637:19"><seg type="pāda" n="a">īṣāmātrogradaṃṣṭrāsyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">girikandaranāsikam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-20" n="*HV_50.20*637:20"><seg type="pāda" n="a">gaṇḍaśailastanaṃ raudraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prakīrṇāruṇamūrdhajam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-21" n="*HV_50.20*637:21"><seg type="pāda" n="a">andhakūpagabhīrākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pulinārohabhīṣaṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-22" n="*HV_50.20*637:22"><seg type="pāda" n="a">baddhasetubhujorvaṅghri</seg> <seg type="pāda" n="b">śūnyatoyahradodaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-23" n="*HV_50.20*637:23"><seg type="pāda" n="a">bālaṃ ca tasyā urasi</seg> <seg type="pāda" n="b">krīḍantam akutobhayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-24" n="*HV_50.20*637:24"><seg type="pāda" n="a">gopyas tūrṇaṃ samabhyetya</seg> <seg type="pāda" n="b">jagṛhur jātasaṃbhramāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-25" n="*HV_50.20*637:25"><seg type="pāda" n="a">yaśodārohiṇībhyāṃ tāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samaṃ bālasya sarvataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-26" n="*HV_50.20*637:26"><seg type="pāda" n="a">rakṣām vidadhire samyag</seg> <seg type="pāda" n="b">gopucchabhramaṇādibhiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-27" n="*HV_50.20*637:27"><seg type="pāda" n="a">gomūtreṇa snāpayitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">punar gorajasārbhakam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.20x637-28" n="*HV_50.20*637:28"><seg type="pāda" n="a">rakṣāṃ cakruś ca śakṛtā</seg> <seg type="pāda" n="b">dvādaśāṅgeṣu nāmabhiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato 'rdharātrasamaye</seg> <seg type="pāda" n="d">śakuniḥ pratyadṛśyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.21">
<l><seg type="pāda" n="a">vyāghragambhīranirghoṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāharantī punaḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nililye śakaṭākṣe sā</seg> <seg type="pāda" n="d">prasnavotpīḍavarṣiṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.22">
<l><seg type="pāda" n="a">dadau stanaṃ ca kṛṣṇāya</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra suptajane niśi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyāḥ stanaṃ papau kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāṇaiḥ saha nanāda ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6,T1.2,G,M ins. after 22cd; T3 after 22: :k</note>
<l xml:id="xHV_50.22x638-1" n="*HV_50.22*638:1"><seg type="pāda" n="a">stanyaṃ tadviṣasaṃmiśraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rasyam āsīj jagadguroḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.22x638-2" n="*HV_50.22*638:2"><seg type="pāda" n="a">patantīṃ tāṃ tu saṃdṛśya</seg> <seg type="pāda" n="b">śakunīṃ bhayaviklavām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.22x638-3" n="*HV_50.22*638:3"><seg type="pāda" n="a">prayāṇe śīghracapalāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāśamānāṃ ca visvaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.22x638-4" n="*HV_50.22*638:4"><seg type="pāda" n="a">pādāṅguṣṭena tāṃ kṛṣṇaś</seg> <seg type="pāda" n="b">cakrākrāntām akārayat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.22x638-5" n="*HV_50.22*638:5"><seg type="pāda" n="a">cakrākrāntā tu śakunī</seg> <seg type="pāda" n="b">papāta ca mamāra ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.22x638-6" n="*HV_50.22*638:6"><seg type="pāda" n="a">nanāda ca mahānādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">punaḥ punar asau hariḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_50.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tena śabdena vitrastās</seg> <seg type="pāda" n="b">tato bubudhire janāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa nandagopo gopāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśodā ca suviklavā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.24">
<l><seg type="pāda" n="a">te tām apaśyan patitāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">visaṃjñāṃ vipayodharām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakuniṃ nihatāṃ bhūmau</seg> <seg type="pāda" n="d">vajreṇeva vidāritām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.25">
<l><seg type="pāda" n="a">idaṃ kiṃ nv iti saṃtrastāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kasyedaṃ karma ceti ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nandagopaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">gopās taṃ paryavārayan</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 25, N (except Ś1, Ñ1),S (except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_50.25x639-1" n="*HV_50.25*639:1"><seg type="pāda" n="a">nādhyagacchanta ca tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">hetuṃ tatra kadācana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_50.25x639-2" n="*HV_50.25*639:2"><seg type="pāda" n="a">āścaryam āścaryam iti</seg> <seg type="pāda" n="b">bruvanto 'nuyayur gṛhān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_50.26">
<l><seg type="pāda" n="a">gateṣu teṣu gopeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vismiteṣu yathāgṛham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaśodāṃ nandagopas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">papracchāgatasaṃbhramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.27">
<l><seg type="pāda" n="a">ko 'yaṃ vidhir na jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">vismayo me mahān ayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrasya me bhayaṃ bhīru</seg> <seg type="pāda" n="d">bhīrutvaṃ samupāgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.28">
<l><seg type="pāda" n="a">yaśodā tv abravīd bhītā</seg> <seg type="pāda" n="b">nārya jānāmi kiṃ nv idam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dārakeṇa sahānena</seg> <seg type="pāda" n="d">suptā śabdena bodhitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_50.29">
<l><seg type="pāda" n="a">yaśodāyām ajānantyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopaḥ sabāndhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃsād bhayaṃ cakārograṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vismayaṃ ca jagāma ha</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 51, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>


<lg xml:id="HV_51.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kāle gacchati saumyau tau</seg> <seg type="pāda" n="b">dārakau kṛtanāmakau</seg> </l>
<note>k: D6,T2-4,G1.2.4.5,M3.4 ins. after 1ab; M2 after 10ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_51.1abx640" n="*HV_51.1ab*640"><seg type="pāda" n="a">pañca saṃvatsarān prāptau</seg> <seg type="pāda" n="b">śobhayānau vrajaṃ muhuḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇasaṃkarṣaṇau cobhau</seg> <seg type="pāda" n="d">riṅginau samapadyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv anyonyagatau bālau</seg> <seg type="pāda" n="b">bālyād evaikatāṃ gatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekamantradharau kāntau</seg> <seg type="pāda" n="d">bālacandrārkavarcasau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.3">
<l><seg type="pāda" n="a">ekanirmāṇaniryuktāv</seg> <seg type="pāda" n="b">ekaśayyāsanāśanau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaveṣadharāv ekaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">puṣyamāṇau śiśuvratam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.4">
<l><seg type="pāda" n="a">ekakāryāntaragatāv</seg> <seg type="pāda" n="b">ekadehau dvidhā kṛtau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekacaryau mahāvīryāv</seg> <seg type="pāda" n="d">ekasya śiśutāṃ gatau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.5">
<l><seg type="pāda" n="a">ekapramāṇau lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devavṛttāntamānuṣau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtsnasya jagato gopau</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃvṛttau gopadārakau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.6">
<l><seg type="pāda" n="a">anyonyavyatiṣaktābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">krīḍābhir abhiśobhitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyonyakiraṇagrastau</seg> <seg type="pāda" n="d">candrasūryāv ivāmbare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.7">
<l><seg type="pāda" n="a">visarpantau tu sarvatra</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpabhogabhujāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rejatuḥ pāṃśudigdhāṅgau</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛptau kalabhakāv iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.8">
<l><seg type="pāda" n="a">kvacid bhasmapradigdhāṅgau</seg> <seg type="pāda" n="b">karīṣaprokṣitau kvacit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tau tatra paridhāvetāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kumārāv iva pāvakī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.9">
<l><seg type="pāda" n="a">kvacij jānubhir uddhṛṣṭaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpamāṇau virejatuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krīḍantau vatsaśālāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">śakṛddigdhāṅgamūrdhajau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.10">
<l><seg type="pāda" n="a">śuśubhāte śriyā juṣṭāv</seg> <seg type="pāda" n="b">ānandajananau pituḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janaṃ ca vipra kurvāṇau</seg> <seg type="pāda" n="d">hasantau ca kvacit kvacit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tau bālakau lalitakau</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrdhajavyākulekṣaṇau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rejatuś candravadanau</seg> <seg type="pāda" n="d">dārakau sukumārakau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 11, D6,T1,G2-5,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_51.11x641" n="*HV_51.11*641"><seg type="pāda" n="a">atiprasaktau ghoṣeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">ghoṣam āpūrya dārakau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_51.12">
<l><seg type="pāda" n="a">atiprasaktau tau dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvavrajavicāriṇau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāśaknuvad vārayitum</seg> <seg type="pāda" n="d">nandagopaḥ sudurmadau</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_51.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tato yaśodā saṃkruddhā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ kamalalocanam</seg> </l>
<note>k: After 13ab, D6,S,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_51.13abx642-1" n="*HV_51.13ab*642:1"><seg type="pāda" n="a">uvāca śiśurūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">carantaṃ jagataḥ prabhum |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_51.13abx642-2" n="*HV_51.13ab*642:2"><seg type="pāda" n="a">ehi vatsa piba stanyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">durvoḍhuṃ mama saṃprati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_51.13abx642-3" n="*HV_51.13ab*642:3"><seg type="pāda" n="a">etāvantam itaḥ kālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kvā gato 'si gṛhād bahiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_51.13abx642-4" n="*HV_51.13ab*642:4"><seg type="pāda" n="a">ity ādāya kare putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhān nirvāsya sā ruṣā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ānāyya śakaṭīmūlaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhartsayantī punaḥ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.14">
<l><seg type="pāda" n="a">dāmnā caivodare baddhvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pratyabandhad udūkhale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadi śaknoṣi gaccheti</seg> <seg type="pāda" n="d">tam uktvā karma sākarot</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vyagrāyām tu yaśodāyām</seg> <seg type="pāda" n="f">nirjagāma tato 'ṅgaṇāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.15">
<l><seg type="pāda" n="a">śiśulīlāṃ tataḥ kurvan</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo vismāpayan vrajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">so 'ṅgaṇān niḥsṛtaḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">karṣamāṇa udūkhalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sa yamābhyām pravṛddhābhyām</seg> <seg type="pāda" n="b">arjunābhyāṃ caran vane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niścakrāma śiśur madhyāt</seg> <seg type="pāda" n="d">karṣamāṇa udūkhalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tat tasya karṣato baddham</seg> <seg type="pāda" n="b">tiryag gatam udūkhalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lagnaṃ tābhyāṃ samūlābhyām</seg> <seg type="pāda" n="d">arjunābhyāṃ cakarṣa ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv arjunau kṛṣyamāṇau</seg> <seg type="pāda" n="b">tena bālena raṃhasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samūlaviṭapau bhagnau</seg> <seg type="pāda" n="d">sa tu madhye jahāsa vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.19">
<l><seg type="pāda" n="a">nidarśanārthaṃ gopānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">divyaṃ svabalam āsthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad dāma tasya bālasya</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhāvād abhavad dṛḍham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.20">
<l><seg type="pāda" n="a">yamunātīramārgasthā</seg> <seg type="pāda" n="b">gopyas taṃ dadṛśuḥ śiśum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krandantyo vismayantyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśodānikaṭaṃ yayuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tās tu saṃbhrāntavadanā</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśodām ūcur aṅganāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ehy āgaccha yaśodeti</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃbhrame kiṃ vilambase</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_51.22">
<l><seg type="pāda" n="a">yau tāv arjunavṛkṣau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vraje satyopayācitau</seg> </l>
<note>k: For 22cd, Ś1,K1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_51.22abx643" n="*HV_51.22ab*643"><seg type="pāda" n="a">tāv etau tava putrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">patitāv upari drumau |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrasyopari tāv etau</seg> <seg type="pāda" n="d">patitau te mahīruhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.23">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛḍhena dāmnā tatraiva</seg> <seg type="pāda" n="b">baddho vatsa ivodare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāsa madhye vṛkṣābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tava putraḥ sa bālakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M1.3 subst. for 23cd; M2 ins. after 23ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_51.23cdx644" n="*HV_51.23cd*644"><seg type="pāda" n="a">prahasann eva vṛkṣābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">madhye krīḍann ivāṅgaṇe |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_51.24">
<l><seg type="pāda" n="a">uttiṣṭha gaccha durmedhe</seg> <seg type="pāda" n="b">mūḍhe paṇḍitamānini</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putram ānaya jīvantuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">muktaṃ mṛtyumukhād iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sā bhītā sahasotthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">hāhākāraṃ prakurvatī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ deśam agamad yatra</seg> <seg type="pāda" n="d">patitau tau mahādrumau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.26">
<l><seg type="pāda" n="a">dadarśa tābhyāṃ sā madhye</seg> <seg type="pāda" n="b">drumābhyām ātmajaṃ śiśum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dāmnā nibaddham udare</seg> <seg type="pāda" n="d">karṣamāṇam udūkhalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.27">
<l><seg type="pāda" n="a">sagopīgopavṛddhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sayuvā ca vrajas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paryagacchat tato draṣṭuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gopeṣu mahad adbhutam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_51.28">
<l><seg type="pāda" n="a">jajalpus te yathākāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopā vanavicāriṇaḥ</seg> </l>
<note>k: After 28ab, D6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_51.28abx645" n="*HV_51.28ab*645"><seg type="pāda" n="a">jajalpur jātasaṃbhrāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve vismitacetasaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kenemau pātitau vṛkṣau</seg> <seg type="pāda" n="d">ghoṣasyaivāgrapādapau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.29">
<l><seg type="pāda" n="a">vinā vātaṃ vinā varṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyutprapatanaṃ vinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vinā hastikṛtaṃ doṣam</seg> <seg type="pāda" n="d">kenemau pātitau drumau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.30">
<l><seg type="pāda" n="a">aho bata na śobhetāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vimūlāv arjunāv imau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">imau nipatitau bhūmau</seg> <seg type="pāda" n="d">vitoyau jaladāv iva</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 30, B2 Poona, Bom. and Cal. eds. and G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_51.30x646" n="*HV_51.30*646"><seg type="pāda" n="a">yadīmau ghoṣaracitau</seg> <seg type="pāda" n="b">ghoṣakalyāṇakāriṇau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_51.31">
<l><seg type="pāda" n="a">nandagopa prasannau te</seg> <seg type="pāda" n="b">drumāv evaṃgatāv api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatra te dārako mukto</seg> <seg type="pāda" n="d">vimūlābhyām avikṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.32">
<l><seg type="pāda" n="a">autpātikam idaṃ ghoṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">tṛtīyaṃ vartate tv iha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūtanāyā nipātaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">drumayoḥ śakaṭasya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.33">
<l><seg type="pāda" n="a">asmin sthāne niveśo 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ghoṣasyāsya na vidyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpātā hy atra dṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="d">kathayanto naśobhanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.34">
<l><seg type="pāda" n="a">nandagopas tu sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">muktvā kṛṣṇam udūkhalāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niveśya cāṅke suciraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mṛtaṃ punar ivāgatam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.4,Ñ2,V2,B2.3,Dn,Ds,D2.3,T3,M4,G(ed.) ins. after 34: D5 after the repetition of 34cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_51.34x647" n="*HV_51.34*647"><seg type="pāda" n="a">nātṛpyat prekṣamāṇo vai</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ kamalalocanam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_51.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tato yaśodāṃ garhan vai</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopo viveśa ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa ca gopajanaḥ sarvo</seg> <seg type="pāda" n="d">ghoṣam eva jagāma ha</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_51.36">
<l><seg type="pāda" n="a">sa ca tenaiva nāmnā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo vai dāmabandhanāt</seg> </l>
<note>k: For 36ab, D6,S(except T3.4) subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_51.36abx648" n="*HV_51.36ab*648"><seg type="pāda" n="a">yena dāmnā nibaddho 'sāv</seg> <seg type="pāda" n="b">udare sudṛḍhaṃ vraje |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghoṣe dāmodara iti</seg> <seg type="pāda" n="d">gopībhiḥ parigīyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_51.37">
<l><seg type="pāda" n="a">etad āścaryabhūtaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">bālasyāsīd viceṣṭitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇasya bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">ghoṣe nivasatas tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 52, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_52.1">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ tau bālyam uttīrṇau</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasaṃkarṣalṇāvubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasminn eva vrajasthāne</seg> <seg type="pāda" n="d">saptavarṣau babhūvatuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.2">
<l><seg type="pāda" n="a">nīlapītāmbaradharau</seg> <seg type="pāda" n="b">pītaśvetānulepanau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhūvatur vatsapālau</seg> <seg type="pāda" n="d">kākapakṣadharāv ubhau</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_52.3">
<l><seg type="pāda" n="a">parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vādayantau varānanau</seg> </l>
<note>k: D6,T2,G,M1-3 ins. after 3ab; T1,M4,G(ed.) after the repetition of 3ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.32abx649" n="*HV_52.32ab*649"><seg type="pāda" n="a">gopavīthyāṃ sumadhuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gāyantau kāmarūpiṇau |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuśubhāte vanagatau</seg> <seg type="pāda" n="d">triśīrṣāv iva pannagau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.4">
<l><seg type="pāda" n="a">mayūrāṅgadabāhū tau</seg> <seg type="pāda" n="b">ballavāpīḍadhāriṇau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanamālākṛtoraskau</seg> <seg type="pāda" n="d">drumapotāv ivodgatau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.5">
<l><seg type="pāda" n="a">aravindakṛtāpīḍau</seg> <seg type="pāda" n="b">rajjuyajñopavītinau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saśikyatumbakarakau</seg> <seg type="pāda" n="d">gopaveṇaupravādakau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 5, D6,S,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.5x650-1" n="*HV_52.5*650:1"><seg type="pāda" n="a">parṇavādyasamāyuktau</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhyodanakarau kṛtī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.5x650-2" n="*HV_52.5*650:2"><seg type="pāda" n="a">kiṃkiṇījālasaṃbaddha</seg><seg type="pāda" n="b">kaṭideśavibhūṣitau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.5x650-3" n="*HV_52.5*650:3"><seg type="pāda" n="a">kakṣakūṭasamālambi</seg><seg type="pāda" n="b">śikyasthadhṛtapāyasau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.5x650-4" n="*HV_52.5*650:4"><seg type="pāda" n="a">kālayantau ca daṇḍena</seg> <seg type="pāda" n="b">vatsān vatsau diśaṃ prati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.5x650-5" n="*HV_52.5*650:5"><seg type="pāda" n="a">gulmeṣu madhumādhvīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mārgamāṇāvitas tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.5x650-6" n="*HV_52.5*650:6"><seg type="pāda" n="a">khādantau vanyamūlāni</seg> <seg type="pāda" n="b">pibantau madhumākṣikam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.5x650-7" n="*HV_52.5*650:7"><seg type="pāda" n="a">dadatau madhumūlāni</seg> <seg type="pāda" n="b">dārakebhyaḥ samantataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.5x650-8" n="*HV_52.5*650:8"><seg type="pāda" n="a">khādantau khādayantau ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mūlāni ca phalāni ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.5x650-9" n="*HV_52.5*650:9"><seg type="pāda" n="a">tindukaṃ bhakṣayantu ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gopair āpatya bhūtale |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.5x650-10" n="*HV_52.5*650:10"><seg type="pāda" n="a">kīlair āpatya vṛkṣebhyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">khādayantu phalāni ca |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_52.6">
<l><seg type="pāda" n="a">kvacid dhasantāv anyonyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">krīḍamānau kvacit kvacit</seg> </l>
<note>k: After 6ab, D6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.6abx651-1" n="*HV_52.6ab*651:1"><seg type="pāda" n="a">dadhyodanaṃ prabhuñjānau</seg> <seg type="pāda" n="b">kvacit kakṣavilambitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.6abx651-2" n="*HV_52.6ab*651:2"><seg type="pāda" n="a">kvacic ca pānasaṃbhrāntau</seg> <seg type="pāda" n="b">kvacit pāyasamoditau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.6abx651-3" n="*HV_52.6ab*651:3"><seg type="pāda" n="a">kvacid vṛkṣeṣu viśrāntau</seg> <seg type="pāda" n="b">sthalīṣv iva yathāsukham |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parṇaśayyāsu saṃsuptau</seg> <seg type="pāda" n="d">kvacin nidrāntaraiṣiṇau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 6 D6,S (außer T3,) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.6x652-1" n="*HV_52.6*652:1"><seg type="pāda" n="a">vatsān anu yathākāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">carantau vatsapālakau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.6x652-2" n="*HV_52.6*652:2"><seg type="pāda" n="a">vatsapucchān samādhūya</seg> <seg type="pāda" n="b">vikṣiptantau pṛthak pṛthak |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_52.7">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ vatsān pālayantau</seg> <seg type="pāda" n="b">śobhayantau mahāvanam</seg> </l>
<note>k: For 7ab Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.7abx653" n="*HV_52.7ab*653"><seg type="pāda" n="a">evaṃ tu vatsapālau tau</seg> <seg type="pāda" n="b">śobhayām āsatur vanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cañcūryantau ramantau sma</seg> <seg type="pāda" n="d">kiśorāv iva cañcalau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 7, Db,T,G1-3.5,M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.7x654-1" n="*HV_52.7*654:1"><seg type="pāda" n="a">gāyantu ca kvacid geyān</seg> <seg type="pāda" n="b">susvaraṃ madhurasvaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.7x654-2" n="*HV_52.7*654:2"><seg type="pāda" n="a">utkarṇaṃ mṛgasaṃghaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kurvantau gītanisvanaiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.7x654-3" n="*HV_52.7*654:3"><seg type="pāda" n="a">gajān paravaśān geyaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kurvantau ca gahāvane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_52.7x654-4" n="*HV_52.7*654:4"><seg type="pāda" n="a">lokam itthaṃ carantau ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ramayantau ca ceṣṭitaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_52.8">
<l><seg type="pāda" n="a">atha dāmodaraḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃkarṣaṇam uvāca ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārya nāsmin vane śakyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gopālaiḥ saha krīḍitum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.9">
<l><seg type="pāda" n="a">avagītam idaṃ sarvam</seg> <seg type="pāda" n="b">āvābhyāṃ bhuktabhojanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prakṣīṇatṛṇakāṣṭhaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">gopair mathitapādapam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.10">
<l><seg type="pāda" n="a">gahanānīha yāny āsan</seg> <seg type="pāda" n="b">kānanāni vanāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāny ākāśanikāśāni</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛśyante 'dya yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.11">
<l><seg type="pāda" n="a">govāteṣv api ye vṛkṣāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parivṛttārgaleṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarve goṣṭhāgniṣu gatāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣayam akṣayavarcasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.12">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃnikṛṣṭāni yāny āsan</seg> <seg type="pāda" n="b">kāṣṭhāni ca tṛṇāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāni dūrāvakṛṣṭāni</seg> <seg type="pāda" n="d">mārgitavyāni bhūmiṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.13">
<l><seg type="pāda" n="a">araṇyam idam alpodam</seg> <seg type="pāda" n="b">alpakakṣaṃ nirāśrayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anveṣitavyaviśrāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dāruṇaṃ viraladrumam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">akarmaṇyeṣu vṛkṣeṣu</seg> <seg type="pāda" n="f">sthitaviprasthitadvijam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2,Ñ2(last two first time),V2,B,Dn,Ds,D2.3,T1,G4 ins. after 13; K2(second time).3,Ñ1.2(second time) after 16ab; Ñ3,V1 after 14ab; V3,D1.4.6, T2,G1-3.5,M4 cont. after *656: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.13x655" n="*HV_52.13*655"><seg type="pāda" n="a">saṃvāsasyāsya mahato</seg> <seg type="pāda" n="b">janenotsāditadrumam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_52.14">
<l><seg type="pāda" n="a">nirānandaṃ nirāsvādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣprayojanam ārutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirvihaṃgam idaṃ śūnyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nirvyañjanam ivāśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vikrīyamāṇaiḥ kaṣṭhaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śākaiś ca vanasaṃbhavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utsannasaṃcayatṛṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">ghoṣo 'yaṃ nagarāyate</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_52.16">
<l><seg type="pāda" n="a">śailānāṃ bhūṣaṇaṃ ghoṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">ghoṣāṇāṃ bhūṣaṇaṃ vanam</seg> </l>
<note>k: After 16ab, K2(second time).3,Ñ1.2(second time) ins. *655, while K1,Ñ3,V,B,D,T2,G,M4 ins. after 16ab; K2,Ñ2 cont. after *655; T3.4 after 28ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.16abx656" n="*HV_52.16ab*656"><seg type="pāda" n="a">vanānāṃ bhūṣaṇaṃ gāvas</seg> <seg type="pāda" n="b">tāś cāsmākaṃ parā gatiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmād anyad vanaṃ yāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyagravayasendhanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.17">
<l><seg type="pāda" n="a">icchanty anupabhuktāni</seg> <seg type="pāda" n="b">bhoktuṃ gāvas tṛṇāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmād vanaṃ navatṛṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gacchantu dhanino vrajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.18">
<l><seg type="pāda" n="a">na dvārabandhāvaraṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">na gṛhakṣetriṇas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praśastā vai vrajā loke</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā vai cakracāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.19">
<l><seg type="pāda" n="a">śakṛnmūtreṣu teṣv eva</seg> <seg type="pāda" n="b">jātaṃ kṣārarasāyanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na tṛṇaṃ bhuñjate gāvo</seg> <seg type="pāda" n="d">nāpi tatpayaso hitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sthalīprāyāsu ramyāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">navāsu vanarājiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">carāmaḥ sahitā gobhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣipraṃ saṃvāhyatāṃ vrajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.21">
<l><seg type="pāda" n="a">śrūyate hi vanaṃ ramyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paryāptatṛṇasaṃstaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāmnā vṛndāvanaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">svāduvṛkṣaphalodakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.22">
<l><seg type="pāda" n="a">ajhillikaṇṭakavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvair vanaguṇair yutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kadambapādapaprāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yamunātīrasaṃśritam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.23">
<l><seg type="pāda" n="a">snigdhaśītānilavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvartunilayaṃ śubham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopīnāṃ sukhasaṃcāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cārucitravanāntaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya govardhano nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">nātidūre girir mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhrājate dīrghaśikharo</seg> <seg type="pāda" n="d">nandanasyeva mandaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.25">
<l><seg type="pāda" n="a">madhye cāsya mahāśākho</seg> <seg type="pāda" n="b">nyagrodho yojanocchritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāṇḍīro nāma śuśubhe</seg> <seg type="pāda" n="d">nīlamegha ivāmbare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.26">
<l><seg type="pāda" n="a">madhyena cāsya kālindī</seg> <seg type="pāda" n="b">sīmantamiva kurvatī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prayātā nandanasyeva</seg> <seg type="pāda" n="d">nalinī saritāṃ varā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra govardhanaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāṇḍīraṃ ca vanaspatim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālindīṃ ca nadīṃ ramyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">drakṣyāvaś carataḥ sukham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 27cd, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.27x657" n="*HV_52.27*657"><seg type="pāda" n="a">sukhaṃ carantaṃ drakṣyāvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālindīṃ ca nadīṃ śubhām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_52.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāyaṃ vasatāṃ ghoṣas</seg> <seg type="pāda" n="b">tyajyatāṃ nirguṇaṃ vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃvāhayāma bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃcid utpādya kāraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.29">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ kathayatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prādurbabhūvuḥ śataśo</seg> <seg type="pāda" n="d">raktamāṃsavasāśanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.30">
<l><seg type="pāda" n="a">ghorāś cintayatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">svatanūruhajās tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viniṣpetur bhayakarāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvataḥ śataśo vṛkāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1,K3,V2,(marg.)B1,Dn,Ds2,D5 ins. after 30; D4 after 28ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.30x658" n="*HV_52.30*658"><seg type="pāda" n="a">niṣpatanti sma bahavo</seg> <seg type="pāda" n="b">vrajasyotsādanāya vai |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_52.31">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛkān niṣpatitān dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">goṣu vatseṣv atho nṛṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopīṣu ca yathākāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vraje trāso 'bhavan mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.32">
<l><seg type="pāda" n="a">te vṛkāḥ pancabaddhāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">daśabaddhās tathāpare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">triṃśadviṃśatibaddhāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śatabaddhās tathāpare</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 32, M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.32x659" n="*HV_52.32*659"><seg type="pāda" n="a">pañcāśatṣaṣṭibaddhāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāriṃśat tathaiva ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_52.33">
<l><seg type="pāda" n="a">niścerus tasya gātrād dhi</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīvatsakṛtalakṣaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇasya kṛṣṇavadanā</seg> <seg type="pāda" n="d">gopānāṃ bhayavardhanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.34">
<l><seg type="pāda" n="a">bhakṣayadbhiś ca tair vatsāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">trāsayadbhiś ca govrajān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niśi bālān haradbhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛkair utsādyate vrajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_52.35">
<l><seg type="pāda" n="a">na vanaṃ śakyate gantuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na gāś ca parirakṣitum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na vanāt kiṃcid āhartuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">na ca vā tarituṃ nadīm</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 35, all Mss. (except Ś1,M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_52.35x660" n="*HV_52.35*660"><seg type="pāda" n="a">trastā hy udvignamanaso</seg> <seg type="pāda" n="b">gatās tasmin vane 'vasan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_52.36">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ vṛkair udīrṇais tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāghratilyaparākramaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vrajo niṣpandaceṣṭaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">ekasthānacaraḥ kṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 53, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_53.1">
<l><seg type="pāda" n="a">ītiṃ vṛkānāṃ dṛṣṭvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vardhamānāṃ durāsadām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sastrīpuṃso 'tha ghoṣo vai</seg> <seg type="pāda" n="d">samasto 'mantrayat tadā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_53.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sthāneneha na naḥ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vrajāmo 'nyan mahad vanam</seg> </l>
<note>k: After 2ab, D6,T2,G1.3-5,M4,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_53.2abx661" n="*HV_53.2ab*661"><seg type="pāda" n="a">yan nirbhayaṃ sukhakaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sukhasaṃcāramārutam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yac chivaṃ ca sukhāḍhyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">gavāṃ caiva sukhāvaham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.3">
<l><seg type="pāda" n="a">adyaiva kiṃ cireṇa sma</seg> <seg type="pāda" n="b">vrajāmaḥ saha godhanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāvad vṛkair vadhaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">na naḥ sarvo vrajo vrajet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.4">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣāṃ dhūmrāruṇāṅgānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">daṃṣṭriṇāṃ mukhakarṣiṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛkāṇāṃ kṛṣṇavaktrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bibhīmo niśi garjatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.5">
<l><seg type="pāda" n="a">mama putro mama bhrātā</seg> <seg type="pāda" n="b">mama vatso 'tha gaur mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛkair vyāpāditety evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">krandanti sma gṛhe gṛhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ ruditaśabdena</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāṃ hambhāraveṇa ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vrajasyotthāpanaṃ cakrur</seg> <seg type="pāda" n="d">ghoṣavṛddhāḥ samāgatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.7">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ matam athājñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">gantuṃ vṛndāvanaṃ prati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vrajasya ca niveśāya</seg> <seg type="pāda" n="d">gavāṃ caiva sukhāya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.8">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛndāvananiveśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">jñātvā tān kṛtaniścayān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nandagopo bṛhadvākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bṛhaspatir ivādade</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.9">
<l><seg type="pāda" n="a">adyaiva niścayaprāptir</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi gantavyam eva naḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śīghram ājñāpyatāṃ ghoṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sajjībhavata māciram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'vaghuṣyata tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">ghoṣe tatprākṛtair naraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śīghram gāvaḥ prakālyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yujyantāṃ śakaṭāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.11">
<l><seg type="pāda" n="a">vatsayūthāni kālyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāṇd.aṃ samadhiropayatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛndāvanam itaḥ sthānān</seg> <seg type="pāda" n="d">niveśāya ca gamyatām</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_53.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tac chrutvā nandagopasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vacanaṃ sādhu bhāṣitam</seg> </l>
<note>k: For 12ab, G4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_53.12abx662" n="*HV_53.12ab*662"><seg type="pāda" n="a">tac chrutvā vacanaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopasya bhāṣitam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udatiṣṭhad vrajaḥ sarvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śīghraṃ gamanalālasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.13">
<l><seg type="pāda" n="a">prayāhy uttiṣṭha gacchāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ śeṣe yāhi yojaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttiṣṭhati vraje tasmin</seg> <seg type="pāda" n="d">gopakolāhalo hy abhūt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.14">
<l><seg type="pāda" n="a">uttiṣṭhamānaḥ śuśubhe</seg> <seg type="pāda" n="b">śakaṭīsaṃkaṭas tu saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyāghraghoṣamahāghoṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">ghoṣaḥ sāgaraghoṣavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.15">
<l><seg type="pāda" n="a">gopīnāṃ gargarībhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrdhni cottaṃsitair ghaṭaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niṣpapāta vrajāt paṅktis</seg> <seg type="pāda" n="d">tārāpaṅktir ivāmbarāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.16">
<l><seg type="pāda" n="a">nīlapītāruṇais tāsāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vastrair udgrathitocchritaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakracāpāyate paṅktir</seg> <seg type="pāda" n="d">gopīnāṃ mārgagāminī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.17">
<l><seg type="pāda" n="a">dāmanīdāmabhāraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kecit kāyāvalambibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopā mārgagatā bhānti</seg> <seg type="pāda" n="d">sāvarohā iva drumāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.18">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vrajo vrajatā bhāti</seg> <seg type="pāda" n="b">śakaṭaughena bhāsvatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">oghaiḥ pavanavikṣiptair</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣpatadbhir ivārṇavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.19">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣaṇena tadvrajasthānam</seg> <seg type="pāda" n="b">iriṇaṃ samapadyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dravyāvayanirdhūtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kīrṇaṃ vāyasamaṇḍalaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ krameṇa ghoṣaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpto vṛndāvanaṃ vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niveśaṃ vipulaṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">niveśāya gavāṃ hitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.21">
<l><seg type="pāda" n="a">śakaṭāvartaparyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">candrārdhākārasaṃsthitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhye yojanavistāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tāvad dviguṇam āyatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.22">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṇṭakībhiḥ pravṛddhābhis</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā kaṇṭakitair drumaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nikhātocchritaśākhāgrair</seg> <seg type="pāda" n="d">abhiguptaṃ samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.23">
<l><seg type="pāda" n="a">manthair āropyamānaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">manthabandhānukarṣaṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adbhiḥ prakṣālyamānābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">gargarībhis tatas tataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.24">
<l><seg type="pāda" n="a">kilair āropyamāṇaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dāmanīpāśapāśitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stambhanībhir dhṛtaiś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">śakaṭaiḥ parivartitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.25">
<l><seg type="pāda" n="a">niyogapāśair āsaktair</seg> <seg type="pāda" n="b">gargarīstambhamūrdhasu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">chādanārthaṃ prakīrṇaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṭais tṛṇagṛhais tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.26">
<l><seg type="pāda" n="a">śākhāviṭaṅkair vṛkṣāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kriyamāṇair itas tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śodhamānair gavāṃ sthānaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sthāpyamānair udūkhalaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.27">
<l><seg type="pāda" n="a">prāṅmukhaiḥ sicyamānaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃdīpyadbhiś ca pāvakaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">savatsacarmāstaraṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paryaṅkaiś cāvaropitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.28">
<l><seg type="pāda" n="a">toyam uttārayantībhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prokṣantībhiś ca tadvanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śākhāś cākarṣamāṇābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">gopībhiś ca samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.29">
<l><seg type="pāda" n="a">yuvabhiḥ sthaviraiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">gopair vyagrakarair bhṛśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśasadbhiḥ kuṭhāraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kāṣṭhāny api tarūn api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tad vrajasthānam adhikaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakāśe kānanāvṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ramyaṃ vananiveśaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">svabhivṛṣṭyāmṛtopamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tās tu kāmadughā gāvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvakālatṛṇaṃ vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛndāvanam anuprāptā</seg> <seg type="pāda" n="d">nandanopamakānanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.32">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvam eva tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāṃ satkārakāriṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śivena manasā dṛṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tadvanaṃ vanacāriṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.33">
<l><seg type="pāda" n="a">paścime tu tataḥ pakṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">gharmamāsi nirāmaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varṣatīvāmṛtaṃ deve</seg> <seg type="pāda" n="d">tṛṇaṃ tatravyavardhata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.34">
<l><seg type="pāda" n="a">na tatra vatsāḥ sīdanti</seg> <seg type="pāda" n="b">na gāvo netare janāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatra tiṣṭhati lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavāya madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_53.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tās tu gāvaḥ sa ghoṣaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sa ca saṃkarṣaṇo yuvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇena vihitaṃ vāsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tam adhyāsanta nirvṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6,T,G ins. after 35; M4 after 34: :k</note>
<l xml:id="xHV_53.35x663-1" n="*HV_53.35*663:1"><seg type="pāda" n="a">yatra tiṣṭhati deveśo</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevo janārdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_53.35x663-2" n="*HV_53.35*663:2"><seg type="pāda" n="a">na tatra prāṇināṃ duḥkhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa ca sarvasukhāvahaḥ |</seg> </l>
<note>k: After the colophon, D3.6,S ins. a passage given in App I, No 11. (CE vol. 1, p. 799) :k</note>

<note>h: HV (CE) ch. 54, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_54.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tau tu vṛndāvanaṃ prāptau</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasutāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ceratur vatsayūthāni</seg> <seg type="pāda" n="d">cārayantau sunirvṛttau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.2">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrṇas tu gharmasamayas</seg> <seg type="pāda" n="b">tayos tatra vane sukham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krīḍatoḥ saha gopālair</seg> <seg type="pāda" n="d">yamunāṃ cāvagāhatoḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 2, D6,T1.2,G1-3.5,M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_54.2x664" n="*HV_54.2*664"><seg type="pāda" n="a">gate tasmin mahāgharme</seg> <seg type="pāda" n="b">rajaḥpūrais tirohitaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_54.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prāvṛd anuprāptā</seg> <seg type="pāda" n="b">manasaḥ kāmadīpanī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pravavarṣur mahāghorāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śakracāpāṅktitodarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">babhūvādarśanaḥ sūryo</seg> <seg type="pāda" n="f">bhūmiś cādarśayat tṛṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.4">
<l><seg type="pāda" n="a">patatā meghavātena</seg> <seg type="pāda" n="b">navatoyānukarṣiṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃmārjitatalā bhūmir</seg> <seg type="pāda" n="d">yauvanastheva lakṣyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.5">
<l><seg type="pāda" n="a">navavarṣāvasiktāni</seg> <seg type="pāda" n="b">śakragopakulāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naṣṭadāvāgnidhūmāni</seg> <seg type="pāda" n="d">vavāni pracakāśire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.6">
<l><seg type="pāda" n="a">nṛttavyāpārakālaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mayūrāṇāṃ kalāpinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madaraktāḥ pravṛttāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kekāḥ paṭuravāḥ kṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.7">
<l><seg type="pāda" n="a">navaprāvṛṣi kāntānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaṭpadāhāradāyinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yauvanasthaṃ kadambānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">navābhrair bhrājate vapuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.8">
<l><seg type="pāda" n="a">hāsitaṃ kuṭajaiḥ phullaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kadambair vāsitaṃ vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trāsitaṃ jaladair uṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">toṣitā vasudhā jalaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.9">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃtaptā bhāskarajalair</seg> <seg type="pāda" n="b">abhitaptā devāgnibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jalair balāhakotsṛṣṭair</seg> <seg type="pāda" n="d">ucchvasantīva parvatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.10">
<l><seg type="pāda" n="a">mahāvātasamuddhūtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāmeghagaṇārpitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahīmahārajaḥpūrais</seg> <seg type="pāda" n="d">tulyam āpadyate nabhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.11">
<l><seg type="pāda" n="a">kvacit kadambahāsāḍhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">silindhrābharaṇaṃ kvacit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃpradīptaṃ ivābhāti</seg> <seg type="pāda" n="d">phullanīpadrumaṃ vanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.12">
<l><seg type="pāda" n="a">aindreṇa payasā siktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mārutena navīkṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pārthivaṃ gandham āghrāya</seg> <seg type="pāda" n="d">lokaḥ kṣubhitamānasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.13">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛptasāraṅganinadair</seg> <seg type="pāda" n="b">dardur avyāhṛtena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">navaiś ca śikhivikruṣṭair</seg> <seg type="pāda" n="d">ekavarṇā vasuṃdharā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.14">
<l><seg type="pāda" n="a">bhramattūrṇamahāvegā</seg> <seg type="pāda" n="b">varṣaprāptamahārayāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">haryantas tīrajān vṛksān</seg> <seg type="pāda" n="d">vistarāṃ yānti nimnagāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.15">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃtatāsāraniryatnāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">klinnapatrottaracchadāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na tyajanty agamāgrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">śrāntā iva patatriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.16">
<l><seg type="pāda" n="a">toyagambhīralambeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">prasravatsu nadatsu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udareṣu navābhrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">majjatīva divākaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tanūruhair utpatitaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">salilotpīḍasaṃkulā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anveṣyamārgā vasudhā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāti śāḍvalamālinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.18">
<l><seg type="pāda" n="a">vajreṇevāvarugnānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nagānāṃ nagaśālinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">srotobhiḥ parikṛttāni</seg> <seg type="pāda" n="d">patanti śikharāṇi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.19">
<l><seg type="pāda" n="a">patatā meghavarṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">yathānimnānusāriṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">palvalodgīrṇaraktena</seg> <seg type="pāda" n="d">pūryante vanarājayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.20">
<l><seg type="pāda" n="a">hastocchritamukhā vanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">meghanādānusāriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāntyātivṛṣṭyā mātaṅgā</seg> <seg type="pāda" n="d">gāṃ gatā iva toyadāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.21">
<l><seg type="pāda" n="a">prāvṛṭpravṛttiṃ saṃdṛśya</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā cāmbudharān ghanān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rauhiṇeyo mithaḥ kāle</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ vacanam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.22">
<l><seg type="pāda" n="a">paśya kṛṣṇa ghanān kṛṣṇān</seg> <seg type="pāda" n="b">balākotpātabhūṣaṇān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gagane tava gātrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">varṇacorān samutthitān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 22, T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_54.22x665" n="*HV_54.22*665"><seg type="pāda" n="a">kāmināṃ hṛdayasyāśu</seg> <seg type="pāda" n="b">nighnatas tān samantataḥ (sic) |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_54.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tava nidrākaraḥ kālas</seg> <seg type="pāda" n="b">tava gātropamam nabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvam ivājñātavasatiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">candro vasati vārṣikīm</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_54.24">
<l><seg type="pāda" n="a">etan nīlotpalaśyāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nīlotpaladalaprabham</seg> </l>
<note>k: After 24ab M2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_54.24abx666" n="*HV_54.24ab*666"><seg type="pāda" n="a">nīlotpaladale kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāti vṛndāvanaṃ vanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃprāpte durdine kāle</seg> <seg type="pāda" n="d">durdinaṃ bhāti vai nabhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.25">
<l><seg type="pāda" n="a">paśya kṛṣṇa jalodagraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇair udgrathitair ghanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">govardhano yathā ramyo</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāti govardhano giriḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.26">
<l><seg type="pāda" n="a">patitenāmbhasā hy ete</seg> <seg type="pāda" n="b">samantān madatarpitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhrājante kṛṣṇasāraṅgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kānaneṣu mudānvitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.27">
<l><seg type="pāda" n="a">etāny ambuprahṛṣṭāni</seg> <seg type="pāda" n="b">haritāni mṛdūni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tṛṇāni śatapatrākṣa</seg> <seg type="pāda" n="d">patrair gūhanti medinīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.28">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣarajjalānāṃ śailānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vanānāṃ ca jalāgame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sasasyānāṃ ca sīmānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">na lakṣmīr vyatiricyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.29">
<l><seg type="pāda" n="a">śīghravātasamuddhūtāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">proṣitautsukyakāriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dāmodaroddāmaravāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāgalbhyaṃ yānti toyadāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.30">
<l><seg type="pāda" n="a">hare haryaśvacāpena</seg> <seg type="pāda" n="b">trivarṇena trivikrama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vibāṇajyena dhanuṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">tavedaṃ madhyamaṃ padam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.31">
<l><seg type="pāda" n="a">nabhasya ca nabhaś cakṣur</seg> <seg type="pāda" n="b">na bhāty eṣa nabhaścaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">meghaiḥ śītātapakaro</seg> <seg type="pāda" n="d">viraśmir iva raśmimān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.32">
<l><seg type="pāda" n="a">dyāvāpṛthivyoḥ saṃsargaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">satataṃ vitataiḥ kṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avyavacchinnadhāraughaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">samudraughanibhair ghanaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.33">
<l><seg type="pāda" n="a">nīpārjunakadambānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivyāṃ cābhivṛṣtayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandhaiḥ kolāhalā vānti</seg> <seg type="pāda" n="d">vātā madanadīpanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.34">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃpravṛttamahāvarṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lambamānamahāmbudam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāty agādham aparyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sasāgaram ivāmbaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.35">
<l><seg type="pāda" n="a">dhārānirmalanārācaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyut kavacanirmalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakracāpāyudhadharaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhasajjam ivāmbaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.36">
<l><seg type="pāda" n="a">śailānāṃ ca vanānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">drumāṇāṃ ca varānana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praticchannāni bhāsante</seg> <seg type="pāda" n="d">śikharāṇi ghanair ghanaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.37">
<l><seg type="pāda" n="a">gajānīkair ivākīrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">salilodgāribhir ghanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varṇasārūpyatāṃ yāti</seg> <seg type="pāda" n="d">gaganaṃ sāgarasya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.38">
<l><seg type="pāda" n="a">samudroddhūtajanitā</seg> <seg type="pāda" n="b">lolaśāḍvalakampinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śītāh sapṛṣatodgārāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">karkaśā vānti mārutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.39">
<l><seg type="pāda" n="a">niśāsu suptacandrāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">muktatoyāsu toyadaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">magnasūryasya nabhaso</seg> <seg type="pāda" n="d">nābhibhānti diśo daśa</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 39, K,Ñ2.3,V,B,D(except D6),T1.3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_54.39x667-1" n="*HV_54.39*667:1"><seg type="pāda" n="a">cetanaṃ puṣkaraṃ kośaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣudhādhmātaiḥ samantataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_54.39x667-2" n="*HV_54.39*667:2"><seg type="pāda" n="a">na ghṛṇīnāṃ na ramyāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vivekaṃ yānti kṛṣṭayaḥ |</seg> </l>
<note>k: Ñ2 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_54.39x668" n="*HV_54.39*668"><seg type="pāda" n="a">saṃhatānāṃ dvirephānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niveśaṃ yānti paṅkayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_54.40">
<l><seg type="pāda" n="a">gharmadoṣaparityaktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">meghatoyavibhūṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paśya vṛndāvanaṃ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">vanaṃ caitrarathaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.41">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ prāvṛṅgunān sarvāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīmān kṛṣṇasya pūrvajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathayann eva balavān</seg> <seg type="pāda" n="d">vrajam eva jagāma ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_54.42">
<l><seg type="pāda" n="a">tau rāmayantāv anyonyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatkālaṃ jñātibhiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ceratus tau mahad vanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After adhy. 54, D3.6,S ins. App12. :k</note>

<note>h: HV (CE) ch. 55, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_55.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kadācit tu tadā kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">vinā saṃkarṣaṇaṃ gurum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cacāra tadvanavaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāmarūpī varānanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.2">
<l><seg type="pāda" n="a">kākapakṣadharaḥ śrīmāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">śyāmaḥ padmadalekṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrīvatsenorasā yuktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaśāṅka iva lakṣmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sāṅgadenāgrapādena</seg> <seg type="pāda" n="b">paṅkajodbhinnavarcasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sukumārābhitāmreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">krāntavikrāntagāminā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.4">
<l><seg type="pāda" n="a">pīte prītikare nṝṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">padmakiñjalkasaprabhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sūkṣme vasāno vasane</seg> <seg type="pāda" n="d">sasaṃdhya iva toyadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.5">
<l><seg type="pāda" n="a">vanyavyāpārayuktābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyagrābhyāṃ daṇḍarajjubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjitābhyāṃ divaukasaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.6">
<l><seg type="pāda" n="a">sadṛśaṃ puṇḍarīkasya</seg> <seg type="pāda" n="b">gandhena kamalasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rarāja tasya tadbālye</seg> <seg type="pāda" n="d">ruciroṣṭhapuṭaṃ mukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.7">
<l><seg type="pāda" n="a">śikhābhis tasya muktābhī</seg> <seg type="pāda" n="b">rarāja mukhapaṅkajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛttaṃ ṣaṭpadapaṅktībhir</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā syāt padmamaṇḍalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyārjunakadambāḍhyā</seg> <seg type="pāda" n="b">nīpakandalamālinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rarāja mālā śirasi</seg> <seg type="pāda" n="d">nakṣatrāṇāṃ yathā divi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tayā mālayā vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śuśubhe sarvapuṣpayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">meghakālāmbudaśyāmo</seg> <seg type="pāda" n="d">nabhasya iva mūrtimān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.10">
<l><seg type="pāda" n="a">ekenāmalapatreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṇṭhasūtrāvalambinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rarāja barhipatreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">mandamārutakampinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.11">
<l><seg type="pāda" n="a">kvacid gāyan kvacit krīḍaṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">cañcūryaṃś ca kvacit kvacit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vādayānaḥ kvacid vane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.12">
<l><seg type="pāda" n="a">gopaveṇuṃ sumadhuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmāt tam api vādayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prahlādanārthaṃ ca gavāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kvacid vanagato yuvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">gokule 'mbudharaśyāmaś</seg> <seg type="pāda" n="f">cacāra dyutimān prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 12, Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_55.12x669" n="*HV_55.12*669"><seg type="pāda" n="a">govardhanasya ca gireḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parṇavādyaṃ śruteḥ sukham |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_55.13">
<l><seg type="pāda" n="a">reme ca tatra ramyāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">citrāsu vanarājiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayūraravaghuṣṭāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">madanoddīpanīṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">meghanādaprativyūhair</seg> <seg type="pāda" n="f">nāditāsu samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.14">
<l><seg type="pāda" n="a">śāḍvalacchannamārgāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">śilīndhrābharaṇāsu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kandalāmaladantīṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">sravantīṣu navaṃ jalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.15">
<l><seg type="pāda" n="a">kesarāṇāṃ navair gandhair</seg> <seg type="pāda" n="b">madaniḥśvasitopamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhīkṣṇaṃ niḥśvasantīṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">yoṣitsv iva samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sevyamāno navair vātair</seg> <seg type="pāda" n="b">drumasaṃghātaniḥsṛtaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāsu kṛṣṇo mudaṃ lebhe</seg> <seg type="pāda" n="d">saumyāsu vanarājiṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kadācid vane tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">gobhiḥ saha parivrajan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadarśa vipulodagraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śākhinaṃ śākhināṃ varam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.18">
<l><seg type="pāda" n="a">sthitaṃ dharaṇyāṃ meghābhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nibiḍaṃ patrasaṃcayaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaganārdhocchritākāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pavanābhogakāriṇaṃ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.19">
<l><seg type="pāda" n="a">nīlacitrāṅgavarṇaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sevitaṃ bahubhir dvijaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">phalaiḥ pravālaiś ca ghanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sendracāpaghanopamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.20">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavanākāraviṭapaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">latāpuṣpasumaṇḍitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśālamūlāvatataṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pavanāmbhodadhāriṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.21">
<l><seg type="pāda" n="a">ādhipatyam ivānyeṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya deśasya śākhinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kurvāṇaṃ śubhakarmāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tiro varṣantam avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.22">
<l><seg type="pāda" n="a">nyagrodhaṃ parvatākāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāṇḍīraṃ nāma nāmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭvā tatra matiṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">nivāsāya divā prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.23">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatra vayasā tulyair</seg> <seg type="pāda" n="b">vatsapālaiḥ sahānaghaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">reme vai divasaṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">purā svargagato yathā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 55.23, D2.6 S ins. a passage given in App13. :k</note>
<lg xml:id="HV_55.24">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ krīḍamāṇaṃ gopālāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ bhāṇḍīravāsinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ramayanti sma bahavo</seg> <seg type="pāda" n="d">vanyaiḥ krīḍanakais tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.25">
<l><seg type="pāda" n="a">anye sma parigāyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">gopā muditamānasāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopālāḥ kṛṣṇam evānye</seg> <seg type="pāda" n="d">gāyanti sma ratipriyāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.26">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ sa gāyatām eva</seg> <seg type="pāda" n="b">vādayāmāsa vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parṇavādyāntare veṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tumbīvīṇāṃ ca tatra ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.27">
<l><seg type="pāda" n="a">kadācic cārayann eva</seg> <seg type="pāda" n="b">gāḥ sa govṛṣabhekṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma yamunātīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">latālaṃkṛtapādapam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.28">
<l><seg type="pāda" n="a">taraṃgāpāṅgakuṭilāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vārisparśasukhānilām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃ ca padmotpalavatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dadarśa yamunāṃ nadīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sutīrthāṃ svādusalilāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hradinīṃ vegagāminīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">toyavātoddhatair vegair</seg> <seg type="pāda" n="d">avanāmitapādapām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.30">
<l><seg type="pāda" n="a">haṃsakāraṇḍavodghuṣṭāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sārasaiś ca vināditām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyonyamithunaiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">sevitāṃ mithunecaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.31">
<l><seg type="pāda" n="a">jalajaiḥ prāṇibhiḥ kīrṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jalajair bhūṣitāṃ guṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jalajaiḥ kusumaiś citrāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jalajair haritodakām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.32">
<l><seg type="pāda" n="a">prasthitasrotacaraṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pulinaśroṇimaṇḍalām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvartanābhigambhīrāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">padmalomānurañjitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.33">
<l><seg type="pāda" n="a">hradaśātodarākrāntāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tritaraṃgavalīdharām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakravākastanataṭāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tīrapārśvāyatānanām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 33, Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_55.33x670" n="*HV_55.33*670"><seg type="pāda" n="a">mīnākṣicapalāṃ kāntāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāntaśaivalamūrdhajām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_55.34">
<l><seg type="pāda" n="a">phenaprahṛṣṭadaśanāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasannāṃ haṃsahāsinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rucirotpalapatrākṣīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">natabhrūṃ jalajekṣaṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.35">
<l><seg type="pāda" n="a">hradadīrghalalāṭāntāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāntāṃ śaivalamūrdhajām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīrghasrotāyatabhujām</seg> <seg type="pāda" n="d">ābhogaśravaṇāyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.36">
<l><seg type="pāda" n="a">kāraṇḍavākuṇḍalinīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīmatpaṅkajalocanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāśacāmīkaraṃ vāso</seg> <seg type="pāda" n="d">vasānāṃ haṃsalakṣaṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.37">
<l><seg type="pāda" n="a">taṭajābharaṇopetāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mīnanirmalamakhalām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāriplavaplavakṣaumāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sārasārāvanūpurām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.38">
<l><seg type="pāda" n="a">jhāṣanakrānuliptāṅgīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kūrmalakṣaṇaśobhinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nipānaśvāpadāpīḍāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nṛbhiḥ pītapayodharām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">śvāpadocchiṣṭasalilām</seg> <seg type="pāda" n="f">āśramasthānasaṃkulām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 38, D3.6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_55.38x671-1" n="*HV_55.38*671:1"><seg type="pāda" n="a">siddhārādhyamahādeva+</seg> <seg type="pāda" n="b">+sikatāliṅgamaṇḍitām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_55.38x671-2" n="*HV_55.38*671:2"><seg type="pāda" n="a">munimṛtkuṇḍikāpūra+</seg> <seg type="pāda" n="b">+samūdbhūtamahāravām (sic) |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_55.38x671-3" n="*HV_55.38*671:3"><seg type="pāda" n="a">siddhayoṣit kucasrasta+</seg> <seg type="pāda" n="b">+kuṅkumakṣodapiṅgalām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_55.38x671-4" n="*HV_55.38*671:4"><seg type="pāda" n="a">sutīrthāṃ sarvapāpaghnīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛṇāṃ tadgatacetasām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_55.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ samudrasya mahiṣīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vīkṣamāṇaḥ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cacāra ruciraṃ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">yamunām upaśobhayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.40">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ caran sa nadīṃ śreṣṭhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśa hradam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīrghaṃ yojanavistāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dustaraṃ tridaśair api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.41">
<l><seg type="pāda" n="a">gambhīram akṣobhyajalaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣkampam iva sāgaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">toyapaiḥ śvāpadais tyaktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śūnyaṃ toyacaraiḥ khagaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.42">
<l><seg type="pāda" n="a">agādhenāmbhasā pūrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">meghapūrṇam ivāmbaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">duḥkhopasarpyaṃ tīreṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">sasarpair vipulair bilaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.43">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣāraṇigatasyāgner</seg> <seg type="pāda" n="b">dhūmena pariveṣṭitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.44">
<l><seg type="pāda" n="a">upabhogaiḥ parityaktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sadbhis triṣavaṇārthibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākāśād apy asaṃcāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">khagair ākāśagocaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.45">
<l><seg type="pāda" n="a">tṛṇeṣv api patatsv apsu</seg> <seg type="pāda" n="b">jvalantam iva tejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samantād yojanaṃsāgraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tīreṣv api durāsadam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.46">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣānalena ghoreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">jvālāprajvalitaṃ hradam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vajrasyottaratas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">krośamātre nirāmaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.47">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo vai vipulaṃ hradam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agādhaṃ dyotamānaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kasyedaṃ sumahad dhradam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.48">
<l><seg type="pāda" n="a">asmin sa kāliyo nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">kālāñjanacayopamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uragādhipatiḥ sākṣād</seg> <seg type="pāda" n="d">dhrade vasati dārunaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.49">
<l><seg type="pāda" n="a">utsṛjya sāgare vāsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yo mayā vāhitaḥ purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhayāt patagarājasya</seg> <seg type="pāda" n="d">suparṇasyoragāśinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.50">
<l><seg type="pāda" n="a">teneyaṃ dūṣitā sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yamunā sāgaraṃgamā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhayāt tasyoragapater</seg> <seg type="pāda" n="d">nāyaṃ deśo niṣevyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.51">
<l><seg type="pāda" n="a">tad idaṃ dāruṇākāram</seg> <seg type="pāda" n="b">araṇyaṃ rūḍhaśāḍvalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāvarohadrumaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kīrṇaṃ nānālatādrumaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.52">
<l><seg type="pāda" n="a">rakṣitaṃ sarparājasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sacivair vanavāsibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanaṃ nirviṣayākāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣānnam iva duḥspṛśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tair āptakāribhir nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">sarvataḥ parirakṣitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.53">
<l><seg type="pāda" n="a">śaivālamalinaiś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛkṣaiḥ kṣupalatākulaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kartavyamārgau bhrājete</seg> <seg type="pāda" n="d">hradasyāsya taṭāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.54">
<l><seg type="pāda" n="a">tad asya sarparājasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kartavyo nigraho mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathevaṃ saridambhodā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavec chivajalāśayā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 54cd, D3.6,T1.2,G,M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_55.54x672" n="*HV_55.54*672"><seg type="pāda" n="a">ayaṃ ca sevyaḥ kartavyo</seg> <seg type="pāda" n="b">hradaḥ śītajalāśraya |</seg> </l>

<note>k: After *672, K2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_55.54x673" n="*HV_55.54*673"><seg type="pāda" n="a">sa saṃkarṣaṇaṃ āmantrya</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavas tv idam abravīt |</seg> </l>

<note>k: K2 cont.; Ñ2.3,V2,B1 ins. after 54; V1.3,D2 after 55; K1 after the repetition of 56ab; K4,D5 after 56ab; Ds2 cont. after *675: :k</note>
<l xml:id="xHV_55.54x674-1" n="*HV_55.54*674:1"><seg type="pāda" n="a">ātmānam ātmano vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">provāca sa priyaṃvadaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_55.54x674-2" n="*HV_55.54*674:2"><seg type="pāda" n="a">idaṃ vanaṃ nadī ceyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaraṇyam iti me matiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_55.54x674-3" n="*HV_55.54*674:3"><seg type="pāda" n="a">na nisarpanti dṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="b">sattvānīha mahītale |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_55.55">
<l><seg type="pāda" n="a">vrajopabhogyā ca śubhā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāge vai damite mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvartusukhasaṃcārā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvatīrthasukhāśrayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.56">
<l><seg type="pāda" n="a">etadarthaṃ ca vāso 'yam</seg> <seg type="pāda" n="b">vraje 'smin gopajanma ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">amīṣām utpathasthānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śāsanārthaṃ durātmanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_55.57">
<l><seg type="pāda" n="a">etaṃ kadambam āruhya</seg> <seg type="pāda" n="b">tad eṣa śiśulīlayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vinipatya hrade ghore</seg> <seg type="pāda" n="d">damayiṣyāmi kāliyam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 57, K2,Ñ2.3,V,B,Ds,D4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_55.57x675" n="*HV_55.57*675"><seg type="pāda" n="a">evaṃ kṛte bāhuvīryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">loke khyātiṃ gamiṣyati |</seg> </l>

<note>k: After *675, Ds2 cont. *674; while D3.6,S(except T3.4) ins. after 57: :k</note>
<l xml:id="xHV_55.57x676-1" n="*HV_55.57*676:1"><seg type="pāda" n="a">mama jpādatalasparśād</seg> <seg type="pāda" n="b">dīrghajīvī bhaved ayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_55.57x676-2" n="*HV_55.57*676:2"><seg type="pāda" n="a">kadambaḥ puṣpaphalavān</seg> <seg type="pāda" n="b">samārādhyaś ca matpriyaiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_55.57x676-3" n="*HV_55.57*676:3"><seg type="pāda" n="a">so 'yaṃ kadambaśikharaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaprāṇisukhāvahaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_55.57x676-4" n="*HV_55.57*676:4"><seg type="pāda" n="a">adyāpi bhrājate viṣṇoḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pādasaṃsparśaśobhayā |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) ch. 56, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_56.1">
<l><seg type="pāda" n="a">sopasṛtya nadītīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">baddhvā parikaraṃ dṛḍham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārohac capalaḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kadambaśikharaṃ yuvā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.2">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaḥ kadambaśikharāl</seg> <seg type="pāda" n="b">lambamāno 'mbudākṛtiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hradamadhye 'karoc chabdaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nipatann ambujekṣaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 2, D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_56.2x677" n="*HV_56.2*677"><seg type="pāda" n="a">nīlotpaladalaśyāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">hrade tasmin papāta ha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_56.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kṛṣṇenāvapatatā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣobhitaḥ sa mahāhradaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃprāśicyata vegena</seg> <seg type="pāda" n="d">bhidyamāna ivārṇavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tena śabdena saṃkṣubdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tatsarpabhavanaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttiṣṭhad udakāt sarpo</seg> <seg type="pāda" n="d">roṣaparyākulekṣaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sa coragapatiḥ kruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">megharāśisamaprabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato raktāntanayanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāliyaḥ samadṛśyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.6">
<l><seg type="pāda" n="a">pañcāsyaḥ pāvakocchvāsaś</seg> <seg type="pāda" n="b">calajjihvo 'nalānanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛtubhiḥ pañcabhir ghoraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śirobhiḥ parivāritaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.7">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrayitvā hradaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhogenānalavarcasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sphurann iva sa roṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">jvalann iva ca tejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.8">
<l><seg type="pāda" n="a">krodhena tajjalaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaṃ śṛtam ivābhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratiśrotāś ca bhīteva</seg> <seg type="pāda" n="d">jagāma yamunā nadī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tasya krodhāgnipūrṇena</seg> <seg type="pāda" n="f">vaktreṇābhūc ca mārutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.9">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ hradagataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">krīḍantaṃ śiśulīlayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sadhūmāḥ pannagendrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">mukhān niścerur arciṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sṛjatā tena roṣāgniṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samīpe tīrajā drumāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣaṇena bhasmasān nītā</seg> <seg type="pāda" n="d">yugāntapratimena vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya putrāś ca dārāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bhṛtyāś cānye mahoragāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vaktrebhyo viṣasaṃbhavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sadhūmāḥ pannagendrās te</seg> <seg type="pāda" n="f">nipetur amitaujasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.12">
<l><seg type="pāda" n="a">praveśitaś ca taiḥ sarpaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa kṛṣṇo bhogabandhanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niryatnacaraṇākāras</seg> <seg type="pāda" n="d">tasthau girir ivācalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.13">
<l><seg type="pāda" n="a">dadaṃśur daśanais tīkṣṇair</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣotpīḍajalāvilaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te kṛṣṇaṃ sarpapatayo</seg> <seg type="pāda" n="d">na mamāra ca vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 13, D6,S (außer T3.4,), G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_56.13x678-1" n="*HV_56.13*678:1"><seg type="pāda" n="a">saṃdaśyamāno daśanair</seg> <seg type="pāda" n="b">na cacāla sa keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_56.13x678-2" n="*HV_56.13*678:2"><seg type="pāda" n="a">vyacarat suciraṃ kālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo vai kāliye hrade |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_56.14">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare bhītā</seg> <seg type="pāda" n="b">gopālāḥ sarva eva te</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krandamānā vrajaṃ jagmur</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṣpasaṃdigdhayā girā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.15">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa mohaṃ gataḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">magno vai kāliyahrade</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhakṣyate sarparājena</seg> <seg type="pāda" n="d">tad āgacchata māciram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.16">
<l><seg type="pāda" n="a">nandagopāya vai kṣipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ballavāya nivedyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa te kṛṣyate putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarpeṇeti mahāhrade</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.17">
<l><seg type="pāda" n="a">nandagopas tu tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vajrapātopamaṃ vacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārtaḥ skhalitavikrāntas</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ jagāma hradottamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.18">
<l><seg type="pāda" n="a">sabālayuvatīvṛddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa ca saṃkarṣaṇo yuvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākrīḍaṃ pannagendrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">janas taṃ samupāgamat</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_56.19">
<l><seg type="pāda" n="a">nandagopamukhā gopās</seg> <seg type="pāda" n="b">te sarve sāśrulocanāḥ</seg> </l>
<note>k: After 19ab, D6,T1.2,G1-3.5,M1.2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_56.19abx679" n="*HV_56.19ab*679"><seg type="pāda" n="a">idaṃ kiṃ tv iti saṃbhrāntāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kasyedaṃ karma ceti vai |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hāhākāraṃ prakurvantas</seg> <seg type="pāda" n="d">tasthus tīre hradasya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.20">
<l><seg type="pāda" n="a">vrīḍitā vismitāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">śokārtāś ca punaḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kecit tu kṛṣṇa hā heti</seg> <seg type="pāda" n="d">hā dhig ity apare punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">apare hā hatāḥ smeti</seg> <seg type="pāda" n="f">rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.21">
<l><seg type="pāda" n="a">striyaś caiva yaśodāṃ tām</seg> <seg type="pāda" n="b">hā hatāsīti cukruśuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yā paśyasi priyaṃ putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarparājavaśaṃgataṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">saṃditaṃ sarpabhogena</seg> <seg type="pāda" n="f">kṛṣyamāṇaṃ yathā mṛgam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.22">
<l><seg type="pāda" n="a">aśmasāramayaṃ nūnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛdayaṃ te 'bhilakṣyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putraṃ katham imaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśode nāvadīryate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.23">
<l><seg type="pāda" n="a">duḥkhitaṃ bata paśyāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopaṃ hradāntike</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nyasya putramukhe dṛṣṭiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">niścetanam avasthitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.24">
<l><seg type="pāda" n="a">yaśodām anugacchantyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpāvāsam imaṃ hradam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviśāmo na yāsyāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvā dāmodaraṃ vinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.25">
<l><seg type="pāda" n="a">divasaḥ ko vinā sūryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vinā candreṇa kā niśā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vinā vṛṣeṇa kā gāvo</seg> <seg type="pāda" n="d">vinā kṛṣṇena ko vrajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vinā kṛṣṇaṃ na yāsyāmo</seg> <seg type="pāda" n="f">vivatsā iva dhenavaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_56.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ vilapitaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣām ca vrajavāsinām</seg> </l>
<note>k: After 26ab, Ñ2.3,V,B1.2,Ds,D3.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_56.26abx680" n="*HV_56.26ab*680"><seg type="pāda" n="a">vilāpaṃ nandagopasya</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśodāṃ rudatīṃ tathā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekabhāvaśarīrajña</seg> <seg type="pāda" n="d">ekadeho dvidhākṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">saṃkarṣaṇas tu saṃkruddho</seg> <seg type="pāda" n="f">babhāṣe kṛṣṇam avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.27">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">gopānāṃ nandivardhana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">damyatām eṣa vai kṣipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarparājo viṣāyudhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.28">
<l><seg type="pāda" n="a">ime no bāndhavās tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">tvāṃ matvā mānuṣaṃ prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paridevanti karuṇam</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve mānuṣabuddhayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tac chrutvā rauhiṇeyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vākyaṃ saṃjñāsamīritam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vikrīḍyāsphoṭayad bāhū</seg> <seg type="pāda" n="d">tad bhittvā bhogabandhanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya padbhyāṃ athākramya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhogarāśiṃ jalokṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śiro 'sya kṛṣṇo jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="d">svahastenāvanāmya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāruroha sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">madhyamaṃ tan mahac chiraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">so 'sya mūrdhni sthitaḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">nanarta rucirāṅgadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 31, D6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_56.31x681-1" n="*HV_56.31*681:1"><seg type="pāda" n="a">lāsyaṃ bahuvidhaṃ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">vidadhe tasya mūrdhani ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_56.31x681-2" n="*HV_56.31*681:2"><seg type="pāda" n="a">tasya nṛttaṃ smaran viṣṇor</seg> <seg type="pāda" n="b">harṣo 'dya mama jāyate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_56.31x681-3" n="*HV_56.31*681:3"><seg type="pāda" n="a">romṇāṃ sarveṣu gātreṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">rājann udgamayan sadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_56.32">
<l><seg type="pāda" n="a">mṛdyamānaḥ sa kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāntamūrdhā bhujaṃgamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asyaiḥ sarudhirodgāraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kātaraṃ vākyam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.33">
<l><seg type="pāda" n="a">avijñānān mayā kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">roṣo 'yaṃ saṃpradarśitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">damito 'haṃ hataviṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">vaśagas te varānana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tadājñāpaya kiṃ kuryāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sadārāpatyabāndhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kasya vā vaśatāṃ yāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">jīvitaṃ me pradīyatām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 34, D6,T1.2,G1.3.5,M1.2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_56.34x682-1" n="*HV_56.34*682:1"><seg type="pāda" n="a">namas te brahmarudrendra+</seg> <seg type="pāda" n="b">+surāsuranamaskṛta |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_56.34x682-2" n="*HV_56.34*682:2"><seg type="pāda" n="a">śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvitaṃ me pradīyatām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_56.34x682-3" n="*HV_56.34*682:3"><seg type="pāda" n="a">aparādhaṃ kṛtaṃ yat tu</seg> <seg type="pāda" n="b">mūḍhenākṛtabuddhinā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_56.34x682-4" n="*HV_56.34*682:4"><seg type="pāda" n="a">darpānvitena ca mayā</seg> <seg type="pāda" n="b">na tat saṃsmartum arhasi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_56.34x682-5" n="*HV_56.34*682:5"><seg type="pāda" n="a">prasanne tvayi deveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">vainateyo na māṃ haret |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_56.34x682-6" n="*HV_56.34*682:6"><seg type="pāda" n="a">tasmād vidhatsva yat kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā kartavyam īśvara |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_56.34x682-7" n="*HV_56.34*682:7"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā sa śirobhis tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇapādāv apūjayat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_56.35">
<l><seg type="pāda" n="a">pañcamūrdhānataṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpaṃ sarpāriketanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akruddha eva bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyuvācorageśvaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tavāsmin yamunātoye</seg> <seg type="pāda" n="b">naiva sthānaṃ dadāmy aham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gacchārṇavajalaṃ sarpa</seg> <seg type="pāda" n="d">saputraḥ sahabāndhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.37">
<l><seg type="pāda" n="a">yaś ceha bhūyo dṛśyeta</seg> <seg type="pāda" n="b">sthale vā yadi vā jale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava bhṛtyas tanūjo vā</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣipraṃ vadhyaḥ sa me bhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.38">
<l><seg type="pāda" n="a">śivaṃ cāsya jalasyāstu</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ ca gaccha mahārṇavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthāne tv iha bhaved doṣas</seg> <seg type="pāda" n="d">tavāntakaraṇo mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.39">
<l><seg type="pāda" n="a">matpadāni ca te sarpa</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā mūrdhani sāgare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">garudaḥ pannagaripus</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayi na prahariṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 39, D6,T1,G1-3,M1.2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_56.39x682A" n="*HV_56.39*682A"><seg type="pāda" n="a">evam uktas tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">patatrivaraketunā |</seg> </l>

<note>k: *682 occurs twice, after 56.34 and after 56.39; the second occurrence has been numbered *682A. :k</note>
<lg xml:id="HV_56.40">
<l><seg type="pāda" n="a">gṛhya mūrdhnā tu caraṇau</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasyoragapuṃgavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paśyatām eva gopānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagāmādarśanaṃ hradāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.41">
<l><seg type="pāda" n="a">nirjite tu gate sarpe</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇam uttīrya viṣṭhitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vismitās tuṣṭuvur gopāś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakruś caiva pradakṣiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.42">
<l><seg type="pāda" n="a">ūcuḥ sarve susaṃprītā</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopaṃ vanecarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanyo 'sy anugṛhīto 'si</seg> <seg type="pāda" n="d">yasya te putra īdṛśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.43">
<l><seg type="pāda" n="a">adyaprabhṛti gopānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāṃ ghoṣasya cānagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpatsu śaraṇaṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhuś cāyatalocanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.44">
<l><seg type="pāda" n="a">jātā śivajalā sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yamunā munisevitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvais tīrthaiḥ sukhaṃ gāvo</seg> <seg type="pāda" n="d">vicariṣyanti naḥ sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.45">
<l><seg type="pāda" n="a">vyaktam eva vayaṃ gopā</seg> <seg type="pāda" n="b">vane yat kṛṣṇam īdṛśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahadbhūtaṃ na jānīmaś</seg> <seg type="pāda" n="d">channam agnim iva vraje</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_56.46">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ te vismitāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">stuvantaḥ kṛṣṇam avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagmur gopagaṇā ghoṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devāś caitrarathaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 57, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_57.1">
<l><seg type="pāda" n="a">damite sarparāje tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇena yamunāhrade</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tam eva ceratur deśam</seg> <seg type="pāda" n="d">sahitau rāmakeśavau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.2">
<l><seg type="pāda" n="a">jagmatus tau tu saṃraktau</seg> <seg type="pāda" n="b">godhanaiḥ saha gāminau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">giriṃ govardhanaṃ ramyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevasutāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.3">
<l><seg type="pāda" n="a">govardhanasyottarato</seg> <seg type="pāda" n="b">yamunātīram āśritam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadṛśāte 'tha tau vīrau</seg> <seg type="pāda" n="d">ramyaṃ tālavanaṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tau tālaparṇapratate</seg> <seg type="pāda" n="b">ramye tālavane ratau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ceratuḥ paramaprītau</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣapotāv ivodgatau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu deśaḥ samaḥ snigdho</seg> <seg type="pāda" n="b">loṣṭapāṣāṇavarjitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">darbhaprāyasthalībhūtaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sumahān kṛṣṇamṛttikaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tālais tair vipulaskandhair</seg> <seg type="pāda" n="b">ucchritaiḥ śyāmaparvabhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">phalāgraśākhibhir bhāti</seg> <seg type="pāda" n="d">nāgahastair ivocchritaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra dāmodaro vākyam</seg> <seg type="pāda" n="b">uvāca vadatāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aho tālaphalaiḥ pakvair</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsiteyaṃ vanasthalī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.8">
<l><seg type="pāda" n="a">svādūny ārya sugandhīni</seg> <seg type="pāda" n="b">śyāmāni rasavanti ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tālapakvāni sahitau</seg> <seg type="pāda" n="d">pātayāvo laghukramau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.9">
<l><seg type="pāda" n="a">yady eṣām īdṛśo gandho</seg> <seg type="pāda" n="b">madhuro ghrānasaṃmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rasenāmṛtakalpena</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyantīti me matiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.10">
<l><seg type="pāda" n="a">dāmodaravacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">rauhiṇeyo hasann iva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pātayaṃs tālapakvāni</seg> <seg type="pāda" n="d">cālayām āsa tāṃs tarūn</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tat tu tālavanaṃ nṝṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">asevyaṃ duratikramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirmāṇabhūtam iriṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">puruṣādālayopamam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 11, D6,T1.2,G1.3-5,M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_57.11x683-1" n="*HV_57.11*683:1"><seg type="pāda" n="a">pāṣāṇair atha rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">bahubhiḥ parvatopamaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_57.11x683-2" n="*HV_57.11*683:2"><seg type="pāda" n="a">pakvāni caiva rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">pātayām āsa kāmataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_57.12">
<l><seg type="pāda" n="a">dāruṇo dhenuko nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">daityo gardabharūpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kharayūthena mahatā</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛtaḥ samupasevate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tat talavanaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gardabhaḥ parirakṣati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛpakṣiśvāpadagaṇāṃs</seg> <seg type="pāda" n="d">trāsayānaḥ sa durmatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tālaśabdaṃ sa taṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃghuṣṭaṃ phalapātane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāmarṣayata saṃkruddhas</seg> <seg type="pāda" n="d">tālasvanam iva dvipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.15">
<l><seg type="pāda" n="a">śabdānusārī saṃkruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">darpāviddhasaṭānanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stabdhākṣo heṣitapaṭuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">khurair nirdārayan mahīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.16">
<l><seg type="pāda" n="a">āviddhapuccho hṛṣito</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāttānana ivāntakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpatann eva dadṛśe</seg> <seg type="pāda" n="d">rauhiṇeyam avasthitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tālānāṃ tam adho dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sa dhvajākāram avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rauhiṇeyaṃ kharo duṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">so 'daśad daśanāyudhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.18">
<l><seg type="pāda" n="a">padbhyām ubhābhyāṃ ca punaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paścimābhyāṃ parāṅmukhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghānorasi daityaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">rauhiṇeyaṃ nirāyudham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyām eva sa jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">padbhyāṃ taṃ daityagardabham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvarjitamukhaskandhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prairayat tālamūrdhani</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sa bhagnorukaṭignīvo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagnapṛṣṭho durākṛtiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kharas tālaphalaiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">papāta dharaṇītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.21">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ gatāsuṃ gataśrīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">patitaṃ vīkṣya gardabham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jñātīṃs tathāparāṃs tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">cikṣepa tṛṇarājani</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 21, T1.2,G1.2.5,M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_57.21x684" n="*HV_57.21*684"><seg type="pāda" n="a">te sarve tālapakvaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nipetur dharaṇītale |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_57.22">
<l><seg type="pāda" n="a">sā bhūr gardabhadehaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tālapakvaiś ca pātitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhāse channajaladā</seg> <seg type="pāda" n="d">dyaur ivāvyaktaśāradī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin gardabhadaiteya tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sānuge vinipātite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ramyaṃ tālavanaṃ tadd hi</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūyo ramyataraṃ babhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.24">
<l><seg type="pāda" n="a">vipramuktabhayaṃ śubhraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viviktākāradarśanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caranti sma sukhaṃ gāvas</seg> <seg type="pāda" n="d">tattālavanam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.25">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pravyāhṛtāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">gopā vananivāsinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vītaśokā vanaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">cañcūryante sma te sukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_57.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sukhaṃ prakīrṇāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">goṣu nāgendravikramau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">drumaparṇāsane kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">tau yathārhaṃ niṣidatuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 58, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_58.1">
<l><seg type="pāda" n="a">atha tau jātaharṣau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasutāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tattālavanam utsṛjya</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūyo bhāṇḍīraṃ āgatau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.2">
<l><seg type="pāda" n="a">cārayantau vivṛddhāni</seg> <seg type="pāda" n="b">godhanāni śubhānanau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sphītasasyaprarūḍhāni</seg> <seg type="pāda" n="d">vīkṣamāṇau vanāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.3">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣvedayantau pragāyantau</seg> <seg type="pāda" n="b">pracinvantau ca pādapān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāmabhir vyāharantau ca</seg> <seg type="pāda" n="d">savatsā gāḥ paraṃtapau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.4">
<l><seg type="pāda" n="a">niryogapāśair āsaktau</seg> <seg type="pāda" n="b">skandhābhyām śubhalakṣaṇau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanamālākṛtoraskau</seg> <seg type="pāda" n="d">bālaśṛṅgāv ivarṣabhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.5">
<l><seg type="pāda" n="a">suvarṇāñjanavarṇābhāv</seg> <seg type="pāda" n="b">anyonyasadṛśāmbarau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahendrāyudhasaṃsaktau</seg> <seg type="pāda" n="d">śuklakṛṣṇāv ivāmbudau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.6">
<l><seg type="pāda" n="a">kuśāgrakusumānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">karṇapūramanoramau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanamārgeṣu kurvāṇau</seg> <seg type="pāda" n="d">vanyaveṣadharāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.7">
<l><seg type="pāda" n="a">govardhanasyānucarau</seg> <seg type="pāda" n="b">vane sānucarau ca tau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ceratur lokasiddhābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">krīḍābhir aparājitau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv enaṃ mānuṣīṃ dīkṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vahantau surapūjitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tajjātiguṇayuktābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">krīḍābhiś ceratur vanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tau tu bhāṇḍīram ucite</seg> <seg type="pāda" n="b">kāle krīḍānuvartinau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptau paramaśākhāḍhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nyagrodhaṃ śākhināṃ varam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra spandolikābhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhamārgaiś ca daṃśitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśmabhiḥ kṣepaṇīyaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tau vyāyāmam akurvatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.11">
<l><seg type="pāda" n="a">yuddhamārgaiś ca vividhair</seg> <seg type="pāda" n="b">gopālaiḥ sahitāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">muditau siṃhavikrāntau</seg> <seg type="pāda" n="d">yathākāmaṃ viceratuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tayo ramayator evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tallipsur asurottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pralambo 'bhyāgamat teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">chidrānveṣī tayos tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.13">
<l><seg type="pāda" n="a">gopālaveṣam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vanyapuṣpavibhūṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lobhayānaḥ sa tau vīrau</seg> <seg type="pāda" n="d">hāsyaiḥ krīḍanakais tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.14">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'vagāhata niḥśaṅkas</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ madhyam amānuṣaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānuṣaṃ vapur āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">pralambo dānavottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.15">
<l><seg type="pāda" n="a">prakrīḍitāś ca te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">saha tenāmarāriṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopālavapuṣaṃ gopā</seg> <seg type="pāda" n="d">manyamānāḥ svabāndhavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu chidrāntaraprepsuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pralambo gopatāṃ gataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭiṃ paridadhe kṛṣṇe</seg> <seg type="pāda" n="d">rauhiṇeye ca dāruṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.17">
<l><seg type="pāda" n="a">aviṣahyaṃ tato matvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇam adbhutavikramamḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rauhiṇeyavadhe yatnam</seg> <seg type="pāda" n="d">akarod dānavottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.18">
<l><seg type="pāda" n="a">hariṇākrīḍanaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">bālakrīḍanakaṃ tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prakrīḍitāś ca te sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">dvau dvau yugapad utpatan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.19">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaḥ śrīdāmasahitaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pupluve gopasūnunā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkarṣaṇas tu plutavān</seg> <seg type="pāda" n="d">pralambena sahānaghaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.20">
<l><seg type="pāda" n="a">gopālās tv apare dvaṃdvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopālair aparaiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradrutā laṅghayanto vai</seg> <seg type="pāda" n="d">te 'nyonyaṃ laghuvikramāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.21">
<l><seg type="pāda" n="a">śrīdāmam ajayat kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pralambaṃ rohiṇīsutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopālaiḥ kṛṣṇapakṣīyair</seg> <seg type="pāda" n="d">gopālās tv apare jitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.22">
<l><seg type="pāda" n="a">te vāhayantas tv anyonyam</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃharṣāt sahasā drutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāṇḍīraskandham uddiśya</seg> <seg type="pāda" n="d">maryādāṃ punar āgaman</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.23">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃkarṣaṇaṃ tu skandhena</seg> <seg type="pāda" n="b">śīghram utkṣipya dānavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">drutaṃ jagāma vimukhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sacandra iva toyadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 23, K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_58.23x685-1" n="*HV_58.23*685:1"><seg type="pāda" n="a">aviṣahyaṃ manyamānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ dānavapuṃgavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_58.23x685-2" n="*HV_58.23*685:2"><seg type="pāda" n="a">vahan drutataraṃ prāgād</seg> <seg type="pāda" n="b">avarohaṇataḥ param |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_58.24">
<l><seg type="pāda" n="a">sa bhāram asahaṃs tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">rauhiṇeyasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vavṛdhe sumahākāyaś</seg> <seg type="pāda" n="d">candrākrānta ivāmbudaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sa bhāṇḍīravaṭaprakhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dagdhāñjanagiriprabham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svaṃ vapur darśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">pralambo dānavottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.26">
<l><seg type="pāda" n="a">pañcastabakayuktena</seg> <seg type="pāda" n="b">mukuṭenārkavarcasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīpyamānānano daityaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sūryākrānta ivāmbudaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.27">
<l><seg type="pāda" n="a">mahānano mahāgrīvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">umahān antakopamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">raudraḥ śakaṭacakrākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">nāmayaṃs caraṇaiḥ kṣitim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.28">
<l><seg type="pāda" n="a">sragdāmalambābharaṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pralambāmbarabhūṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhīraḥ pralambaḥ prayayau</seg> <seg type="pāda" n="d">toyalamba ivāmbudaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sa jahāraiva vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">rauhiṇeyaṃ mahāsuraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāgaropaplavagataṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtsnaṃ lokam ivāntakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.30">
<l><seg type="pāda" n="a">hriyamāṇaḥ pralambena</seg> <seg type="pāda" n="b">sa tu saṃkarṣaṇo yuvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uhyamāna ivaikena</seg> <seg type="pāda" n="d">kālameghena candramāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.31">
<l><seg type="pāda" n="a">sa saṃdigdham ivātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mene saṃkarṣaṇas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityaskandhagataḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ cedam uvāca ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.32">
<l><seg type="pāda" n="a">hriye 'haṃ kṛṣṇa daityena</seg> <seg type="pāda" n="b">parvatodagravarcasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradarśayitvā mahatīm</seg> <seg type="pāda" n="d">māyāṃ mānuṣarūpiṇīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.33">
<l><seg type="pāda" n="a">katham asya mayā kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śāsanaṃ duṣṭacetasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pralambasya pravṛddhasya</seg> <seg type="pāda" n="d">darpād dviguṇavarcasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tam āha sasmitaṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāmnā harṣakalena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhijño rauhiṇeyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛttasya ca balasya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.35">
<l><seg type="pāda" n="a">aho 'yaṃ mānuṣo bhāvo</seg> <seg type="pāda" n="b">vyaktam evānugṛhyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yas tvaṃ jaganmayaṃ guhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">guhyād guhyataraṃ gataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.36">
<l><seg type="pāda" n="a">smarārya tanum ātmānam</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ tvaṃ viparyaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avagacchātmanātmānam</seg> <seg type="pāda" n="d">samudrāṇāṃ samāgame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.37">
<l><seg type="pāda" n="a">purātanānāṃ devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇaḥ salilasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ātmavṛttapravṛttāni</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃsmarādyaṃ ca vai vapuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.38">
<l><seg type="pāda" n="a">śiraḥ khaṃ te jalaṃ mūrtiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣamā bhūr dahano mukham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāyur lokāyur ucchvāso</seg> <seg type="pāda" n="d">manaḥsraṣṭā manus tava</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_58.39">
<l><seg type="pāda" n="a">sahasrāsyaḥ sahasrāṅgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasracaraṇekṣaṇaḥ</seg> </l>
<note>k: After 39ab Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_58.39abx686" n="*HV_58.39ab*686"><seg type="pāda" n="a">sahasraśīrṣo viśvātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">śatajihvaḥ śatodaraḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasrapatranābhas tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sahasrāṃśudharo 'rihā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.40">
<l><seg type="pāda" n="a">yat tvayā darśitaṃ loke</seg> <seg type="pāda" n="b">tat paśyanti divaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat tvayā noktapūrvaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="d">kas tad anveṣṭum arhati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.41">
<l><seg type="pāda" n="a">yad veditavyaṃ loke 'smiṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tat tvayā samudāhṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viditaṃ yat tavaikasya</seg> <seg type="pāda" n="d">devā api na tad viduḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.42">
<l><seg type="pāda" n="a">ātmajaṃ te vapur vyomni</seg> <seg type="pāda" n="b">na paśyanty ātmasaṃbhavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat tu te kṛtrimaṃ rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tad arcanti divaukasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 42cd T3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_58.42x687" n="*HV_58.42*687"><seg type="pāda" n="a">yasya caivaṃvidhaṃ rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paśyanti tridivaukasaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_58.43">
<l><seg type="pāda" n="a">davair na dṛṣṭaś cāntas te</seg> <seg type="pāda" n="b">tenānanta iti smṛta</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaṃ hi sūkṣmo mahān ekaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sūkṣmair api durāsadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.44">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayy eva parvatastambhā</seg> <seg type="pāda" n="b">śāśvatī jagatī sthitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acalā prāṇināṃ yonir</seg> <seg type="pāda" n="d">dhārayaty akhilaṃ jagat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.45">
<l><seg type="pāda" n="a">catuḥsāgarabhogas tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cāturvarṇyavibhāgavit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caturyugeśo lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cāturhotraphalāśanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.46">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā tvam asi lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tathāhaṃ tac ca me matam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ubhāv ekaśarīrau svo</seg> <seg type="pāda" n="d">jagadarthe dvidhā kṛtau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 46 Ñ2.3,V2.3,BDs,D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_58.46x688" n="*HV_58.46*688"><seg type="pāda" n="a">ahaṃ vā śāśvataḥ kṛṣṇas</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ vā śeṣaḥ purātanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_58.47">
<l><seg type="pāda" n="a">lokānāṃ śāśvato devas</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ hi śeṣaḥ sanātanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvayor dehamātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">dvidhedaṃ dhāryate jagat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.48">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ yaḥ sa bhavān eva</seg> <seg type="pāda" n="b">yas tvaṃ so 'haṃ sanātanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvāv eva vihitau hy āvām</seg> <seg type="pāda" n="d">ekadehau mahābalau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.49">
<l><seg type="pāda" n="a">tadāsse mūḍhavat kiṃ tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāg enaṃ jahi dānavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mūrdhni devaripuṃ deva</seg> <seg type="pāda" n="d">vajrakalpena muṣṭinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.50">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃsmāritaḥ sa kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">rauhiṇeyaḥ purātanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa balena tadā pūrṇas</seg> <seg type="pāda" n="d">trailokyāntaracāriṇā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 50cd, T3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_58.50x689" n="*HV_58.50*689"><seg type="pāda" n="a">balenāyujyata tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">mahatānyena dīptimān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_58.51">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pralambaṃ durvṛttaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">subaddhena mahābhujaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">muṣṭinā vajrakalpena</seg> <seg type="pāda" n="d">mūrdhni vīraḥ samāhanat</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_58.52">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyottamāṅgaṃ sve kāye</seg> <seg type="pāda" n="b">vikapālaṃ viveśa ha</seg> </l>
<note>k: For 52ab, T3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_58.52abx690" n="*HV_58.52ab*690"><seg type="pāda" n="a">tena muṣṭiprahāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kapālaṃ tad dvidhābhavat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jānudbhyāṃ jagatīṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">gatāsuḥ sa jagāma ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.53">
<l><seg type="pāda" n="a">jagatyāṃ vinikīrṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya rūpam abhūt tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pralambasyāmbarasthasya</seg> <seg type="pāda" n="d">meghasyeva vidīryataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.54">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya bhagnottamāṅgasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dehāt susrāva śoṇitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahugairikasaṃyuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śailaśṛṅgād ivodakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.55">
<l><seg type="pāda" n="a">sa nihatya pralambaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃhṛtya balam ātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paryaṣvajata kṛṣṇaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">rauhiṇeyaḥ pratāpavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58.56">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ tu kṛṣṇaś ca gopāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">divisthāś ca divaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tuṣṭuvur nihate daitye</seg> <seg type="pāda" n="d">jayāśīrbhir mahābalam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_58.57">
<l><seg type="pāda" n="a">balenāyaṃ hato daityo</seg> <seg type="pāda" n="b">bālenākliṣṭakarmaṇā</seg> </l>
<note>k: After 57ab Ś1 K1.3 Ñ2 V2 Dn Ds1 (marg.) Ds2 D4.5 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_58.57abx691" n="*HV_58.57ab*691"><seg type="pāda" n="a">vicaranty aśarīriṇyo</seg> <seg type="pāda" n="b">vācaḥ surasamīritāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baladeveti nāmasya</seg> <seg type="pāda" n="d">devaiś coktaṃ divi sthitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_58">
<l><seg type="pāda" n="a">balaṃ tu baladevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā bhuvi janā viduḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karmajaṃ nihate daitye</seg> <seg type="pāda" n="d">devair api durāsade</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 59, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>
<lg xml:id="HV_59.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tayoḥ pravṛttayor evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya ca balasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vane vicarator māsau</seg> <seg type="pāda" n="d">vyatiyātau sma vārṣikau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.2">
<l><seg type="pāda" n="a">vrajam ājagmatus tau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vraje śuśruvatus tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptaṃ śakramahaṃ vīrau</seg> <seg type="pāda" n="d">gopāṃś cotsavalālasān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.3">
<l><seg type="pāda" n="a">kautūhalād idaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ provāca tatra vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ko 'yaṃ śakramaho nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">yena vo harṣa āgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra vṛddhatamas tv eko</seg> <seg type="pāda" n="b">gopo vākyam uvāca ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrūyatāṃ tāta śakrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yadarthaṃ maha iṣyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.5">
<l><seg type="pāda" n="a">devānām īśvaraḥ śakro</seg> <seg type="pāda" n="b">meghānāṃ cārisūdana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya cāyaṃ kratuḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">lokapālasya śāśvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tena saṃcoditā meghās</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyāyudhavibhūṣitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyaivājñākarāḥ sasyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">janayanti navāmbubhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.7">
<l><seg type="pāda" n="a">meghasya payaso dātā</seg> <seg type="pāda" n="b">puruhūtaḥ puraṃdaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃprahṛṣṭaḥ sa bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="d">prīṇayaty akhilaṃ jagat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tena saṃpāditaṃ sasyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vayam anye ca mānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vartayāmopabhujjānās</seg> <seg type="pāda" n="d">tarpayāmaś ca devatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.9">
<l><seg type="pāda" n="a">devo varṣati lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ sasyaṃ pravartate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivyāṃ tarpitāyāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sāmṛtaṃ lakṣyate jagat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.10">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣīravatya imā gāvo</seg> <seg type="pāda" n="b">vatsavatyaś ca nirvṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena saṃvardhitā gāvas</seg> <seg type="pāda" n="d">tṛṇaiḥ puṣṭāḥ sapuṃgavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.11">
<l><seg type="pāda" n="a">nāsasyā nātṛṇā gāvo</seg> <seg type="pāda" n="b">na bubhukṣārdito janaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛśyate yatra dṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṭimanto balāhakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.12">
<l><seg type="pāda" n="a">dudoha savitur gā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">śakro divyāḥ payasvalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāḥ kṣaranti navaṃ kṣīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">medhyaṃ meghaughadhāritam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.13">
<l><seg type="pāda" n="a">vāyvīritaṃ tu megheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">karoti ninadaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">javenāvarjitaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">garjatīti janā viduḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya caivohyamānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vātayuktair balāhakaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vajrāśanisamāḥ śabdā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavanty agamabhedinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 14cd, D6 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_59.14x692" n="*HV_59.14*692"><seg type="pāda" n="a">vajrāśanisamāñ śabdān</seg> <seg type="pāda" n="b">garjanto gagane sthitāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_59.15">
<l><seg type="pāda" n="a">taj jalaṃ vajraniṣpeṣair</seg> <seg type="pāda" n="b">vimuñcati nabhogatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahubhiḥ kāmagair meghaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śakro bhṛtyair iveśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.16">
<l><seg type="pāda" n="a">kvacid durdinasaṃkāśaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kvacic channābhrasaṃsthitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kvacic chīkaramuktābhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kurvadbhir gaganaṃ ghanaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3,V,B,D2.3,T3 ins. after 16ab; Ds after 16: :k</note>
<l xml:id="xHV_59.16x693-1" n="*HV_59.16*693:1"><seg type="pāda" n="a">kvacidbhinnāñjanākāraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kvacicchīkaravarṣibhiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_59.16x693-2" n="*HV_59.16*693:2"><seg type="pāda" n="a">maṇḍayaty eva devendro</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvam eva nabho ghanaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_59.17">
<l><seg type="pāda" n="a">evam etat payo dugdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gobhiḥ sūryasya vāridaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parjanyaḥ sarvalokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavāya bhuvi varṣati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 17, K,Ñ2.3,V,B,D (except D6,),T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_59.17x694" n="*HV_59.17*694"><seg type="pāda" n="a">yasmāt prāvṛḍ iyaṃ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śakrasya bhuvi bhāvinī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_59.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve śakraṃ mudā yutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahaiḥ sureśam arcanti</seg> <seg type="pāda" n="d">vayam anye ca mānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.19">
<l><seg type="pāda" n="a">gopavṛddhasya vacanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā śakraparigrahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabhāvajño 'pi śakrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vākyaṃ dāmodaro 'bravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.20">
<l><seg type="pāda" n="a">vayaṃ vanacarā gopa</seg> <seg type="pāda" n="b">gopā godhanajīvinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāvo 'smaddaivataṃ viddhi</seg> <seg type="pāda" n="d">girayaś ca vanāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.21">
<l><seg type="pāda" n="a">karṣakāṇāṃ kṛṣir vṛttiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paṇyaṃ vipaṇijīvinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asmākaṃ gauḥ parā vṛttir</seg> <seg type="pāda" n="d">etat traividhyam ucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vidyayā yo yayā yuktas</seg> <seg type="pāda" n="f">tasya sā daivataṃ param</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 21, Ñ2.3 V B1.2 Dn Ds T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_59.21x695" n="*HV_59.21*695"><seg type="pāda" n="a">saiva pūjyārcanīyā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saiva tasyopakāriṇī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_59.22">
<l><seg type="pāda" n="a">yo 'nyasya phalam aśnānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">karoty anyasya satkriyām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvāv anarthau sa labhate</seg> <seg type="pāda" n="d">pretya ceha ca mānavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.23">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣyantāḥ prathitāḥ sīmāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sīmāntaṃ śrūyate vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanāntā girayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">sā cāsmākaṃ gatir dhruvā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.24">
<l><seg type="pāda" n="a">śrūyante girayaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">vane 'smin kāmarūpiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviśya tās tās tanavo</seg> <seg type="pāda" n="d">ramante sveṣu sānuṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.25">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūtvā kesariṇaḥ siṃhā</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāghrāś ca nakhināṃ varāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanāni svāni rakṣanti</seg> <seg type="pāda" n="d">trāsayanto drumacchidaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.26">
<l><seg type="pāda" n="a">yadā caiṣāṃ vikurvanti</seg> <seg type="pāda" n="b">te vanālayajīvinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghnanti tān eva durvṛttān</seg> <seg type="pāda" n="d">pauruṣādena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.27">
<l><seg type="pāda" n="a">mantrayajñaparā viprāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sītāyajñāś ca karṣakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">giriyajñā vayaṃ gopā</seg> <seg type="pāda" n="d">ijyo 'smābhir girir vane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tan mahyaṃ rocate gopā</seg> <seg type="pāda" n="b">giriyajñaṃ vayaṃ vane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kurmaḥ kṛtvā sukhaṃ sthānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pādape vātha vā girau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra hatvā paśūn medhyān</seg> <seg type="pāda" n="b">vitatyāyatane kṛte</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvaghoṣasya saṃdohaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kriyatāṃ kiṃ vicāryate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.30">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ śaratkusumāpīḍāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parivārya pradakṣiṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāvo girivaraṃ sarvās</seg> <seg type="pāda" n="d">tato yāntu vanaṃ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.31">
<l><seg type="pāda" n="a">prāptā kileyaṃ hi gavāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svāduvīryatṛṇā guṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaratpramuditā ramyā</seg> <seg type="pāda" n="d">gatameghajalāśayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.32">
<l><seg type="pāda" n="a">priyakaiḥ puṣpitair gauraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śyāmaṃ bāṇavanaiḥ kvacit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṭhoratṛṇam ābhāti</seg> <seg type="pāda" n="d">nirmayūrarutaṃ vanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.33">
<l><seg type="pāda" n="a">vimalā vijalā vyomni</seg> <seg type="pāda" n="b">vibalākā vividyutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vivartante jaladharā</seg> <seg type="pāda" n="d">vimadā iva kuñjarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.34">
<l><seg type="pāda" n="a">paṭunā meghavātena</seg> <seg type="pāda" n="b">vārṣikeṇāvakampitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parṇotkaraghanāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">prasādaṃ yānti pādapāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 34, T2 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_59.34x696-1" n="*HV_59.34*696:1"><seg type="pāda" n="a">vinā ca meghanādena</seg> <seg type="pāda" n="b">nirmayūrarutaṃ vanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_59.34x696-2" n="*HV_59.34*696:2"><seg type="pāda" n="a">nadyo bahuvidhākārā</seg> <seg type="pāda" n="b">jalaṃ svacchaṃ vahanti ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_59.35">
<l><seg type="pāda" n="a">sitavarṇāmbudoṣṇīṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">haṃsacāmaravījitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrṇacandrāmalacchatraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sābhiṣekam ivāmbaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.36">
<l><seg type="pāda" n="a">haṃsair vihasitānīva</seg> <seg type="pāda" n="b">sumutkuṣṭāni sārasaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvāṇi tanutāṃ yānti</seg> <seg type="pāda" n="d">jalāni jaladakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.37">
<l><seg type="pāda" n="a">cakravākastanataṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pulinaśroṇimaṇḍalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">haṃsalakṣaṇahāsinyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">patiṃ yānti samudragāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.38">
<l><seg type="pāda" n="a">kumudotphullam udakaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tārābhiś catram ambaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samam abhyutsmayantīva</seg> <seg type="pāda" n="d">śarvarīṣv itaretaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.39">
<l><seg type="pāda" n="a">mattakrauñcāvaghuṣṭeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">kalamāpakvapāṇḍuṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirviṣṭaramaṇīyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">vaneṣu ramate manaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.40">
<l><seg type="pāda" n="a">puṣkariṇyas taḍāgāni</seg> <seg type="pāda" n="b">vāpyaś ca vikacotpalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kedārāḥ saritaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">sarāṃsi ca śriyājvalan</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_59.41">
<l><seg type="pāda" n="a">paṅkajāni ca padmāni</seg> <seg type="pāda" n="b">tathānyāni sitāni ca</seg> </l>
<note>k: For 41ab, G3-5 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_59.41x697" n="*HV_59.41*697"><seg type="pāda" n="a">śriyā jvalatpaṅkajāni</seg> <seg type="pāda" n="b">tāmrāṇi ca sitāni ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpalāni ca nīlāni</seg> <seg type="pāda" n="d">bhejire vārijāṃ śriyam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.42">
<l><seg type="pāda" n="a">madaṃ jahuḥ sitāpāṅgā</seg> <seg type="pāda" n="b">mandaṃ vavṛdhire 'nilāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhavad vyabhramākāśam</seg> <seg type="pāda" n="d">abhūc ca nibhṛto rṇavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.43">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛtuparyāyaśithilair</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛttanṛttasamujjhitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayūrāṅgaruhair bhūmir</seg> <seg type="pāda" n="d">bahunetreva lakṣyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.44">
<l><seg type="pāda" n="a">svapaṅkamalinais tīraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāśapuṣpalatākulaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">haṃsasārasavinyāsair</seg> <seg type="pāda" n="d">yamunā yāti saṃyatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.45">
<l><seg type="pāda" n="a">kalamāpakvasasyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">kedāreṣu vaneṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sasyādā jalajādāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">mattā viruruvuḥ khagāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.46">
<l><seg type="pāda" n="a">siṣicur yāni jaladā</seg> <seg type="pāda" n="b">jalena jaladāgame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāni śaṣpāṇy abālāni</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṭhinatvaṃ gatāni vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tyaktvā meghamayaṃ vāsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaradguṇavidīpitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa vītamale vyomni</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛṣṭo vasati candramāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.48">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣīriṇyo dviguṇaṃ gāvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pramattā dviguṇaṃ vṛṣāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanānāṃ dviguṇā lakṣmīḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sasyair guṇavatī mahī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.49">
<l><seg type="pāda" n="a">jyotīṃṣi ghanamuktāni</seg> <seg type="pāda" n="b">padmavanti jalāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manāṃsi ca manuṣyāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prasādam upayānti vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.50">
<l><seg type="pāda" n="a">asṛjat savitā vyomni</seg> <seg type="pāda" n="b">nirmuktajalade bhṛśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaratprajvalitaṃ tejas</seg> <seg type="pāda" n="d">tīkṣṇaraśmir viśoṣayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.51">
<l><seg type="pāda" n="a">nīrājayitvā sainyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">niryānti vijigīṣavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyonyarāṣṭrābhimukhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pārthivāḥ pṛthivīkṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.52">
<l><seg type="pāda" n="a">bandhujīvābhitāmrāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">baddhapaṅkavatīṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manas tiṣṭhati kāntāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">citrāsu vanarājiṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.53">
<l><seg type="pāda" n="a">vaneṣu ca virājante</seg> <seg type="pāda" n="b">pādapā vanaśobhinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asanāh saptaparṇāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kovidārāś ca puṣpitāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_59.54">
<l><seg type="pāda" n="a">iṣusāhvā nikumbhāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">priyakāḥ svarṇakās tathā</seg> </l>
<note>k: For 54ab, D6 T1.2 G M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_59.54abx698" n="*HV_59.54ab*698"><seg type="pāda" n="a">ikṣusasyā nikupyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">priyaṅguś ca viśeṣataḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sṛmarāḥ picukāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">ketakyaś ca samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.55">
<l><seg type="pāda" n="a">vrajepu ca viśeṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">gargarodgārahāsiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaratprakāśayoṣeva</seg> <seg type="pāda" n="d">goṣṭheṣv aṭati rūpiṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.56">
<l><seg type="pāda" n="a">nūnaṃ tridaśalokasthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">meghakālasukhoṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">patatriketanaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bodhayanti divaukasaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_59.57">
<l><seg type="pāda" n="a">śarady evaṃ susasyāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāptāyāṃ prāvṛṣaḥ kṣaye</seg> </l>
<note>k: V3,B1 ins. after 57ab; V2,D2-5 after 56ab; Dn,Ds2 after 53: :k</note>
<l xml:id="xHV_59.57x699-1" n="*HV_59.57*699:1"><seg type="pāda" n="a">nīlacandrārkavarṇaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">racitaṃ bahubhir dvijaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_59.57x699-2" n="*HV_59.57*699:2"><seg type="pāda" n="a">phalaiḥ pravālaiś ca ghanam</seg> <seg type="pāda" n="b">indracāpaghanopamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_59.57x699-3" n="*HV_59.57*699:3"><seg type="pāda" n="a">bhavanākāraviṭapaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">latāparam amaṇḍitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_59.57x699-4" n="*HV_59.57*699:4"><seg type="pāda" n="a">viśālamūlāvanataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pavanābhogamaṇḍitam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arcayāma giriṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gāś caiva saviśeṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.58">
<l><seg type="pāda" n="a">sāvataṃsair viṣāṇaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">barhāpīḍaiś ca daṃśitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghaṇṭābhiś ca pralambābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">puṣpaiḥ śāradikais tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.59">
<l><seg type="pāda" n="a">śivāya gāvaḥ pūjyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">giriyajñaḥ pravartatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūjyantāṃ tridaśaiḥ śakro</seg> <seg type="pāda" n="d">girir asmābhir ijyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.60">
<l><seg type="pāda" n="a">kāriṣyāmi goyajñaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balād api na saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadāsti mayi vaḥ prītir</seg> <seg type="pāda" n="d">yadi vā suhṛdo vayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_59.61">
<l><seg type="pāda" n="a">gāvo hi pūjyāḥ satataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">syāt tu sāmnā bhavet prītir</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavatāṃ vaibhavāya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tata etan mama vacaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">kriyatām avicāritam</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 60, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyaṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_60.1">
<l><seg type="pāda" n="a">dāmodaravacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛṣṭās te goṣu jīvinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadvāg amṛtam ākhyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyūcur aviśaṅkayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tavaiṣā bāla mahatī</seg> <seg type="pāda" n="b">gopānāṃ harṣavardhinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prīṇayaty eva naḥ sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">buddhir vṛddhikarī nṛṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṃ gatis tvaṃ ratiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ vettā tvaṃ parāyaṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhayeṣv abhayadas tvaṃ nas</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ caiva suhṛdāṃ suhṛt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tvatkṛte kṛṣṇa ghoṣo 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣemo muditagokulaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtsno vasati śāntārir</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā svargagatas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.5">
<l><seg type="pāda" n="a">janmaprabhṛti divyais tair</seg> <seg type="pāda" n="b">vikrāntair bhuvi duṣkaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">boddhavyāc cābhimānāc ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vismitāni manāṃsi naḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.6">
<l><seg type="pāda" n="a">balena ca parārdhyena</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśasā vikrameṇa ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttamas tvaṃ ca martyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">deveṣv iva puraṃdaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 6, K, Ñ2.3,V,B,D (except D3),T1.3.4,G,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_60.6x700-1" n="*HV_60.6*700:1"><seg type="pāda" n="a">pratāpena ca tīkṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">dīptyā pūrṇatayāpi ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_60.6x700-2" n="*HV_60.6*700:2"><seg type="pāda" n="a">uttamas tvaṃ ca martyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">deveṣv iva divākaraḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_60.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kāntyā lakṣmyā prasādena</seg> <seg type="pāda" n="b">vadanena smitena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttamas tvaṃ ca martyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">deveṣv iva niśākaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.8">
<l><seg type="pāda" n="a">veṣeṇa vapuṣā caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bālyena caritena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">syāt te śaktidharas tulyo</seg> <seg type="pāda" n="d">na tu kaścana mānuṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.9">
<l><seg type="pāda" n="a">yat tvayābhihitaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">giriyajñaṃ prati prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kas tal laṅghayituṃ śakto</seg> <seg type="pāda" n="d">velām iva mahodadheḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sthitaḥ śakramahas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīmān girimahas tv ayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvatpraṇīto 'dya gopānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gavāṃ hetoḥ pravartatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.11">
<l><seg type="pāda" n="a">bhojanāny upakalpyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">payasaḥ peśalāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kumbhāś ca viniveśyantām</seg> <seg type="pāda" n="d">udapāneṣu śobhanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">lehyasya pāyasasyārthe</seg> <seg type="pāda" n="f">droṇyaś ca vipulāyatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.12">
<l><seg type="pāda" n="a">bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tat sarvam upanīyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhājanāni ca māṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="d">nyasyantām odanasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">trirātraṃ caiva saṃdohaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">sarvaghoṣasya gṛhyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.13">
<l><seg type="pāda" n="a">viśasyantāṃ ca paśavo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojyā ye mahiṣādayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pravartatāṃ ca yajño 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvagopasusaṃkulaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.14">
<l><seg type="pāda" n="a">ānandajanano ghoṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">mahān muditagokulaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tūryapraṇādaghoṣaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣabhāṇāṃ ca garjitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.15">
<l><seg type="pāda" n="a">hambhāravaiś ca vatsānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopānāṃ harṣavardhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadhihrado ghṛtāvartaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">payaḥkulyāsamākulaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.16">
<l><seg type="pāda" n="a">māṃsarāśipraklṛptāḍhyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prakāśaudanaparvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃprāvartata yajñaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">girer gobhiḥ samākulaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tuṣṭagopajanākīrṇo</seg> <seg type="pāda" n="f">gopanārīmanoharaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 16, K3, Dn, D2.5 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_60.16x701-1" n="*HV_60.16*701:1"><seg type="pāda" n="a">bhakṣyāṇāṃ rāśayas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">śataśaś copakalpitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_60.16x701-2" n="*HV_60.16*701:2"><seg type="pāda" n="a">gandhamālyaiś ca vividhair</seg> <seg type="pāda" n="b">dhūpair uccāvacais tathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_60.17">
<l><seg type="pāda" n="a">athādhiśritaparyante</seg> <seg type="pāda" n="b">paryāpte yajñasaṃvidhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñaṃ gires tithau saumye</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrur gopā dvijaiḥ saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.18">
<l><seg type="pāda" n="a">yajanānte tad annaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tat payo dadhi cottamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māṃsaṃ ca māyayā kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">girir bhūtvā samaśnute</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 18, D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_60.18x702" n="*HV_60.18*702"><seg type="pāda" n="a">īdṛśaṃ hy abhavat tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">gopānāṃ bharatarṣabha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_60.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tarpitāś cāpi viprāgryās</seg> <seg type="pāda" n="b">tuṣṭāḥ saṃpūrṇabhojanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttasthuḥ prītamanasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svasti vācya yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.20">
<l><seg type="pāda" n="a">bhuktvā cāvabhṛte kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">payaḥ pītvā ca kāmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃtṛpto 'smīti divyena</seg> <seg type="pāda" n="d">rūpeṇa prajahāsa vai</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 20, T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_60.20x703" n="*HV_60.20*703"><seg type="pāda" n="a">prajahāsa girer mūrdhni</seg> <seg type="pāda" n="b">sthitaḥ kamalalocanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_60.21">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ gopāḥ parvatākāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">divyasraganulepanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">girimūrdhni sthitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ jagmuḥ pradhānataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.22">
<l><seg type="pāda" n="a">bhagavān api tenaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">rūpeṇāc chāditaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saha taiḥ praṇato gopair</seg> <seg type="pāda" n="d">vavandātmānam ātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tam ūcur vismitā gopā</seg> <seg type="pāda" n="b">devaṃ girivare sthitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhagavaṃs tvadvaśe yuktā</seg> <seg type="pāda" n="d">dāsāḥ kiṃ kurma kiṃkarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.24">
<l><seg type="pāda" n="a">sa uvāca tato gopān</seg> <seg type="pāda" n="b">giriḥ suprabhayā girā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adyaprabhṛti yājyo 'haṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">goṣu yady asti vo dayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.25">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ vaḥ prathamo devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvakāmakaraḥ śivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mama prabhāvāc ca gavām</seg> <seg type="pāda" n="d">ayutāny eva bhokṣyatha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.26">
<l><seg type="pāda" n="a">śivas ca vo bhaviṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">madbhaktānāṃ vane vane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">raṃsye ca saha yuṣmābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā divigatas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.27">
<l><seg type="pāda" n="a">ye ceme prathitā gopā</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopādayaḥ sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣāṃ prītaḥ prayacchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">gopānāṃ vipulaṃ dhanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.28">
<l><seg type="pāda" n="a">paryāpnuvantu māṃ kṣipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gāvo vatsasamākulāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ mama parā prītir</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyati na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tato nīrājanārthaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛndaśo gokulāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parivavrur girivaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">savṛṣāṇi sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāpīḍastabakāṅgadāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sasragāpīḍaśṛṅgāgrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śataśo 'tha sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.31">
<l><seg type="pāda" n="a">anujagmuś ca gopālāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālayanto dhanāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhakticchedānuliptāṅgā</seg> <seg type="pāda" n="d">raktapītāsitāmbarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.32">
<l><seg type="pāda" n="a">mayūracitrāṅgadino</seg> <seg type="pāda" n="b">bhujaiḥ praharaṇāvṛtaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayūrapatravṛntānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">keśabandhaiḥ suyojitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">babhrājur adhikaṃ gopāḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">samavāye tadādbhute</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.33">
<l><seg type="pāda" n="a">anye vṛṣān āruruhur</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛtyanti smāpare mudā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopālās tv apare gāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">jagṛhur vegagāminaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin paryāyanirvṛtte</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāṃ nīrājanotsave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">antardhānaṃ jagāmāśu</seg> <seg type="pāda" n="d">tena dehena so giriḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_60.35">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo 'pi gopasthito</seg> <seg type="pāda" n="b">viveśa vrajam eva ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">giriyajñapravṛttena</seg> <seg type="pāda" n="d">tenāścaryeṇa vismitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 35, N(except Ñ1), S (except M1-3), G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_60.35x704" n="*HV_60.35*704"><seg type="pāda" n="a">gopāḥ sabālavṛddhā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">tuṣṭuvur mudhusūdanam (sic) |</seg> </l>

<note>k: K4 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_60.35x705" n="*HV_60.35*705"><seg type="pāda" n="a">nṛtyaṃ gītaṃ prakurvāṇāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahakṛṣṇā vrajaṃ yayuḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) ch. 61, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_61.1">
<l><seg type="pāda" n="a">mahe pratihate śakraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakrodhas tridaśeśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃvartakaṃ nāma gaṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">toyadānām athābravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.2">
<l><seg type="pāda" n="a">bho balāhakamātaṅgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrūyatāṃ mama bhāṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadi vo matpriyaṃ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rājabhaktipuraskṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.3">
<l><seg type="pāda" n="a">ete vṛndāvana gatā</seg> <seg type="pāda" n="b">dāmodaraparāyaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nandagopādayo gopā</seg> <seg type="pāda" n="d">vidviṣanti mamotsavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.4">
<l><seg type="pāda" n="a">ājīvo yaḥ paras teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopatvaṃ ca yataḥ smṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tā gāvaḥ saptarātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">pīḍyantāṃ vṛṣṭimārutaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.5">
<l><seg type="pāda" n="a">airāvatagataś cāham</seg> <seg type="pāda" n="b">svayam evāmbu dāruṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">srakṣyāmi vṛṣṭiṃ vātaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vajrāśanisamaprabham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.6">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavadbhiś caṇḍavarṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">caratā mārutena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatās tāḥ savrajā gāvas</seg> <seg type="pāda" n="d">tyakṣyanti bhuvi jīvitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.7">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ājñāpayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">sa sarvāñ jaladān prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyāhate vai kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">śāsane pākaśāsanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 7cd, M1-3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.7x706" n="*HV_61.7*706"><seg type="pāda" n="a">mahe pratihate viṣṇoḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śāsanāt pākaśāsanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_61.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te jaladāḥ kṛṣṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">ghoranādā bhayāvahāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākāśaṃ chādayāmāsuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvataḥ parvatopamāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.9">
<l><seg type="pāda" n="a">vidyutsaṃpātajananāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakracāpavibhūṣitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">timirāvṛtam ākāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrus te jaladās tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.10">
<l><seg type="pāda" n="a">gajā ivānye saṃsaktāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kecin makaravarcasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāgā ivānye gagane</seg> <seg type="pāda" n="d">cerur jaladapuṃgavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.11">
<l><seg type="pāda" n="a">te 'nyonyavapuṣā baddhā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāgayūthāyutopamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durdinaṃ vipulaṃ cakruś</seg> <seg type="pāda" n="d">chādayanto nabhas talam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_61.12">
<l><seg type="pāda" n="a">nṛhastanāgahastānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">veṇūnāṃ caiva sarvaśaḥ</seg> </l>
<note>k: For 12ab, M1-3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.12abx707" n="*HV_61.12ab*707"><seg type="pāda" n="a">sthūlanāgoruhastānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">satataṃ sarvatodiśam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhārābhis tulyarūpābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">vavṛṣus te balāhakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.13">
<l><seg type="pāda" n="a">samudraṃ menire taṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">kham ārūḍhaṃ nṛcakṣuṣaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durvigāhyam aparyantam</seg> <seg type="pāda" n="d">agādhaṃ durdinaṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.14">
<l><seg type="pāda" n="a">na saṃpatanti khagamā</seg> <seg type="pāda" n="b">dudruvur mṛgajātayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parvatābheṣu megheṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">khe nadatsu samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.15">
<l><seg type="pāda" n="a">suptasūryendusadṛśe</seg> <seg type="pāda" n="b">meghair nabhasi dāruṇaih</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ativṛṣṭena lokasya</seg> <seg type="pāda" n="d">virūpam abhavad vapuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.16">
<l><seg type="pāda" n="a">meghaughair niṣprabhākāram</seg> <seg type="pāda" n="b">adṛśyagrahatārakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">candrasūryāṃśurahitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">khaṃ babhūvātiniṣprabham</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_61.17">
<l><seg type="pāda" n="a">vāriṇā meghamuktena</seg> <seg type="pāda" n="b">mucyamānena cāsakṛt</seg> </l>
<note>k: After 17ab,D6 T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.17abx708" n="*HV_61.17ab*708"><seg type="pāda" n="a">meghayuktena vātena</seg> <seg type="pāda" n="b">ghūrṇitam viśvatomukham |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ābabhau sarvatas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūmis toyamayī yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.18">
<l><seg type="pāda" n="a">vinedur barhiṇas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">stokakālparutāḥ khagāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vivṛddhiṃ nimnagā yātāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">plavagāḥ saṃplavaṃ gatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.19">
<l><seg type="pāda" n="a">garjitena ca meghānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">parjanyaninadena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tarjitānīva kampante</seg> <seg type="pāda" n="d">tṛṇāni tarubhiḥ saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.20">
<l><seg type="pāda" n="a">prāpto 'ntakālo lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāptā caikārṇavā mahī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">iti gopagaṇā vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vyāharanti bhayārditāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 20, all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.20x709" n="*HV_61.20*709"><seg type="pāda" n="a">tenotpātāmbuvarṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">gāvo viprahatā bhṛśam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_61.21">
<l><seg type="pāda" n="a">hambhāravaiḥ krandamānā</seg> <seg type="pāda" n="b">na celuḥ stambhitopamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niṣkampasakthiśravaṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣprayatnakhurānanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">hṛṣṭalomārdratanavaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">kṣāmakukṣipayodharāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.22">
<l><seg type="pāda" n="a">kāścit prāṇān jahuḥ śrāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">nipetuḥ kāścid āturāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāścit savatsāḥ patitā</seg> <seg type="pāda" n="d">gāvaḥ śīkaravejitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.23">
<l><seg type="pāda" n="a">kāścid ākramya kroḍena</seg> <seg type="pāda" n="b">vatsāṃś tiṣṭhanti mātaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vimukhāḥ śrāntasakthyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nirāhārāḥ kṛśodarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.24">
<l><seg type="pāda" n="a">petur ārtā vepamānā</seg> <seg type="pāda" n="b">gāvo varṣaparājitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vatsāś conmukhakā bālā</seg> <seg type="pāda" n="d">dāmodara mukhāḥ sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">trāhīti vadanair dīnaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">kṛṣṇam ūcur ivārtavat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 24, T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.24x710" n="*HV_61.24*710"><seg type="pāda" n="a">gavāṃ paśya mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">vedanāṃ paramāturāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_61.25">
<l><seg type="pāda" n="a">gavāṃ tatkadanaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">durdināgamajaṃ bhayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopāṃś cāsannavadanān</seg> <seg type="pāda" n="d">kopaṃ kṛṣṇaḥ samādadhe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 25c, T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.25x711-1" n="*HV_61.25*711:1">gāś cāpi paramāturāḥ |</l>
<l xml:id="xHV_61.25x711-2" n="*HV_61.25*711:2">roṣatāmrekṣaṇaḥ śrīmān |</l>
<note>k: After 25, D6,T1.3.4,G1-3,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.25x712-1" n="*HV_61.25*712:1"><seg type="pāda" n="a">aho dhārṣṭyaṃ surapater</seg> <seg type="pāda" n="b">mām anādṛtya saṃprati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.25x712-2" n="*HV_61.25*712:2"><seg type="pāda" n="a">gavāṃ vadhaḥ kṛtas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">gopānāṃ ca tathā kṛtaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_61.26">
<l><seg type="pāda" n="a">sa cintayitvā saṃrabdho</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭo yogo gavām iti</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ātmānam ātmanā vākyam</seg> <seg type="pāda" n="d">idam āha priyaṃvadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.27">
<l><seg type="pāda" n="a">adyāham imam utpāṭya</seg> <seg type="pāda" n="b">sakānanavanaṃ girim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kalpayeyaṃ gavāṃ sthānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">varṣatrāṇāya durdharam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.28">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ dhṛto mayā śailo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūmīgṛhanibhopamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trāsyante savrajā gāvo</seg> <seg type="pāda" n="d">madvaśyaś ca bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_61.29">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ sa cintayitvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇuḥ satyaparākramaḥ</seg> </l>
<note>k: After 29ab, K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.29abx713-1" n="*HV_61.29ab*713:1"><seg type="pāda" n="a">ity uktvaikena hastena</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā govardhanācalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.29abx713-2" n="*HV_61.29ab*713:2"><seg type="pāda" n="a">dadhāra līlayā kṛṣṇaś</seg> <seg type="pāda" n="b">chatrākam iva bālakaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāhvor balaṃ darśayiṣyan</seg> <seg type="pāda" n="d">samīpaṃ taṃ mahīdharam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dorbhyāṃ utpāṭayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="f">kṛṣṇo girir ivāparaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 29, D6 S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.29x714-1" n="*HV_61.29*714:1"><seg type="pāda" n="a">samūlaviṭapaskandhaś</seg> <seg type="pāda" n="b">cacāla sa mahāgiriḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.29x714-2" n="*HV_61.29*714:2"><seg type="pāda" n="a">ghaṇāghaṇakṛtaḥ śailaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saprāṇa iva niḥśvasan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_61.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dhṛtaḥ saṃgato meghair</seg> <seg type="pāda" n="b">giriḥ savyena pāṇinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gṛhabhāvaṃ gatas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">gṛhākāreṇa varcasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.31">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūmer utpāṭyamānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya śailasya sānuṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śilāḥ praśithilāś celur</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣpetuś ca sapādapāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 31, D6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.31x715-1" n="*HV_61.31*715:1"><seg type="pāda" n="a">rakṣiṣyan godhanaṃ viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">gopānāṃ gopatir hariḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.31x715-2" n="*HV_61.31*715:2"><seg type="pāda" n="a">gomadhyasthitagovindo</seg> <seg type="pāda" n="b">gopān rakṣan sagokulān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.31x715-3" n="*HV_61.31*715:3"><seg type="pāda" n="a">dadhāra godhanaṃ viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">godharaṃ ca vilambayan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.31x715-4" n="*HV_61.31*715:4"><seg type="pāda" n="a">gopān vismāpayan gopo</seg> <seg type="pāda" n="b">gomārge saṃsthito hariḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.31x715-5" n="*HV_61.31*715:5"><seg type="pāda" n="a">ādyaṃ vapuś ca gṛhṇāno</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānām īśvareśvaraḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.31x715-6" n="*HV_61.31*715:6"><seg type="pāda" n="a">vyarthaṃ cakāra govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">godharasya samīhitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.31x715-7" n="*HV_61.31*715:7"><seg type="pāda" n="a">govardhanasyāsya gireḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">khe khaṇāyitavigrahaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_61.32">
<l><seg type="pāda" n="a">śikharair ghūṇamānaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sīdamānaiś ca sarvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vidhṛtaiś cocchritaiḥ śṛṅgair</seg> <seg type="pāda" n="d">agamaḥ khagamo 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.33">
<l><seg type="pāda" n="a">calatprasravaṇaiḥ pārśvair</seg> <seg type="pāda" n="b">meghaughair ekatāṃ gataiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhidyamānāśmanicayaś</seg> <seg type="pāda" n="d">cacāla dharaṇīdharaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_61.34">
<l><seg type="pāda" n="a">na meghānāṃ pravṛṣṭānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na śailasyāśmavarṣiṇaḥ</seg> </l>
<note>k: After 34ab, M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.34abx716-1" n="*HV_61.34ab*716:1"><seg type="pāda" n="a">vāyoś ca ghūrṇamānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyutāṃ bhramatām api |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.34abx716-2" n="*HV_61.34ab*716:2"><seg type="pāda" n="a">viṣṇutejobhibhūtānām</seg> <seg type="pāda" n="b">adṛśyanta vapūṃṣi ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vividus te janā rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vāyos tasya ca garjataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.35">
<l><seg type="pāda" n="a">meghaiḥ śikharasaṃdhānair</seg> <seg type="pāda" n="b">jalaprasravaṇānvitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">miśrīkṛta ivābhāti</seg> <seg type="pāda" n="d">girir uddāmabarhiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.36">
<l><seg type="pāda" n="a">āpluto 'yaṃ giriḥ pakṣair</seg> <seg type="pāda" n="b">iti vidyādharoragāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandharvaṛṣayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vāco muñcanti susvarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.37">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kṛṣṇatalavinyasto</seg> <seg type="pāda" n="b">muktamūlaḥ kṣites talāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rītīr nirvartayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">kāñcanāñ janarājatīḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.38">
<l><seg type="pāda" n="a">kānicic chāditānīva</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃkīrṇārdhāni kānicit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">girer meghaṃ praviṣṭāni</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya śṛṅgāṇi cābhavan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.39">
<l><seg type="pāda" n="a">giriṇā kampyamānena</seg> <seg type="pāda" n="b">kampitānāṃ tu śākhinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puṣpam uccāvacaṃ bhūmau</seg> <seg type="pāda" n="d">vyaśīryata samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.40">
<l><seg type="pāda" n="a">niḥsṛtāḥ pṛthumūrdhānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svastikārdhavibhūṣitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvijihvapatayaḥ kruddhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">khecarāḥ khe samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.41">
<l><seg type="pāda" n="a">ārtiṃ jagmuḥ khagagaṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">varṣeṇa ca bhayena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpatyotpatya gaganāt</seg> <seg type="pāda" n="d">punaḥ petur avāṅmukhāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.42">
<l><seg type="pāda" n="a">rejuś cāroṣitāḥ siṃhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sajalā iva toyadāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gargarā iva mathyanto</seg> <seg type="pāda" n="d">neduḥ śārdūlapuṃgavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.43">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣamaiś ca samībhūtaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samaiś cātyantadurgamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyāvṛttadehaḥ sa girī</seg> <seg type="pāda" n="d">ramya evopalakṣyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.44">
<l><seg type="pāda" n="a">abhivṛṣṭasya tair meghais</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya rūpaṃ babhūva ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stambhitasyeva rudreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">tripurasya vihāyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.45">
<l><seg type="pāda" n="a">bāhudaṇḍena kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhṛtaṃ sumahat tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nīlābhrapaṭalac channaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tadgiricchatram ābabhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.46">
<l><seg type="pāda" n="a">svapnāyamāno jaladair</seg> <seg type="pāda" n="b">nimīlitaguhāmukhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāhūpadhāne kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="d">prasupta iva khe giriḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.47">
<l><seg type="pāda" n="a">nirvihaṃgarutair vṛkṣair</seg> <seg type="pāda" n="b">nirmayūrarutair vanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirālamba ivābhāti</seg> <seg type="pāda" n="d">giriḥ sa śikharair vṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.48">
<l><seg type="pāda" n="a">paryastair ghūrṇamānaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pracaladbhiś ca sānubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sajvarāṇīva śailasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vanāni śikharāṇi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.49">
<l><seg type="pāda" n="a">uttamāṅgagatās tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">meghāḥ pavanavāhanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaryamāṇā mahendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">toyaṃ mumucur akṣayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.50">
<l><seg type="pāda" n="a">sa lambamānaḥ kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhujāgre saghano giriḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakrārūḍha ivābhāti</seg> <seg type="pāda" n="d">deśo nṛpatipīḍitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.51">
<l><seg type="pāda" n="a">sa meghanicayas tasthau</seg> <seg type="pāda" n="b">giriṃ taṃ parivārya ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puraṃ puraskṛtya yathā</seg> <seg type="pāda" n="d">sphīto janapado mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.52">
<l><seg type="pāda" n="a">niveśya taṃ kare śailaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tulayitvā ca sasmitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">provāca goptā gopānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāpatir iva sthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.53">
<l><seg type="pāda" n="a">etad devair asaṃbhāvyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">divyena vidhinā mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtaṃ girigṛhaṃ gopā</seg> <seg type="pāda" n="d">nivātaśaraṇaṃ gavām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 53, K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.53x717-1" n="*HV_61.53*717:1"><seg type="pāda" n="a">na trāsa iha vaḥ kāryo</seg> <seg type="pāda" n="b">maddhastād dhi nipātane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.53x717-2" n="*HV_61.53*717:2"><seg type="pāda" n="a">vātavarṣabhayenālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tattrāṇaṃ vihitaṃ hi vaḥ |</seg> </l>
<note>k: = BhP 10,25.21 :k</note>
<lg xml:id="HV_61.54">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣipraṃ viśantu yūthāni</seg> <seg type="pāda" n="b">gavām iha hi śāntaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivāteṣu ca deśeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">nivasantu yathāsukham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">yathāvrajaṃ yathāyūthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">yathāsāraṃ ca vai sukham</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_61.55">
<l><seg type="pāda" n="a">vibhajyatām ayaṃ deśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛto varṣanivāraṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śailotpāṭanabhūr eṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">mahatī nirmitā mayā</seg> </l>
<note>k: After 55cd, Ds D5 Bom. Poona eds. ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_61.55cdx718-1" n="*HV_61.55cd*718:1"><seg type="pāda" n="a">yuthaśaś ca vibhajyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">vasadhvaṃ gopasattamāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_61.55cdx718-2" n="*HV_61.55cd*718:2"><seg type="pāda" n="a">pañcakrośapramāṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">krauśaikaṃ vistaro mahān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">trailokyam apy utsahate</seg> <seg type="pāda" n="f">grasituṃ kiṃ punar vrajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.56">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kilakilāśabdo</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāṃ hambhāravāśritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopānāṃ tumulo jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">meghanādaś ca bāhyataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.57">
<l><seg type="pāda" n="a">praviśanti tato gāvo</seg> <seg type="pāda" n="b">gopair yūthaprakalpitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya śailasya vipulaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pradaraṃ gahvarodaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.58">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo 'pi mūle śailasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śailastambha ivocchritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadhāraikena hastena</seg> <seg type="pāda" n="d">śailaṃ priyam ivātithim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.59">
<l><seg type="pāda" n="a">tato vrajasya bhāṇḍāni</seg> <seg type="pāda" n="b">yuktāni śakaṭāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viviśur varṣabhītāni</seg> <seg type="pāda" n="d">tad gṛhaṃ girinirmitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.60">
<l><seg type="pāda" n="a">atidaivaṃ tu kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā tat karma vajrabhṛt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mithyāpratijño jaladān</seg> <seg type="pāda" n="d">vārayāmāsa vai vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.61">
<l><seg type="pāda" n="a">saptarātre tu nirvṛtte</seg> <seg type="pāda" n="b">dharaṇyāṃ vigatotsave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma saṃvṛto meghair</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛtrahā svargam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.62">
<l><seg type="pāda" n="a">nivṛtte saptarātre tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tiṣye skanne śatakratau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gatābhre vimale vyomni</seg> <seg type="pāda" n="d">divase dīptabhāskare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.63">
<l><seg type="pāda" n="a">gāvas tenaiva mārgeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">parijagmur gataśramāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">khaṃ ca sthānaṃ tato ghoṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyayāt punar eva saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_61.64">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo 'pi taṃ giriśreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svasthāne sthāvarātmavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prīto niveśayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">dhruvāya varado vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 62, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_62.1">
<l><seg type="pāda" n="a">dhṛtaṃ govardhanaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">paritrātaṃ ca gokulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇasya darśanaṃ śakro</seg> <seg type="pāda" n="d">rocayāmāsa vismitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sa nirjalāmbudākāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mattaṃ madajalokṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āruhyairāvataṃ nāgam</seg> <seg type="pāda" n="d">ajagāma mahītalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśopaviṣṭaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">govardhanaśilātale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">puruhūtaḥ puraṃdaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.4">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛśya bālaṃ mahatā</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā dīptam avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopaviṣadharaṃ viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">parijajñe puraṃdaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tālastambhavanaśyāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa taṃ śrīvatsalakṣaṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paryāptanayanaḥ śakraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvair netrair udaikṣata</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_62.6">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā cainaṃ śriyā juṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">martyaloke 'maropamam</seg> </l>
<note>k: After 6ab, D6,T1.2,G,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.6abx719" n="*HV_62.6ab*719"><seg type="pāda" n="a">surāṇāṃ kāryasiddhyarthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nityaṃ karmasu niṣṭhitam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sūpaviṣṭaṃ śilāpṛṣṭe</seg> <seg type="pāda" n="d">śakraḥ sa vrīḍito 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyopaviṣṭasya sukham</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣābhyāṃ pakṣipuṃgavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">antardhānagataś chāyām</seg> <seg type="pāda" n="d">cakāroragabhojanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 7, D6,S (except T3.4,) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.7x720" n="*HV_62.7*720"><seg type="pāda" n="a">chāyayā ca tayā yuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaṃ yajñarūpiṇam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_62.8">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ vivikte nagagataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lokavṛttāntatatparam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upatasthe gajaṃ hitvā</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ balaniṣūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sa samīpagatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">divyasraganulepanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rarāja devarājo vai</seg> <seg type="pāda" n="d">vajrapūrṇakaraḥ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_62.10">
<l><seg type="pāda" n="a">kirīteṇārkavarṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyudvidyotakāriṇā</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1),T,G1-3.5,M4 ins. after 10ab; G4 after 8: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.10abx721-1" n="*HV_62.10ab*721:1"><seg type="pāda" n="a">kuṇḍalābhyāṃ sa divyābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">satataṃ śobhitānanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721-2" n="*HV_62.10ab*721:2"><seg type="pāda" n="a">pañcastabakalambena</seg> <seg type="pāda" n="b">devabhūṣaṇabhūṣitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721-3" n="*HV_62.10ab*721:3"><seg type="pāda" n="a">sahasrapatrakāntena</seg> <seg type="pāda" n="b">dehabhūṣaṇakāriṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721-4" n="*HV_62.10ab*721:4"><seg type="pāda" n="a">īkṣamāṇaḥ sahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">netrāṇāṃ kāmarūpiṇām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721-5" n="*HV_62.10ab*721:5"><seg type="pāda" n="a">tridaśājñāpanārthena</seg> <seg type="pāda" n="b">meghanirghoṣakāriṇā |</seg> </l>
<note>k: D6,T,G,M4 ins. after line 4; M1-3 after 10ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-1" n="*HV_62.10ab*721A:1"><seg type="pāda" n="a">praṇāma akaroc chakraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣantavyam iti cābravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-2" n="*HV_62.10ab*721A:2"><seg type="pāda" n="a">tuṣṭāva ca hariṃ viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopaveṣavibhūṣitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-3" n="*HV_62.10ab*721A:3"><seg type="pāda" n="a">namas te devadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtabhāvanabhāvana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-4" n="*HV_62.10ab*721A:4"><seg type="pāda" n="a">hiraṇyaretase tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">namaḥ somapradāyine ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-5" n="*HV_62.10ab*721A:5"><seg type="pāda" n="a">namo vedaikatattvārtha</seg> <seg type="pāda" n="b">tannibodhana bodhana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-6" n="*HV_62.10ab*721A:6"><seg type="pāda" n="a">namaḥ praṇavavācyāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vācakāya namo namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-7" n="*HV_62.10ab*721A:7"><seg type="pāda" n="a">namas te viśvarūpāya</seg> <seg type="pāda" n="b">namo lokahitāya te |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-8" n="*HV_62.10ab*721A:8"><seg type="pāda" n="a">namo gopavirūpāya</seg> <seg type="pāda" n="b">namo godharadhāriṇe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-9" n="*HV_62.10ab*721A:9"><seg type="pāda" n="a">namaḥ purāṇarūpāya</seg> <seg type="pāda" n="b">namas te madhusūdana ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-10" n="*HV_62.10ab*721A:10"><seg type="pāda" n="a">kiṃ vānena jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">namaskāreṇa keśava |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-11" n="*HV_62.10ab*721A:11"><seg type="pāda" n="a">yā yās tu devadevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrtayo mūrtimattara |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-12" n="*HV_62.10ab*721A:12"><seg type="pāda" n="a">namas tābhyas tathā viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvābhyaḥ sarvakāmada ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-13" n="*HV_62.10ab*721A:13"><seg type="pāda" n="a">kṣantavyaṃ mama deveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtaṃ gopālanandana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-14" n="*HV_62.10ab*721A:14"><seg type="pāda" n="a">ajñānād etha vā jñānād</seg> <seg type="pāda" n="b">roṣād vā yadunandana ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-15" n="*HV_62.10ab*721A:15"><seg type="pāda" n="a">samartheṣv asamartheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">roṣaḥ prasphurati prabho |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-16" n="*HV_62.10ab*721A:16"><seg type="pāda" n="a">na kenacid bhavāñ śāsyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śāstā sarvasya vai prabho ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-17" n="*HV_62.10ab*721A:17"><seg type="pāda" n="a">tvannimittam idaṃ sarvam</seg> <seg type="pāda" n="b">aindraṃ mama sudurlabham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-18" n="*HV_62.10ab*721A:18"><seg type="pāda" n="a">tvatprasādaj jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">devānām īśvaro yataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-19" n="*HV_62.10ab*721A:19"><seg type="pāda" n="a">tataś ca devadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣantavyaṃ dāsa ity aham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-20" n="*HV_62.10ab*721A:20"><seg type="pāda" n="a">ity uktvātha punar vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyājahāra śacīpatiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-21" n="*HV_62.10ab*721A:21"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣam</seg> <seg type="pāda" n="b">abālaṃ bālarūpiṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-22" n="*HV_62.10ab*721A:22"><seg type="pāda" n="a">atasīpuṣpasaṃkāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīvatsakṛtalakṣaṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-23" n="*HV_62.10ab*721A:23"><seg type="pāda" n="a">upaviṣṭaṃ śilāpṛṣṭhe</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā karmātimānuṣam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.10abx721A-24" n="*HV_62.10ab*721A:24"><seg type="pāda" n="a">na hi dāseṣu kopo 'sti</seg> <seg type="pāda" n="b">svāmināṃ svāmisattama |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atha divyena madhuram</seg> <seg type="pāda" n="d">vyājahāra svareṇa tam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.11">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">jñātīnāṃ nandivardhana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atidaivaṃ kṛtaṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayā prītimatā gavām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.12">
<l><seg type="pāda" n="a">mayā sṛṣṭeṣu megheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">yugāntāvartakāriṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat tvayā rakṣitā gāvas</seg> <seg type="pāda" n="d">tenāsmi paritoṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.13">
<l><seg type="pāda" n="a">svāyaṃbhuvena yogena</seg> <seg type="pāda" n="b">yac cāyaṃ parvatottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhṛto veśma ivākāśe</seg> <seg type="pāda" n="d">ko hy etena na vismayet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.14">
<l><seg type="pāda" n="a">pratiṣiddhe mama mahe</seg> <seg type="pāda" n="b">mayeyaṃ ruṣitena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ativṛṣṭiḥ kṛtā kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">gavāṃ vai saptarātrikī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tvayā pratiṣiddheyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">meghavṛṣṭir durāsadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devaiḥ sadānavagaṇair</seg> <seg type="pāda" n="d">durnivāryā mayi sthite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.16">
<l><seg type="pāda" n="a">aho me supriyaṃ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">yat tvaṃ mānuṣadehavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samagraṃ vaiṣṇavaṃ tejo</seg> <seg type="pāda" n="d">vinigūhasi roṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sādhitaṃ devatānāṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">manye 'haṃ kāryam avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayi mānuṣyam āpanne</seg> <seg type="pāda" n="d">yuktenaivaṃ svatejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.18">
<l><seg type="pāda" n="a">setsyate vīra kāryārtho</seg> <seg type="pāda" n="b">na kiṃcit parihāsyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devānām yad bhavān netā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvakāryapurogamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.19">
<l><seg type="pāda" n="a">ekas tvam asi lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devānāṃ ca sanātanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvitīyaṃ nānupaśyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">dhuraṃ yas te samudvahet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.20">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā hi puṃgavaḥ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="b">magne dhuri niyujyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ tvam asi devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">magnānāṃ dvijavāhana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaccharīragataṃ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">jagatpraharaṇaṃ tv idam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmaṇā sādhu nirdiṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dhātubhya iva kāñcanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.22">
<l><seg type="pāda" n="a">svayaṃ svayaṃbhūr bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">buddhyātha vayasāpi vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na tvānugantuṃ śakto vai</seg> <seg type="pāda" n="d">paṅgur drutagatiṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.23">
<l><seg type="pāda" n="a">stāṇubhyo himavāñ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="b">hradānāṃ varuṇālayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">garutmān pakṣiṇāṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="d">devatānāṃ bhavān varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.24">
<l><seg type="pāda" n="a">apām adhastāl loko vai</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyopari mahīdharāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāgānām upariṣṭād bhūḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivyupari mānuṣāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.25">
<l><seg type="pāda" n="a">manuṣyalokād ūrdhvaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">khagānāṃ gatir ucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākāśasyopari ravir</seg> <seg type="pāda" n="d">dvāraṃ svargasya bhānumān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.26">
<l><seg type="pāda" n="a">devalokaḥ paras tasmād</seg> <seg type="pāda" n="b">vimānagahano mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatrāhaṃ kṛṣṇa devānām</seg> <seg type="pāda" n="d">aindre vinihitaḥ pade</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 26, D6,T1.2,G,M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.26x722" n="*HV_62.26*722"><seg type="pāda" n="a">tvayā hi lokanāthena</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇunā prabhaviṣṇunā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_62.27">
<l><seg type="pāda" n="a">svargād ūrdhvaṃ brahmaloko</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmarṣigaṇasevitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatra somagatiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">jyotiṣāṃ ca mahātmanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyopari gavāṃ lokaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhyās taṃ pālayanti hi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa hi sarvagataḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">mahākāśagato mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.29">
<l><seg type="pāda" n="a">uparyupari tatrāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">gatis tava tapomayī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāṃ na vidmo vayaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛcchanto 'pi pitāmaham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 29, D6,S (except T4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.29x723-1" n="*HV_62.29*723:1"><seg type="pāda" n="a">pitāmaho 'pi bhagavāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatprasādād yadṛcchayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.29x723-2" n="*HV_62.29*723:2"><seg type="pāda" n="a">yāṃ yoganiratā viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhajante brahmavādinaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_62.30">
<l><seg type="pāda" n="a">lokas tv arvāg duṣkṛtināṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nāgalokas tu dāruṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivī karmaśīlānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣetraṃ sarvasya karmaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.31">
<l><seg type="pāda" n="a">kham asthirāṇāṃ viṣayo</seg> <seg type="pāda" n="b">vāyunā tulyavṛttinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gatiḥ śamadamāḍhyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svargaḥ sukṛtakarmaṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.32">
<l><seg type="pāda" n="a">brāhme tapasi yuktānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmalokaḥ parā gatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gavām eva hi goloko</seg> <seg type="pāda" n="d">durārohā hi sā gatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.33">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu lokas tvayā kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sīdamānaḥ kṛtātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhṛto dhṛtimatā vīra</seg> <seg type="pāda" n="d">nighnatopadravaṃ gavām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tad ahaṃ samanuprāpto</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāṃ vākyena coditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmanaś ca mahābhāga</seg> <seg type="pāda" n="d">gauravāt tava cāgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.35">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ bhūtapatiḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">devarājaḥ puraṃdaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aditer garbhaparyāye</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrvajas te purātanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tejas tejasvinaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yat te darśitavān aham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">megharūpeṇa tat sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣantum arhasi me vibho</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.37">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ kṣāntamanāḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">svena saumyena tejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmaṇaḥ śṛṇu me vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gavāṃ ca gajavikrama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.38">
<l><seg type="pāda" n="a">āha tvā bhagavān brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">gāvaś cākāśagā divi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karmabhis toṣitā divyais</seg> <seg type="pāda" n="d">tava saṃrakṣaṇādibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.39">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavatā rakṣitā gāvo</seg> <seg type="pāda" n="b">gobhir lokāś ca rakṣitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yad vayaṃ puṃgavaiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vardhāmaḥ prasavais tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.40">
<l><seg type="pāda" n="a">karṣakān puṃgavair vāhyair</seg> <seg type="pāda" n="b">medhyena haviṣā surān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śriyaṃ śakṛtpavitreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">tarpayiṣyāma kāmagāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.41">
<l><seg type="pāda" n="a">tad asmākaṃ gurus tvaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">prāṇadaś ca mahābala</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adyaprabhṛti no rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">tvam indro vai bhaviṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.42">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmāt tvaṃ kāñcanaiḥ pūrṇair</seg> <seg type="pāda" n="b">divyasya payaso ghaṭaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ebhis tvam abhiṣicyasva</seg> <seg type="pāda" n="d">mayā hastāvanāmitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.43">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ kilendro devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ gavām indratāṃ gataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">govinda iti lokās tvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">stoṣyanti bhuvi śāśvatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.44">
<l><seg type="pāda" n="a">mamopari yathendras tvam</seg> <seg type="pāda" n="b">sthāpito gobhir īśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upendra iti kṛṣṇa tvām</seg> <seg type="pāda" n="d">gāsyanti divi devatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.45">
<l><seg type="pāda" n="a">ye ceme vārṣikā māsāś</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāro vihitā mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣām ardhaṃ prayacchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">śaratkālaṃ tu paścimam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.46">
<l><seg type="pāda" n="a">varṣārdhe ca dhvajo nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ pūjām avāpsyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mamāmbuprabhavaṃ darpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tadā tyakṣyanti barhinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.47">
<l><seg type="pāda" n="a">alpavīryamadāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">ye cānye meghanādinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāntiṃ sarve gamiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">jalakālavicāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.48">
<l><seg type="pāda" n="a">triśaṅkvagastyacaritām</seg> <seg type="pāda" n="b">āśāṃ ca vicariṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasraraśmir ādityas</seg> <seg type="pāda" n="d">tāpayan svena tejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.49">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śaradi yuktānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">maunamūkeṣu barhiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāvat sukhatarais toyair</seg> <seg type="pāda" n="d">vipluteṣu pluteṣu ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś,Ñ1),T2-4,G,M4 ins. after 49; T1 after 52ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.52abx724" n="*HV_62.52ab*724"><seg type="pāda" n="a">haṃsasārasapūrṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">nadīnāṃ pulineṣu ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_62.50">
<l><seg type="pāda" n="a">mattakrauñcapraṇādeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">matteṣu vṛṣabheṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">goṣu caiva prahṛṣṭāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣarantīṣu payo bahu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.51">
<l><seg type="pāda" n="a">nivṛtteṣu ca megheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">niryātya jagato jalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākāśe śastrasaṃkāśe</seg> <seg type="pāda" n="d">haṃseṣu vicaratsu ca</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_62.52">
<l><seg type="pāda" n="a">jātapadmeṣu toyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vāpīṣu ca saritsu ca</seg> </l>
<note>k: K1.2,Ñ,V,B,D,T2-4,G1.3-5,M4 ins. after 52ab; Ś1 after 51: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.52abx725" n="*HV_62.52ab*725"><seg type="pāda" n="a">taḍāgeṣu ca kānteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">toyeṣu vimaleṣu ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kalamāvanatāgrāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">pakvakedārapaṅktiṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.53">
<l><seg type="pāda" n="a">madhyasthaṃ salilārambhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kurvantīṣu nadīṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sasasyāyāṃ ca sīmāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">manoharyāṃ muner api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.54">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthivyāṃ pṛthurāṣṭrāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ramāyāṃ varṣasaṃkṣaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrāmatsu paṅktimārgeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">phalavatsu tṛṇeṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ikṣumatsu ca deśeṣu</seg> <seg type="pāda" n="f">pravṛtteṣu makheṣu ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.55">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pravartsyate puṇyā</seg> <seg type="pāda" n="b">śaratsuptotthite tvayi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">loke 'smin kṛṣṇa nikhile</seg> <seg type="pāda" n="d">yathaiva tridive tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.56">
<l><seg type="pāda" n="a">narās tvāṃ caiva māṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dhvajākārāsu yaṣṭiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahendraś cāpy upendraś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">mahīyetāṃ mahītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.57">
<l><seg type="pāda" n="a">ye cāvayoḥ sthitā vṛtte</seg> <seg type="pāda" n="b">mahendropendrasaṃjñite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānavāḥ praṇamiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">teṣāṃ nāsty anayāgamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 57, T2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.57x726-1" n="*HV_62.57*726:1"><seg type="pāda" n="a">svargalokādayānīya</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇipīṭhaṃ surādhipaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.57x726-2" n="*HV_62.57*726:2"><seg type="pāda" n="a">niveśya kṛṣṇaṃ ratnaiḥ prāṅ+</seg> <seg type="pāda" n="b">+muktādyair abhiṣecayat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.57x726-3" n="*HV_62.57*726:3"><seg type="pāda" n="a">kṛtvā nīrājanaṃ divyair</seg> <seg type="pāda" n="b">alaṃkṛtya ca bhūṣaṇaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_62.58">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śakras tu tān gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">ghaṭān divyapayodharān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhiṣekeṇa govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yojayāmāsa yogavit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.59">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā tam abhiṣicyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gāvas tāḥ saha yūthapaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stanaiḥ prasnavasaṃyuktaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">siṣicuḥ kṛṣṇam avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.60">
<l><seg type="pāda" n="a">meghāś ca divi muktābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāmṛtābhiḥ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siṣicus toyadhārābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">abhiṣicyantam avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.61">
<l><seg type="pāda" n="a">vanaspatīnāṃ sarveṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">susrāvendunibhaṃ payaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vavarṣuḥ puṣpavarṣaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nedus tūryāṇi cāmbare</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_62.62">
<l><seg type="pāda" n="a">stuvanti munayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">vāgbhir mantraparāyaṇāḥ</seg> </l>
<note>k: After 62ab, D6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.62abx727-1" n="*HV_62.62ab*727:1"><seg type="pāda" n="a">vasiṣṭho vāmadevaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jābālir atha kāśyapaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.62abx727-2" n="*HV_62.62ab*727:2"><seg type="pāda" n="a">viśvāmitro bharadvājaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṇvo 'trir bhagavān prabhuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.62abx727-3" n="*HV_62.62ab*727:3"><seg type="pāda" n="a">ete ca munayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">siddhāś ca paramarṣayaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekārṇavavimuktaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dadhāra vasudhā vapuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.63">
<l><seg type="pāda" n="a">prasādaṃ sāgarā jagmur</seg> <seg type="pāda" n="b">vavur vātā jagaddhitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ītayaḥ praśamaṃ jagmur</seg> <seg type="pāda" n="d">jagmur nirvairatāṃ nṛpāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 63, K4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.63x728-1" n="*HV_62.63*728:1"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇe 'bhiṣita etāni</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāṇi kurunandana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.63x728-2" n="*HV_62.63*728:2"><seg type="pāda" n="a">nirvairāṇyabhavaṃs tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">krūrāṇy api nisargataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_62.64">
<l><seg type="pāda" n="a">mārgastho vibabhau bhānuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">somo yogena saṃgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pravālapuṣpaśabalāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">phalavantaś ca pādapāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.65">
<l><seg type="pāda" n="a">madaṃ prasusruvur nāgā</seg> <seg type="pāda" n="b">yātās toṣaṃ vane mṛgāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alaṃkṛtā gātraruhair</seg> <seg type="pāda" n="d">vātubhir bhānti parvatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.66">
<l><seg type="pāda" n="a">devalokopamo lokas</seg> <seg type="pāda" n="b">tṛpto 'mṛtasutarpitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsīt kṛṣṇābhiṣeke hi</seg> <seg type="pāda" n="d">divyasvargarasokṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.67">
<l><seg type="pāda" n="a">abhiṣiktaṃ tu taṃ gobhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakro govindam avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divyaśuklāmbaradharam</seg> <seg type="pāda" n="d">devarājo 'bravīd idam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.68">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa me prathamaḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">niyogo goṣu yaḥ kṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrūyatāmaparaṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">mamāgamanakāraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.69">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣipraṃ saṃsādhyatāṃ kaṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśī ca turagādhamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ariṣṭaś ca madāviṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="d">rājarājyaṃ tataḥ kuru</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.70">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṛṣvasari jātas te</seg> <seg type="pāda" n="b">mamāṃśo 'ham iva sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa te rakṣyaś ca mānyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sakhye ca viniyujyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.71">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā hy anugṛhītaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">tava vṛttānuvartakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvadvaśe vartamānaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpsyate vipulaṃ yaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.72">
<l><seg type="pāda" n="a">bhāratasya ca vaṃśasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sa variṣṭho dhanurdharaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyaty anurūpaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tvām ṛte na ca raṃsyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.73">
<l><seg type="pāda" n="a">bhārataṃ tvayi cāsaktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmiṃś ca puruṣottame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ubhābhyām api saṃyoge</seg> <seg type="pāda" n="d">yāsyanti nidhanaṃ nṛpāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.74">
<l><seg type="pāda" n="a">pratijñātaṃ ca me kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣimadhye sureṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mama putro 'rjuno nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">jātaḥ kuntyāṃ kurūdvahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.75">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'strāṇāṃ pāratantrajñaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śreṣṭhaś cāpavikarṣaṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ pravekṣyanti vai sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">rājānaḥ śastrayodhinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.76">
<l><seg type="pāda" n="a">akṣauhiṇyaś ca śūrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rājñāṃ saṃgrāmaśālinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samare rājadharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">yojayiṣyanti mṛtyunā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.77">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāstracaritaṃ mārgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanuṣo lāghavena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nānuyāsyanti rājāno</seg> <seg type="pāda" n="d">devā vā tvāṃ vinā prabho</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.78">
<l><seg type="pāda" n="a">sa te bandhuḥ sahāyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāmeṣu bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya yogo vidhātavyas</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayā govinda matkṛte</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.79">
<l><seg type="pāda" n="a">draṣṭavyaḥ sa yathāhaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā mānyaś ca nityaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jñātā tvam eva lokānām</seg> <seg type="pāda" n="d">arjunasya ca nityaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.80">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā hi nityaṃ rakṣyaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">āhaveṣu mahatsu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rakṣitasya tvayā tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">na mṛtyuḥ prabhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.81">
<l><seg type="pāda" n="a">arjunaṃ viddhi māṃ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">māṃ caivātmānam ātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ātmā te 'haṃ yathā śaśvat</seg> <seg type="pāda" n="d">tathaiva tava so 'rjuna</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.82">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā lokān imāñ jitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">baler hastāt tribhiḥ kramaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devatānāṃ kṛto rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">purā jyeṣṭhakramād aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.83">
<l><seg type="pāda" n="a">tvāṃ ca satyamayaṃ jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">satyeṣṭaṃ satyavikramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyenopetya devā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">yojayanti ripukṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.84">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'rjuno nāma me putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pitus te bhaginīsutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">iha sauhṛdatāṃ yātu</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūtvā sahacaraḥ purā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.85">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya te yudhyataḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">svasthāne 'tha gṛhe 'pi vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">voḍhavyā puṃgaveneva</seg> <seg type="pāda" n="d">dhūḥ sarvā raṇavāhinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.86">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃse vinihate kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā bhāvyarthadarśinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhitas tan mahadyuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyati mahīkṣitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.87">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra teṣāṃ nṛvīrāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">atimānuṣakarmaṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vijayasyārjuno bhoktā</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśasā tvaṃ tu yokṣyase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.88">
<l><seg type="pāda" n="a">etan me kṛṣṇa kārtsnyena</seg> <seg type="pāda" n="b">kartum arhasi bhāṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yady ahaṃ te surāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">satyaṃ ca priyam acyuta</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.89">
<l><seg type="pāda" n="a">śakrasya vacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo govindatāṃ gataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prītena manasā yuktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prativākyaṃ jagāda ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.90">
<l><seg type="pāda" n="a">prīto 'smi darśanād eva</seg> <seg type="pāda" n="b">tava śakra śacīpate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat tvayābhihitaṃ cedaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">na kiṃcit parihāsyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.91">
<l><seg type="pāda" n="a">jānāmi bhavato bhāvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jānāmy arjunasaṃbhavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jāne pitṛṣvasā dattā</seg> <seg type="pāda" n="d">pāṇḍor vasumatīpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.92">
<l><seg type="pāda" n="a">yudhiṣṭhiraṃ ca jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">kumāraṃ dharmanirmitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhīmasenaṃ ca jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">vāyoḥ saṃtānajāṃ tanum</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 92, T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.92x729" n="*HV_62.92*729"><seg type="pāda" n="a">nāgāyutasamaprāṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">anekāsuramardanam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_62.93">
<l><seg type="pāda" n="a">aśvibhyāṃ sādhu jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">sṛṣṭaṃ putradvayaṃ śubham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nakulaṃ sahadevaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">mādryāḥ kukṣibhavāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.94">
<l><seg type="pāda" n="a">kānīnaṃ cāpi jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">savituḥ prathamaṃ sutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṛṣvasari karṇaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">prasūtaṃ sūtatāṃ gatam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_62.95">
<l><seg type="pāda" n="a">dhārtarāṣṭrāś ca me sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">viditā yuddhakāṅkṣiṇaḥ</seg> </l>
<note>k: After 95ab, V2,B1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.95abx730" n="*HV_62.95ab*730"><seg type="pāda" n="a">duryodhanamukhāḥ śakra</seg> <seg type="pāda" n="b">kauravāṇāṃ mahābalāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāṇḍor uparamaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">śāpāśaninipātajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.96">
<l><seg type="pāda" n="a">tad gaccha tridivaṃ śakra</seg> <seg type="pāda" n="b">sukhāya tridivaukasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārjunasya ripuḥ kaścin</seg> <seg type="pāda" n="d">mamāgre prabhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.97">
<l><seg type="pāda" n="a">arjunārthe ca tān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṇḍavān akṣatān yudhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuntyā niryātayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">nivṛtte bhārate mṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_62.98">
<l><seg type="pāda" n="a">yac ca vakṣyati māṃ śakra</seg> <seg type="pāda" n="b">tanūjas tava so 'rjunaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhṛtyavat tat kariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">tava snehena yantritaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_62.99">
<l><seg type="pāda" n="a">satyasaṃdhasya tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">priyaṃ prītasya bhāṣitam</seg> </l>
<note>k: After 99ab D6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.99abx731" n="*HV_62.99ab*731"><seg type="pāda" n="a">praṇamya devadevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrdhnā śakraḥ padāmbujam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇasya sākṣāt tridivaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagāma tridaśeśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 99 D6,T2,G,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_62.99x732-1" n="*HV_62.99*732:1"><seg type="pāda" n="a">etad ākhyānam āyuṣyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyaṃ pāpaprāṇāśanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.99x732-2" n="*HV_62.99*732:2"><seg type="pāda" n="a">parjanyaprītijanakam</seg> <seg type="pāda" n="b">avagrahanivārakam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_62.99x732-3" n="*HV_62.99*732:3"><seg type="pāda" n="a">sarvasaukhyapriyakaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devaguhyam anuttamam |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) ch. 63, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_63.1">
<l><seg type="pāda" n="a">gate śakre tataḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjyamāno vrajaukasaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">govardhanadharaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">viveśa vrajam eva ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.2">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ sma vṛddhābhinandanti</seg> <seg type="pāda" n="b">jñātayaś ca sahoṣitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smas</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaddhṛtena nagena ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.3">
<l><seg type="pāda" n="a">gāvo varṣabhayāt tīrṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">vayaṃ tīrṇā mahābhayāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava prasādād govinda</seg> <seg type="pāda" n="d">devatulya mahādyute</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.4">
<l><seg type="pāda" n="a">amānuṣāṇi karmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">tava paśyāma gopate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhāraṇenāsya śailasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vidmas tvāṃ kṛṣṇam avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.5">
<l><seg type="pāda" n="a">kas tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">marutāṃ vā mahābala</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasūnāṃ vā kimarthaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevaḥ pitā tava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.6">
<l><seg type="pāda" n="a">vane ca bālakrīḍā te</seg> <seg type="pāda" n="b">janma cāsmāsu garhitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇa divyā ca te ceṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">śaṅkitāni manāṃsi naḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kimarthaṃ gopaveṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">ramase 'smāsu garhitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokapālopamaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">gās tvaṃ kiṃ parirakṣasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.8">
<l><seg type="pāda" n="a">devo vā dānavo vā tvam</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣo gandharva eva vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asmākaṃ bāndhavo jāto</seg> <seg type="pāda" n="d">yo 'si so 'si namo 'stu te</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 8, D6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_63.8x733-1" n="*HV_63.8*733:1"><seg type="pāda" n="a">namo 'stu kṛṣṇa kṛṣṇeti</seg> <seg type="pāda" n="b">namo gopālabandhave |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.8x733-2" n="*HV_63.8*733:2"><seg type="pāda" n="a">namo bālāya goptre ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gopaveṣāya bāndhava ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.8x733-3" n="*HV_63.8*733:3"><seg type="pāda" n="a">namas te śiśusiṃhāya</seg> <seg type="pāda" n="b">namo bhūdharadhāriṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.8x733-4" n="*HV_63.8*733:4"><seg type="pāda" n="a">devāyātha variṣṭhāya</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣāya ca namo namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.8x733-5" n="*HV_63.8*733:5"><seg type="pāda" n="a">namas te nandaputrāya</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśodāyāḥ sutāya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.8x733-6" n="*HV_63.8*733:6"><seg type="pāda" n="a">ko bhavān kaś ca vā devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kimarthaṃ no 'bhirakṣasi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_63.9">
<l><seg type="pāda" n="a">kenacid yadi kāryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">vasasi*iha yadṛcchayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vayaṃ* tava*anugāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavantaṃ* śaraṇaṃ* gatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.10">
<l><seg type="pāda" n="a">gopānāṃ* vacanaṃ* śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ padmanibhekṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyuvāca smitaṃ* kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">jñātīn sarvān samāgatān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.11">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā manyanti māṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavanto bhīmavikramāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathāhaṃ nāvagantavyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svajātīyo 'smi bāndhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.12">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi tv avaśyaṃ śrotavyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālaḥ saṃpratipālyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato bhavantaḥ śroṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">māṃ ca drakṣyanti tattvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.13">
<l><seg type="pāda" n="a">yady ahaṃ bhavatāṃ ślāghyo</seg> <seg type="pāda" n="b">bāndhavo devasaprabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parijñānena kiṃ kāryam</seg> <seg type="pāda" n="d">yady eṣo 'nugraho mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.14">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktās tu te gopā</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasutena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baddhamaunā diśaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">bhejire pihitānanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.15">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇas tu yauvanaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">niśi candramaso navam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāradīnāṃ niśānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">manaś cakre ratiṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sa karīṣāṅgarāgāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">vrajarathyāsu vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛṣāṇāṃ jātarāgāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhāni samayojayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.17">
<l><seg type="pāda" n="a">gopālāṃś ca balodagrān</seg> <seg type="pāda" n="b">yodhayām āsa vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vane sa vīro gāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">jagrāha grāhavad vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.18">
<l><seg type="pāda" n="a">yuvatyo gopakanyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">rātrau saṃkālya kālavit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaiśorakaṃ mānayānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saha tābhir mumoda ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tās tasya vadanaṃ kāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāntā gopastriyo niśi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pibanti nayanākṣepair</seg> <seg type="pāda" n="d">gāṃ gataṃ śaśinaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.20">
<l><seg type="pāda" n="a">haritālārdrapītena</seg> <seg type="pāda" n="b">kauśeyena ca bhāsvatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhadravastreṇa vasitaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaḥ kāntataro 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.21">
<l><seg type="pāda" n="a">sa baddhāṅgadaniryūhaś</seg> <seg type="pāda" n="b">citrayā vanamālayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śobhamāno hi govindaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śobhayām āsa taṃ vrajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.22">
<l><seg type="pāda" n="a">namo dāmodarāyeti</seg> <seg type="pāda" n="b">gopakanyās tadābruvan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vicitraṃ caritaṃ ghoṣe</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛṣṭvā tat tasya bhāsvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 22, D6,S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_63.22x734" n="*HV_63.22*734"><seg type="pāda" n="a">namas te kṛṣṇa gopeti</seg> <seg type="pāda" n="b">prasīda prabhaveti ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_63.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tās taṃ payodharottānair</seg> <seg type="pāda" n="b">urobhiḥ samapīḍayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhrāmitākṣaiś ca vadanair</seg> <seg type="pāda" n="d">nirīkṣante varāṅganāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tā vāryamānāḥ pitṛbhir</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrātṛbhir mātṛbhis tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaṃ gopāṅganā rātrau</seg> <seg type="pāda" n="d">mṛgayanti ratipriyāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.25">
<l><seg type="pāda" n="a">tās tu paṅktīkṛtāḥ sarvā*</seg> <seg type="pāda" n="b">ramayanti manoramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāyantyaḥ kṛṣṇacaritaṃ*</seg> <seg type="pāda" n="d">dvaṃdvaśo gopakanyakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.26">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇalīlānukāriṇyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇapraṇihitekṣaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇasya gatigāminyas</seg> <seg type="pāda" n="d">taruṇyas tā varāṅganāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.27">
<l><seg type="pāda" n="a">vaneṣu tālahastāgraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuṭṭayantyas tathāparāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cerur vai caritaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇasya vrajayoṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tās tasya nṛtyaṃ gītaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vilāsasmitavīkṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">muditāś cānukurvantyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">krīḍanti vrajayoṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.29">
<l><seg type="pāda" n="a">bhāvaniṣpannamadhuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gāyantyas tā varāṅganāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vrajaṃ gatāḥ sukhaṃ cerur</seg> <seg type="pāda" n="d">dāmodaraparāyaṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 29cd, D2 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_63.29x735" n="*HV_63.29*735"><seg type="pāda" n="a">cerur dāmodaraparāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sukhaṃ nāryo vrajaṃ gatāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_63.30">
<l><seg type="pāda" n="a">karīṣapāṃsudigdhāṅgyas</seg> <seg type="pāda" n="b">tāḥ kṛṣṇam anuvavrire</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ramayantyo yathā nāgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sapramodāḥ kareṇavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tam anyā bhāvavikacair</seg> <seg type="pāda" n="b">netraiḥ prahasitānanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pibanty atṛptā vanitāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ kṛṣṇamṛgekṣaṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.32">
<l><seg type="pāda" n="a">mukham asyāparā vīkṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">tṛṣitā gopakanyakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ratyantaragatā rātrau</seg> <seg type="pāda" n="d">pibanti ratilālasāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.33">
<l><seg type="pāda" n="a">hāheti kurvatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prahṛṣṭās tā varāṅganāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagṛhur niḥsṛtāṃ vāṇīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sāmnā dāmodareritām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_63.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ grathitasīmantā</seg> <seg type="pāda" n="b">raticintākulīkṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāru visraṃsire keśāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kucāgre gopayoṣitām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6,T,G,M4,G(ed.) ins. after 34; M1-3 subst. for 33-34: :k</note>
<l xml:id="xHV_63.34x736-1" n="*HV_63.34*736:1"><seg type="pāda" n="a">atha dāmodaraḥ kāścij</seg> <seg type="pāda" n="b">jagrāha ratilālasaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-2" n="*HV_63.34*736:2"><seg type="pāda" n="a">evaṃ gopāṅganāḥ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ramayanti manoramāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-3" n="*HV_63.34*736:3"><seg type="pāda" n="a">alaṃkṛtāḥ sumadhuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gāyantyo madhuvihvalāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-4" n="*HV_63.34*736:4"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo 'pi madhuraktākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">gopīnāṃ harṣavardhanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-5" n="*HV_63.34*736:5"><seg type="pāda" n="a">papau tāsāṃ mukhaṃ viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">ghūrṇayan netraṣaṭpadam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-6" n="*HV_63.34*736:6"><seg type="pāda" n="a">aparāṃ vāsasī gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">cucumbe gopakanyakām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-7" n="*HV_63.34*736:7"><seg type="pāda" n="a">āliliṅge 'tha kāṃcit tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo madavilocanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-8" n="*HV_63.34*736:8"><seg type="pāda" n="a">anyayā saha govindaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śete līlāvidhānavit |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-9" n="*HV_63.34*736:9"><seg type="pāda" n="a">anyasyā vāsasī gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā cāru papau mukham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-10" n="*HV_63.34*736:10"><seg type="pāda" n="a">anyāṃ lilekha govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">nakhaiḥ śātaiś ca keśavaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-11" n="*HV_63.34*736:11"><seg type="pāda" n="a">anyāṃ ca keśe saṃgṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">mukham unnamya līlayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-12" n="*HV_63.34*736:12"><seg type="pāda" n="a">āliliṅge 'tha govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">gopaveṣatiraskṛtaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-13" n="*HV_63.34*736:13"><seg type="pāda" n="a">ekāṃ saṃgṛhya saṃtyajya</seg> <seg type="pāda" n="b">kāṃcid anyām avāsṛjat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-14" n="*HV_63.34*736:14"><seg type="pāda" n="a">paśyantyā ramayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">kāṃcid anyām arīramat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-15" n="*HV_63.34*736:15"><seg type="pāda" n="a">āhūya kāṃcid deveśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāṃcid anyām arīramat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-16" n="*HV_63.34*736:16"><seg type="pāda" n="a">tāṃ punaḥ sahasā gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">tatsamakṣam arīramat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-17" n="*HV_63.34*736:17"><seg type="pāda" n="a">tāś ca gopyaḥ svabhartṛṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃtyajya harim eva ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-18" n="*HV_63.34*736:18"><seg type="pāda" n="a">ayam eva hi no jyeṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śreṣṭhaś ceti varāṅganāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_63.34x736-19" n="*HV_63.34*736:19"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇe ca devadeveśe</seg> <seg type="pāda" n="b">paraṃ bhāvaṃ samāyayuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_63.35">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ sa kṛṣṇo gopīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakravālair alaṃkṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāradīṣu sacandrāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">niśāsu mumude sukhī</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 64, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_64.1">
<l><seg type="pāda" n="a">pradoṣārdhe kadācit tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇe ratiparāyaṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trāsayan samado goṣṭhān</seg> <seg type="pāda" n="d">ariṣṭaḥ pratyadṛśyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.2">
<l><seg type="pāda" n="a">nirvāṇāṅgārameghābhas</seg> <seg type="pāda" n="b">tīkṣṇaśṛṅgo'rkalocanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣuratīkṣṇāgracaraṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kālaḥ kāla ivāparaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.3">
<l><seg type="pāda" n="a">lelihānaḥ saniṣpeṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jihvayauṣṭhau punaḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">garvitāviddhalāṅgūlaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṭhinaskandhabandhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.4">
<l><seg type="pāda" n="a">kakudodagranirmāṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pramāṇād duratikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakṛnmūtropaliptāṅgo</seg> <seg type="pāda" n="d">gavām udvejano bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.5">
<l><seg type="pāda" n="a">mahākaṭiḥ sthūlamukho</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛḍhajānur mahodaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣāṇāvalgitagatir</seg> <seg type="pāda" n="d">lambatā kaṇṭhacarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.6">
<l><seg type="pāda" n="a">gavāroheṣu capalas</seg> <seg type="pāda" n="b">tarughātaṅkitānanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddhasañjaviṣāṇāgro</seg> <seg type="pāda" n="d">dviṣadvṛṣabhasūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.7">
<l><seg type="pāda" n="a">ariṣṭo nāma hi gavām</seg> <seg type="pāda" n="b">ariṣṭo dāruṇākṛtiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityo vṛṣabharūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">goṣṭhān viparidhāvati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.8">
<l><seg type="pāda" n="a">pātayāno gavāṃ garbhān</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛpto gacchaty anārtavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhajamānaś ca capalo</seg> <seg type="pāda" n="d">gṛṣṭīḥ saṃpracacāra ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.9">
<l><seg type="pāda" n="a">śṛṅgapraharaṇo raudraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praharan goṣu durmadaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">goṣṭheṣu na ratiṃ lebhe</seg> <seg type="pāda" n="d">vinā yuddhaṃ sa govṛṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: 9 After 9, K1.2,D2-4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_64.9x737-1" n="*HV_64.9*737:1"><seg type="pāda" n="a">kasyacit tv atha kālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sa vṛṣaḥ keśavāgrataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_64.9x737-2" n="*HV_64.9*737:2"><seg type="pāda" n="a">ājagāma balodragro</seg> <seg type="pāda" n="b">vaivasvatavaśe sthitaḥ |</seg> </l>
<note>k: K1,D2-4 cont.; K3.4,Ñ,V,B,Dns,D1.5.6,T,G,M4 ins. after 9: :k</note>
<l xml:id="xHV_64.9x738" n="*HV_64.9*738"><seg type="pāda" n="a">sa tatra gās tu prasabhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bādhamāno madotkaṭaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_64.10">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn eva kāle tu</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāḥ kṛṣṇasamīpagāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trāsayāmāsa duṣṭātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">vaivasvata pathe sthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.11">
<l><seg type="pāda" n="a">sendrāśanir ivāmbhodo</seg> <seg type="pāda" n="b">nardamāno mahāvṛṣaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakāra nirvṛṣaṃ goṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nirvatsaśiśupuṃgavam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V2,B1,D4,T2,G1,M ins. after 11; D6,T1,G2.3.5 after the second occurrence of 11cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_64.11x739" n="*HV_64.11*739"><seg type="pāda" n="a">tam ārād abhidhāvantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nardamānaṃ mahāvṛṣam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_64.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tālaśabdena taṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhanādaiś ca mohayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhyadhāvata govindo</seg> <seg type="pāda" n="d">daityaṃ vṛṣabharūpiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kṛṣṇaṃ govṛṣo dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛṣṭalāṅgūlalocanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ruṣitas talaśabdena</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhākāṅkṣī nanarda ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tam āpatantam udvṛttam</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā vṛṣabhadānavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmāt sthānān na vyacalat</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇo girir ivācalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣaḥ kakṣayor dṛṣṭiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇidhāya dhṛtānanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇasya nidhanākāṅkṣī</seg> <seg type="pāda" n="d">tūrṇam abhyutpapāta ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tam āpatantaṃ pramukhe</seg> <seg type="pāda" n="b">pratijagrāha durdharam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaḥ kṛṣṇāñjananibhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣaṃ prati vṛṣopamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sa saṃsaktas tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣeṇeva mahāvṛṣaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mumoca vaktrajaṃ phenaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nastato 'tha sa śabdavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv anyonyāv aruddhāṅgau</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhe kṛṣṇavṛṣāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rejatur meghasamaye</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃsaktāv iva toyadau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya darpabalaṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā śṛṅgāntare padam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apīḍayad ariṣṭasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṇṭhaṃ klinnam ivāmbaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.20">
<l><seg type="pāda" n="a">śṛṅgaṃ cāsya punaḥ savyam</seg> <seg type="pāda" n="b">utpāṭya yamadaṇḍavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tenaiva prāharad vaktre</seg> <seg type="pāda" n="d">sa mamāra bhṛśaṃ hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.21">
<l><seg type="pāda" n="a">vibhinnaśṛṅgo bhagnāsyo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagnaskandhaś ca dānavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">papāta rudhirodgārī</seg> <seg type="pāda" n="d">sāmbudhāra ivāmbudaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.22">
<l><seg type="pāda" n="a">govindena hataṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛptaṃ vṛṣabhadānavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sādhu sādhv iti bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="d">tatkarmāsyābhituṣṭuvuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_64.23">
<l><seg type="pāda" n="a">sa copendro vṛṣaṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kāntavaktro niśāmukhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aravindābhanayanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">punar eva rarāja ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_24">
<l><seg type="pāda" n="a">te 'pi govṛttayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ kamalalocanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upāsāṃcakrire hṛṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svarge śakram ivāmarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 65, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_65.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaṃ vrajagataṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vardhamānam ivānalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udvegam agamat kaṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaṅkamānas tato bhayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.2">
<l><seg type="pāda" n="a">pūtanāyāṃ hatāyāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kāliye ca parājite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhenuke pralayaṃ nīte</seg> <seg type="pāda" n="d">pralambe ca nipātite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.3">
<l><seg type="pāda" n="a">dhṛte govardhane caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">viphale śakraśāsane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">goṣu trātāsu ca tathā</seg> <seg type="pāda" n="d">spṛhaṇīyena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.4">
<l><seg type="pāda" n="a">kakudmini hate 'riṣṭe</seg> <seg type="pāda" n="b">gopeṣu muditeṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛśyamāne vināśe ca</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃnikṛṣṭe mahābhaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.5">
<l><seg type="pāda" n="a">karṣaṇena ca vṛkṣābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bālenābālakarmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acintyaṃ karma tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="d">vardhamāneṣu śatruṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.6">
<l><seg type="pāda" n="a">prāptāriṣṭam ivātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mene sa mathureśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">visaṃjñendriyabhūtātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">gatāsupratimo 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tato jñātīn samānāyya</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaraṃ cograśāsanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niśi stimitamūkāyām</seg> <seg type="pāda" n="d">mathurāyāṃ janādhipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.8">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevaṃ ca devābhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kahvaṃ cāhūya yādavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyakaṃ dārukaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">kahvāvarajam eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.9">
<l><seg type="pāda" n="a">bhojaṃ vaitaraṇaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vikadruṃ ca mahābalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhayesakhaṃ ca rājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vipṛthuṃ ca pṛthuśriyam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.10">
<l><seg type="pāda" n="a">babhruṃ dānapatiṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtavarmāṇam eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūritejasam akṣobhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūriśravasam eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.11">
<l><seg type="pāda" n="a">etān sa yādavān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">ābhāṣya śṛṇuteti ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugrasenasuto rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">provāca mathureśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.12">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavantaḥ sarvakāryajñāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaśāstraviśāradāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nyāyavṛttāntakuśalās</seg> <seg type="pāda" n="d">trivargasya pravartakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.13">
<l><seg type="pāda" n="a">kartavyānāṃ ca kartāro</seg> <seg type="pāda" n="b">lokasya vibudhopamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parvatā iva niṣkampā</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛtte mahati tasthuṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 13cd, K,Ñ2.3,V1.3,B,D(except D6),T3.4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.13x740" n="*HV_65.13*740"><seg type="pāda" n="a">tasthivāṃso mahāvṛtte</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣkampā iva parvatāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.14">
<l><seg type="pāda" n="a">adambhavṛttayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">gurukarmasu codyatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājamantradharāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve dhanuṣi pāragāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.15">
<l><seg type="pāda" n="a">yaśaḥpradīpā lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vedārthānāṃ vivakṣavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āśramāṇāṃ nisargajñā</seg> <seg type="pāda" n="d">varṇānāṃ kramapāragāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.16">
<l><seg type="pāda" n="a">pravaktāraḥ suniyatā</seg> <seg type="pāda" n="b">netāro nayadarśinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhettāraḥ pararāṣṭrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">trātāraḥ śaraṇārthinām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.17">
<l><seg type="pāda" n="a">evam akṣatacāritraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīmadbhir uditoditaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dyaur api anugṛhītā syād</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavadbhiḥ kiṃ punar mahī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.18">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛṣīṇām iva vo vṛttaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhāvo marutām iva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rudrāṇām iva vaḥ krodho</seg> <seg type="pāda" n="d">dīptir aṅgirasām iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.19">
<l><seg type="pāda" n="a">vyāvartamānaṃ sumahad</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavadbhiḥ khyātakīrtibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhṛtaṃ yadukulaṃ vīrair</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūtalaṃ parvatair iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.20">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ bhavatsu yukteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">mama cittānuvartiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vardhamāno mamānartho</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavadbhiḥ kim upekṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.21">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa kṛṣṇa iti khyāto</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopasuto vraje</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vardhamāna ivāmbhodo</seg> <seg type="pāda" n="d">mūlaṃ naḥ parikṛntati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.22">
<l><seg type="pāda" n="a">anamātyasya śūnyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">cārāndhasya mamaiva tu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāraṇān nandagopasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sa suto gopito gṛhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.23">
<l><seg type="pāda" n="a">upekṣita iva vyādhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūryamāṇa ivāmbudaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nadanmegha ivoṣṇānte</seg> <seg type="pāda" n="d">sa durātmā vivardhate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya nāhaṃ gatiṃ jāne</seg> <seg type="pāda" n="b">na yogaṃ na parāyaṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nandagopasya bhavane</seg> <seg type="pāda" n="d">jātasyādbhutakarmaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.25">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ tadbhūtaṃ samutpannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devāpatyaṃ na vidmahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atidevair amānuṣyaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">karmabhiḥ so 'numīyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.26">
<l><seg type="pāda" n="a">pūtanā śakunī bālye</seg> <seg type="pāda" n="b">śiśunā stanapāyinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stanapānepsunā pītā</seg> <seg type="pāda" n="d">prāṇaiḥ saha durāsadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6,T1.2,G2-5,M2.4,G ins. after 26 ein; G1 ins. after 25: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.26x741-1" n="*HV_65.26*741:1"><seg type="pāda" n="a">tathaiva tena bālena</seg> <seg type="pāda" n="b">pādāṅguṣṭhena līlayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.26x741-2" n="*HV_65.26*741:2"><seg type="pāda" n="a">śayane vai śayānena</seg> <seg type="pāda" n="b">śakaṭaṃ parivartitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.26x741-3" n="*HV_65.26*741:3"><seg type="pāda" n="a">tathā bālena balinā</seg> <seg type="pāda" n="b">ane jātau bṛhattarau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.26x741-4" n="*HV_65.26*741:4"><seg type="pāda" n="a">samūlaviṭapau bhagnau</seg> <seg type="pāda" n="b">sahajau yamalārjunau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.27">
<l><seg type="pāda" n="a">yamunāyāṃ hrade nāgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāliyo damitas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rasātalacaro nītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣaṇenādarśanaṃ hradāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nandagopasuto yogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">kṛtvā ca punar utthitaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_65.29">
<l><seg type="pāda" n="a">dhenukas tālaśikharāt</seg> <seg type="pāda" n="b">pātito jīvitaṃ vinā</seg> </l>
<note>k: After 28, D6,S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.28x742" n="*HV_65.28*742"><seg type="pāda" n="a">tasyāgrajo mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadro durātmavān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pralambaṃ yaṃ mṛdhe devā</seg> <seg type="pāda" n="d">na śekur abhivīkṣitum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bālena muṣṭinaikena</seg> <seg type="pāda" n="f">sa hataḥ prākṛto yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.30">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsavasyotsavaṃ bhaṅktvā</seg> <seg type="pāda" n="b">varṣaṃ vāsavaroṣajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirjalaṃ gokulaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">dhṛto govardhano giriḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_65.31">
<l><seg type="pāda" n="a">hatas tv ariṣṭo balavān</seg> <seg type="pāda" n="b">viśṛṅgaś ca kṛto vraje</seg> </l>
<note>k: D6,T1,G2.3.5,M ins. after 31ab; T2,G1.4 after 30: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.31abx743-1" n="*HV_65.31ab*743:1"><seg type="pāda" n="a">kena vā nararūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śakyo govardhano giriḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.31abx743-2" n="*HV_65.31ab*743:2"><seg type="pāda" n="a">uddhartuṃ govraje satyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na jāne 'py adbhutaṃ tataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.31abx743-3" n="*HV_65.31ab*743:3"><seg type="pāda" n="a">idam atyadbhutaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">varṣaṃ vāsavanirmitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.31abx743-4" n="*HV_65.31ab*743:4"><seg type="pāda" n="a">nivāritaṃ saptadinaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kim ataḥ param adbhutam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abālo bālyam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">ramate bālalīlayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.32">
<l><seg type="pāda" n="a">prabandhaḥ karmaṇām eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya govrajavāsinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃnikṛṣṭaṃ bhayaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">keśino mama ca dhruvam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.33">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūtapūrvaś ca me mṛtyuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa nūnaṃ pūrvadaihikaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddhakāṅkṣī hi sa yathā</seg> <seg type="pāda" n="d">tiṣṭhatīva mamāgrataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.34">
<l><seg type="pāda" n="a">kva ca gopatvam aśubhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣyaṃ mṛtyudurbalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kva ca devaprabhāvena</seg> <seg type="pāda" n="d">krīḍitavyaṃ vraje mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.35">
<l><seg type="pāda" n="a">aho nīcena vapuṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">cchādayitvātmano vapuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ko 'py eṣa ramate devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śmaśānastha ivānalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 35, D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.35x744" n="*HV_65.35*744"><seg type="pāda" n="a">aho yādavaśreṣṭhā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">kathayantu samāhitāḥ |</seg> </l>

<note>k: While D6,T1.2,GM1-3 ins. after 35: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.35x745-1" n="*HV_65.35*745:1"><seg type="pāda" n="a">idam apy aparaṃ manye</seg> <seg type="pāda" n="b">śrotavyaṃ yadupuṃgavāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.35x745-2" n="*HV_65.35*745:2"><seg type="pāda" n="a">yathā mama tathā yūyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jānītha sakalaṃ vacaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.36">
<l><seg type="pāda" n="a">śrūyate hi purā viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">surāṇāṃ kāraṇāntare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāmanena tu rūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">jahāra pṛthivīm imām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 36, D6,T1.2,G1-3.5,M,G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.36x746" n="*HV_65.36*746"><seg type="pāda" n="a">devarājāya tu tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">dattavān kila keśavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.37">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtvā kesariṇo rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇunā prabhaviṣṇunā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hato hiraṇyakaśipur</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavānāṃ pitāmahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: G(ed.) cont. after *746; D6,T1.2,G,M ins. after 37: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.37x747" n="*HV_65.37*747"><seg type="pāda" n="a">hatvā tu dānavaṃ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaṃ kṛtavān hariḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.38">
<l><seg type="pāda" n="a">acintyaṃ rūpam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">śvetaśailasya mūrdhani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavena cyāvitā daityāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">purā tat tripuraṃ ghnatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.39">
<l><seg type="pāda" n="a">pālito guruputreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhārgavo 'ṅgirasena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviśya cāsurīṃ māyām</seg> <seg type="pāda" n="d">anāvṛṣṭiṃ cakāra ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.40">
<l><seg type="pāda" n="a">anantaḥ śāśvato devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasravadano 'vyayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vārāhaṃ rūpam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">ujjahārārṇavān mahīm</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 40, D6,S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.40x748" n="*HV_65.40*748"><seg type="pāda" n="a">sabhūdharavanām urvīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakrāya pradadau hariḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.41">
<l><seg type="pāda" n="a">amṛte nirmite pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇuḥ strīrūpam āsthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">surāṇām asurāṇāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhaṃ cakre sudāruṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.42">
<l><seg type="pāda" n="a">amṛtārthe purā cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">devadaityasamāgame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadhāra mandaraṃ viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="d">akūpāra iti śrutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) TG1.3-5,M4 ins. after 42; G2 after 41ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.42x749-1" n="*HV_65.42*749:1"><seg type="pāda" n="a">vapur vāmanam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">nindanīyaṃ purā vapuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.42x749-2" n="*HV_65.42*749:2"><seg type="pāda" n="a">tribhiḥ kramais tu trīlokāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">jahāra tridivālayam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.43">
<l><seg type="pāda" n="a">caturdhā tejaso bhāgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā dāśarathe gṛhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa eva rāmasaṃjño vai</seg> <seg type="pāda" n="d">rāvaṇaṃ vyaśasat tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 43, D6,S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.43x750-1" n="*HV_65.43*750:1"><seg type="pāda" n="a">sa eva bhagavān viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtvā bhārgavanandanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.43x750-2" n="*HV_65.43*750:2"><seg type="pāda" n="a">paraśvadhane śātena</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghāna kṛtavīryajam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.43x750-3" n="*HV_65.43*750:3"><seg type="pāda" n="a">triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hatvā kṣatriyapuṃgavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.43x750-4" n="*HV_65.43*750:4"><seg type="pāda" n="a">hayamedhe tadā yajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">kāśyapāya dadau kila |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.44">
<l><seg type="pāda" n="a">evam eṣa nikṛtyā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">tattadrūpam upāgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sādhayaty ātmanaḥ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">surāṇām arthasiddhaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.45">
<l><seg type="pāda" n="a">tad eṣa nūnaṃ viṣṇur vā</seg> <seg type="pāda" n="b">śakro vā marutāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">matsādhanepsayā prāpto</seg> <seg type="pāda" n="d">nārado māṃ yad uktavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.46">
<l><seg type="pāda" n="a">atra me śaṅkate buddhir</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevaṃ prati prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asya buddhiviśeṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">vayaṃ kātaratāṃ gatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.47">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ hi khaṭvāṅgavane</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradena samāgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvitīyaṃ sa hi māṃ vipraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">punar evābravīd vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.48">
<l><seg type="pāda" n="a">yat tvayānuṣṭhito yatnaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsa garbhakṛte mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudevena te rātrau</seg> <seg type="pāda" n="d">karma tad viphalīkṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.49">
<l><seg type="pāda" n="a">dārikā yā tvayā rātrau</seg> <seg type="pāda" n="b">śilāyāṃ kaṃsa pātitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃ yaśodāsutāṃ viddhi</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ ca vasudevajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.50">
<l><seg type="pāda" n="a">rātrau vyāvartitāv etau</seg> <seg type="pāda" n="b">garbhau tava vadhāya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudevena saṃdhāya</seg> <seg type="pāda" n="d">mitrarūpeṇa śatruṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.51">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tu kanyā yaśodāyā</seg> <seg type="pāda" n="b">vindhye parvatasattame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatvā śumbhaniśumbhau dvau</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavau nagacāriṇau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.52">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtābhiṣekā varadā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtasaṃghaniṣevitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arcyate dasyubhir ghorair</seg> <seg type="pāda" n="d">mahāpaśubalipriyā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.53">
<l><seg type="pāda" n="a">surāpiśitapūrṇābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhābhyām upaśobhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayūrāṅgadacitraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">barhabhāraiś ca bhūṣitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.54">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛptakukuṭasaṃnādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vanaṃ vāyasanāditam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">chāgayūthaiś ca saṃpūrṇam</seg> <seg type="pāda" n="d">aviruddhaiś ca pakṣibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.55">
<l><seg type="pāda" n="a">siṃhavyāghravarāhāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nādena pratināditam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛkṣagambhīranibiḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāntāraiḥ sarvato vṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.56">
<l><seg type="pāda" n="a">divyabhṛṅgāracamarair</seg> <seg type="pāda" n="b">ādarśaiś ca vibhūṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devatūryaninādaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śataśaḥ pratināditam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sthānaṃ tasyā nage vindhye</seg> <seg type="pāda" n="f">nirmitaṃ svena tejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.57">
<l><seg type="pāda" n="a">ripūṇāṃ trāsajananī</seg> <seg type="pāda" n="b">nityaṃ tatra manorame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasate paramaprītā</seg> <seg type="pāda" n="d">daivatair api pūjitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.58">
<l><seg type="pāda" n="a">yas tv ayaṃ nandagopasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇa ity ucyate sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atra me nāradaḥ prāha</seg> <seg type="pāda" n="d">sumahat karma kāraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.59">
<l><seg type="pāda" n="a">dvitīyo vasudevād vai</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevo bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa hi te sahajo mṛtyur</seg> <seg type="pāda" n="d">bāndhavaś ca bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.60">
<l><seg type="pāda" n="a">sa eva vāsudevo vai</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasuto balī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāndhavo dharmato mahyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛdayenāntako ripuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.61">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā hi vāyaso mūrdhni</seg> <seg type="pāda" n="b">padbhyāṃ yasyaiva tiṣṭhati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">netre tudati tasyaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vaktreṇāmiṣagṛddhinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.62">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevas tathaivāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saputraḥ sahabāndhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cchinatti mama mūlāni</seg> <seg type="pāda" n="d">bhuṅkte ca mama pārśvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.63">
<l><seg type="pāda" n="a">bhrūṇahatyāpi saṃtāryā</seg> <seg type="pāda" n="b">govadhaḥ strīvadho 'pi vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na kṛtaghnasya loko 'sti</seg> <seg type="pāda" n="d">bāndhavasya viśeṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.64">
<l><seg type="pāda" n="a">patitānugataṃ mārgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣevaty acireṇa saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaḥ kṛtaghno 'nubandhena</seg> <seg type="pāda" n="d">prītiṃ vahati dāruṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.65">
<l><seg type="pāda" n="a">narakādhyuṣitaḥ panthā</seg> <seg type="pāda" n="b">gantavyas tena dāruṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apāpe pāpahṛdayo</seg> <seg type="pāda" n="d">yaḥ pāpam anutiṣṭhati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 65, D6,T1.2,G1-3.5,M1.2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.65x751" n="*HV_65.65*751"><seg type="pāda" n="a">sa yāti narakaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">punarāvṛttidurlabham |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.66">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ vā svajanaḥ ślāghyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa vā ślāghyataraḥ sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niyamair guruvṛttena</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayā bāndhavakāmyayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.67">
<l><seg type="pāda" n="a">hastināṃ kalahe ghore</seg> <seg type="pāda" n="b">vadham ṛcchanti vīrudhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddhavyuparame te tu</seg> <seg type="pāda" n="d">sahāśnanti mahāvane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.68">
<l><seg type="pāda" n="a">bāndhavānām api tathā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhedakāle samutthite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vadhyate yo 'ntaraprepsuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svajano yāti vikriyām</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_65.69">
<l><seg type="pāda" n="a">kalis tvaṃ hi vināśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā puṣṭo vijānatā</seg> </l>
<note>k: After 69ab, T1.2,G,M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.69abx752-1" n="*HV_65.69ab*752:1"><seg type="pāda" n="a">gaccha gaccha yathākāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudeva narādhama ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.69abx752-2" n="*HV_65.69ab*752:2"><seg type="pāda" n="a">tad dattaṃ kṛpaṇaṃ piṇḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yad dattaṃ tava jānatā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.69abx752-3" n="*HV_65.69ab*752:3"><seg type="pāda" n="a">tac chvabhyo yadi dattaṃ syāc</seg> <seg type="pāda" n="b">chreyo mama bhaviṣyati |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudeva kulasyāsya</seg> <seg type="pāda" n="d">yad virodhayase bhṛśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">amarṣī vairaśīlaś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">sadā pāpamatiḥ śaṭhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.70">
<l><seg type="pāda" n="a">sthāne yadukulaṃ mūḍha</seg> <seg type="pāda" n="b">śocanīyaṃ tvayā kṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudeva vṛthāvṛddha</seg> <seg type="pāda" n="d">yan mayā tvaṃ puraskṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.71">
<l><seg type="pāda" n="a">śvetena śirasā vṛddho</seg> <seg type="pāda" n="b">naiva varṣaśatī bhavet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yasya buddhiḥ pariṇatā</seg> <seg type="pāda" n="d">sa vai vṛddhatamo nṛṇām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 71, Bom., Poona eds. ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.71x753" n="*HV_65.71*753"><seg type="pāda" n="a">na tena vṛddho bhavati</seg> <seg type="pāda" n="b">yenāsya palitaṃ śiraḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.72">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṃ tu karkaśaśīlaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">buddhyā ca na bahuśrutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kevalaṃ vayasā vṛddho</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā śaradi toyadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.73">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ ca tvaṃ sādhu jānīṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudeva vṛthāmate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hate kaṃse mama suto</seg> <seg type="pāda" n="d">mathurāṃ pālayiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.74">
<l><seg type="pāda" n="a">chinnāśas tvaṃ vṛthāvṛddha</seg> <seg type="pāda" n="b">mithyā hy evaṃ vicāritam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jijīviṣur na sa hy asti</seg> <seg type="pāda" n="d">yo hi tiṣṭhen mamāgrataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.75">
<l><seg type="pāda" n="a">prahartukāmo viśvaste</seg> <seg type="pāda" n="b">yas tvaṃ svasthena cetasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tat te pratikariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">putrayos tava paśyataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.76">
<l><seg type="pāda" n="a">na me vṛddhavadhaḥ kaścid</seg> <seg type="pāda" n="b">dvijastrīvadha eva vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtapūrvaḥ kariṣye vā</seg> <seg type="pāda" n="d">viśeṣeṇa tu bāndhave</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.77">
<l><seg type="pāda" n="a">iha tvaṃ jātasaṃvṛddho</seg> <seg type="pāda" n="b">mama pitrā vivardhitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṛṣvasur me bhartā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yadūnāṃ prathamo guruḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.78">
<l><seg type="pāda" n="a">kule mahati vikhyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prathite cakravartinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gurvarthaṃ pūjitaḥ sadbhir</seg> <seg type="pāda" n="d">yadubhir dharmabuddhibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.79">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ kariṣyāmahe sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">satsu vaktavyatāṃ gatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadūnāṃ yūthamukhyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yasya te vṛttam īdṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.80">
<l><seg type="pāda" n="a">madvadho vā jayo vātha</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasya durṇayaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satsu yāsyanti puruṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">yadūnām avaguṇṭhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.81">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā hi madvadhopāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tarkayānena vai mṛdhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aviśvāsyaṃ kṛtaṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="d">vācyāś ca yadavaḥ kṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.82">
<l><seg type="pāda" n="a">aśāmyaṃ vairam utpannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mama kṛṣṇasya cobhayoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāntim ekatare śāntiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gate yāsyanti yādavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 82, D6,S (except T3,T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.82x754-1" n="*HV_65.82*754:1"><seg type="pāda" n="a">tiṣṭha vā gaccha vā mūḍha</seg> <seg type="pāda" n="b">yatheṣṭaṃ mama pārśvataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.82x754-2" n="*HV_65.82*754:2"><seg type="pāda" n="a">hantuṃ svajanam udvṛttaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'yaṃ yadukulodvahaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.82x754-3" n="*HV_65.82*754:3"><seg type="pāda" n="a">mā bhūd ayaṃ parīvādo</seg> <seg type="pāda" n="b">loke yādavasattamāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.82x754-4" n="*HV_65.82*754:4"><seg type="pāda" n="a">anyathā vadhayogyo 'si</seg> <seg type="pāda" n="b">nātra kāryā vicāraṇā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.83">
<l><seg type="pāda" n="a">gacchatv ayaṃ dānapatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣipram ānayituṃ vrajāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nandagopaṃ ca gopāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">karadān mama śāsanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.84">
<l><seg type="pāda" n="a">vācyaś ca nandagopo vai</seg> <seg type="pāda" n="b">karam ādāya vārṣikam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śīghram āgaccha nagaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gopaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.85">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇasaṃkarṣaṇau caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasutāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">draṣṭum icchati vai kaṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.86">
<l><seg type="pāda" n="a">etau yuddhavidau raṅge</seg> <seg type="pāda" n="b">kālanirmāṇayodhinau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛḍhapratikṛtī caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">śṛṇomi vyāyatodyamau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.87">
<l><seg type="pāda" n="a">asmākam api mallau dvau</seg> <seg type="pāda" n="b">sajjau jayadhṛtotsavau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tābhyāṃ saha niyotsyete</seg> <seg type="pāda" n="d">tau yuddhakuśalāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.88">
<l><seg type="pāda" n="a">draṣṭavyau ca mayāvaśyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bālau tāv amaropamau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṛṣvasuḥ sutau mukhyau</seg> <seg type="pāda" n="d">vrajavāsau vanecarau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.89">
<l><seg type="pāda" n="a">vaktavyaṃ ca vraje tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">samīpe vrajavāsinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājā dhanurmahaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">kārayiṣyati vai sukhī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.90">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃnikṛṣṭe vrajās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">nivasantu yathāsukham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janasyāmantritasyārthe</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā syāt sarvam avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.91">
<l><seg type="pāda" n="a">payasaḥ sarpiṣaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhno dadhyuttarsya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathākāmapradānāya</seg> <seg type="pāda" n="d">bhojyādhiśrayaṇāya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.92">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūra gaccha śīghraṃ tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tāv ānaya mamājñayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkarṣaṇaṃ ca kṛṣṇaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">draṣṭuṃ kautūhalaṃ hi me</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.93">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyām āgamane prītiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parā mama kṛtā bhavet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭvā tu tau mahāvīryau</seg> <seg type="pāda" n="d">tad vidhāsyāmi yad dhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.94">
<l><seg type="pāda" n="a">syān nāma vākyaṃ śrutvaivaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mama tau paribhāṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na gacchetāṃ yathākālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nigrāhyāv api tau mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.95">
<l><seg type="pāda" n="a">sāntvam eva tu bāleṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">pradhānaṃ prathamo nayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhureṇaiva tau mandau</seg> <seg type="pāda" n="d">svayam evānayāśu vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.96">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūra kuru me prītim</seg> <seg type="pāda" n="b">etāṃ paramadurlabhām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadi vā nopajapto 'si</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevena suvrata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 96, N (except Ś1), T1-3,G,M4, ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.96x755" n="*HV_65.96*755"><seg type="pāda" n="a">tathā kartavyam etad dhi</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā tāv āgamiṣyataḥ |</seg> </l>

<note>k: T1.2,G1.4.5,M4 cont.; D6,G2.3 ins. after 95; M1-3 ins. after 93 ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.96x756" n="*HV_65.96*756"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā virarāmaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsaḥ sa madhureśvaraḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.97">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ākruṣyamānas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevo vasūpamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāgarākāram ātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣprakampam adhārayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.98">
<l><seg type="pāda" n="a">vākśalyais tāḍyamānas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsenādīrghadarśinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣamāṃ manasi saṃdhyāya</seg> <seg type="pāda" n="d">nottaraṃ pratyabhāṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.99">
<l><seg type="pāda" n="a">ye tu taṃ dadṛśus tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣipyamāṇam anekaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhig dhig ity asakṛt te vai</seg> <seg type="pāda" n="d">śanair ūcur avāṅmukhāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_65.100">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūras tu mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="b">jānan divyena cakṣuṣā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jalam dṛṣṭveva tṛṣitaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">preṣitaḥ prītimān abhūt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 100, D6,T1.2,G,M,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_65.100x757-1" n="*HV_65.100*757:1"><seg type="pāda" n="a">paśyāmi devadeveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadādharam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-2" n="*HV_65.100*757:2"><seg type="pāda" n="a">yogināṃ yogagamyaṃ tam</seg> <seg type="pāda" n="b">īśvaraṃ sakaleśvaram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-3" n="*HV_65.100*757:3"><seg type="pāda" n="a">paśyāmi bālaṃ govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopaveṣavibhūṣitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-4" n="*HV_65.100*757:4"><seg type="pāda" n="a">saṃkarṣaṇasahāyaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">padmapatranibhekṣaṇam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-5" n="*HV_65.100*757:5"><seg type="pāda" n="a">adya me saphalaṃ janma</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭo yena mayā hariḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-6" n="*HV_65.100*757:6"><seg type="pāda" n="a">mayūrāṅgadacitrāṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tumbavīṇāvimiśritam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-7" n="*HV_65.100*757:7"><seg type="pāda" n="a">drakṣyāmi lokanāthaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopīstanavilālasam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-8" n="*HV_65.100*757:8"><seg type="pāda" n="a">yadi māṃ cakṣuṣā samyak</seg> <seg type="pāda" n="b">prītiyuktena paśyati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-9" n="*HV_65.100*757:9"><seg type="pāda" n="a">tadānīṃ saphalaṃ janma</seg> <seg type="pāda" n="b">mama taṃ paśyato harim ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-10" n="*HV_65.100*757:10"><seg type="pāda" n="a">yaṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">viramante tapobalāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-11" n="*HV_65.100*757:11"><seg type="pāda" n="a">sa māṃ vakṣyati kiṃcit tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vacanaṃ vāgvidāṃ varaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_65.100x757-12" n="*HV_65.100*757:12"><seg type="pāda" n="a">evaṃ vicintya manasā</seg> <seg type="pāda" n="b">gantuṃ śīghrataro 'bhavat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_65.101">
<l><seg type="pāda" n="a">tasminn eva muhūrte tu</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurāyāḥ sa niryayau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prītimān puṇḍarīkākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">draṣṭuṃ dānapatiḥ svayam</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 66, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_66.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣiptaṃ yaduvṛṣaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve te yadupuṃgavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nipīḍya śravaṇān hastair</seg> <seg type="pāda" n="d">menire taṃ gatāyuṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.2">
<l><seg type="pāda" n="a">andhas tv anāvignamanā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhairyād avikṛtaṃ vacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">provāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">samāsāt kaṃsam ojasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.3">
<l><seg type="pāda" n="a">aślāghyo me mataḥ putra</seg> <seg type="pāda" n="b">tavāyaṃ vākpariśramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayukto garhitaḥ sadbhir</seg> <seg type="pāda" n="d">bāndhaveṣu viśeṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.4">
<l><seg type="pāda" n="a">ayādavo yadi bhavāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu tāvad yad ucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na hi tvāṃ yādavā vīra</seg> <seg type="pāda" n="d">balāt kurvanti yādavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.5">
<l><seg type="pāda" n="a">aślāghyā vṛṣṇayaḥ putra</seg> <seg type="pāda" n="b">yeṣāṃ tvam anuśāsitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ikṣvākuvaṃśajo rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">vinivṛttaḥ svavaṃśakṛt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.6">
<l><seg type="pāda" n="a">bhojo vā yādavo vāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃso vāsi yathā tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahajaṃ te śiras tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">jaṭī muṇḍo 'pi vā bhava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.7">
<l><seg type="pāda" n="a">ugrasenas tv ayaṃ śocyo</seg> <seg type="pāda" n="b">yo 'smākaṃ kulapāṃsanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durjātīyena yena tvam</seg> <seg type="pāda" n="d">īdṛśo janitaḥ sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.8">
<l><seg type="pāda" n="a">na cātmano guṇāṃs tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">pravadanti manīṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pareṇoktā guṇā gauṇyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yānti vedārtasaṃmitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.9">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthivyāṃ yaduvaṃśo 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nindanīyo mahīkṣitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bālaḥ kulāntakṛn mūḍho</seg> <seg type="pāda" n="d">yeṣāṃ tvam anuśāsitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sādhus tvam ebhir vākyaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā sādhv iti bhāṣitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na vācā sādhitaṃ kāryam</seg> <seg type="pāda" n="d">ātmā ca vivṛtaḥ kṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.11">
<l><seg type="pāda" n="a">guror anavaliptasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mānyasya mahatām api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣepaṇaṃ kaḥ śubhaṃ manyed</seg> <seg type="pāda" n="d">dvijasyeva vadhaṃ kṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.12">
<l><seg type="pāda" n="a">mānyāś caivābhigamyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛddhās tāta yathāgrayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krodho hi teṣāṃ pradahel</seg> <seg type="pāda" n="d">lokān antargatān api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.13">
<l><seg type="pāda" n="a">budhena tāta dāntena</seg> <seg type="pāda" n="b">nityam abhyucchritātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharmasya gatir anveṣyā</seg> <seg type="pāda" n="d">matsyasya gatir apsv iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.14">
<l><seg type="pāda" n="a">kevalaṃ tvaṃ tu garveṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛddhān agnisamān iha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vācā dunoṣi marmaghnyā</seg> <seg type="pāda" n="d">amantroktā yathāhutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevaṃ ca putrārthe</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi tvaṃ parigarhase</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatra mithyāpralāpaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">nindāmi kṛpaṇaṃ vacaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_66.16">
<l><seg type="pāda" n="a">dāruṇe 'pi pitā putre</seg> <seg type="pāda" n="b">naiva dāruṇatāṃ vrajet</seg> </l>
<note>k: For 16ab, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_66.16abx758" n="*HV_66.16ab*758"><seg type="pāda" n="a">dāruṇo 'pi pituḥ putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaḥ putre dāruṇaḥ pitā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrārthe hy āpadaḥ kaṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pitaraḥ prāpnuvanti hi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 16cd, T1,G2,M1-3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_66.16x759" n="*HV_66.16*759"><seg type="pāda" n="a">putrās te hy āpadaḥ kaṣṭāt</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaraṃ tārayanti tu |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_66.17">
<l><seg type="pāda" n="a">chādito vasudevena</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi putraḥ śiśus tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manyase yady akartavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛcchasva pitaraṃ svakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.18">
<l><seg type="pāda" n="a">garhatā vasudevaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yaduvaṃśaṃ ca nindatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayā yādavaputrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vairajaṃ viṣam arjitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.19">
<l><seg type="pāda" n="a">akartavyaṃ yadi kṛtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevena putrajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kimartham ugrasenena</seg> <seg type="pāda" n="d">śiśus tvaṃ na vināśitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.20">
<l><seg type="pāda" n="a">pun nāmno narakāt putro</seg> <seg type="pāda" n="b">yasmāt trātā pitṝn sadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmād bruvanti putreti</seg> <seg type="pāda" n="d">putraṃ dharmavido janāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 20, D6,T1.2,G,M,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_66.20x760-1" n="*HV_66.20*760:1"><seg type="pāda" n="a">pitrā putras tu goptaś cet</seg> <seg type="pāda" n="b">ko doṣo vada sāṃpratam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.20x760-2" n="*HV_66.20*760:2"><seg type="pāda" n="a">rakṣitas tava pitrāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">kimarthaṃ vada bāliśa ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.20x760-3" n="*HV_66.20*760:3"><seg type="pāda" n="a">anena tava vākyena</seg> <seg type="pāda" n="b">śatravo yādavāḥ kṛtāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_66.21">
<l><seg type="pāda" n="a">jātyā hi yādavaḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa ca saṃkarṣaṇo yuvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaṃ cāpi vidhṛtas tābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jātavaireṇa cetasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.22">
<l><seg type="pāda" n="a">uddhūtānīha sarveṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnāṃ hṛdayāni vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudeve tvayā kṣipte</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudeve ca kopite</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_66.23">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇe ca bhavato dveṣād</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevavigarhaṇāt</seg> </l>
<note>k: After 23ab, D6,T1.2,G1-3.5,M,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_66.23abx761-1" n="*HV_66.23ab*761:1"><seg type="pāda" n="a">tyakṣyāmahe vayaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavantaṃ yadi sādhavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.23abx761-2" n="*HV_66.23ab*761:2"><seg type="pāda" n="a">asanto vayam evātra</seg> <seg type="pāda" n="b">loke khyātā narādhama ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.23abx761-3" n="*HV_66.23ab*761:3"><seg type="pāda" n="a">yadi saktāḥ parityaktuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">putra tvāṃ sāṃprataṃ vayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.23abx761-4" n="*HV_66.23ab*761:4"><seg type="pāda" n="a">sarvān asmān parityajya</seg> <seg type="pāda" n="b">gacchasīti na saṃśayaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaṃsanti hīmāni bhayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nimittāny aśubhāni te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.24">
<l><seg type="pāda" n="a">sarpāṇāṃ darśanaṃ tīvraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svapnānāṃ ca niśākṣaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puryā vaidhavyaśaṃsīni</seg> <seg type="pāda" n="d">kāraṇair anumīmahe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.25">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa ghoro grahaḥ svātīm</seg> <seg type="pāda" n="b">ullikhan khe gabhastibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vakram aṅgārakaś cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">vyāharanti kharaṃ dvijāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T1-3 ins. after 25; T4 after 65.46a: :k</note>
<l xml:id="xHV_66.25x762-1" n="*HV_66.25*762:1"><seg type="pāda" n="a">budhena paścimā saṃdhyā</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāptā ghoreṇa tejasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.25x762-2" n="*HV_66.25*762:2"><seg type="pāda" n="a">vaiśvānarapathe śukro hy</seg> <seg type="pāda" n="b">aticāraṃ cacāra ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.25x762-3" n="*HV_66.25*762:3"><seg type="pāda" n="a">ketunā dhūmaketos tu</seg> <seg type="pāda" n="b">nakṣatrāṇi trayodaśa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.25x762-4" n="*HV_66.25*762:4"><seg type="pāda" n="a">bharaṇyādīni bhinnāni</seg> <seg type="pāda" n="b">nānuyanti niśākaram |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_66.26">
<l><seg type="pāda" n="a">śivā śmaśānān niṣkramya</seg> <seg type="pāda" n="b">niḥśvāsāṅgāravarṣiṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ubhe saṃdhye purīṃ ghorā</seg> <seg type="pāda" n="d">paryeti bahu vāśatī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.27">
<l><seg type="pāda" n="a">ulkā nirghātanādena</seg> <seg type="pāda" n="b">papāta dharaṇītale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">calaty aparvaṇi mahī</seg> <seg type="pāda" n="d">girīṇāṃ śikharāṇi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.28">
<l><seg type="pāda" n="a">prāksaṃdhyā parighagras tā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhābhir badhnāti bhāskaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratilomaṃ ca yānty ete</seg> <seg type="pāda" n="d">vyāharanto mṛgadvijāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.29">
<l><seg type="pāda" n="a">grastaḥ svarbhānunā sūryo</seg> <seg type="pāda" n="b">divā naktam ajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhūmotpātair diśo vyāptāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śuṣkāśanisamāhatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.30">
<l><seg type="pāda" n="a">prasravanti ghanā raktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāśanistanayitnavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">calitā devatāḥ sthānāt</seg> <seg type="pāda" n="d">tyajanti vihagā nagān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.31">
<l><seg type="pāda" n="a">yāni rājavināśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">daivajñāḥ kathayanti hi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāni sarvāṇi paśyāmo</seg> <seg type="pāda" n="d">nimittāny aśubhāni vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.32">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṃ cāpi svajanadveṣī</seg> <seg type="pāda" n="b">rājadharmaparāṅmukhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">animittāgatakrodhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃnikṛṣṭabhayo hy asi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.33">
<l><seg type="pāda" n="a">yas tvaṃ devopamaṃ vṛddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevam dhṛtavratam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mohāt kṣipasi durbuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">kutas te śāntir ātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tvadgato yo hi naḥ snehas</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ tyajāmo 'dya vai vayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ahitaṃ svasya vaṃśasya</seg> <seg type="pāda" n="d">na tvāṃ vayam upāsmahe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.35">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hi dānapatir dhanyo</seg> <seg type="pāda" n="b">yo drakṣyati vanegatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puṇḍarīkapalāśākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 35 D6,S (except T3.4,)G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_66.35x763-1" n="*HV_66.35*763:1"><seg type="pāda" n="a">bālaṃ cābālasadvṛttam</seg> <seg type="pāda" n="b">īśvaraṃ sakaleśvaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.35x763-2" n="*HV_66.35*763:2"><seg type="pāda" n="a">yogidhyeyaṃ sadādṛśyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">santaṃ sadasadātmakam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.35x763-3" n="*HV_66.35*763:3"><seg type="pāda" n="a">yo hi drakṣyati taṃ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmai bhūyo namo namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.35x763-4" n="*HV_66.35*763:4"><seg type="pāda" n="a">ādyānām ādyam ādiṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sakalaṃ niṣkalaṃ hariṃ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.35x763-5" n="*HV_66.35*763:5"><seg type="pāda" n="a">yo hi drakṣyati taṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmai bhūyo namo namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.35x763-6" n="*HV_66.35*763:6"><seg type="pāda" n="a">vayam eva nirānandās</seg> <seg type="pāda" n="b">vayā guptā yataḥ sadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_66.35x763-7" n="*HV_66.35*763:7"><seg type="pāda" n="a">yeṣāṃ tvam īśvaro 'dhanyas</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ śāntiḥ kuto ratiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_66.36">
<l><seg type="pāda" n="a">chinnamūlo hy ayaṃ vaṃśo</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnāṃ tvatkṛte kṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇo jñātīn samānāyya</seg> <seg type="pāda" n="d">sa saṃdhānaṃ kariṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.37">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣāntam eva tadānena</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevena dhīmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālasaṃpakvavijñāno</seg> <seg type="pāda" n="d">brūhi tvaṃ yad yad icchasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.38">
<l><seg type="pāda" n="a">mahyaṃ tu rocate kaṃsa</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasahāyavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaccha kṛṣṇasya nilayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prītis te tena rocatām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 38, Ś1,K,Ñ,V,B,Dn,Ds,D1-5,T.3.4 ins. the colophon. While D6,S (except T3.4),G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_66.38x764" n="*HV_66.38*764"><seg type="pāda" n="a">anyathā tu gatiḥ kaṃsa</seg> <seg type="pāda" n="b">tava nāstīti niścayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_66.39">
<l><seg type="pāda" n="a">andhakasya vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsaḥ saṃraktalocanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kiṃcid apy abruvan krodhād</seg> <seg type="pāda" n="d">viveśa svaṃ niveśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_66.40">
<l><seg type="pāda" n="a">te ca sarve yathāveśma</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavāḥ śrutavistarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagmur vigatasaṃkalpāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsavaikṛtaśaṃsinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 67, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_67.1">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūro 'pi yathājñaptaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇadarśanalālasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma rathamukhyena</seg> <seg type="pāda" n="d">manasas tulyagāminā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.2">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇasyāpi nimittāni</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhāny aṅgagatāni vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitṛtulyena śaṃsanti</seg> <seg type="pāda" n="d">bāndhavena samāgamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.3">
<l><seg type="pāda" n="a">prāg eva ca narendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">māthureṇaugraseninā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">keśinaḥ preṣito dūto</seg> <seg type="pāda" n="d">vadhāyopendrakāraṇāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu dūtavacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">keśī kleśakaro nṛṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛndāvanagato gopān</seg> <seg type="pāda" n="d">bādhate sma durāsadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.5">
<l><seg type="pāda" n="a">mānuṣaṃ māṃsam aśnānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kruddho duṣṭaparākramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durdānto vājidaityo 'sau</seg> <seg type="pāda" n="d">karoti kadanaṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.6">
<l><seg type="pāda" n="a">nighnan gā vai sagopālā</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāṃ piśitabhojanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durdamaḥ kāmacārī ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kesarī niravagrahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tadaraṇyaṃ śmaśānābhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛṇām asthibhir āvṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatrāste sa hi duṣṭātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">keśī turagadānavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.8">
<l><seg type="pāda" n="a">khurair dārayate bhūmim</seg> <seg type="pāda" n="b">vegenārujate drumān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">heṣitaiḥ spardhate vāyum</seg> <seg type="pāda" n="d">plutair laṅghyate nabhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.9">
<l><seg type="pāda" n="a">atipravṛddho mattaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">duṣṭāśvo vanagocaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākampitasaṭo raudraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasya caritānugaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.10">
<l><seg type="pāda" n="a">iriṇaṃ tadvanaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tena saudāsakarmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtaṃ turagadaityena</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvān gopāñ jighāṃsatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tena duṣṭapracāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">dūṣitaṃ tadvanaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na nṛbhir godhanair vāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">sevyate vanavṛttibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.12">
<l><seg type="pāda" n="a">niḥsaṃpātaḥ kṛtaḥ panthās</seg> <seg type="pāda" n="b">tena tadviṣayāśrayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madāc calitavṛttena</seg> <seg type="pāda" n="d">nṛmāṃsāny aśnatā bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.13">
<l><seg type="pāda" n="a">nṛśabdānusaraḥ kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa kadācid dināgame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma ghoṣasaṃvāsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">coditaḥ kāladharmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.14">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛṣṭvā dudruvur gopāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">striyaś ca śiśubhiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krandamānā jagannātham</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ nātham upāśritāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ ruditaśabdena</seg> <seg type="pāda" n="b">gopānāṃ kranditena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dattvābhayaṃ tu kṛṣṇo vai</seg> <seg type="pāda" n="d">keśinaṃ so 'bhidudruve</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.16">
<l><seg type="pāda" n="a">keśī cābhyudyata grīvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prakāśadaśanekṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">heṣamāṇo javodagro</seg> <seg type="pāda" n="d">govindābhimukho yayau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tam āpatantaṃ saṃprekṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">keśinaṃ hayadānavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyujjagāma govindas</seg> <seg type="pāda" n="d">toyadaḥ śaśinaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.18">
<l><seg type="pāda" n="a">keśinas tu tam abhyāśe</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā kṛṣṇam avasthitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manuṣyabuddhayo gopāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇam ūcur hitauṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 18, V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.18x765-1" n="*HV_67.18*765:1"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">jñātīnāṃ nandivardhana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.18x765-2" n="*HV_67.18*765:2"><seg type="pāda" n="a">jagatām abhayado 'si tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">trāyasvāsmān viśeṣataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_67.19">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇa tāta na khalv eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasā te hayādhamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upasarpyo bhavān bālaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāpaś caiṣa durāsadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.20">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa kaṃsasya sahajaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāṇas tāta bahiścaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uttamaś ca hayendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavo 'pratimo yudhi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.21">
<l><seg type="pāda" n="a">trāsanaḥ parasainyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">turagāṇāṃ mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svadhyaḥ sarvasattvānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prathamaḥ pāpakarmaṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.22">
<l><seg type="pāda" n="a">gopānāṃ tadvacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vadatāṃ madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">keśinā saha yuddhāya</seg> <seg type="pāda" n="d">matiṃ cakre 'risūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ savyaṃ dakṣiṇaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇḍalāni paribhraman</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">padbhyām ubhābhyāṃ sa hayaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">krodhenārujate drumān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.24">
<l><seg type="pāda" n="a">mukhe lambasaṭe cāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">skandhadeśe ghanāvṛte</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">valayo 'bhrataraṃgābhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">susruvuḥ krodhajaṃ jalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sa phenaṃ vaktrajaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vavarṣa rajasāvṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">himakāle yathā vyomni</seg> <seg type="pāda" n="d">nīhāram iva candramāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.26">
<l><seg type="pāda" n="a">govindam aravindākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">heṣitogāraśīkaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa phenair gātranirgīrṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prokṣayāmāsa sarvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.27">
<l><seg type="pāda" n="a">khuroddharaṇamuktena</seg> <seg type="pāda" n="b">madhurakṣodapāṇḍunā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rajasā sa hayaḥ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakārāruṇamūrdhajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.28">
<l><seg type="pāda" n="a">plutavalgitapādas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">takṣamāṇo dharāṃ khuraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dantān nirdaśamānas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">keśī kṛṣṇam upādravat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sa saṃsaktas tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">keśī turagasattamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purvābhyāṃ caraṇābhyāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ vakṣasy atāḍayat</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_67.30">
<l><seg type="pāda" n="a">punaḥ punaś ca sa balī</seg> <seg type="pāda" n="b">prāhiṇot pārśvataḥ khurān</seg> </l>
<note>k: After 30ab N (except Ś1,Ñ1,D2.6),T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.30abx766" n="*HV_67.30ab*766"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇasya dānavo ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prahāram amitaujasaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaktreṇa cāsya ghoreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">tīkṣṇadaṃṣṭrāyudhena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">adaśad bāhuvivaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">kṛṣṇasya ruṣito hayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.31">
<l><seg type="pāda" n="a">sa lambakesarasaṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇena saha saṃgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rarāja keśī meghena</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃsaktaḥ kha ivāṃśumān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.32">
<l><seg type="pāda" n="a">uraś cāsyorasā hantum</seg> <seg type="pāda" n="b">iyeṣa balavān hayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vegena vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">krodhād dviguṇavikramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.33">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyotsiktasya balavān</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo 'py amitavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāhum ābhoginaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">mukhe kruddhaḥ samādadhat</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_67.34">
<l><seg type="pāda" n="a">sa taṃ bāhum aśakto vai</seg> <seg type="pāda" n="b">khādituṃ bhoktum eva vā</seg> </l>
<note>k: After 34ab, D6,T1.2,G1-3.5,M,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.34abx767-1" n="*HV_67.34ab*767:1"><seg type="pāda" n="a">punar ābhoginaṃ bāhuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tadvaktragatam añjasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.34abx767-2" n="*HV_67.34ab*767:2"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaḥ prasārayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">līlayā dānavaṃ hasan |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daśanair mūlanirmuktaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saphenaṃ rudhiraṃ vaman</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.35">
<l><seg type="pāda" n="a">vipāṭitābhyām oṣṭhābhyām</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṭābhyāṃ vidalīkṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṣiṇī vikṛte cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">visṛte muktabandhane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.36">
<l><seg type="pāda" n="a">nirastahanur āviṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śoṇitāsrāvilekṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utkarṇo naṣṭacetās tu</seg> <seg type="pāda" n="d">sa keśī bahvaceṣṭata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.37">
<l><seg type="pāda" n="a">utpatya cāsakṛt pādaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakṛnmūtraṃ samutsṛjan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svinnārdralomā śrāntas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">niryatnacaraṇo 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.38">
<l><seg type="pāda" n="a">keśivaktravilagnas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇabāhur aśobhata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyābhugna iva gharmānte</seg> <seg type="pāda" n="d">candrārdhakiraṇair ghanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.39">
<l><seg type="pāda" n="a">keśī ca kṛṣṇasaṃsaktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāntagātro vyarocata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabhātāvanataś candraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrānto merum ivāśritaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_67.40">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya kṛṣṇabhujoddhūtāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśino daśanā mukhāt</seg> </l>
<note>k: For 40ab M1-3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.40abx768" n="*HV_67.40ab*768"><seg type="pāda" n="a">keśino vaktranirdhūtā</seg> <seg type="pāda" n="b">vividhā daśanā bhuvi |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">petuḥ śaradi nistoyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sitābhrāvayavā iva</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1,KÑ1.3,V1.2,B,D,T,G,M4 ins. after 40; Ñ2,V3 ins. lines 1-2 after 37 and lines 3-8 after 36: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.40x769-1" n="*HV_67.40*769:1"><seg type="pāda" n="a">sa tu keśī bhṛśaṃ śrāntaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.40x769-2" n="*HV_67.40*769:2"><seg type="pāda" n="a">svabhujaṃ svāyataṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṭito balavat tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.40x769-3" n="*HV_67.40*769:3"><seg type="pāda" n="a">sa pāṭito bhujenājau</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇena vikṛtānanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.40x769-4" n="*HV_67.40*769:4"><seg type="pāda" n="a">keśī nadan mahānādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavo vyathitas tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.40x769-5" n="*HV_67.40*769:5"><seg type="pāda" n="a">vighūrṇamānaḥ srastāṅgo</seg> <seg type="pāda" n="b">mukhād rudhiram udvaman |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.40x769-6" n="*HV_67.40*769:6"><seg type="pāda" n="a">bhṛśaṃ vyaṅgīkṛtavapur</seg> <seg type="pāda" n="b">nikṛttārdha ivācalaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.40x769-7" n="*HV_67.40*769:7"><seg type="pāda" n="a">vyāditāsyo mahāraudraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'suraḥ kṛṣṇabāhunā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.40x769-8" n="*HV_67.40*769:8"><seg type="pāda" n="a">nipapāta yathā kṛtto</seg> <seg type="pāda" n="b">nāgo hi dvidalīkṛtaḥ |</seg> </l>
<note>k: After line 4, Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.40x769A" n="*HV_67.40*769A"><seg type="pāda" n="a">sa papātāśu vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">bhujāyāmena pāṭitaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_67.41">
<l><seg type="pāda" n="a">bāhunā kṛttadehasya</seg> <seg type="pāda" n="b">keśino rūpam ābabhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paśor iva mahāghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nihatasya pinākinā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 41cd, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.41x770" n="*HV_67.41*770"><seg type="pāda" n="a">droṇībhyāṃ māṃsapūrṇābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pinākibhavane yathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_67.42">
<l><seg type="pāda" n="a">dvipādapṛṣṭhapucchārdhe</seg> <seg type="pāda" n="b">sravaṇaikākṣināsike</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">keśinas te dvidhā bhūte</seg> <seg type="pāda" n="d">dve ardhe rejatuḥ kṣitau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 42, D6,S(except T3.4),G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.42x771" n="*HV_67.42*771"><seg type="pāda" n="a">vajreṇa vinikṛttārdhau</seg> <seg type="pāda" n="b">parvatāv iva bhūtale |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_67.43">
<l><seg type="pāda" n="a">keśidantakṣataś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya śuśubhe bhujaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛddhas tāla ivāraṇye</seg> <seg type="pāda" n="d">gajendradaśanāṅkitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.44">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ hatvā keśinaṃ yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">kalpayitvā ca bhāgaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaḥ padmapalāśākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">hasaṃs tatraiva tasthivān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.45">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ hataṃ keśinaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">gopā gopastriyaś ca tāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhūvur muditāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">hatavighnā hataklamāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.46">
<l><seg type="pāda" n="a">dāmodaraṃ ca śrīmantam</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāsthānaṃ yathāvayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhyanandan priyair vākyaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayantaḥ punaḥ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.47">
<l><seg type="pāda" n="a">aho tāta kṛtaṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="b">hato 'yaṃ lokakaṇṭakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityaḥ kṣiticaraḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">hayarūpaṃ samāsthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.48">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtaṃ vṛndāvanaṃ kṣemaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sevyaṃ sarvanṛpakṣiṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghnatā pāpam imaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">keśinaṃ hayam āhave</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.49">
<l><seg type="pāda" n="a">hatā no bahavo gopā</seg> <seg type="pāda" n="b">gāvo vatsāś ca vatsalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naike cānye janapadā</seg> <seg type="pāda" n="d">hatānena durātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.50">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa saṃvartakaṃ kartum</seg> <seg type="pāda" n="b">udyataḥ kila pāpakṛt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛlokaṃ nirnaraṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">cartukāmo yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.51">
<l><seg type="pāda" n="a">naitasya pramukhe sthātuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaścic chakto jijīviṣuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">api devasamūheṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ punaḥ pṛthivītale</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 51, S(except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.51x772" n="*HV_67.51*772"><seg type="pāda" n="a">evaṃ te tuṣṭuvur gopāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ kamalalocanam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_67.52">
<l><seg type="pāda" n="a">athāhāntarhito vipro</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradaḥ khagamo muniḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prīto 'smi viṣṇo deveśa</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇa kṛṣṇeti cāsakṛt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 52, D6,S,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.52x773-1" n="*HV_67.52*773:1"><seg type="pāda" n="a">namas tubhyaṃ jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">devadeva janārdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.52x773-2" n="*HV_67.52*773:2"><seg type="pāda" n="a">namas tubhyaṃ namas tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadādhara ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.52x773-3" n="*HV_67.52*773:3"><seg type="pāda" n="a">namas te jñānarūpāya</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavāya ca cakriṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.52x773-4" n="*HV_67.52*773:4"><seg type="pāda" n="a">nama ādyāya bījāya</seg> <seg type="pāda" n="b">nirguṇāya guṇātmane ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.52x773-5" n="*HV_67.52*773:5"><seg type="pāda" n="a">namaḥ sahasraśirase</seg> <seg type="pāda" n="b">tvāṃ nato 'smi janārdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.52x773-6" n="*HV_67.52*773:6"><seg type="pāda" n="a">namāmi lokanāthaṃ tvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">namas te devarūpiṇe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.52x773-7" n="*HV_67.52*773:7"><seg type="pāda" n="a">namas te 'stu hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">pāhi naḥ sarvato hare |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.52x773-8" n="*HV_67.52*773:8"><seg type="pāda" n="a">iti stutvā jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">punar evābravīd vacaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_67.53">
<l><seg type="pāda" n="a">yad idaṃ duṣkaraṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtaṃ keśijighāṃsayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayy eva kevalaṃ yuktam</seg> <seg type="pāda" n="d">tridive tryambake 'pi vā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.54">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ yuddhotsukas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">tarpitenāntarātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">idaṃ narahayaṃ yuddham</seg> <seg type="pāda" n="d">darṣṭuṃ svargād ihāgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.55">
<l><seg type="pāda" n="a">pūtanānidhanādīni</seg> <seg type="pāda" n="b">karmāṇi tava dṛṣṭavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ahaṃ tv anena govinda</seg> <seg type="pāda" n="d">karmaṇā paritoṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.56">
<l><seg type="pāda" n="a">hayasyāsya mahendro 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">bibheti balasūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kurvāṇasya vapur ghoram</seg> <seg type="pāda" n="d">keśino duṣṭacetasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.57">
<l><seg type="pāda" n="a">yat tvayā pāṭito dvaidhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhujenāyataparvaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣo 'sya mṛtyur antāya</seg> <seg type="pāda" n="d">vihito viśvayoninā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.58">
<l><seg type="pāda" n="a">yasmāt tvayā hataḥ keśī</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmān macchāsanaṃ śṛṇu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">keśavo nāma nāmnā tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">khyāto loke bhaviṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.59">
<l><seg type="pāda" n="a">svasty astu bhavato loke</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhayāmy aham āśugaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtyaśeṣaṃ ca te kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaktas tvam asi māciram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.60">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayi kāryāntaragate</seg> <seg type="pāda" n="b">narā iva divaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viḍambayantaḥ krīḍanti</seg> <seg type="pāda" n="d">līlāṃ tvadbalam āśritāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.61">
<l><seg type="pāda" n="a">abhyāśe vartate kālo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāratasyāhavodadheḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hastaprāptāni yuddhāni</seg> <seg type="pāda" n="d">rājñāṃ tridivagāminām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.62">
<l><seg type="pāda" n="a">panthānaḥ śodhitā vyomni</seg> <seg type="pāda" n="b">vimānārohiṇordhvagāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avakāśā vibhajyante</seg> <seg type="pāda" n="d">śakraloke mahīkṣitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.63">
<l><seg type="pāda" n="a">ugrasenasute śānte</seg> <seg type="pāda" n="b">padasthe tvayi keśava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhitas tan mahadyuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyati mahīkṣitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.64">
<l><seg type="pāda" n="a">tvāṃ cāpratimakarmāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃśrayiṣyanti pārthivāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhedakāle narendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pakṣagrāho bhaviṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.65">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayi rājāsanasthe hi</seg> <seg type="pāda" n="b">rājaśrīṃ vahati prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śriyaṃ tyakṣyanti rājānas</seg> <seg type="pāda" n="d">tvatprabhāvān na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.66">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa me kṛṣṇa saṃdeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutibhiḥ khyātim eṣyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devatānāṃ divisthānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagataś ca jagatpate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_67.67">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭaṃ me bhavataḥ karma</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭaś cāsi mayā prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃse bhūyaḥ sameṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">śāsite sādhayāmy aham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 67, D6,S(except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.67x774-1" n="*HV_67.67*774:1"><seg type="pāda" n="a">bahunāpi kim uktena</seg> <seg type="pāda" n="b">pāhi viprān yathāsukham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_67.67x774-2" n="*HV_67.67*774:2"><seg type="pāda" n="a">jānāmi tvāṃ mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">devānām api daivatam |</seg> </l>
<note>k: D6,T1.2,G,M4 cont.; K,Ñ2.3,V,B,Dn,Ds,D1-5,T3.4 ins. after 67: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_67.68x775" n="*HV_67.68*775"><seg type="pāda" n="a">evam uktvā tu sa tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradaḥ khaṃ jagāma ha |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_67.68">
<l><seg type="pāda" n="a">nāradasya vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">devasaṃgītayoginaḥ</seg> </l>
<note>k: After 68ab K1.2.4,Ñ1,D5,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_67.68abx776" n="*HV_67.68ab*776"><seg type="pāda" n="a">tatheti sa samābhāṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">punar gopān samāsadat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopān kṛṣṇaḥ samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">vrajam eva viveṣa ha</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 68, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_68.1">
<l><seg type="pāda" n="a">athāstaṃ gacchati tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">mandaraśmau divākare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdhyāraktatale vyomni</seg> <seg type="pāda" n="d">śaśāṅke pāṇḍumaṇḍale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.2">
<l><seg type="pāda" n="a">nīḍastheṣu vihaṃgeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">satsu prāduṣkṛtāgniṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">īṣat tamaḥ saṃvṛtāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">dikṣu sarvāsu sarvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.3">
<l><seg type="pāda" n="a">ghoṣāvāseṣu supteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vāśantīṣu śivāsu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naktaṃcareṣu hṛṣṭeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">piśitām iṣakāṅkṣiṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.4">
<l><seg type="pāda" n="a">śakragopāpāhvayāmode</seg> <seg type="pāda" n="b">pradoṣe 'bhyāśatas kare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdhyāmayīm iva guhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃpraviṣṭe divākare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.5">
<l><seg type="pāda" n="a">adhiśrayaṇavelāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāptāyāṃ gṛhamedhinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanyair vaikhānasair mantrair</seg> <seg type="pāda" n="d">hūyamāne hutāśane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.6">
<l><seg type="pāda" n="a">upāvṛttāsu vai goṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">duhyamānāsu ca vraje</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asakṛd vyāharantīṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">baddhavatsāsu dhenuṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.7">
<l><seg type="pāda" n="a">prakīrṇadāmanīkeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">gās tathaivāhvayatsu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saninādeṣu gopeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">kālyamāne ca godhane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.8">
<l><seg type="pāda" n="a">karīṣeṣu praklṛpteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">dīpyamāneṣu sarvaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāṣṭhabhārānataskandhair</seg> <seg type="pāda" n="d">gopair abhyāgatais tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.9">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃcid abhyutthite some</seg> <seg type="pāda" n="b">mandaraśmau virājati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">īṣad vigāhamānāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rajanyāṃ divase gate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.10">
<l><seg type="pāda" n="a">prāpte dinavyuparame</seg> <seg type="pāda" n="b">pravṛtte kṣaṇadāmukhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāskare tejasi gate</seg> <seg type="pāda" n="d">saumye tejasy upasthite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.11">
<l><seg type="pāda" n="a">agnihotrākule kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">saumyendau pratyupasthite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agnīṣomātmake saṃdhau</seg> <seg type="pāda" n="d">vartamāne jaganmaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.12">
<l><seg type="pāda" n="a">paścimenāgninā dīpte</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrveṇottaravarcasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dagdhādrisadṛśe vyomni</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃcit tārāgaṇākule</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.13">
<l><seg type="pāda" n="a">vayobhir vāsaśubhatām</seg> <seg type="pāda" n="b">bandhubhiś ca samāgamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaṃsadbhiḥ syandanenāśu</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpto dānapatir vrajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.14">
<l><seg type="pāda" n="a">praviśann eva papraccha</seg> <seg type="pāda" n="b">sāṃnidhyaṃ keśavasya saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rauhiṇeyasya cākrūro</seg> <seg type="pāda" n="d">nandagopasya cāsakṛt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 14 D4 ins. (BhP 10,38.25-27): :k</note>
<l xml:id="xHV_68.14x777-1" n="*HV_68.14*777:1">padāni tasyākhilalokapāla+ |</l>
<l xml:id="xHV_68.14x777-2" n="*HV_68.14*777:2">kirīṭajuṣṭāmalapādareṇoḥ |</l>
<l xml:id="xHV_68.14x777-3" n="*HV_68.14*777:3">dadarśa goṣṭhe kṣitikautukāni |</l>
<l xml:id="xHV_68.14x777-4" n="*HV_68.14*777:4">vilakṣitāny abjayavāṅkuśādyaiḥ ||</l>
<l xml:id="xHV_68.14x777-5" n="*HV_68.14*777:5">taddarśanāhlādavivṛddhasaṃbhramaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_68.14x777-6" n="*HV_68.14*777:6">premṇordhvaromāśrukalākulekṣaṇaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_68.14x777-7" n="*HV_68.14*777:7">rathād avaskandya sa teṣv aceṣṭata |</l>
<l xml:id="xHV_68.14x777-8" n="*HV_68.14*777:8">prabhor amūny aṅghrirajāṃsy aho iti ||</l>
<l xml:id="xHV_68.14x777-9" n="*HV_68.14*777:9"><seg type="pāda" n="a">dehabhṛtām iyān artho</seg> <seg type="pāda" n="b">hitvā dambhaṃ bhiyaṃ śucam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_68.14x777-10" n="*HV_68.14*777:10"><seg type="pāda" n="a">saṃdeśād yo harer liṅga+</seg> <seg type="pāda" n="b">+darśanaśravaṇādibhiḥ |</seg> </l>
<note>k: On the other hand, D6,T1.2,G,M ins. after 14: :k</note>
<l xml:id="xHV_68.14x778" n="*HV_68.14*778"><seg type="pāda" n="a">tato nivedito gopair</seg> <seg type="pāda" n="b">idaṃ tad iti yādavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_68.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sa nandagopasya gṛhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsāya vasudopamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avaruhya tato yānāt</seg> <seg type="pāda" n="d">praviveśa mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 15, Ñ2.3,V,B,Dn,Ds1(marg.)ṣ2,D3-5,T1.2,G,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_68.15x779" n="*HV_68.15*779"><seg type="pāda" n="a">harṣapūrṇena vaktreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sāśrunetreṇa caiva hi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_68.16">
<l><seg type="pāda" n="a">praviśann eva ca dvāri</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśādohane gavām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vatsamadhye sthitaṃ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">savatsam iva govṛṣam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_68.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sa taṃ harṣaparītena</seg> <seg type="pāda" n="b">vacasā gadgadena vai</seg> </l>
<note>k: After 17ab D6,T1.2,G,M,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_68.17abx780-1" n="*HV_68.17ab*780:1"><seg type="pāda" n="a">netrābhyāṃ yādavo viṣṇum</seg> <seg type="pāda" n="b">ākulaṃ samudaikṣata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_68.17abx780-2" n="*HV_68.17ab*780:2"><seg type="pāda" n="a">acintayat tadākrūro</seg> <seg type="pāda" n="b">loke matsadṛśo na hi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_68.17abx780-3" n="*HV_68.17ab*780:3"><seg type="pāda" n="a">ya enaṃ lokanāthaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakalaṃ dṛṣṭavān aham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_68.17abx780-4" n="*HV_68.17ab*780:4"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇam aṇīyāṃsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthūlāt sthūlataraṃ harim ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_68.17abx780-5" n="*HV_68.17ab*780:5"><seg type="pāda" n="a">ko 'yaṃ matsadṛśo loke</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭavān yo 'ham īśvaram |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ehi keśava tāteti</seg> <seg type="pāda" n="d">pravyāharata dharmavit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.18">
<l><seg type="pāda" n="a">uttānaśāyinaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">punar dṛṣṭvā śriyā vṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avyaktayuvanaṃ kṛṣṇam</seg> <seg type="pāda" n="d">akrūraḥ praśaśaṃse ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.19">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa puṇḍarīkākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhaśārdūlavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃpūrṇajalameghābhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">parvatapravarākṛtiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.20">
<l><seg type="pāda" n="a">mṛdheṣv adharṣaṇīyena</seg> <seg type="pāda" n="b">saśrīvatsena vakṣasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dviṣannidhanadakṣābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhujābhyāṃ sādhu bhūṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.21">
<l><seg type="pāda" n="a">mūrtimān sarahasyātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">jagato 'gryasya bhājanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopaveṣadharo viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="d">udagrāgratanūruhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.22">
<l><seg type="pāda" n="a">kirīṭalāñcchanenāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">śirasā cchatravarcasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuṇḍalottamayogyābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śravaṇābhyāṃ vibhūṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.23">
<l><seg type="pāda" n="a">hārārheṇa ca pīnena</seg> <seg type="pāda" n="b">suvistīrṇena vakṣasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvābhyāṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛttābhyām upaśobhitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.24">
<l><seg type="pāda" n="a">strīsahasropacaryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">vapuṣā manmathāgninā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pīte vasāno vasane</seg> <seg type="pāda" n="d">so 'yaṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.25">
<l><seg type="pāda" n="a">dharaṇyāśrayabhūtābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">caraṇābhyām ariṃdamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trailokyākrāntibhūtābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhuvi padbhyām avasthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.26">
<l><seg type="pāda" n="a">rucirāgrakaraś cāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">cakrocita ivekṣyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvitīya udyataś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">gadāsaṃyogam icchati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.27">
<l><seg type="pāda" n="a">avatīrṇo bhavāyeha</seg> <seg type="pāda" n="b">prathamaṃ padam ātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śobhate 'dya bhuvi śreṣṭhas</seg> <seg type="pāda" n="d">tridaśānāṃ dhuraṃdharaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.28">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ bhaviṣye dṛṣṭo vai</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyakuśalair budhaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopālo yādavaṃ vaṃśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣīṇaṃ vistārayiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tejasā cāsya yadavaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śataśo 'tha sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaṃśam āpūrayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">oghā iva mahārṇavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.30">
<l><seg type="pāda" n="a">asyedaṃ śāsane sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagat sthāsyati śāśvatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nihatāmitrasāmantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sphītaṃ kṛtayuge yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.31">
<l><seg type="pāda" n="a">ayam āsthāya vasudhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthāpayitvā jagadvaśe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājñāṃ bhaviṣyaty upari</seg> <seg type="pāda" n="d">na ca rājā bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.32">
<l><seg type="pāda" n="a">nūnaṃ tribhiḥ kramair jitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yathānena kṛtaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purā puraṃdaro rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">devatānāṃ triviṣṭape</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.33">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva vasudhāṃ jitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">jitapūrvāṃ tribhiḥ kramaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthāpayiṣyati rājānam</seg> <seg type="pāda" n="d">ugrasenaṃ na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.34">
<l><seg type="pāda" n="a">pramṛṣṭavairagādho 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">praśnaiś ca bahubhiḥ śrutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brāhmaṇair brahmavādaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">purāṇo 'yaṃ hi gīyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.35">
<l><seg type="pāda" n="a">spṛhaṇīyo hi lokasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati ca keśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathā hy asyotthitā buddhir</seg> <seg type="pāda" n="d">mānuṣyam upasevitum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.36">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ tv asyādya vasatiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjayiṣye yathāvidhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇutvaṃ manasā caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayiṣyāmi mantravat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 36cd Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_68.36x781" n="*HV_68.36*781"><seg type="pāda" n="a">viṣṇuṃ tvāṃ pūjayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">manasā caiva mantravān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_68.37">
<l><seg type="pāda" n="a">yac ca jātiparijñānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhāvaś ca vai nṛṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">amānuṣaṃ vedmi cainaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ye cānye divyacakṣuṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 37 D6,T1.2,G1-3.5,M,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_68.37x782-1" n="*HV_68.37*782:1"><seg type="pāda" n="a">stoṣye devaṃ jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vārāhaṃ vāmanaṃ harim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_68.37x782-2" n="*HV_68.37*782:2"><seg type="pāda" n="a">namāmi puṇḍarīkākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">naranārāyaṇākṛtim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_68.37x782-3" n="*HV_68.37*782:3"><seg type="pāda" n="a">namāmi vāmanaṃ viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">trailokyākrāntapauruṣam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_68.38">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ kṛṣṇena vai rātrau</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃmantrya viditātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahānena gamiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">savrajo yadi maṃsyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_68.39">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ bahuvidhaṃ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā hetvarthakāraṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viveśa nandagopasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇena saha saṃsadam</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 69, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_69.1">
<l><seg type="pāda" n="a">sa nandagopasya gṛhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">praviṣṭaḥ sahakeśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopavṛddhān samānīya</seg> <seg type="pāda" n="d">provācāmitadakṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.2">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaṃ caivābravīt prīto</seg> <seg type="pāda" n="b">rauhiṇeyena saṃgatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śvaḥ purīṃ mathurāṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">gamiṣyāmaḥ śivāya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.3">
<l><seg type="pāda" n="a">yāsyanti ca vrajāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">sagokulaparigrahāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃsājñayā samucitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">karam ādāya vārṣikam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 3, Ñ2.3,V2,B1.2,Ds,D4,T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_69.3x783" n="*HV_69.3*783"><seg type="pāda" n="a">vayaṃ caiva pragantāro</seg> <seg type="pāda" n="b">ratham āsthāya saṃgatāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_69.4">
<l><seg type="pāda" n="a">samṛddhas tasya kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati dhanurmahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ drakṣyatha samṛddhaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">svajanaṃ ca sameṣyatha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.5">
<l><seg type="pāda" n="a">pitaraṃ vasudevaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">satataṃ duḥkhabhājanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīnaṃ putravadhaśrāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yuvām atha sameṣyathaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.6">
<l><seg type="pāda" n="a">satataṃ pīḍyamānaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsenāśubhabuddhinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daśānte śoṣitaṃ vṛddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">duḥkhaiḥ śithilatāṃ gatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃsasya ca bhayāt trastaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavadbhyāṃ ca vinākṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dahyamānaṃ divā rātrau</seg> <seg type="pāda" n="d">sotkaṇṭhenāntarātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ ca drakṣyāmi govinda</seg> <seg type="pāda" n="b">putrair amṛditastanīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devakīṃ devasaṃkāśāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sidantīṃ vihataprabhām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.9">
<l><seg type="pāda" n="a">putraśokena śuṣyantīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaddarśanaparāyaṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viyogaśokasaṃtaptāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vivatsām iva saurabhīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.10">
<l><seg type="pāda" n="a">upaplutekṣaṇāṃ nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nityaṃ malinavāsasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svarbhānuvadanagrastāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaśāṅkasya prabhām iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaddarśanaparāṃ nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tavāgamanakāṅkṣiṇīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvatpravṛttena śokena</seg> <seg type="pāda" n="d">sīdantīṃ vai tapasvinīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tvatpralāpeṣv akuśalāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā bālye viyojitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arūpajñāṃ tava vibho</seg> <seg type="pāda" n="d">vaktrasyāsyenduvarcasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.13">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi tvāṃ janayitvā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">kliśyate kṛṣṇa devakī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apatyārtho nu kas tasyā</seg> <seg type="pāda" n="d">varaṃ hy evānapatyatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.14">
<l><seg type="pāda" n="a">ekaḥ śoko hi nārīṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">aputrāṇāṃ vidhīyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saputrā tv aphale putre</seg> <seg type="pāda" n="d">dhik prajātena tapyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṃ tu śakrasamaḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">yasyās tvatsadṛśo guṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pareṣām apy abhayado</seg> <seg type="pāda" n="d">na sā śocitum arhati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.16">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛddhau tavāmbāpitarau</seg> <seg type="pāda" n="b">parabhṛtyatvam āgatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvatkṛte bhartsyamānau tau</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsenādīrghadarśinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.17">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi te devakī mānyā</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivīvātmadhāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃ śokasalile magnām</seg> <seg type="pāda" n="d">uttārayitum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.18">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ ca vṛddhaṃ priyasutaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevaṃ mahābalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrayogena saṃyojya</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇa dharmam avāpsyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.19">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā nāgaḥ sudurvṛtto</seg> <seg type="pāda" n="b">damino yamunāhrade</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vipulaś ca dhṛtaḥ śailo</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā vai bhūdharas tvayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.20">
<l><seg type="pāda" n="a">darpodvṛttaś ca balavān</seg> <seg type="pāda" n="b">ariṣṭo vinipātitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paraprāṇaharaḥ keśī</seg> <seg type="pāda" n="d">duṣṭātmā ca hatas tvayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.21">
<l><seg type="pāda" n="a">etenaiva prayatnena</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛddhāv uddhṛtya duḥkhitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā dharmam avāpnoṣi</seg> <seg type="pāda" n="d">tat kṛṣṇa paricintyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.22">
<l><seg type="pāda" n="a">nirbhartsyamāno yair dṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pitā te kṛṣṇa saṃsadi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te sarve cakrur aśrūṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">netrair duḥkhānvitā bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 22 D6,T1.2,G1-3.5,M,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_69.22x784" n="*HV_69.22*784"><seg type="pāda" n="a">andhena kiṃcid uktvaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃso nirbhartsitaḥ kila |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_69.23">
<l><seg type="pāda" n="a">garbhāvakartanādīni</seg> <seg type="pāda" n="b">duḥkhāni subahūni sā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mātā te devakī kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasya sahate 'vaśā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.24">
<l><seg type="pāda" n="a">mātāpitṛbhyāṃ sarveṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">jātena nibhṛtena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṇaṃ vai pratikartavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yathāyogam udāhṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.25">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ te kurvataḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">mātāpitror anugraham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parityajetāṃ tau śokaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">syāc ca dharmas tavātulaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 25, T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_69.25x785" n="*HV_69.25*785"><seg type="pāda" n="a">dharmas te vipulo 'nanto</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati na saṃśayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_69.26">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇas tu viditārtho vai</seg> <seg type="pāda" n="b">tam āhāmitadakṣiṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāḍham ity eva tejasvī</seg> <seg type="pāda" n="d">na ca cukrodha keśavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.27">
<l><seg type="pāda" n="a">te ca gopāḥ samāgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akrūravacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃceluḥ kaṃsaśāsanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.28">
<l><seg type="pāda" n="a">gamanāya ca te sajjā</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūvur vrajavāsinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sajjaṃ copāyanaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">gopavṛddhāḥ pratasthire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.29">
<l><seg type="pāda" n="a">karaṃ cānaḍuhaḥ sarpir</seg> <seg type="pāda" n="b">mahiṣāṃś copanāyikān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathāsāraṃ yathāyūtham</seg> <seg type="pāda" n="d">upanīya payo ghṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.30">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ sajjayitvā kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="b">karaṃ copāyanāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te sarve gopapatayo</seg> <seg type="pāda" n="d">gamanāyopatasthire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_69.31">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūrasya kathābhis tu</seg> <seg type="pāda" n="b">saha kṛṣṇena jāgrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rauhiṇeyatṛtīyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sā niśā vyatyavartata</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 70, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_70.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prabhāte vimale</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣivyāhārasaṃkule</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naiśākare raśmijāle</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣaṇadākṣayasaṃhṛte</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.2">
<l><seg type="pāda" n="a">nabhasy aruṇasaṃtīrṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">paryaste jyotimaṇḍale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyūṣapavanāsāraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kledite dharaṇītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.3">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣīṇākārāsu tārāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">suptaniṣpratibhāsu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naiśam antardadhe rūpam</seg> <seg type="pāda" n="d">udagacchad divākaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">śītāṃśuḥ śāntakiraṇo</seg> <seg type="pāda" n="f">niṣprabhaḥ samapadyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 3, N T1.3.4 G2 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_70.3x786" n="*HV_70.3*786"><seg type="pāda" n="a">eko nāśayate rūpam</seg> <seg type="pāda" n="b">eko vardhayate vapuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_70.4">
<l><seg type="pāda" n="a">gobhiḥ samavakīrṇāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">vrajaniryāṇabhūmiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manthāvartanapūrṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">gargareṣu nadatsu ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.5">
<l><seg type="pāda" n="a">dāmabhir yamyamāneṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vatseṣu taruṇeṣu ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopair āpūryamāṇeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">ghoṣarathyāsu sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tatraiva gurukaṃ bhāṇḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakaṭāropitaṃ bahu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaritāḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">jagmuḥ syandanavāhanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo 'tha rauhiṇeyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sa caivāmitadakṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trayo rathagatā jagmus</seg> <seg type="pāda" n="d">trilokapatayo yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.8">
<l><seg type="pāda" n="a">athāha kṛṣṇam akrūro</seg> <seg type="pāda" n="b">yamunātīram āśritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">syandanaṃ tāta rakṣasva</seg> <seg type="pāda" n="d">yatnaṃ ca kuru vājiṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.9">
<l><seg type="pāda" n="a">hayebhyo yavasaṃ dattvā</seg> <seg type="pāda" n="b">hayabhāṇḍe rathe tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pragāḍhaṃ yatnam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣaṇaṃ tāta pratīkṣatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.10">
<l><seg type="pāda" n="a">yamunāyā hrade hy asmin</seg> <seg type="pāda" n="b">toṣyāmi bhujageśvaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divyair bhāgavatair mantraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvalokaprabhuṃ yataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 10, V2.3,B,D(except D1),T1.3.4,M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_70.10x787" n="*HV_70.10*787"><seg type="pāda" n="a">guhyaṃ bhāgavataṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvalokasya bhāvanam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_70.11">
<l><seg type="pāda" n="a">śrīmatsvastikamūrdhānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamiṣyāmi bhoginam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasraśirasaṃ devam</seg> <seg type="pāda" n="d">anantaṃ nīlavāsasam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.12">
<l><seg type="pāda" n="a">dharmadevasya tasyāsyād</seg> <seg type="pāda" n="b">yad viṣaṃ prabhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvaṃ tad amṛtaprakhyam</seg> <seg type="pāda" n="d">aśiṣyāmy amaro yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.13">
<l><seg type="pāda" n="a">svastikāyatanaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">dvijihvaṃ śrīvibhūṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samājas tatra sarpāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śāntyarthaṃ vai bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.14">
<l><seg type="pāda" n="a">āstāṃ māṃ samudīkṣantau</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavantau saṃgatāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivṛtto bhujagendrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yāvad asmi hradottamāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tam āha kṛṣṇaḥ saṃhṛṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">gaccha dharmiṣṭha māciram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvāṃ khalu na śaktau svas</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayā hīnāv ihāsitum</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 15, D6,T2,G,M1.2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_70.15x788" n="*HV_70.15*788"><seg type="pāda" n="a">evam uktas tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamya manasā harim |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_70.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hrade yamunāyās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">mamajjāmitadakṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rasātale sa dadṛśe</seg> <seg type="pāda" n="d">sarpalokam imaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 16cd, D5 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_70.16x789" n="*HV_70.16*789"><seg type="pāda" n="a">rasātale hradāntaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">darśanāgamanaṃ yathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_70.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya madhye sahasrāsyam</seg> <seg type="pāda" n="b">hematālocchritadhvajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lāṅgalāsaktahastāgram</seg> <seg type="pāda" n="d">musalāpāśritodaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70-18" n="HV_70,18">
<l><seg type="pāda" n="a">asitāmbarasaṃvītam</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṇḍuraṃ pāṇḍurānanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuṇḍalaikadharaṃ mattam</seg> <seg type="pāda" n="d">suptam amburuhekṣaṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.19">
<l><seg type="pāda" n="a">bhogodarāsane śubhre</seg> <seg type="pāda" n="b">svena dehena kalpite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svāsīnaṃ svastikābhyāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">varābhyāṃ ca mahīdharam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.20">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃcit savyāpavṛttena</seg> <seg type="pāda" n="b">maulinā hemacūlinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jātarūpamayaiḥ padmair</seg> <seg type="pāda" n="d">mālayā cchannavakṣasam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.21">
<l><seg type="pāda" n="a">raktacandanadigdhāṅgam</seg> <seg type="pāda" n="b">dīrghabāhum ariṃdamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">padmanābhaṃ sitābhrābham</seg> <seg type="pāda" n="d">bhābhir jvalitatejasam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.22">
<l><seg type="pāda" n="a">dadarśa bhogināṃ nātham</seg> <seg type="pāda" n="b">sthitam ekārṇaveśvaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūjyamānaṃ dvijihvendrair</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsukipramukhaiḥ prabhum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.23">
<l><seg type="pāda" n="a">kambalāśvatarau nāgau</seg> <seg type="pāda" n="b">tau cāmaradharāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avījayetāṃ taṃ devam</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmāsanagataṃ prabhum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyābhyāsagato bhāti</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsukiḥ pannageśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛto 'nyaiḥ sacivaiḥ sarpaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">karkoṭakapuraḥsaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.25">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ ghaṭaiḥ kāñcanair divyaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paṅkajacchannamūrdhajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājānaṃ snāpayāmāsuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">snātam ekārṇavāmbubhiḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_70.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyotsaṅge ghanaśyāmam</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīvatsācchāditodaram</seg> </l>
<note>k: After 26a, T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_70.26ax790-1" n="*HV_70.26a*790:1">koṭikandarpasundaram |</l>
<l xml:id="xHV_70.26ax790-2" n="*HV_70.26a*790:2">dakṣiṇāvartasusnigdha- |</l>
<note>k: After 26ab, D6,T1.2,G,M4,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_70.26abx791" n="*HV_70.26ab*791"><seg type="pāda" n="a">sahasraśubhanāmānam</seg> <seg type="pāda" n="b">arkacandrekṣaṇadyutim |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pītāmbaradharaṃ viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sūpaviṣṭaṃ dadarśa ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.27">
<l><seg type="pāda" n="a">āsīnaṃ caiva somena</seg> <seg type="pāda" n="b">tulyasaṃhananaṃ prabhum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkarṣaṇam ivāsīnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ divyaṃ viṣṭaraṃ vinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.28">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kṛṣṇaṃ tatra sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāhartum upacakrame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya saṃstambhayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">vākyaṃ kṛṣṇaḥ svatejasā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 28, D6,S(except T3.4),G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_70.28x792-1" n="*HV_70.28*792:1"><seg type="pāda" n="a">sa ca bhāgavatair mantrair</seg> <seg type="pāda" n="b">arcayitvā gadādharam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_70.28x792-2" n="*HV_70.28*792:2"><seg type="pāda" n="a">stutvā ca devam īśānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">varadaṃ bhaktavatsalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_70.28x792-3" n="*HV_70.28*792:3"><seg type="pāda" n="a">ātmānaṃ kṛtakṛtyānām</seg> <seg type="pāda" n="b">agresaram amaṃsta saḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_70.29">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'nubhūya bhujaṃgānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ bhāgavatam avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udatiṣṭhat punas toyād</seg> <seg type="pāda" n="d">vismito 'mitadakṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tau rathasthāv āsinau</seg> <seg type="pāda" n="b">tatraiva balakeśavau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udīkṣamāṇāv anyonyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dadarśādbhutarūpiṇau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.31">
<l><seg type="pāda" n="a">athāmajjat punas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">tadākrūraḥ kutūhalāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ijyate yatra devaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">nīlavāsāḥ sanātanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.32">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaivāsīnam utsaṅge</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasrāsyadharasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadarśa kṛṣṇam akrūraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjyamānaṃ yathāvidhi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.33">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūyaś ca sahasotthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ mantraṃ manasā vahan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathaṃ tenaiva mārgeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">jagāmāmitadakṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tam āha keśavo hṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthitam akrūram āgatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīdṛśaṃ nāgalokasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛttaṃ bhāgavate hrade</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.35">
<l><seg type="pāda" n="a">ciraṃ tu bhavatā kālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyākṣepeṇa vilambitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manye dṛṣṭaṃ tvayāścaryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛdayaṃ te yathācalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.36">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyuvāca sa taṃ kṛṣṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">āścaryaṃ bhavatā vinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kiṃ bhaviṣyati lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">careṣu sthāvareṣu ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.37">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāścaryaṃ mayā dṛṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yat kṛṣṇa bhuvi durlabham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad ihāpi yathā tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">paśyāmi ca ramāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_70.38">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃgataś cāsmi lokānām</seg> <seg type="pāda" n="b">āścaryeṇeha rūpiṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ataḥ parataraṃ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">nāścaryaṃ draṣṭum utsahe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 38, T1,G2.3,M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_70.38x793" n="*HV_70.38*793"><seg type="pāda" n="a">ko vāyaṃ triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vismayaṃ bhavatā vinā |</seg> </l>

<note>k: T1,G2.3,M cont.; D6,T2,G1.4.5,G(ed.) ins. after 38: :k</note>
<l xml:id="xHV_70.38x794-1" n="*HV_70.38*794:1"><seg type="pāda" n="a">namaḥ sarvātmane tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vismayāya jagatpate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_70.38x794-2" n="*HV_70.38*794:2"><seg type="pāda" n="a">namo 'stu devadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">tubhyaṃ sarvātmane namaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_70.38x794-3" n="*HV_70.38*794:3"><seg type="pāda" n="a">namo 'stu viṣṇave tubhyam</seg> <seg type="pāda" n="b">ameyāya jagatpate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_70.38x794-4" n="*HV_70.38*794:4"><seg type="pāda" n="a">kiṃ vānena jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtakṛtyo 'smi sāṃpratam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_70.38x794-5" n="*HV_70.38*794:5"><seg type="pāda" n="a">kṛtyaśeṣaṃ sadā viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">kim utsṛjasi sāṃpratam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_70.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tad āgaccha gamiṣyāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsarājapurīṃ prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāvann āstaṃ vrajaty eṣa</seg> <seg type="pāda" n="d">divasānte divākaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 71, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>


<lg xml:id="HV_71.1">
<l><seg type="pāda" n="a">te tu yuktvā rathavaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarva evāmitaujasaḥ</seg> </l>
<note>k: After 1ab, all Mss. (except Ś1,Ñ1,M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.1abx795" n="*HV_71.1ab*795"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇena sahitāḥ prāptās</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā saṃkarṣaṇena ca |</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V1.2 B D2-6 T2-4 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.1abx796" n="*HV_71.1ab*796"><seg type="pāda" n="a">asasāda purīṃ rasyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurāṃ kaṃsapālitām |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viviśuḥ pūḥpradhānāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">kāle raktadivākare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tau tu svabhavanaṃ vīrau</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praveśitau buddhimatā</seg> <seg type="pāda" n="d">akrūreṇārkatejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv āha varavarṇāṅgau</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīto dānapatis tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tyaktavyā tāta gamane</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevagṛhe spṛhā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.4">
<l><seg type="pāda" n="a">yuvayor hi kṛte vṛddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsena sa nirasyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhartsyate ca divā rātrau</seg> <seg type="pāda" n="d">neha sthātavyam ity api</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 4, all Mss. (except Ś1,Ñ1,M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.4x797-1" n="*HV_71.4*797:1"><seg type="pāda" n="a">tad yuvābhyāṃ hi kartavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pitrarthaṃ sukham uttamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.4x797-2" n="*HV_71.4*797:2"><seg type="pāda" n="a">yathā sukham avāpnoti</seg> <seg type="pāda" n="b">tad vai kāryaṃ hitānvitam |</seg> </l>
<note>k: D2 cont. (=BhP 10,41.11.12ab.13.15-16): :k</note>
<l xml:id="xHV_71.4x798-1" n="*HV_71.4*798:1"><seg type="pāda" n="a">nāhaṃ yuvābhyāṃ rahitaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pravekṣye mathurāṃ purīm |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.4x798-2" n="*HV_71.4*798:2"><seg type="pāda" n="a">tyaktuṃ nārhasi māṃ nātha</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaktaṃ te bhaktavatsala ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.4x798-3" n="*HV_71.4*798:3"><seg type="pāda" n="a">āgaccha yāma gehān naḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sanāthān kurv adhokṣaja |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.4x798-4" n="*HV_71.4*798:4"><seg type="pāda" n="a">punīhi pādarajasā</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhān no gṛhamedhinām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.4x798-5" n="*HV_71.4*798:5"><seg type="pāda" n="a">yacchaucenānutṛpyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">pitaraḥ sāgnayaḥ surāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.4x798-6" n="*HV_71.4*798:6"><seg type="pāda" n="a">āpas te 'ṅghryavanejanyas</seg> <seg type="pāda" n="b">trīn lokān śucayo 'punan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.4x798-7" n="*HV_71.4*798:7"><seg type="pāda" n="a">śirasādhatta yāḥ śarvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svayaṃ tāḥ sagarātmajāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.4x798-8" n="*HV_71.4*798:8"><seg type="pāda" n="a">devadeva jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyaśravaṇakīrtana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.4x798-9" n="*HV_71.4*798:9"><seg type="pāda" n="a">yadūnām uttamaḥśloka</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇa namo 'stu te |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_71.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tam uvāca tataḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">yāsyāvo 'vām atarkitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prekṣantau mathurāṃ vīra</seg> <seg type="pāda" n="d">rājamārgaṃ ca dhārmika</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K,Ñ,V,B,D,T3.4 ins. after 5; T1,G2-5 after 5ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.5x799" n="*HV_71.5*799"><seg type="pāda" n="a">tasyaiva tu gṛhaṃ sādho</seg> <seg type="pāda" n="b">gacchāvo yadi manyase |</seg> </l>

<note>k: D2 cont. (=BhP10,41.18]): :k</note>
<l xml:id="xHV_71.5x800-1" n="*HV_71.5*800:1"><seg type="pāda" n="a">evam ukto bhagavatā</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'krūro vimanā iva |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.5x800-2" n="*HV_71.5*800:2"><seg type="pāda" n="a">purīṃ praviṣṭaḥ kaṃsāya</seg> <seg type="pāda" n="b">karmāvedya gṛhaṃ yayau |</seg> </l>
<note>k: V2,Dn,D6 cont. after *799; T1.2,G,G(ed.) ins. after 6ab; M1-3 after 5: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_71.5x801-1" n="*HV_71.5*801:1"><seg type="pāda" n="a">akrūro 'pi namaskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">manasā viṣṇum avyayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.5x801-2" n="*HV_71.5*801:2"><seg type="pāda" n="a">jagāma kaṃsapārśvaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">prahṛṣṭenāntarātmanā |</seg> </l>
<note>k: T1.2,G,M cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.5x802" n="*HV_71.5*802"><seg type="pāda" n="a">tau ca devau jagannāthau</seg> <seg type="pāda" n="b">balakeśavasaṃjñitau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_71.6">
<l><seg type="pāda" n="a">anuśiṣṭau ca tau vīrau</seg> <seg type="pāda" n="b">prasthitau prekṣakāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ālānābhyām ivotsṛṣṭau</seg> <seg type="pāda" n="d">kuñjarau yuddhakāṅkṣiṇau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 6, D6,S(except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.6x803" n="*HV_71.6*803"><seg type="pāda" n="a">dārakāś ca tayor mārgam</seg> <seg type="pāda" n="b">anuvavruḥ samantataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_71.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tau tu mārgagataṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">rajakaṃ raṅgakārakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayācetāṃ tatas tāni</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsāṃsi virajāni vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.8">
<l><seg type="pāda" n="a">rajakaḥ sa tu tau prāha</seg> <seg type="pāda" n="b">yuvāṃ kasya vanecarau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājño vāsāṃsi yau mūrkhau</seg> <seg type="pāda" n="d">yācetāṃ nirbhayāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.9">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ kaṃsasya vāsāṃsi</seg> <seg type="pāda" n="b">nānādeśodbhavāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāmarāgāṇi śataśo</seg> <seg type="pāda" n="d">rajāmi vividhāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.10">
<l><seg type="pāda" n="a">yuvāṃ kasya vane jātau</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛgaiḥ saha vivardhitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jātarāgāv idaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">raktam ācchādanaṃ bahu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.11">
<l><seg type="pāda" n="a">aho vāṃ jīvitaṃ tyaktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yau bhavantāv ihāgatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mūrkhau prākṛtavijñānau</seg> <seg type="pāda" n="d">vāso yācitum arhatha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmai cukrodha vai kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">rajakāyālpamedhase</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptāriṣṭāya mūrkhāya</seg> <seg type="pāda" n="d">sṛjate vāṅmayaṃ viṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.13">
<l><seg type="pāda" n="a">talenāśanikalpena</seg> <seg type="pāda" n="b">sa taṃ mūrdhany atāḍayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gatāsuḥ sa papātorvyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rajako vyastamastakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.14">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ hataṃ paridevantyo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryās tasya vicukruśuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaritaṃ muktakeśyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">jagmuḥ kaṃsaniveśanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 14, D6,S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.14x804-1" n="*HV_71.14*804:1"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo 'pi balabhadraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsāṃsy ādāya sarvataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.14x804-2" n="*HV_71.14*804:2"><seg type="pāda" n="a">paridhāya tu tau pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śobhayetāṃ mahāmatī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.14x804-3" n="*HV_71.14*804:3"><seg type="pāda" n="a">dārakebhyas tato dattvā</seg> <seg type="pāda" n="b">suślakṣṇāni mṛdūni ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.14x804-4" n="*HV_71.14*804:4"><seg type="pāda" n="a">te ca sarve suvasanā</seg> <seg type="pāda" n="b">virejuḥ śataśas tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.14x804-5" n="*HV_71.14*804:5"><seg type="pāda" n="a">śeṣāṇi tu tadā kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsāṃsi subahūny api |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.14x804-6" n="*HV_71.14*804:6"><seg type="pāda" n="a">ācchichācchidya sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">ciccheda ca pipeṣa ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.14x804-7" n="*HV_71.14*804:7"><seg type="pāda" n="a">bhasmasād akarot tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">rajakasya niveśanam |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_71.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv apy ubhau suvasanau</seg> <seg type="pāda" n="b">jagmatur mālyakāraṇāt</seg> </l>
<note>k: After 15ab, V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.15abx805" n="*HV_71.15ab*805"><seg type="pāda" n="a">yathāyogaṃ yathābhogyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāyogaṃ ni[darśya] ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vīthīṃ mālyāpaṇānāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">gandhāghrātau dvipāv iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.16">
<l><seg type="pāda" n="a">guṇako nāma tatrāsīn</seg> <seg type="pāda" n="b">mālyavṛttiḥ priyaṃvadaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabhūtamālyāpaṇavāl</seg> <seg type="pāda" n="d">lakṣmīvān mālyajīvanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.17">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ kṛṣṇaḥ ślakṣṇayā vācā</seg> <seg type="pāda" n="b">mālyārtham abhisṛṣṭayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dehīty uvāca tatkālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mālākāram akātaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyāṃ prīto dadau mālyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhūtaṃ mālyajīvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavatoḥ svam idaṃ ceti</seg> <seg type="pāda" n="d">provāca priyadarśanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.19">
<l><seg type="pāda" n="a">prītas tu manasā kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">guṇakāya varaṃ dadau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrīs tvāṃ matsaṃśrayā saumya</seg> <seg type="pāda" n="d">dhanaughair abhivartsyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sa labdhvā varam avyagro</seg> <seg type="pāda" n="b">mālyavṛttir adhomukhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇasya patito mūrdhnā</seg> <seg type="pāda" n="d">pratijagrāha taṃ varam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.21">
<l><seg type="pāda" n="a">yakṣāv imāv iti tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">sa mene mālyajīvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa bhṛśaṃ bhayasaṃvigno</seg> <seg type="pāda" n="d">nottaraṃ pratyapadyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 21, D6,S (except T3.4),G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.21x806-1" n="*HV_71.21*806:1"><seg type="pāda" n="a">adyāpi tasya prabhavo</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṃśo bhavati ratnavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.21x806-2" n="*HV_71.21*806:2"><seg type="pāda" n="a">kīrtimān balavān nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavena tadā kṛtaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.21x806-3" n="*HV_71.21*806:3"><seg type="pāda" n="a">viṣṇoḥ prasādaḥ sumahān</seg> <seg type="pāda" n="b">sadārakṣat tadanvayam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_71.22">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevasutau tau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rājamārgagatāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kubjāṃ dadṛśatur bhūyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">ānulepanabhājanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tām āha kṛṣṇaḥ kubjeti</seg> <seg type="pāda" n="b">kasyedam anulepanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nayasy ambujapatrākṣi</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣipram ākhyātum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.24">
<l><seg type="pāda" n="a">sā sthitāvekṣiṇī bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pratyuvācāmbujekṣaṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaṃ jaladagambhīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vidyutkuṭilagāminī</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_71.25">
<l><seg type="pāda" n="a">rājñaḥ snānagṛhaṃ yāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">tad gṛhāṇānulepanam</seg> </l>
<note>k: After the first occurrence of 25ab, Bom., Poona eds. ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.25abx807" n="*HV_71.25ab*807"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvaiva tvāravindākṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">vismitāsmi varānana |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthitāsmy āgaccha bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛdayasyāsi me priyaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.26">
<l><seg type="pāda" n="a">kutaś cāgamyate saumya</seg> <seg type="pāda" n="b">yan māṃ tvaṃ nāvabudhyase</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahārājasya dayitāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">niyuktām anulepane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tām uvāca hasantīṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ kubjām avasthitām</seg> </l>
<note>k: For 27ab, K1.2 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.27abx808" n="*HV_71.27ab*808"><seg type="pāda" n="a">tām uvāca tataḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sairandhrīṃ prahasann iva |</seg> </l>
<note>k: After 27ab, G4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.27abx809" n="*HV_71.27ab*809"><seg type="pāda" n="a">sugandham etad rājārhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ruciraṃ rucirānane |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvayor gātrasadṛśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dīyatām anulepanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.28">
<l><seg type="pāda" n="a">vayaṃ hi deśātithayo</seg> <seg type="pāda" n="b">mallāḥ prāptā varānane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">draṣṭuṃ dhanurmahaṃ divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rāṣṭraṃ caiva maharddhimat</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_71.29">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyuvācātha sā kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">priyo 'si mama darśane</seg> </l>
<note>k: After 29ab, D5 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.29abx810" n="*HV_71.29ab*810"><seg type="pāda" n="a">tataḥ sā praṇatā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pradadāv anulepanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājārham idam agryaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tad gṛhāṇānulepanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1,G,M,G(ed.) ins. after 29; T2 after the second occurrence of 29: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.29x811-1" n="*HV_71.29*811:1"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo 'tha balabhadraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tadādāyānulepanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.29x811-2" n="*HV_71.29*811:2"><seg type="pāda" n="a">aṅgāni cāpy alimpetāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhaṃ ca susugandhi ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.29x811-3" n="*HV_71.29*811:3"><seg type="pāda" n="a">mālayātha tadā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">baddhayā bahupuṣpayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.29x811-4" n="*HV_71.29*811:4"><seg type="pāda" n="a">govindo gopatiḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">rarāja kṛtaśekharaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.29x811-5" n="*HV_71.29*811:5"><seg type="pāda" n="a">saṃkarṣaṇo 'tha balavān</seg> <seg type="pāda" n="b">rarāja bahumālayā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_71.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv ubhāv anuliptāṅgāv</seg> <seg type="pāda" n="b">ārdragātrau virejatuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tīrthagau paṅkadigdhāṅgau</seg> <seg type="pāda" n="d">yamunāyāṃ yathā vṛṣau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 30, D6,S(except T3.4),G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.30x812-1" n="*HV_71.30*812:1"><seg type="pāda" n="a">dārakāś ca tathā sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">virejuḥ kṛtaśekharāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.30x812-2" n="*HV_71.30*812:2"><seg type="pāda" n="a">vikṛtaṃ bhūṣayanto 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhāvāc chārṅgadhanvanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_71.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ tu kubjāṃ tataḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">dvyaṅgulenāgrapāṇinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śanaiḥ saṃtolayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇo līlāvidhānavit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.32">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tu magnastanayugā</seg> <seg type="pāda" n="b">svāyatāṅgī śucismitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāsoccaiḥ stanataṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">ṛjuyaṣṭir latā yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.33">
<l><seg type="pāda" n="a">praṇayāc cāpi kṛṣṇaṃ sā</seg> <seg type="pāda" n="b">babhāṣe mattakāśinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kva yāsyasi mayā ruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kānta tiṣṭha gṛhāṇa mām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tau jātahāsāv anyonyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">satalākṣepam avyayau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vīkṣamāṇau prahasitau</seg> <seg type="pāda" n="d">kubjāyāḥ śrutavistarau</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_71.35">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇas tu kubjāṃ kāmārtāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sasmitaṃ visasarja ha</seg> </l>
<note>k: After 35ab, D6,T1.2,G,M,G(ed.)ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.35abx813" n="*HV_71.35ab*813"><seg type="pāda" n="a">yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre</seg> <seg type="pāda" n="b">nāhaṃ tādṛgvidho naraḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatas tau kubjayā muktau</seg> <seg type="pāda" n="d">praviṣṭau rājasaṃsadam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv ubhau vrajasaṃvṛddhau</seg> <seg type="pāda" n="b">gopaveṣavibhūṣitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gūḍhaceṣṭānanau bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">praviṣṭau rājaveṣma tat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.37">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanuḥśālāṃ gatau tau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bālāv apariśaṅkitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">himavadvanasaṃbhūtau</seg> <seg type="pāda" n="d">siṃhāv iva balotkaṭau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.38">
<l><seg type="pāda" n="a">didṛkṣantau mahat tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanur āyāgabhūṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">papracchatuś ca tau vīrāv</seg> <seg type="pāda" n="d">āyudhāgārikaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.39">
<l><seg type="pāda" n="a">bhoḥ kaṃsadhanuṣāṃ pāla</seg> <seg type="pāda" n="b">śrūyatām āvayor vacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">katarat tad dhanuḥ saumya</seg> <seg type="pāda" n="d">maho 'yaṃ yasya vartate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">āyāgabhūtaṃ kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="f">darśayasva yadīcchasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.40">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tayor darśayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">tad dhanuḥ stambhasaṃnibham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anāropyam asaṃbhedyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devair api savāsavaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.41">
<l><seg type="pāda" n="a">tad gṛhītvā tataḥ kṛṣṇas</seg> <seg type="pāda" n="b">tolayāmāsa vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dorbhyāṃ kamalapatrākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prahṛṣṭenāntarātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.42">
<l><seg type="pāda" n="a">tolayitvā yathākāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tad dhanur daityapūjitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āropayāmāsa balī</seg> <seg type="pāda" n="d">nāmayāmāsa cāsakṛt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.43">
<l><seg type="pāda" n="a">ānamyamānaṃ kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">prakarṣād uragopagam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvidhābhūtam abhūn madhye</seg> <seg type="pāda" n="d">dhanur āyāgabhūṣitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 43, D2 ins. (=BhP 10,42.18-22): :k</note>
<l xml:id="xHV_71.43x814-1" n="*HV_71.43*814:1"><seg type="pāda" n="a">dhanuṣo bhajyamānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śabdaḥ khaṃ rodasī diśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.43x814-2" n="*HV_71.43*814:2"><seg type="pāda" n="a">pūrayām āsa yaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsas trāsam upāgamat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.43x814-3" n="*HV_71.43*814:3"><seg type="pāda" n="a">tadrakṣiṇaḥ sānucarā</seg> <seg type="pāda" n="b">kupitā ātatāyinaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.43x814-4" n="*HV_71.43*814:4"><seg type="pāda" n="a">gṛhītukāmā āvavrur</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhyatāṃ vadhyatām iti ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.43x814-5" n="*HV_71.43*814:5"><seg type="pāda" n="a">atha tān durabhiprāyān</seg> <seg type="pāda" n="b">vilokya balakeśavau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.43x814-6" n="*HV_71.43*814:6"><seg type="pāda" n="a">kruddhau dhanvana ādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">śakale tāṃś ca jaghnatuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.43x814-7" n="*HV_71.43*814:7"><seg type="pāda" n="a">balaṃ ca kaṃsaprahitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hatvā śālāmukhāt tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.43x814-8" n="*HV_71.43*814:8"><seg type="pāda" n="a">niṣkramya ceratur dṛptau</seg> <seg type="pāda" n="b">nirīkṣya purasaṃpadaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.43x814-9" n="*HV_71.43*814:9"><seg type="pāda" n="a">tayos tad adbhutaṃ vīryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niśamya puravāsinaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.43x814-10" n="*HV_71.43*814:10"><seg type="pāda" n="a">tejaḥ prāgalbhyarūpaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">menire vibudhottamau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_71.44">
<l><seg type="pāda" n="a">bhaṅktvā tu tad dhanuḥ śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇas tvaritavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niścakrāma mahāvegaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa ca saṃkarṣaṇo yuvā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.45">
<l><seg type="pāda" n="a">anuyuktau tatas tau ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagne dhanuṣi rakṣibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanuṣo bhaṅganādena</seg> <seg type="pāda" n="d">vāyunirghoṣakāriṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">cacālāntaḥpuraṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">diśaś caiva pupūrire</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 45, Bom., Poona eds., G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.45x815-1" n="*HV_71.45*815:1"><seg type="pāda" n="a">nirgamya tv āyudhāgārāj</seg> <seg type="pāda" n="b">jagmatur gopasaṃnidhau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.45x815-2" n="*HV_71.45*815:2"><seg type="pāda" n="a">vegenāyudhapālas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">gacchan saṃbhrāntamānasaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_71.46">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tv āyudhāgāranaro</seg> <seg type="pāda" n="b">bhītas tvaritavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samīpaṃ nṛpater gatvā</seg> <seg type="pāda" n="d">kākocchvāso 'bhyabhāṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.47">
<l><seg type="pāda" n="a">śrūyatāṃ mama vijñāpyam</seg> <seg type="pāda" n="b">āścaryaṃ dhanuṣo gṛhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirvṛttam asmin kāle yaj</seg> <seg type="pāda" n="d">jagataḥ saṃbhramopamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.48">
<l><seg type="pāda" n="a">narau kasyāpi sahitau</seg> <seg type="pāda" n="b">śikhāvitatamūrdhajau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nīlapitāmbaradharau</seg> <seg type="pāda" n="d">pītaśvetānulepanau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 48, Ñ2.3,V,B,Ds,D2.4-6,T1.3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.48x816" n="*HV_71.48*816"><seg type="pāda" n="a">tāv antaḥpuram ajñātau</seg> <seg type="pāda" n="b">praviṣṭau kāmaveginau |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_71.49">
<l><seg type="pāda" n="a">devaputropamau vīrau</seg> <seg type="pāda" n="b">bālāv iva hutāśanau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthitau dhanurgṛhe saumyau</seg> <seg type="pāda" n="d">sahasā khād ivāgatau</seg> </l>
<note>k: After 49cd, D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.49cdx817" n="*HV_71.49cd*817"><seg type="pāda" n="a">saumyau mahasya codyuktāv</seg> <seg type="pāda" n="b">āgatau puruṣarṣabhau |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">mayā dṛṣṭau parivyaktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">rucirācchādanasrajau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.50">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyām ekas tu padmākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śyāmaḥ pītāmbarasrajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagrāha tad dhanūratnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">durgrahaṃ daivatair api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.51">
<l><seg type="pāda" n="a">tat sa bālo bṛhadrūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balād yantram ivāyasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āropayitvā vegena</seg> <seg type="pāda" n="d">nāmayāmāsa līlayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.52">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣyamāṇaṃ tu tat tena</seg> <seg type="pāda" n="b">vibāṇaṃ bāhuśālinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">muṣṭideśe vikūjitvā</seg> <seg type="pāda" n="d">dvidhābhūtam abhajyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 52, K1-3,Ñ2.3,V,B,D,S(except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_71.52x818-1" n="*HV_71.52*818:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ pracalitā bhūmir</seg> <seg type="pāda" n="b">naiva bhāti ca bhāskaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.52x818-2" n="*HV_71.52*818:2"><seg type="pāda" n="a">dhanuṣo bhaṅganādena</seg> <seg type="pāda" n="b">bhramatīva nabahstalam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.52x818-3" n="*HV_71.52*818:3"><seg type="pāda" n="a">tad adbhutam ahaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vismayaṃ paramaṃ gataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.52x818-4" n="*HV_71.52*818:4"><seg type="pāda" n="a">bhayād bhayadasatrūṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tad ihākhyātum āgataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.52x818-5" n="*HV_71.52*818:5"><seg type="pāda" n="a">na jānāmi mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">kau tāv amitavikramau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_71.52x818-6" n="*HV_71.52*818:6"><seg type="pāda" n="a">ekaḥ kailāsasaṃkāśa</seg> <seg type="pāda" n="b">eko 'ñjanagiriprabhaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_71.53">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu tac cāparatnaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaṅktvā stambham iva dvipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niṣpapātānilagatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sānugo 'mitavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">jagāma tad dvidhā kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="f">na jāne ko 'py asau nṛpa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_71.54">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvaiva dhanuṣo bhaṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃso 'py udvignamānasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">visṛjyāyudhapālaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">praviveśa gṛhottamam</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 72, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>


<lg xml:id="HV_72.1">
<l><seg type="pāda" n="a">sa cintayitvā dhanuṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaṅgaṃ bhojavivardhanaḥ</seg> </l>
<note>k: After 1ab, N(except Ś1,Ñ1), S(except r M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_72.1abx819-1" n="*HV_72.1ab*819:1"><seg type="pāda" n="a">babhūva vimanā rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">cintayan bhṛśaduḥkhitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_72.1abx819-2" n="*HV_72.1ab*819:2"><seg type="pāda" n="a">kathaṃ bālo vigatabhīr</seg> <seg type="pāda" n="b">avamatya mahābalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_72.1abx819-3" n="*HV_72.1ab*819:3"><seg type="pāda" n="a">prekṣamāṇas tu puruṣair</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanur bhaṅktvā vinirgataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_72.1abx819-4" n="*HV_72.1ab*819:4"><seg type="pāda" n="a">yasyārthe dāruṇaṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā lokavigarhitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_72.1abx819-5" n="*HV_72.1ab*819:5"><seg type="pāda" n="a">pitṛsvasrātmajān bhītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaḍevāhaṃ upasthitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_72.1abx819-6" n="*HV_72.1ab*819:6"><seg type="pāda" n="a">daivaṃ puruṣakāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">na śakyam ativartitum |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_72.1abx819-7" n="*HV_72.1ab*819:7"><seg type="pāda" n="a">nāradoktaṃ ca vacanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nūnaṃ mahyam upasthitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_72.1abx819-8" n="*HV_72.1ab*819:8"><seg type="pāda" n="a">evaṃ rājā vicintyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣkramya sa gṛhottamāt |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prekṣāgāraṃ jagāmāśu</seg> <seg type="pāda" n="d">mañcānām avalokakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dṛṣṭvā sarvaniryuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prekṣāgāraṃ nṛpottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śreṇīnāṃ dṛḍhasaṃyuktair</seg> <seg type="pāda" n="d">mañcavāṭair nirantaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sottamāgārayuktābhir</seg> <seg type="pāda" n="b">valabhībhir vibhūṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuṭībhiś ca pravṛddhābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">ekastambhaiś ca bhūṣitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvataḥ sāraniryuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svāyataṃ supratiṣṭhitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udakpravaṇasaṃśliṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mañcārohaṇam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.5">
<l><seg type="pāda" n="a">nṛpāsanaparikṣiptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃcārapathasaṃkulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">channaṃ tad vedikābhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">mānavaughabharakṣamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.6">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dṛṣṭvā bhūṣitaṃ raṅgam</seg> <seg type="pāda" n="b">ājñāpayata buddhimān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śvaḥ sacitrāḥ samālyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sapatākās tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.7">
<l><seg type="pāda" n="a">suvāsitā vapuṣmanta</seg> <seg type="pāda" n="b">upanītottaracchadāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kriyantāṃ mañcavāṭāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">valabhīvīthayas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.8">
<l><seg type="pāda" n="a">akṣavāṭe karīṣasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kalpyantāṃ rāśayo 'vyayāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paṭās taraṇaśobhāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">balayaś cānurūpataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sthāpyantāṃ sunikhātāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mahākumbhā yathākramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udabhārasahāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">sakāñcanaghaṭottarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.10">
<l><seg type="pāda" n="a">balayaś copakalpyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṣāyāś caiva kumbhaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāśnikāś ca nimantryantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śreṇyaś ca sapurogamāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.11">
<l><seg type="pāda" n="a">ājñā ca deyā mallānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prekṣakāṇāṃ tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samāje mañcaśobhāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kalpyantāṃ sūpakalpitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.12">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ājñāpya rājā sa</seg> <seg type="pāda" n="b">samājavidhim uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samājavāṭān niṣkramya</seg> <seg type="pāda" n="d">viveśa svaṃ niveśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.13">
<l><seg type="pāda" n="a">āhvānaṃ tatra saṃcakre</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya malladvayasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāṇūrasyāprameyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">muṣṭikasya tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tau tu mallau mahāvīryau</seg> <seg type="pāda" n="b">balinau yuddhaśālinau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃsasyājñāṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛṣṭau viviśatus tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tau samīpagatau mallau</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā jagati viśrutau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca kaṃso nṛpatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sopanyāsam idaṃ vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.16">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavantau mama vikhyātau</seg> <seg type="pāda" n="b">mallau vīradhvajocitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūjitau ca yathānyāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">satkārārhau viśeṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tan matto yadi satkāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">smaryate sukṛtāni vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kartavyaṃ me mahat karma</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavadbhyāṃ svena tejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.18">
<l><seg type="pāda" n="a">yāv etau mama saṃvṛddhau</seg> <seg type="pāda" n="b">vraje gopālakāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkarṣaṇaś ca kṛṣṇaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bālāv api jitaśramau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.19">
<l><seg type="pāda" n="a">etau raṅgagatau yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">yudhyamānau vanecarau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nipātān antaraṃ śīghraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hantavyau nātra saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.20">
<l><seg type="pāda" n="a">bālāv imau capalakāv</seg> <seg type="pāda" n="b">akriyāv iti sarvathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāvajñā tatra kartavyā</seg> <seg type="pāda" n="d">kartavyo yatna eva hi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyāṃ yudhi nirastābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopābhyāṃ raṅgasaṃnidhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyatāṃ ca tadātve ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śreyo mama bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.22">
<l><seg type="pāda" n="a">nṛpateḥ snehasaṃyuktair</seg> <seg type="pāda" n="b">vacobhir hṛṣṭamānasau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūcatur yuddhasaṃmattau</seg> <seg type="pāda" n="d">mallau cāṇūramuṣṭikau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.23">
<l><seg type="pāda" n="a">yady āvayās tau pramukhe</seg> <seg type="pāda" n="b">sthāsyete gopakilbiṣau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatāv ity avagantavyau</seg> <seg type="pāda" n="d">pretarūpau tapasvinau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_72.24">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi vā pratiyotsyete</seg> <seg type="pāda" n="b">tāv ariṣṭapariplutau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvābhyāṃ roṣayuktābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pramukhasthau vanaukasau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 24, D6,T1.2,G,M,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_72.24x820-1" n="*HV_72.24*820:1"><seg type="pāda" n="a">hatvā tau goṣu saṃvṛddhau</seg> <seg type="pāda" n="b">dāsyāvas tava bhūtalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_72.24x820-2" n="*HV_72.24*820:2"><seg type="pāda" n="a">vyapaitu te bhayaṃ rājann</seg> <seg type="pāda" n="b">āvāṃ mallottamau mṛdhe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_72.24x820-3" n="*HV_72.24*820:3"><seg type="pāda" n="a">ity uktvāspoṭanaṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">mattamalladvayaṃ tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_72.24x820-4" n="*HV_72.24*820:4"><seg type="pāda" n="a">siṃhanādaṃ ca tac cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūgolakavidārakam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_72.25">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ vāgviṣam utsṛjya</seg> <seg type="pāda" n="b">tāv ubhau mallapuṃgavau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anujñātau narendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">svagṛhaṃ pratijagmatuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 73, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_73.1">
<l><seg type="pāda" n="a">mahāmātraṃ tataḥ kaṃso</seg> <seg type="pāda" n="b">babhāṣe hastijīvinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hastī kuvalayāpīḍaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">samājadvāri tiṣṭhatu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.2">
<l><seg type="pāda" n="a">balavān madalolākṣaś</seg> <seg type="pāda" n="b">capalaḥ krodhano nṛṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānotkaṭakaṭaś caṇḍaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prativāraṇaroṣaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa saṃcodayitavyas te</seg> <seg type="pāda" n="b">tāv uddiśya vanaukasau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudevasutau nīcau</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā syātāṃ gatāyuṣau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā caiva gajendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi tau goṣu jīvinau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavetāṃ ghātitau raṅge</seg> <seg type="pāda" n="d">paśyeyam aham utkaṭau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tau patitau dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevaḥ sabāndhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">chinnamūlo nirālambaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sabhāryo vinaśiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.6">
<l><seg type="pāda" n="a">ye ceme yādavā mūrkhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vinaśiṣyanti chinnāśā</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ nipātitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.7">
<l><seg type="pāda" n="a">etau hatvā gajendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">mallair vā svayam eva vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purīṃ niryādavāṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">vicariṣyāmy ahaṃ sukhī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.8">
<l><seg type="pāda" n="a">pitāpi me parityakto</seg> <seg type="pāda" n="b">yo yādavakulodvahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śeṣāś ca me parityaktā</seg> <seg type="pāda" n="d">yādavāḥ kṛṣṇapakṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.9">
<l><seg type="pāda" n="a">na cāham ugrasenena</seg> <seg type="pāda" n="b">jātaḥ kila sutārthinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānuṣeṇālpavīryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā mām āha nāradaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 9, N(except Ś1 Ñ1) S (except M1-3) ins. a passage given in App. I (No. 14). :k</note>
<lg xml:id="HV_73.10">
<l><seg type="pāda" n="a">suyāmunaṃ nāma giriṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mama mātā rajasvalā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prekṣituṃ saha sā strībhir</seg> <seg type="pāda" n="d">gatā vanakutūhalāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.11">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tatra ramaṇīyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">ruciradrumasānuṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cacāra nagaśṛṅgeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">kandareṣu nadīṣu ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.12">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃnarodgītamadhurāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratiśrutyānunāditāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śṛṇvantī kāmajananīr</seg> <seg type="pāda" n="d">vācaḥ śrotrasukhāvahāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.13">
<l><seg type="pāda" n="a">barhiṇānāṃ ca virutaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">khagānāṃ ca vikūjitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhīkṣṇam abhiśṛṇvantī</seg> <seg type="pāda" n="d">strīdharmam abhirocayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.14">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare vāyur</seg> <seg type="pāda" n="b">vanarājiviniḥsṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hṛdyaḥ kusumagandhāḍhyo</seg> <seg type="pāda" n="d">vavau manmathabodhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.15">
<l><seg type="pāda" n="a">dvirephābharaṇāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kadambā vāyughaṭṭitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mumucur gandham adhikaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃtatāsāramūrchitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.16">
<l><seg type="pāda" n="a">kesarāḥ puṣpavarṣaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vavṛṣuḥ madabodhanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nīpā dīpā ivābhānti</seg> <seg type="pāda" n="d">puṣpakaṇṭakadhāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.17">
<l><seg type="pāda" n="a">mahī navatṛṇacchannā</seg> <seg type="pāda" n="b">śakragopavibhūṣitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yauvanastheva vanitā</seg> <seg type="pāda" n="d">khaṃ dadhārārtavaṃ vapuḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_73.18">
<l><seg type="pāda" n="a">atha saubhapatiḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">drumilo nāma dānavaḥ</seg> </l>
<note>k: After 18ab, N(except Ś1,Ñ1),S(except M1-3) ins. App. I (No. 15). :k</note>
<l><seg type="pāda" n="c">ugrasenasya rūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">mātaraṃ me pradharṣayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.19">
<l><seg type="pāda" n="a">sā patisnigdhahṛdayā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāvenopasasarpa tam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaṅkitā cābhavat paścāt</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya gauravadarśanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tam āhotthitā bhītā</seg> <seg type="pāda" n="b">na tvaṃ mama patir dhruvam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaś ca tvaṃ vikṛtākāro</seg> <seg type="pāda" n="d">yenāsmi malinīkṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.21">
<l><seg type="pāda" n="a">ekapatnīvratam idaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mama saṃdūṣitaṃ tvayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">patyur me rūpam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">nīca nīcena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.22">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ māṃ vakṣyanti ruṣitā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāndhavāḥ kulapāṃsanīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jugupsitā ca vatsyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">patipakṣair nirākṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.23">
<l><seg type="pāda" n="a">dhik tvām īdṛśam akṣāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dauṣkulaṃ vyutthitendriyam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aviśvāsyam anāyuṣyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">paradārābhimarśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.24">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tām āha prasajjantīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣiptaḥ krodhena dānavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ahaṃ vai drumilo nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">saubhasya patir ūrjitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.25">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ māṃ kṣipasi doṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">mūḍhe paṇḍitamānini</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānuṣaṃ patim āśritya</seg> <seg type="pāda" n="d">hīnavīryaparākramam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.26">
<l><seg type="pāda" n="a">vyabhicārān na duṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">striyaḥ strīmān agarvite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ny hy āsīnn iyatā buddhir</seg> <seg type="pāda" n="d">mānuṣīṇāṃ viśeṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.27">
<l><seg type="pāda" n="a">śrūyante hi striyo bahvyo</seg> <seg type="pāda" n="b">vyabhicāravyatikramaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prasūtā devasaṃkāśān</seg> <seg type="pāda" n="d">putrān amitavikramān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.28">
<l><seg type="pāda" n="a">atīva tvaṃ hi loke 'smin</seg> <seg type="pāda" n="b">patidharmavatī satī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuddhā keśānvidhunvantī</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāṣase yad yad icchasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.29">
<l><seg type="pāda" n="a">kasya tvam iti yac cāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayokto mattakāśinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃso nāma ripudhvaṃśī</seg> <seg type="pāda" n="d">tava putro bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sā saroṣā punar bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">nindatī tasya taṃ varam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca vyathitā devī</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavaṃ duṣṭavādinam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.31">
<l><seg type="pāda" n="a">dhik te vṛttaṃ sudurvṛtta</seg> <seg type="pāda" n="b">yaḥ sarvā nindase striyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">santi striyo nīcavṛttāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">santi caiva pativratāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.32">
<l><seg type="pāda" n="a">yās tv ekapatnyaḥ śrūyante</seg> <seg type="pāda" n="b">'rundhatīpramukhāḥ striyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhṛtās tābhis trayo lokāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve vai kulapāṃsana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.33">
<l><seg type="pāda" n="a">yas tvayā mama putro vai</seg> <seg type="pāda" n="b">datto vṛttavināśanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na me bahumatas tv eṣa</seg> <seg type="pāda" n="d">śṛṇu cāpi yad ucyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.34">
<l><seg type="pāda" n="a">utpatsyati pumān nīca</seg> <seg type="pāda" n="b">pativaṃśe mamāvyayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyati sa te mṛtyur</seg> <seg type="pāda" n="d">yaś ca dattas tvayā sutaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_73.35">
<l><seg type="pāda" n="a">drumilas tv evam uktas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">jagāmākāśam eva tu</seg> </l>
<note>k: After 35ab, N(except Ś1,Ñ1), S(except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_73.35abx821" n="*HV_73.35ab*821"><seg type="pāda" n="a">tenaiva rathamukhyena</seg> <seg type="pāda" n="b">divyenāpratigāminā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma ca purīṃ dīnā</seg> <seg type="pāda" n="d">mātā tad ahar eva me</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 35, N(except Ś1,Ñ1),S(except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_73.35x822-1" n="*HV_73.35*822:1"><seg type="pāda" n="a">mām evam uktvā bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">nārado munisattamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_73.35x822-2" n="*HV_73.35*822:2"><seg type="pāda" n="a">dīpyamānas tapovīryāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣād agnir iva jvalan ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_73.35x822-3" n="*HV_73.35*822:3"><seg type="pāda" n="a">vallakīṃ vādyamānas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">saptasvaravimūrchitām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_73.35x822-4" n="*HV_73.35*822:4"><seg type="pāda" n="a">gāyano lakṣyavīthīṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jagāma brahmaṇo 'ntikam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_73.35x822-5" n="*HV_73.35*822:5"><seg type="pāda" n="a">śṛṇuṣvedaṃ mahāmātra</seg> <seg type="pāda" n="b">nibodha vacanaṃ mama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_73.35x822-6" n="*HV_73.35*822:6"><seg type="pāda" n="a">tathyaṃ coktaṃ nāradena</seg> <seg type="pāda" n="b">traikālajñena dhīmatā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_73.35x822-7" n="*HV_73.35*822:7"><seg type="pāda" n="a">ahaṃ balena vīryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">nayena vinayena ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_73.35x822-8" n="*HV_73.35*822:8"><seg type="pāda" n="a">prabhāveṇaiva śauryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā vikrameṇa ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_73.35x822-9" n="*HV_73.35*822:9"><seg type="pāda" n="a">satyena caiva dānena</seg> <seg type="pāda" n="b">nānyo 'sti sadṛśaḥ pumān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_73.35x822-10" n="*HV_73.35*822:10"><seg type="pāda" n="a">viditvā sarvam ātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vacanaṃ śraddadhāmy aham |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_73.36">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣetrajo 'haṃ sutas tv evam</seg> <seg type="pāda" n="b">ugrasenasya hastipa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sthāpitaḥ svena tejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.37">
<l><seg type="pāda" n="a">ubhābhyāṃ cāpi vidviṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">bāndhavaiś ca viśeṣataḥ</seg> </l>
<note>k: After 37ab K1.2,Ñ2.3,D2.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_73.37abx823" n="*HV_73.37ab*823"><seg type="pāda" n="a">tad imau ghātayitvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">hastinā gopakilbiṣau |</seg> </l>
<note>k: While D6,T1.2,G,M1-2 ins. after 37ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_73.37abx824" n="*HV_73.37ab*824"><seg type="pāda" n="a">badhvā ca pitaraṃ rājye</seg> <seg type="pāda" n="b">sthito 'smi ca balīyasā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">etān api haniṣyami</seg> <seg type="pāda" n="d">hatvā gopālakāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_73.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tad gaccha gajam āruhya</seg> <seg type="pāda" n="b">sāṅkuśaprāsatomaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthiro bhava mahāmātra</seg> <seg type="pāda" n="d">samājadvāri mā ciram</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 38, Ds1(marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_73.38x825" n="*HV_73.38*825"><seg type="pāda" n="a">samāgatau ca tau dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">jahi gopālakāv ubhau |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) ch. 74, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_74.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tasminn ahani nirvṛtte</seg> <seg type="pāda" n="b">dvitīye samupasthite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkīryata mahāraṅgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paurair yuddhadidṛkṣubhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 1, V2,D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_74.1x826-1" n="*HV_74.1*826:1"><seg type="pāda" n="a">rājabhir viṣayāntasthaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pradhānapuruṣais tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x826-2" n="*HV_74.1*826:2"><seg type="pāda" n="a">nārībhir māthurīyābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śyāmābhiḥ saṃghasaṃsthitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x826-3" n="*HV_74.1*826:3"><seg type="pāda" n="a">pīnastanībhiḥ kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā bilvapayodharaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x826-4" n="*HV_74.1*826:4"><seg type="pāda" n="a">aparākhaṇḍitābhis tu</seg> <seg type="pāda" n="b">mañjarīsadṛśaiḥ stanaiḥ |</seg> </l>
<note>k: D5 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_74.1x827-1" n="*HV_74.1*827:1"><seg type="pāda" n="a">bhrū dhanurdṛṣṭiviśikhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nāsā jyā siñjati tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x827-2" n="*HV_74.1*827:2"><seg type="pāda" n="a">ghnanty ākṛṣya ca kṛṣṇaṃ tāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsena viniyojitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x827-3" n="*HV_74.1*827:3"><seg type="pāda" n="a">kandalīdaṇḍakāṇḍena</seg> <seg type="pāda" n="b">badhvā taṃ mohapāśakaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x827-4" n="*HV_74.1*827:4"><seg type="pāda" n="a">nābhīhrade ca gambhīre</seg> <seg type="pāda" n="b">kālayākhye parājite ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x827-5" n="*HV_74.1*827:5"><seg type="pāda" n="a">kaṃsadhātrīsṛtāṃ snātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">dantaiś chinnastanīṃ tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x827-6" n="*HV_74.1*827:6"><seg type="pāda" n="a">pāṇibhyāṃ tatkucau gopo</seg> <seg type="pāda" n="b">na samarthaḥ pradharṣitum ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x827-7" n="*HV_74.1*827:7"><seg type="pāda" n="a">śakaṭasya ca bhaṅgaṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā kāritavāñ śiśuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x827-8" n="*HV_74.1*827:8"><seg type="pāda" n="a">asmākaṃ śakaṭībhaṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yugmayoḥ kucayos tataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x827-9" n="*HV_74.1*827:9"><seg type="pāda" n="a">ariṣṭaṃ hatavān yo 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kakudā sadṛśau stanau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.1x827-10" n="*HV_74.1*827:10"><seg type="pāda" n="a">ghātayiṣyati gopo 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mallābhyāṃ balavattaraḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_74.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sacitrāṣṭāstricaraṇāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sārgaladvāravedikāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sagavākṣārdhacandrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">satalottamabhūṣitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.3">
<l><seg type="pāda" n="a">prāṅmukhaiś cārunirmuktaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">mālyadāmāvataṃsitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alaṃkṛtair virājadbhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śāradair iva toyadaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.4">
<l><seg type="pāda" n="a">mañcāgāraiḥ suniryuktair</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhārthaṃ suvibhūṣitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samājavāṭaḥ śuśubhe</seg> <seg type="pāda" n="d">sa meghaughair ivārṇavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.5">
<l><seg type="pāda" n="a">svakarmadravyayuktābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">patākābhir nirantaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śreṇīnāṃ ca gaṇānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">mañcā bhānty acalopamāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.6">
<l><seg type="pāda" n="a">antaḥpuragatānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">prekṣāgārāṇy adūrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rejuḥ kāñcanacitrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnajvālākulāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tāni ratnaughakḷptāni</seg> <seg type="pāda" n="b">sasānupragrahāṇi ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rejur javanikākṣepaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sapakṣā iva khe nagāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra cāmarahāsaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūṣaṇānāṃ ca śiñjitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maṇīnāṃ ca vicitrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vicitrāś cerur arciṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.9">
<l><seg type="pāda" n="a">gaṇikānāṃ pṛthaṅmañcāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhair āstaraṇāmbaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śobhitā vāramukhyābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">vimānapratimaujasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāsanāni mukhyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">paryaṅkāś ca hiraṇmayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prakīrṇāś ca kuthāś citrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sapuṣpastabakadrumāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.11">
<l><seg type="pāda" n="a">sauvarṇāḥ pānakumbhāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pānabhūmyaś ca śobhitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">phalāvadaṃśapūrṇāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">cāṅger yaḥ pānayojitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.12">
<l><seg type="pāda" n="a">anye ca mañcā bahavaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāṣṭhasaṃcayabandhanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rejuḥ prastaraśas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">prakāśā mañcasaṃcayāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.13">
<l><seg type="pāda" n="a">uttamāgārikāś cānye</seg> <seg type="pāda" n="b">sūkṣmajālāvalokinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">strīnāṃ prekṣāgṛhā bhānti</seg> <seg type="pāda" n="d">rājahaṃsā ivāmbare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.14">
<l><seg type="pāda" n="a">prākhaṅmuś cāruniryukto</seg> <seg type="pāda" n="b">meruśṛṅgasamaprabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rukmapatranibhastambhaś</seg> <seg type="pāda" n="d">citraniryogaśobhitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.15">
<l><seg type="pāda" n="a">prekṣāgāraḥ sa kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pracakāśe 'dhikaṃ śriyā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śobhito mālyadāmaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nivāsakṛtalakṣaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tasminn ānājanākīrṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">janaughapratinādite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samājavāṭe saṃstabdhe</seg> <seg type="pāda" n="d">kampamānārṇavaprabhe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 16, D2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_74.16x828-1" n="*HV_74.16*828:1"><seg type="pāda" n="a">nandagopādayo gopā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojarājasamāhṛtāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.16x828-2" n="*HV_74.16*828:2"><seg type="pāda" n="a">niveditopāyanās te</seg> <seg type="pāda" n="b">ekasmin mañca āviśan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_74.17">
<l><seg type="pāda" n="a">rājā kuvalayāpīḍo</seg> <seg type="pāda" n="b">raṅgasya dvāri kuñjaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tiṣṭhatv iti samājñāpya</seg> <seg type="pāda" n="d">prekṣāgāram athāyayau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.18">
<l><seg type="pāda" n="a">sa śukle vāsasī bibhrac</seg> <seg type="pāda" n="b">chvetavyajanacāmaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuśubhe śvetamukuṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śvetābhra iva candramāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya siṃhāsanasthasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sukhāsīnasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpam apratimaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">paurāḥ procur jayāśiṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 19, D6,T1.2,G,M,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_74.19x829-1" n="*HV_74.19*829:1"><seg type="pāda" n="a">tato devāḥ sagandharvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">siddhāś ca paramarṣayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-2" n="*HV_74.19*829:2"><seg type="pāda" n="a">puraṃdaraṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">jagmur yuddhadidṛkṣavaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-3" n="*HV_74.19*829:3"><seg type="pāda" n="a">vimānasthās tu te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">virejuḥ sitacāmarāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-4" n="*HV_74.19*829:4"><seg type="pāda" n="a">śakro 'py airāvatagataḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śuśubhe ca samātaliḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-5" n="*HV_74.19*829:5"><seg type="pāda" n="a">ūrvaśīpramukhāḥ sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vāramukhyās tadābhavan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-6" n="*HV_74.19*829:6"><seg type="pāda" n="a">śakrapārśvagatās tās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sitacāmarapāṇayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-7" n="*HV_74.19*829:7"><seg type="pāda" n="a">dilīpapramukhās te tu</seg> <seg type="pāda" n="b">munayo rājasattamāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-8" n="*HV_74.19*829:8"><seg type="pāda" n="a">anekayugaparyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthitā divi ca śakravat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-9" n="*HV_74.19*829:9"><seg type="pāda" n="a">bhagavantaṃ jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">draṣṭuṃ gopavibhūṣitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-10" n="*HV_74.19*829:10"><seg type="pāda" n="a">nāradād yās tu munayo</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhaṃ draṣṭuṃ vyavasthitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-11" n="*HV_74.19*829:11"><seg type="pāda" n="a">mallābhyāṃ devayoḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">raṅgamadhye samutthitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-12" n="*HV_74.19*829:12"><seg type="pāda" n="a">amaraughais tadākāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nibiḍaṃ samapadyata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-13" n="*HV_74.19*829:13"><seg type="pāda" n="a">raṅgavāṭas tadā caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">janaiḥ sarvaiḥ samāvṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-14" n="*HV_74.19*829:14"><seg type="pāda" n="a">dyauś cāpi devasaṃghaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nibiḍābhūd viyaccaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.19x829-15" n="*HV_74.19*829:15"><seg type="pāda" n="a">ekākāraṃ samabhavad</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtalaṃ ca nabhaḥsthalam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_74.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ praviviśur mallā</seg> <seg type="pāda" n="b">raṅgam āvalgitāmbarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tisraś ca bhāgaśaḥ kakṣyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāviśan balaśālinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tūryaninādena</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣveḍitāsphoṭitena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudevasutau hṛṣṭau</seg> <seg type="pāda" n="d">raṅgadvāram upasthitau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 21, Ds,D5, Bom.,Poona eds., G (ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_74.21x830-1" n="*HV_74.21*830:1"><seg type="pāda" n="a">ballavau vastrasaṃvītau</seg> <seg type="pāda" n="b">suravandanabhūṣitau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.21x830-2" n="*HV_74.21*830:2"><seg type="pāda" n="a">ūrdhvapīḍau sragāpīḍau</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhuśastrakṛtodyamau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.21x830-3" n="*HV_74.21*830:3"><seg type="pāda" n="a">āsphoṭayantāv anyonyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhū caivārgalāpamau |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_74.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv āpatantau tvaritau</seg> <seg type="pāda" n="b">pratiṣiddhau varānanau</seg> </l>
<note>k: After 22ab, D2 ins. (=BhP 10,43.2-5): :k</note>
<l xml:id="xHV_74.22abx831-1" n="*HV_74.22ab*831:1"><seg type="pāda" n="a">raṅgadvāraṃ samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmin gajam avasthitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.22abx831-2" n="*HV_74.22ab*831:2"><seg type="pāda" n="a">apaśyat kuvalayāpīḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo 'mbaṣṭhapraṇoditam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.22abx831-3" n="*HV_74.22ab*831:3"><seg type="pāda" n="a">baddhvā parikaraṃ śauriḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samuhya kuṭilālakān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.22abx831-4" n="*HV_74.22ab*831:4"><seg type="pāda" n="a">uvāca hastipaṃ vācā</seg> <seg type="pāda" n="b">meghanādagabhīrayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.22abx831-5" n="*HV_74.22ab*831:5"><seg type="pāda" n="a">ambaṣṭhāmbaṣṭha mārgaṃ nau</seg> <seg type="pāda" n="b">dehy apākrama mā ciram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.22abx831-6" n="*HV_74.22ab*831:6"><seg type="pāda" n="a">no cet sakuñjaraṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">nayāmi yamasādanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.22abx831-7" n="*HV_74.22ab*831:7"><seg type="pāda" n="a">evaṃ nirbhartsito 'mbaṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kupitaḥ kopitaṃ gajam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.22abx831-8" n="*HV_74.22ab*831:8"><seg type="pāda" n="a">codayām āsa kṛṣṇāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kālāntakayamopamam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena mattena nāgena</seg> <seg type="pāda" n="d">codyamānena vai bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.23">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mattahastī duṣṭātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā kuṇḍalinaṃ karam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakāra codito yatnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nihantuṃ balakeśavau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prahasitaḥ kṛṣṇas</seg> <seg type="pāda" n="b">trāsyamāno gajena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃsasyamatsaraṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">jagarhe sa durātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 24cd, D6,T1.2,G,M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_74.24x832-1" n="*HV_74.24*832:1"><seg type="pāda" n="a">anena gajamukhyena</seg> <seg type="pāda" n="b">hantuṃ vyavasitaḥ kila ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.24x832-2" n="*HV_74.24*832:2"><seg type="pāda" n="a">aho tu kaṃso durmedhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kim ato vismayaḥ paraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.24x832-3" n="*HV_74.24*832:3"><seg type="pāda" n="a">iti saṃcintya bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadram udaikṣata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.24x832-4" n="*HV_74.24*832:4"><seg type="pāda" n="a">tasya tāṃ jagṛhe buddhiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadro durātmanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_74.25">
<l><seg type="pāda" n="a">tvarate khalu kaṃso 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gantuṃ vaivasvatakṣayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yo mām anena nāgena</seg> <seg type="pāda" n="d">pradharṣayitum icchati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.26">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃnikṛṣṭe tato nāge</seg> <seg type="pāda" n="b">garjamāne yathā ghane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasotpatya govindaś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakre tālasvanaṃ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.27">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣveditāsphoṭitaravaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā nāgasya cāgrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karaṃ ca śrīdharas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">pratijagrāha vakṣasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.28">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣāṇāntarago bhṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">punaś caraṇamadhyagaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babādhe taṃ gajaṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pavanas toyadaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hastāc ca viniṣkrānto</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣāṇāgrāc ca dantinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vimuktaḥ pādamadhyāc ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇo dvipam amohayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.30">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'ntikāyas tu saṃmūḍho</seg> <seg type="pāda" n="b">hantuṃ kṛṣṇam aśaknuvan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gajaḥ sveṣv eva gātreṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">mathyamāno rarāsa ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.31">
<l><seg type="pāda" n="a">papāta bhūmau jānubhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">daśanābhyāṃ tutoda ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madaṃ susrāva roṣāc ca</seg> <seg type="pāda" n="d">gharmāpāya yathā ghanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.32">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇas tu tena nāgena</seg> <seg type="pāda" n="b">krīḍitvā śiśunā yathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nidhanāya matiṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsadviṣṭena cetasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.33">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tasya pramukhe pādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā kumbhād anantaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dorbhyāṃ viṣāṇam utpāṭya</seg> <seg type="pāda" n="d">tenaiva prāharat tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.34">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tena vajrakalpena</seg> <seg type="pāda" n="b">svena dantena kuñjaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hanyamānaḥ śakṛnmūtraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakārārto rarāsa ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.35">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇajarjaritāṅgasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kuñjarasyārtacetasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṭābhyām atisusrāva</seg> <seg type="pāda" n="d">vegavad bhūri śoṇitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.36">
<l><seg type="pāda" n="a">lāṅgūlaṃ cāsya vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">niścakarṣa halāyudhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śailapṛṣṭhārdhasaṃlīnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vainateya ivoragam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.37">
<l><seg type="pāda" n="a">tenaiva gajadantena</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo hatvā tu kuñjaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghānaikaprahāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">gajāroham atholbaṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_74.38">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'rtanādaṃ mahat kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vidanto dantināṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">papāta samahāmātro</seg> <seg type="pāda" n="d">vajrabhinna ivācalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K,Ñ2.3,V,B,D,S(except M1-3) ins. after 38, Ñ1 after 39ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_74.38x833-1" n="*HV_74.38*833:1"><seg type="pāda" n="a">tatas tau tu gajāṅgāni</seg> <seg type="pāda" n="b">pragṛhya raṇakarkaśau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.38x833-2" n="*HV_74.38*833:2"><seg type="pāda" n="a">gajasya pādarakṣāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghnatuḥ puruṣarṣabhau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.38x833-3" n="*HV_74.38*833:3"><seg type="pāda" n="a">tāṃś ca hatvā viviśatur</seg> <seg type="pāda" n="b">madhyaṃ raṅgasya tāv ubhau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.38x833-4" n="*HV_74.38*833:4"><seg type="pāda" n="a">nāsatyāv aśvinau svargād</seg> <seg type="pāda" n="b">avatīrṇāv ivecchayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.38x833-5" n="*HV_74.38*833:5"><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇyandhakāś ca bhojāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dadṛsur vanamālinau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.38x833-6" n="*HV_74.38*833:6"><seg type="pāda" n="a">kṣveḍitotkruṣṭanādena</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhvor āsphoṭitena ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.38x833-7" n="*HV_74.38*833:7"><seg type="pāda" n="a">siṃhanādaiś ca tālaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">harṣayām āsatur janam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.38x833-8" n="*HV_74.38*833:8"><seg type="pāda" n="a">tau dṛṣṭvā bhojarājas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣasāda vṛthāmatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.38x833-9" n="*HV_74.38*833:9"><seg type="pāda" n="a">paurāṇām anurāgaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">harṣaṃ cālakṣya bhārata |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_74.39">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ hatvā puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">nadantaṃ dantināṃ varam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avatīrṇo 'rṇavākāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">samājaṃ sahapūrvajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 39, D2 ins. (= BhP 10,43.17): :k</note>
<l xml:id="xHV_74.39x834-1" n="*HV_74.39*834:1">mallānām aśanir nṛṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān |</l>
<l xml:id="xHV_74.39x834-2" n="*HV_74.39*834:2">gopānāṃ svajano 'satāṃ kṣitibhujāṃ śāstā svapitroḥ śiśuḥ |</l>
<l xml:id="xHV_74.39x834-3" n="*HV_74.39*834:3">mṛtyur bhojapater virāḍ aviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ |</l>
<l xml:id="xHV_74.39x834-4" n="*HV_74.39*834:4">vṛṣṇīnāṃ paradevateti vidito raṅgaṃ praviṣṭo hariḥ |</l>

<note>k: On the other hand, D6,S(except T3.4) ins. after 39: :k</note>
<l xml:id="xHV_74.39x835-1" n="*HV_74.39*835:1"><seg type="pāda" n="a">devāś ca munayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">namaskṛtvā gadādharam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.39x835-2" n="*HV_74.39*835:2"><seg type="pāda" n="a">vimānasthās tato yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭiṃ draṣṭuṃ samādadhuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.39x835-3" n="*HV_74.39*835:3"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kṛṣṇo mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">baladevena saṃyutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.39x835-4" n="*HV_74.39*835:4"><seg type="pāda" n="a">janāṃś ca manasā pūjya</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsaṃ hantuṃ samudyataḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) ch. 75, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_75.1">
<l><seg type="pāda" n="a">praviśantaṃ tu vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">mārutāvalgitāmbaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvajaṃ purataḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ kamalalocanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.2">
<l><seg type="pāda" n="a">gajadantakṛtollekhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">subhujaṃ devakīsutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">līlākṛtāṅgadaṃ vīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">madena rudhireṇa ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.3">
<l><seg type="pāda" n="a">valgamānaṃ yathā siṃhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">garjamānaṃ yathā ghanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāhuśabdaprahāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">cālayantaṃ vasuṃdharām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.4">
<l><seg type="pāda" n="a">augraseniḥ samālokya</seg> <seg type="pāda" n="b">dantidantodyatāyudham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaṃ bhṛśāyastamukhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saroṣaṃ samudaikṣata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 4, D6,S(except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_75.4x836-1" n="*HV_75.4*836:1"><seg type="pāda" n="a">raṅgasthā api te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">netrair animiṣais tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.4x836-2" n="*HV_75.4*836:2"><seg type="pāda" n="a">dadṛśuḥ puṇḍarīkākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prahṛṣṭenāntarātmanā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_75.5">
<l><seg type="pāda" n="a">bhujāsaktena śuśubhe</seg> <seg type="pāda" n="b">gajadantena keśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">candrārdhabimbasaṃyukto</seg> <seg type="pāda" n="d">yathaikaśikharo giriḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.6">
<l><seg type="pāda" n="a">valgamāne govinde sa</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtsno raṅgasāgaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janaughapratinādena</seg> <seg type="pāda" n="d">pūryamāṇa ivābabhau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 6, all Mss. (except Ś1,M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_74.6x837-1" n="*HV_74.6*837:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsaḥ paramakopanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.6x837-2" n="*HV_74.6*837:2"><seg type="pāda" n="a">cāṇūram ādiśad yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya sumahābalam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.6x837-3" n="*HV_74.6*837:3"><seg type="pāda" n="a">andhraṃ mallaṃ ca nikṛtiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">muṣṭikaṃ ca mahābalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_74.6x837-4" n="*HV_74.6*837:4"><seg type="pāda" n="a">baladevāya sakrodho</seg> <seg type="pāda" n="b">dideśādricayopa-mam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_75.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃsenāpi samājñaptaś</seg> <seg type="pāda" n="b">cāṇūraḥ pūrvam eva tu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yodhavyaṃ saha kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayā yatnavateti vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.8">
<l><seg type="pāda" n="a">sa roṣeṇa tu cāṇūraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṣāyīkṛtalocanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhyavartata yuddhāya</seg> <seg type="pāda" n="d">apāṃ pūrṇo yathā ghanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 8, D5,S(except T3.4),G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_75.8x838-1" n="*HV_75.8*838:1"><seg type="pāda" n="a">āha cainaṃ sa govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyapaneṣyāmi te madam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.8x838-2" n="*HV_75.8*838:2"><seg type="pāda" n="a">acirād drakṣyase gopa</seg> <seg type="pāda" n="b">mama vaivasvataṃ balāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.8x838-3" n="*HV_75.8*838:3"><seg type="pāda" n="a">tac chrutvaiva tu govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">babhāṣe taṃ gatāyuṣam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.8x838-4" n="*HV_75.8*838:4"><seg type="pāda" n="a">tādṛśaṃ tava sāmarthyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">drakṣyāmi balam uttamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.8x838-5" n="*HV_75.8*838:5"><seg type="pāda" n="a">acirād drakṣyase malla</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā vātha mayādhama ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.8x838-6" n="*HV_75.8*838:6"><seg type="pāda" n="a">darśayasva samarthaś cet</seg> <seg type="pāda" n="b">tvadbalaṃ kathyase 'dhama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.8x838-7" n="*HV_75.8*838:7"><seg type="pāda" n="a">evam uktvā tu govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">nanāda vividhaṃ bahu |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_75.9">
<l><seg type="pāda" n="a">avaghuṣṭe samāje tu</seg> <seg type="pāda" n="b">niḥśabdastimite jane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yādavās tatra sahitā</seg> <seg type="pāda" n="d">idaṃ vacanam abruvan</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 9, B2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_75.9x839" n="*HV_75.9*839"><seg type="pāda" n="a">bāṇapakṣaṃ parityaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhaṃ sāmnā nirīkṣya ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_75.10">
<l><seg type="pāda" n="a">bāhuyuddham idaṃ raṅge</seg> <seg type="pāda" n="b">saprāśnikam akātaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kriyābalasamājñātam</seg> <seg type="pāda" n="d">aśastraṃ nirmitaṃ purā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.11">
<l><seg type="pāda" n="a">adbhiś cāpi śramo nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vineyaḥ kāladarśibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karīṣeṇa ca mallasya</seg> <seg type="pāda" n="d">satataṃ prakriyā smṛtā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_75.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sthito bhūmigataś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yo yathāmārgataḥ sthitaḥ</seg> </l>
<note>k: For 12ab, D6,T1.2,G,M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_75.12abx840" n="*HV_75.12ab*840"><seg type="pāda" n="a">sthitau bhūmigatau caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā tau mārgam āsthitau |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niyudhyataś ca paryāyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāśnikaiḥ samudāhṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.13">
<l><seg type="pāda" n="a">bālo vā yadi vā madhyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthaviro vā kṛśo 'pi vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balastho vā sthito raṅge</seg> <seg type="pāda" n="d">jñeyaḥ kakṣyāntareṇa vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.14">
<l><seg type="pāda" n="a">balataś ca kriyātaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhuyuddhavidhir yudhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirghātānantaraṃ kiṃcin</seg> <seg type="pāda" n="d">na kartavyaṃ vijānatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tad idaṃ prastutaṃ raṅge</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhaṃ kṛṣṇāndhramallayoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bālaḥ kṛṣṇo mahān andhras</seg> <seg type="pāda" n="d">tatra na syād vicāraṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kilakilāśabdaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samāje samavartata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāvalgata ca govindo</seg> <seg type="pāda" n="d">vākyaṃ cedam uvāca ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.17">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ bālo mahān andhro</seg> <seg type="pāda" n="b">vapuṣā parvatopamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddhaṃ mama sahānena</seg> <seg type="pāda" n="d">rocate bāhuśālinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.18">
<l><seg type="pāda" n="a">yuddhavyatikramaḥ kaścin</seg> <seg type="pāda" n="b">na bhaviṣyati matkṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na hy ahaṃ bāhuyodhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dūṣayiṣyāmi yan matam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.19">
<l><seg type="pāda" n="a">yo 'yaṃ karīṣadharmaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">toyadharmaś ca raṅgajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṣāyasya ca saṃsargaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">samayo hy eṣa kalpitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.20">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃyamaḥ sthiratā śauryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāyāmaḥ matkriyā balam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">reṅge ca niyatā siddhir</seg> <seg type="pāda" n="d">etad yuddhamukhe vratam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.21">
<l><seg type="pāda" n="a">yad ayaṃ bāhubhir yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">savairaṃ kartum udyataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atra vai nigrahaḥ kāryas</seg> <seg type="pāda" n="d">toṣayiṣyāmy ahaṃ jagat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.22">
<l><seg type="pāda" n="a">karūṣeṣu prasūto 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cāṇūro nāma nāmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāhuyodhī sarīreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">karmabhiś cānucintyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.23">
<l><seg type="pāda" n="a">etena bahavo mallā</seg> <seg type="pāda" n="b">nihatā yuddhadurmadāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">raṅgapratāpakāmena</seg> <seg type="pāda" n="d">mallamārgaś ca dūṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.24">
<l><seg type="pāda" n="a">sastrasiddhis tu yodhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāme śastrayodhinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">raṅgasiddhis tu mallānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratimallanighātajā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.25">
<l><seg type="pāda" n="a">raṇe vijayamānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtir bhavati śāśvatī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatasyāpi raṇe sastrair</seg> <seg type="pāda" n="d">nākapṛṣṭhaṃ vidhīyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.26">
<l><seg type="pāda" n="a">raṇe hy ubhayataḥ siddhir</seg> <seg type="pāda" n="b">hatasyāpi ghnato 'pi vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sā hi prāṇāntikā yātrā</seg> <seg type="pāda" n="d">mahadbhiḥ sādhu pūjitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.27">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ tu mārgo balataḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kriyātaś ca viniḥsṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mṛtasya raṅge kaḥ svargo</seg> <seg type="pāda" n="d">jayato vā kuto ratiḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_75.28">
<l><seg type="pāda" n="a">ye tu kecit svadoṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">rājñaḥ paṇḍitamāninaḥ</seg> </l>
<note>k: After 28ab D6,T,G,M4,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_75.28abx841-1" n="*HV_75.28ab*841:1"><seg type="pāda" n="a">yotsyāma bālā balibhir</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhubhiḥ saha saṃkaṭe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.28abx841-2" n="*HV_75.28ab*841:2"><seg type="pāda" n="a">evam uktvā tataḥ kṛṣṇaś</seg> <seg type="pāda" n="b">cāṇūraṃ samapadyata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.28abx841-3" n="*HV_75.28ab*841:3"><seg type="pāda" n="a">āsphoṭya bāhū rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">cāṇūraḥ kṛṣṇam abhyayāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.28abx841-4" n="*HV_75.28ab*841:4"><seg type="pāda" n="a">tāv ubhau siṃhavikrāntau</seg> <seg type="pāda" n="b">mattāv iva mahāgajau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_75.28abx841-5" n="*HV_75.28ab*841:5"><seg type="pāda" n="a">yuyudhāte tadānyonyam</seg> <seg type="pāda" n="b">ebhir mallapariśramaiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratāpārthe hatā mallā</seg> <seg type="pāda" n="d">mallahantur vadho hi saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.29">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ saṃjalpatām eva</seg> <seg type="pāda" n="b">tābhyāṃ yuddhaṃ sudāruṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ubhābhyām abhavad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vāraṇābhyāṃ yathā vane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.30">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtapratikṛtaiś citrair</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhubhiś ca sasaṃkaṭaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃnipātāvadhūtaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pramāthonmathanais tathā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 30, N(except Ñ1,D6),T3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_75.30x842" n="*HV_75.30*842"><seg type="pāda" n="a">tāv ubhāv api saṃśliṣṭau</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā śailamayau tathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_75.31">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣepaṇair muṣṭibhiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">varāhodbhūtanisvanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīlair vajranipātaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prasṛṣṭābhis tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.32">
<l><seg type="pāda" n="a">śalākānakhapātaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pādoddhūtaiś ca dāruṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jānubhiś cāsmanirghoṣaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śirobhiś cāvaghaṭṭitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.33">
<l><seg type="pāda" n="a">tad yuddham abhavad ghoram</seg> <seg type="pāda" n="b">asastraṃ bāhutejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balaprāṇena śūrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">samājotsavasaṃnidhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.34">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃrajyata janaḥ sarvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sotkruṣṭaninadotthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sādhu vādāṃś ca mañceṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">ghoṣayanty apare janāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 34, D6,S(except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_75.34x843" n="*HV_75.34*843"><seg type="pāda" n="a">diviṣṭhāś ca tathā devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhu sādhv iti cābruvan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_75.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prasvinnavadanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇapraṇihitekṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nyavārayata tūryāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsaḥ savyena pāṇinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.36">
<l><seg type="pāda" n="a">pratiṣiddheṣu tūryeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛdaṅgādiṣu teṣu vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">khe saṃgatāny avādyanta</seg> <seg type="pāda" n="d">devatūryāṇy anekaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.37">
<l><seg type="pāda" n="a">yudhyamāne hṛṣīkeśe</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇḍarīkanibhekṣaṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svayam eva pravādyanta</seg> <seg type="pāda" n="d">tūryaghoṣāś ca sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.38">
<l><seg type="pāda" n="a">antardhānagatā devā</seg> <seg type="pāda" n="b">vimānaiḥ kāmarūpibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cerur vidyādharaiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇasya jayakāṅkṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.39">
<l><seg type="pāda" n="a">jayasva kṛṣṇa cāṇūraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavaṃ malladehinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">iti saptarṣayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">ūcuś caiva nabhogatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.40">
<l><seg type="pāda" n="a">cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">krīḍitvā devakīsutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balam āhārayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasyābhāvadarśivān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.41">
<l><seg type="pāda" n="a">tataś cacāla vasudhā</seg> <seg type="pāda" n="b">mañcāś caiva jughūrṇire</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mukutāc cāpi kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="d">papāta maṇir uttamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.42">
<l><seg type="pāda" n="a">dorbhyām ānamya kṛṣṇas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">cāṇūraṃ pūrṇajīvitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāharan muṣṭinā mūrdhni</seg> <seg type="pāda" n="d">vakṣasyāhatya jānunā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.43">
<l><seg type="pāda" n="a">niḥsṛte sāśrurudhire</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya netre sabandhane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāpanīye yathā ghaṇṭe</seg> <seg type="pāda" n="d">vakṣyopari vilambite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.44">
<l><seg type="pāda" n="a">sa papāta ca raṅgasya</seg> <seg type="pāda" n="b">madhye niḥsṛtalocanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāṇūro vigataprāṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">jīvitānte mahītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_75.45">
<l><seg type="pāda" n="a">dehena tasya raṅgasya</seg> <seg type="pāda" n="b">cāṇūrasya gatāyuṣaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃniruddho mahāmārgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa śaileneva lakṣyate</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) ch. 76, transliterated by Peter Schreiner; version of March 4, 2002. Not yet proof-read. :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_76.1">
<l><seg type="pāda" n="a">rauhiṇeyo hate tasmiṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">cāṇūre baladarpite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagrāha muṣṭikaṃ raṅge</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇas tosalakaṃ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 1c, D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.1cx844-1" n="*HV_76.1c*844:1"><seg type="pāda" n="a">...</seg> <seg type="pāda" n="b">muṣṭinā cāhanad bhṛśam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.1cx844-2" n="*HV_76.1c*844:2"><seg type="pāda" n="a">papāta rudhirodgārī</seg> <seg type="pāda" n="b">tatkṣaṇād gatajīvitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.1cx844-3" n="*HV_76.1c*844:3"><seg type="pāda" n="a">agamad baladevo 'ndhram</seg> <seg type="pāda" n="b">... |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_76.2">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃnipāte tu tau mallau</seg> <seg type="pāda" n="b">prathame krodhamūrcchitau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sameyātāṃ rāmakṛṣṇau</seg> <seg type="pāda" n="d">kālasya vaśavartinau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1(marg.),Ñ2.3,V,B,Dn,D2.4.5 ins. after 2; K3 after 9: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.2x845" n="*HV_76.2*845"><seg type="pāda" n="a">nirghātāvanatau bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">raṅgamadhye vavalgatuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_76.3">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇas tosalam udyamya</seg> <seg type="pāda" n="b">giriśṛṅgopamaṃ balī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhrāmayitvā śataguṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣpipeṣa mahītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya kṛṣṇābhipannasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pīḍitasya balīyasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mukhād rudhiram atyartham</seg> <seg type="pāda" n="d">ājagāma mumūrṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.5">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃkarṣaṇas tu suciraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yodhayitvā mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">andhramallaṃ mahāmallo</seg> <seg type="pāda" n="d">maṇḍalāni vidarśayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.6">
<l><seg type="pāda" n="a">muṣṭinaikena tejasvī</seg> <seg type="pāda" n="b">sāśanistanayitnunā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śirasy abhyahanad vīro</seg> <seg type="pāda" n="d">vajreṇeva mahāgirim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sa niṣpatitamastiṣko</seg> <seg type="pāda" n="b">visrastanayanānanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">papātābhimukhas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">tato nādo mahān abhūt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.8">
<l><seg type="pāda" n="a">andhratosalakau hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krodhasaṃraktanayanau</seg> <seg type="pāda" n="d">raṅgamadhye vavalgatuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.9">
<l><seg type="pāda" n="a">samājavāṭo nirmallaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'bhavad bhīmadarśanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">andhre tadā mahāmalle</seg> <seg type="pāda" n="d">muṣṭike ca nipātite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.10">
<l><seg type="pāda" n="a">ye ca saṃprekṣakā gopā</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhayakṣobhitasarvāṅgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve tatrāvatasthire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.11">
<l><seg type="pāda" n="a">harṣajaṃ vāri netrābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vartayānā pravepatī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prasnavotpīḍitā kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devakī samudaikṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.12">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇadarśanayuktena</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṣpeṇākulitekṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudevo jarāṃ tyaktvā</seg> <seg type="pāda" n="d">snehena taruṇāyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.13">
<l><seg type="pāda" n="a">vāramukhyāś ca tāḥ sarvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya mukhapaṅkajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">papur hi netrabhramarair</seg> <seg type="pāda" n="d">nimeṣāntaragāmibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.14">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃsasyāpi mukhe svedo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrūbhedāntaragocaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhavad roṣaniryāsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇasaṃdarśaneritaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.15">
<l><seg type="pāda" n="a">keśavāyāsadhūmena</seg> <seg type="pāda" n="b">roṣaniḥśvāsavāyunā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīptam antargataṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛdayaṃ mānasāgninā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya prasphuritauṣṭhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhinnālīkasya tasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃsavaktrasya roṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">raktasūryāyate vapuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.17">
<l><seg type="pāda" n="a">krodharaktān mukhāt tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prasṛtāḥ svedabindavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">udyatasyeva sūryasya</seg> <seg type="pāda" n="d">prasṛtāḥ pādapaṅktayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 17cd, K,Ñ2.3,V1.3,B,Dn,Ds,D1-5,T3.4 subst.; Ñ1,T1,G4 ins. after 17ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.17abx846" n="*HV_76.17ab*846"><seg type="pāda" n="a">yathā ravikaraspṛṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛkṣāvaśyāyabindavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_76.18">
<l><seg type="pāda" n="a">so ājñāpayata saṃkruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣān vyāyatān bahūn</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopāv etau samājaughān</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣkrāmyetāṃ vanecarau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.19">
<l><seg type="pāda" n="a">na caitau draṣṭum icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">vikṛtau pāpadarśinau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopānām api me rājye</seg> <seg type="pāda" n="d">na kaścit sthātum arhati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.20">
<l><seg type="pāda" n="a">nandagopaś ca durmedhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāpeṣv abhirato mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyasair nigaḍākārair</seg> <seg type="pāda" n="d">lohapāśair nigṛhyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.21">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevaś ca durvṛtto</seg> <seg type="pāda" n="b">nityaṃ chadmacaro mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avṛddhārheṇa daṇḍena</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣipram adyaiva vadhyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.22">
<l><seg type="pāda" n="a">ye ceme prākṛtā gopā</seg> <seg type="pāda" n="b">dāmodaraparāyaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣāṃ hriyantāṃ gāvaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yac cāsti vasu kiṃcana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.23">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ājñāpayānaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsaṃ paruṣabhāṣiṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadarśāyastanayanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaḥ satyaparākramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.24">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣipte pitari cukrodha</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagope ca keśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jñātīnāṃ ca vyathāṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">visaṃjñāṃ caiva devakīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sa siṃha iva vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">kesarī jātavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārurukṣur mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsanāśārtham acyutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.26">
<l><seg type="pāda" n="a">raṅgamadhyād utpapāta</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ kaṃsāsanāntikam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asajjan vāyunā kṣipto</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā vidyud ghanād ghanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.27">
<l><seg type="pāda" n="a">dadṛśur na hi taṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">raṅgamadhyād avaplutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kevalaṃ kaṃsapārśvasthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dadṛśuḥ puravāsinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.28">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'pi kaṃsas tathāyastaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parītaḥ kāladharmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākāśād iva govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mene tatrāgataṃ vibhum</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 28, D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.28x847-1" n="*HV_76.28*847:1"><seg type="pāda" n="a">tam āviśantam ālokya</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛtyum ātmana āsanāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x847-2" n="*HV_76.28*847:2"><seg type="pāda" n="a">manasvī sahasotthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">jagṛhe so 'sicarmaṇī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x847-3" n="*HV_76.28*847:3">taṃ khaḍgapāṇiṃ vicarantam āśu |</l>
<l xml:id="xHV_76.28x847-4" n="*HV_76.28*847:4">śyenaṃ yathā dakṣiṇasavyam ambare |</l>
<l xml:id="xHV_76.28x847-5" n="*HV_76.28*847:5">samagrahīd durviṣahogratejā |</l>
<l xml:id="xHV_76.28x847-6" n="*HV_76.28*847:6">yathoragaṃ tārkṣyasutaḥ prasahya |</l>

<note>k: After 28, D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.28x848-1" n="*HV_76.28*848:1"><seg type="pāda" n="a">kiṃcid dayāparāmṛṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">hantuṃ naicchat sa keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-2" n="*HV_76.28*848:2"><seg type="pāda" n="a">ātmabhrātaram ājñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">nāyudhaṃ pātayat tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-3" n="*HV_76.28*848:3"><seg type="pāda" n="a">kāmācārapravṛttinyā</seg> <seg type="pāda" n="b">striyā vai lālito naraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-4" n="*HV_76.28*848:4"><seg type="pāda" n="a">kāmācāreṣu niḥśaktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śvasann iva viṣīdate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-5" n="*HV_76.28*848:5"><seg type="pāda" n="a">sthitaḥ kaṃsas tu mañceṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">prasvinnaḥ sarvagātrakaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-6" n="*HV_76.28*848:6"><seg type="pāda" n="a">iti cintāsamāviṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dayāviṣṭaṃ ca keśavam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-7" n="*HV_76.28*848:7"><seg type="pāda" n="a">antarīkṣasamutpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra vāṇī babhūva ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-8" n="*HV_76.28*848:8"><seg type="pāda" n="a">jahi kaṃsaṃ yavīyāṃsam</seg> <seg type="pāda" n="b">āyudhaiś ca vivarjitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-9" n="*HV_76.28*848:9"><seg type="pāda" n="a">etac chrutvā tu kaṃsaṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasotthitavāṃs tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-10" n="*HV_76.28*848:10"><seg type="pāda" n="a">vadan vākyaṃ janān vīkṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">vepamāno yathā nagaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-11" n="*HV_76.28*848:11"><seg type="pāda" n="a">jahi keśava devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuru kāryānuśāsanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-12" n="*HV_76.28*848:12"><seg type="pāda" n="a">devam ūrjastaraṃ jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā yatno hi pauruṣaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-13" n="*HV_76.28*848:13"><seg type="pāda" n="a">ekadaiveṣu bhejāte</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvalokaśubhāvahaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-14" n="*HV_76.28*848:14"><seg type="pāda" n="a">jahi gopa mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">prāṇā [hi] tvarayanti mām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.28x848-15" n="*HV_76.28*848:15"><seg type="pāda" n="a">kaivalyam āpnuyāṃ svarge</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatkarāmbujasāyakaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_76.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kṛṣṇenāyataṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhuṃ parighasaṃnibham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mūrdhajeṣu parāmṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃso vai raṅgasaṃsadi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.30">
<l><seg type="pāda" n="a">mukuṭaś cāpatat tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kāñcano vajrabhūṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sirasas tasya kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">parāmṛṣṭasya pāṇinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.31">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hastagrastakeśaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃso niryatnatāṃ gataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathaiva ca visaṃmūḍho</seg> <seg type="pāda" n="d">vihvalaḥ samapadyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.32">
<l><seg type="pāda" n="a">nigṛhītaś ca keśeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">mandāsur iva niḥśvasan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na śaśāka mukhaṃ draṣṭuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsaḥ kṛṣṇasya vai tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.33">
<l><seg type="pāda" n="a">vikuṇḍalābhyāṃ karṇābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">chinnahāreṇa vakṣasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pralambābhyāṃ ca bāhubhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gātrair visṛtabhūṣaṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.34">
<l><seg type="pāda" n="a">bhraṃśitenottarīyeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasā calitāsanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">veṣṭamānaḥ samākṣiptaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsaḥ kṛṣṇena tejasā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 34, D6,s (außer T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.34x849-1" n="*HV_76.34*849:1"><seg type="pāda" n="a">śirasy abhyahanat kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">muṣṭinā balavad balī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.34x849-2" n="*HV_76.34*849:2"><seg type="pāda" n="a">yenaiva muṣṭinā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā syāt prāṇasaṃśayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_76.35">
<l><seg type="pāda" n="a">cakarṣa ca mahāraṅge</seg> <seg type="pāda" n="b">mañcān niṣkramya keśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">keśeṣu balavad gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsaṃ kleśārhatāṃ gatam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_76.36">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣyamāṇaḥ sa kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojarājo mahādyutiḥ</seg> </l>
<note>k: After 36ab G3.5,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.36abx850" n="*HV_76.36ab*850"><seg type="pāda" n="a">vaitaneyakaroddhūtaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">patagendra ivābhavat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samājavāṭe parikhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dehakṛṣṭāṃ cakāra ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.37">
<l><seg type="pāda" n="a">samājavāṭe vikrīḍya</seg> <seg type="pāda" n="b">vikṛṣya ca gatāyuṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇo visarjayām_āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsadeham adūrataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.38">
<l><seg type="pāda" n="a">dharaṇyāṃ mṛditaḥ śete</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya dehaḥ sukhocitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krameṇa viparītena</seg> <seg type="pāda" n="d">pāṃsubhiḥ paruṣīkṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya tad vadanaṃ śyāvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">suptākṣaṃ mukuṭaṃ vinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na vibhāti viparyastaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vipalāśaṃ yathāmbujam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.40">
<l><seg type="pāda" n="a">asaṃgrāme hataḥ kaṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa bāṇair aparikṣataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṇṭhagrāhān nirastāsur</seg> <seg type="pāda" n="d">vīramārgān nirākṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.41">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya dehe prakāśante</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasā keśavārpitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māṃsacchedaghanāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">nakhāgrā jīvitacchidaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.42">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ hatvā puṇḍarīkākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praharṣād dviguṇaprabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vavande vasudevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">pādau nihatakaṇṭakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.43">
<l><seg type="pāda" n="a">mātuś ca śirasā pādau</seg> <seg type="pāda" n="b">nipīḍya yadunandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāsiñcat prasnavotpīḍaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇam ānandaniḥsṛtaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 43, G3.5,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.43x851" n="*HV_76.43*851"><seg type="pāda" n="a">abhiṣekaṃ tadā cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">devakī kṛṣṇam avyayam |</seg> </l>
<note>k: After *851 G3.5 cont.; D6,T1.2,G1.2.4,M ins. after 43: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.43x852-1" n="*HV_76.43*852:1"><seg type="pāda" n="a">ugrasenasya ca tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">vavande śirasā hariḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.43x852-2" n="*HV_76.43*852:2"><seg type="pāda" n="a">hatvā putraṃ mahāvīryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sabalo yadusaṃsadi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_76.44">
<l><seg type="pāda" n="a">yādavāṃś caiva tān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāsthānaṃ yathāvayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">papraccha kuśalaṃ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">dīpyamānaḥ svatejasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_76.45">
<l><seg type="pāda" n="a">baladevo 'pi dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsabhrātaram ūrjitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāhubhyām eva tarasā</seg> <seg type="pāda" n="d">sunāmānam apothayat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 45cd, D3 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.45x853" n="*HV_76.45*853"><seg type="pāda" n="a">bāhunā vasunāmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">baladevo vyapothayat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_76.46">
<l><seg type="pāda" n="a">tau jitārī jitakrodhau</seg> <seg type="pāda" n="b">ciraṃ viproṣitau vraje</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svapitur bhavanaṃ vīrau</seg> <seg type="pāda" n="d">jagmatur hṛṣṭamānasau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 46, D6,S (except T3.4),G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.46x854-1" n="*HV_76.46*854:1"><seg type="pāda" n="a">te ca devāḥ samunayo</seg> <seg type="pāda" n="b">hate kaṃse durātmani |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.46x854-2" n="*HV_76.46*854:2"><seg type="pāda" n="a">namaskṛtya jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svaṃ svaṃ jagmur yathālayam |</seg> </l>
<note>k: After line 1 (of *854) D6,T1.2,G1.3-5,M4,G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_76.46x854A-1" n="*HV_76.46*854A:1"><seg type="pāda" n="a">tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ vijayinaṃ vibhum ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.46x854A-2" n="*HV_76.46*854A:2">hatvā pūtānikāṃ vibhajya śakaṭaṃ bhaṅktvārjunau dānavān |</l>
<l xml:id="xHV_76.46x854A-3" n="*HV_76.46*854A:3">saptāhatya vināśya kāliyaviṣaṃ niṣpīḍya riṣṭetaram |</l>
<l xml:id="xHV_76.46x854A-4" n="*HV_76.46*854A:4">hatvā keśinam unmadaṃ viṣataruṃ coddhṛtya govardhanaṃ |</l>
<l xml:id="xHV_76.46x854A-5" n="*HV_76.46*854A:5">yaḥ kaṃsaṃ sagajendramallam avadhīt tasmai namo viṣṇave ||</l>
<l xml:id="xHV_76.46x854A-6" n="*HV_76.46*854A:6"><seg type="pāda" n="a">pralambadhenukaprāṇa+</seg> <seg type="pāda" n="b">+hāriṇe muṣṭikadviṣe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.46x854A-7" n="*HV_76.46*854A:7"><seg type="pāda" n="a">sunāmonmāthine nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhīmate haline namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_76.46x854A-8" n="*HV_76.46*854A:8"><seg type="pāda" n="a">iti stutvā bahuvidhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">te devā hṛṣṭamānasāḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 77, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 7th November 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_77.1">
<l><seg type="pāda" n="a">bhartāraṃ patitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣīṇapuṇyam iva graham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaṃsapatnyo hataṃ kaṃsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">samantāt paryavārayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.2">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ mahīśayane suptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣitināthaṃ gatāyuṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāryāḥ sma dṛṣṭvā śocanti</seg> <seg type="pāda" n="d">mṛgyo mṛgavadhe yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.3">
<l><seg type="pāda" n="a">hā hatāḥ sma mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">hatāṣā hatabāndhavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vīraptnyo hate vīre</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayi vīravratapriye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.4">
<l><seg type="pāda" n="a">imām avasthāṃ paśyantyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paścimāṃ tava naiṣṭhikīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛpaṇaṃ rājaśārdūla</seg> <seg type="pāda" n="d">vilapāmaḥ sabāndhavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.5">
<l><seg type="pāda" n="a">chinnamūlāḥ sma saṃvṛttāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parityaktāḥ sma śobhanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayi pañcatvam āpanne</seg> <seg type="pāda" n="d">nāthe 'smākaṃ mahābale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.6">
<l><seg type="pāda" n="a">ko naḥ pāṃsuparītāṅgyo</seg> <seg type="pāda" n="b">ratisaṃsargalālasāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">latā iva viceṣṭantyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śayanīyāni neṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.7">
<l><seg type="pāda" n="a">idaṃ te satataṃ saumya</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛdyaniḥśvāsamārutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dahaty arko mukhaṃ kāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nistoyam iva paṅkajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.8">
<l><seg type="pāda" n="a">imau te śravaṇau śūnyau</seg> <seg type="pāda" n="b">na śobhete vikuṇḍalau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śirodharāyāṃ saṃlīnau</seg> <seg type="pāda" n="d">satataṃ kuṇḍalapriya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.9">
<l><seg type="pāda" n="a">kva te sa mukuṭo vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaratnavibhūṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atyantaṃ śiraso lakṣmīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yo dadhāty arkasaprabhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.10">
<l><seg type="pāda" n="a">anena strīkalatreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tavāntaḥpuraśobhinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ dīnena kartavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayi lokāntaraṃ gate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.11">
<l><seg type="pāda" n="a">nanu nāma striyaḥ sādhvyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">priyabhogeṣv avañcitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">patīnām aparityajyās</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ tu nas tyajya gacchasi</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_77.12">
<l><seg type="pāda" n="a">aho kālo mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="b">yena paryāyakarmaṇā</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V1.3 B2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_77.12abx855" n="*HV_77.12ab*855"><seg type="pāda" n="a">asmāsu prekṣamāṇāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">tvam ākṣipyāśu nīyase |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālatulyaḥ sapatnānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ kṣipram apanīyase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.13">
<l><seg type="pāda" n="a">vayaṃ duḥkheṣv anucitāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sukheṣv eva tu yojitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ vatsyāma vidhavā</seg> <seg type="pāda" n="d">nātha kārpaṇyam āśritāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.14">
<l><seg type="pāda" n="a">strīṇāṃ cāritralubdhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">patir ekaḥ parā gatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaṃ hi naḥ sā gatiś chinnā</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtāntena balīyasā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_77.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vaidhavyenābhibhūtāḥ smaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śokasaṃtaptamānasāḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V.12 B Ds (D2 after 12) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_77.15abx856" n="*HV_77.15ab*856"><seg type="pāda" n="a">aho kṛtāntasya vaśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gantavyaṃ sarvajantubhiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">roditavye dhruve magnāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kva gacchāmas tvayā vinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.16">
<l><seg type="pāda" n="a">saha tvayā gataḥ kālas</seg> <seg type="pāda" n="b">tvadaṅke krīḍitaṃ gatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣaṇena ca vihīnāḥ sma</seg> <seg type="pāda" n="d">anityā hi nṛṇāṃ gatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.17">
<l><seg type="pāda" n="a">aho bata vipannāḥ sma</seg> <seg type="pāda" n="b">vipanne tvayi mānada</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaduṣkṛtakāriṇyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvāḥ vaidhavyalakṣaṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā svargapraticchandair</seg> <seg type="pāda" n="b">lālitāḥ sma ratipriyāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayi kāmavaśāḥ sarvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa nas tyajya kva gacchasi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ3 V2.3 B Dn Ds D4 (V1 after 18ab, D2 after *856) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_77.18x857" n="*HV_77.18*857"><seg type="pāda" n="a">asmākaṃ tvam anāthānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nātho hy asi suropama |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_77.19">
<l><seg type="pāda" n="a">āsāṃ vilapamānānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kurarīṇām iva prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prativākyaṃ jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="d">dātum arhasi mānada</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.20">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ārtakalatrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāmyamāṇeṣu bandhuṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gamanaṃ te mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">dāruṇaṃ pratibhāti naḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.21">
<l><seg type="pāda" n="a">nūnaṃ kāntatarāḥ kānta</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmiṃl loke varastriyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatas tvaṃ prasthito vīra</seg> <seg type="pāda" n="d">vihāyemaṃ gṛhe janam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.22">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ nu te karuṇaṃ vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryāsv etāsu bhūmipa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārtanādaṃ rudantīṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">yan nehādyāvabudhyase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.23">
<l><seg type="pāda" n="a">aho niṣkaruṇā yātrā</seg> <seg type="pāda" n="b">narāṇām aurdhvadehikī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ye parityajya dārān svān</seg> <seg type="pāda" n="d">nirapekṣā vrajanti ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.24">
<l><seg type="pāda" n="a">apatitvaṃ striyāḥ śreyo</seg> <seg type="pāda" n="b">na tu śūraḥ striyāḥ patiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svargastrīṇāṃ priyāḥ śurās</seg> <seg type="pāda" n="d">teṣām api ca tāḥ priyāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.25">
<l><seg type="pāda" n="a">aho kṣipram adṛśyena</seg> <seg type="pāda" n="b">nayatā tvayā raṇapriyam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prahṛtaṃ naḥ kṛtāntena</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvāsām antarātmasu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.26">
<l><seg type="pāda" n="a">hatvā jarāsaṃdhabalaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jitvā yakṣāṃś ca saṃyuge</seg> </l>
<note>k: K2 subst. for 26ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_77.26abx858" n="*HV_77.26ab*858"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhabalaṃ jitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">hatvā rājñāṃ ca saṃyuge |</seg> </l>
<note>k: D6 S (except T3.4) subst. for 26ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_77.26abx859" n="*HV_77.26ab*859"><seg type="pāda" n="a">jitvā devagaṇaṃ yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣān api ca saṃyuge |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ mānuṣamātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">hatas tvaṃ jagatīpate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.27">
<l><seg type="pāda" n="a">indreṇa saha saṃgrāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā sāyakavigraham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">amartyair ajito yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">martyenāsi kathaṃ hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā sāgaram akṣokhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vikṣobhya śaravṛṣṭibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ratnasarvasvaharaṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jitvā pāśadharaṃ kṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā paurajanāsyārthe</seg> <seg type="pāda" n="b">mandaṃ varṣati vāsave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāyakair jaladān bhittvā</seg> <seg type="pāda" n="d">balād varṣaṃ pravartitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.30">
<l><seg type="pāda" n="a">pratāpāvanatāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">tava tiṣṭhanti pārthivāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">preṣayāṇā varārhāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnāny ācchādanāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tavaivaṃ devakalpasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭavīryasya śatrubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ prāṇāntikaṃ ghoram</seg> <seg type="pāda" n="d">īdṛśaṃ bhayam āgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.32">
<l><seg type="pāda" n="a">prāptāḥ smo vidhavāśabdaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayi nāthe nipātite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apramattāḥ pramattāḥ sma</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtāntena nirākṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.33">
<l><seg type="pāda" n="a">yady evaṃ nātha gantavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi vā vismṛtā vayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vākyamātreṇa yāsyeti</seg> <seg type="pāda" n="d">kartavyo naḥ parigrahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.34">
<l><seg type="pāda" n="a">prasīda nātha bhītāḥ sma</seg> <seg type="pāda" n="b">pādau te yāma mūrdhabhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alaṃ dūrapravāsena</seg> <seg type="pāda" n="d">nivarta mathurādhipa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.35">
<l><seg type="pāda" n="a">aho vīra kathaṃ śeṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣaṇṇas tṛṇapāṃsuṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śayānasya hi te bhūmau</seg> <seg type="pāda" n="d">kasmān nodvijate manaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.36">
<l><seg type="pāda" n="a">kena suptaprahāro 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">datto 'smākam atarkitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prahṛtaṃ kena sarvāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">nārīsv evaṃ sudāruṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.37">
<l><seg type="pāda" n="a">ruditānuśayo nāryā</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvantyāḥ paridevanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kiṃ vayaṃ sati gantavye</seg> <seg type="pāda" n="d">saha bhartrā rudāmahe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.38">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare dīnā</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsamātā pravepatī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kva me vatsaḥ kva me putra</seg> <seg type="pāda" n="d">iti rorūyate bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.39">
<l><seg type="pāda" n="a">sāpaśyat taṃ hataṃ putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nipītaṃ śaśinaṃ yathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hṛdayena vidīrṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">śrāmyamāṇā punaḥ punaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_77.40">
<l><seg type="pāda" n="a">putraṃ samabhivīkṣantī</seg> <seg type="pāda" n="b">hā hatāsmīti vāśatī</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G M subst. for 40ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_77.40abx860" n="*HV_77.40ab*860"><seg type="pāda" n="a">hā hatāsmīti vāśantī</seg> <seg type="pāda" n="b">papāta bhuvi duḥkhitā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">snuṣāṇām ārtanādena</seg> <seg type="pāda" n="d">vilalāpa ruroda ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.41">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tasya vadanaṃ dīnam</seg> <seg type="pāda" n="b">utsaṅge putragṛddhinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtvā putreti karuṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vilalāpārtayā girā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.42">
<l><seg type="pāda" n="a">putra śūravrate yukta</seg> <seg type="pāda" n="b">jñātīnāṃ nandivardhana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kim idaṃ tvaritaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">prasthānaṃ kṛtavān asi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.43">
<l><seg type="pāda" n="a">prasuptaś cāsi vivṛte</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ putra śayanaṃ vinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāta naivaṃvidhā bhūmau</seg> <seg type="pāda" n="d">śerate kṛtalakṣaṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.44">
<l><seg type="pāda" n="a">rāvaṇena purā gītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śloko 'yaṃ sādhusaṃmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balajyeṣṭhena lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">rākṣasānāṃ samāgame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.45">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ūrjitavīryasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mama devanighātinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāndhavebhyo bhayaṃ ghoram</seg> <seg type="pāda" n="d">anivāryaṃ bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.46">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva jñātilubdhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mama putrasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jñātibhyo bhayam utpannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śarīrāntakaraṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_77.46x861-1" n="*HV_77.46*861:1"><seg type="pāda" n="a">vinamrasya hy anaukasya (?)</seg> <seg type="pāda" n="b">vaktur vigraham ṛcchataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_77.46x861-2" n="*HV_77.46*861:2"><seg type="pāda" n="a">jātivigrahabhūtasya</seg> <seg type="pāda" n="b">[nūnaṃ] mṛtyur bhaviṣyati |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_77.47">
<l><seg type="pāda" n="a">sā patiṃ bhūpatiṃ vṛddham</seg> <seg type="pāda" n="b">ugrasenaṃ vicetasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca rudatī vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vivatsā saurabhī yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.48">
<l><seg type="pāda" n="a">ehy ehi rājan dharmātman</seg> <seg type="pāda" n="b">paśya putraṃ janeśvaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śayānaṃ vīraśayane</seg> <seg type="pāda" n="d">vajrāhatam ivācalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.49">
<l><seg type="pāda" n="a">asya kurmo mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">niryāṇasadṛśīṃ kriyām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pretatvam upapannasya</seg> <seg type="pāda" n="d">gatasya yamasādanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.50">
<l><seg type="pāda" n="a">vīrabhojyāni rājyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">vayaṃ cāpi parājitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaccha vijñāpyatāṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasaṃskārakāraṇāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.51">
<l><seg type="pāda" n="a">maraṇāntāni vairāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">śānte śāntir bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pretakāryāṇi kāryāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">mṛtaḥ kim aparādhyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.52">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā patiṃ bhojaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśān ārujya duḥkhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putrasya mukham īkṣantī</seg> <seg type="pāda" n="d">vilalāpaiva sā bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.53">
<l><seg type="pāda" n="a">imās te kiṃ kariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryā rājan sukhocitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvāṃ patiṃ supatiṃ prāpya</seg> <seg type="pāda" n="d">yā vipannamanorathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.54">
<l><seg type="pāda" n="a">imaṃ te pitaraṃ vṛddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya vaśavartinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ drakṣyāmi śuṣyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāsārasalilaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.55">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ te jananī putra</seg> <seg type="pāda" n="b">kimarthaṃ nābhibhāṣase</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prasthito dīrgham adhvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">parityajyya priyaṃ janam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.56">
<l><seg type="pāda" n="a">aho vīrālpabhāgyāyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtāntenānivartinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ācchidya mama mandāyā</seg> <seg type="pāda" n="d">nīyase nayakovida</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_77.57">
<l><seg type="pāda" n="a">dānamānagṛhītāni</seg> <seg type="pāda" n="b">tṛptāny etāni te guṇaiḥ</seg> </l>
<note>k: M1-2 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_77.57abx862" n="*HV_77.57ab*862"><seg type="pāda" n="a">nāmāni ca gṛhītāni</seg> <seg type="pāda" n="b">samyagvṛttāni tair guṇaiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rudanti tava bhṛtyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kulāni kulayūthapa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.58">
<l><seg type="pāda" n="a">uttiṣṭha naraśārdūla</seg> <seg type="pāda" n="b">dīrghabāho mahābala</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trāhi dīnaṃ janaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">puram antaḥpuraṃ tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_77.59">
<l><seg type="pāda" n="a">rudatīnām bhṛśārtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsastrīṇāṃ savistaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāmāstaṃ dinakaraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃdhyārāgeṇa rañjitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 78, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 12th November 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_78.1">
<l><seg type="pāda" n="a">ugrasenas tu kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">samīpaṃ duḥkhito yayau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putraśokābhisaṃtapto</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣapīta iva skhalan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśa gṛhe kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavair abhisaṃvṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paścānutāpād dhyāyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasya nidhanāvilam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.3">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃsārīpralopāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā sukaruṇān bahūn</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vigarhamāṇam ātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tasmin yādavasaṃsadi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_78.3x863" n="*HV_78.3*863"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaḥ provāca nikhilaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣām upaśṛṇvatām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_78.4">
<l><seg type="pāda" n="a">aho mayātibālyena</seg> <seg type="pāda" n="b">nararoṣānuvartinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaidhavyaṃ strīsahasrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasyāsya kṛte kṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.5">
<l><seg type="pāda" n="a">kāruṇyaṃ khalu nārīṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">prākṛtasyāpi jāyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evam ārtaṃ rudantīṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">mayā bhartari pātite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.6">
<l><seg type="pāda" n="a">paridevitamātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śokaḥ khalu vidhīyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtāntasyānabhijñātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">strīṇāṃ kāruṇyasaṃbhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃsasya hi vadhaḥ śreyān</seg> <seg type="pāda" n="b">prāg evābhimato mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sutām udvejanīyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">pāpeṣv abhiratasya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.8">
<l><seg type="pāda" n="a">loke patitavṛttasya</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣasyālpamedhasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akliṣṭaṃ maraṇaṃ śreyo</seg> <seg type="pāda" n="d">na vidviṣṭasya jīvitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.9">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃsaḥ pāparatiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhūnāṃ cāpy asaṃmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhikśabdapatitaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">jīvite cāsya kā dayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.10">
<l><seg type="pāda" n="a">svarge tapobhṛtāṃ vāsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">phalaṃ puṇyasya karmaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ihāpi yaśasā yuktas</seg> <seg type="pāda" n="d">tatrasthair upadhāryate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.11">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi syur nirvṛttā lokāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">syuś ca dharmaparāḥ prajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">narā dharmapravṛttāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">na nṛpo vikṛto bhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.12">
<l><seg type="pāda" n="a">guṇeṣu duṣṭavṛttānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛttāntaḥ kurute padam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">iṣṭadharmeṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">kartavyaṃ pāralaukikam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.13">
<l><seg type="pāda" n="a">atīva devā rakṣanti</seg> <seg type="pāda" n="b">naraṃ dharmaparāyaṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kartāraḥ sulabhā loke</seg> <seg type="pāda" n="d">duṣkṛtasyeha karmaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.14">
<l><seg type="pāda" n="a">hataḥ so 'yaṃ mayā kaṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhv etad avagamyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mūlacchedaḥ kṛtas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">viparītasya karmaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 S (except T3.4) G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_78.14x864-1" n="*HV_78.14*864:1"><seg type="pāda" n="a">na ced dhanyāṃ durācāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vinaṅkṣyati tadā jagat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.14x864-2" n="*HV_78.14*864:2"><seg type="pāda" n="a">kaḥ kuryāt khalv idaṃ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">badhvā pitaram ojasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.14x864-3" n="*HV_78.14*864:3"><seg type="pāda" n="a">rājyaṃ sakalasāmantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kariṣyati sadā hi saḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_78.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tad eṣa sāntvyatāṃ sarvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śokārtaḥ pramadājanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paurāś ca puryāṃ śreṇyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sāntvyatāṃ sarva eva hi</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_78.16">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ bruvati govinde</seg> <seg type="pāda" n="b">viveśāvanatānanaḥ</seg> </l>
<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_78.16abx865-1" n="*HV_78.16ab*865:1"><seg type="pāda" n="a">ugraseno mahātejāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇam asrāvilekṣaṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.16abx865-2" n="*HV_78.16ab*865:2"><seg type="pāda" n="a">pralapantaṃ jagāmaivaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavānāṃ ca saṃsadi |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugraseno yadūn gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="d">putrakilbiṣaśaṅkitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 S (except T3.4) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_78.16x866" n="*HV_78.16*866"><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śiniprabhṛtibhis tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_78.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣam</seg> <seg type="pāda" n="b">uvāca yadusaṃsadi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṣpasaṃdigdhayā vācā</seg> <seg type="pāda" n="d">dīnayā sajjamānayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.18">
<l><seg type="pāda" n="a">putra niryātitaḥ krodho</seg> <seg type="pāda" n="b">nīto yāmyāṃ diśaṃ ripuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svadharmādhigatā kīrtir</seg> <seg type="pāda" n="d">nāma viśrāvitaṃ bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.19">
<l><seg type="pāda" n="a">sthāpitaṃ satsu māhātmyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkitā ripavaḥ kṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthāpito yādavo vaṃśo</seg> <seg type="pāda" n="d">garvitāḥ suhṛdaḥ kṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sāmanteṣu narendreṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">pratāpas te prakāśitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mitrāṇi tvāṃ bhajiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃśrayiṣyanti cārthinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.21">
<l><seg type="pāda" n="a">prakṛtayo 'nuyāsyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">stoṣyanti tvāṃ dvijātayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdhivigrahamukhyās tvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">praṇamiṣyanti mantriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.22">
<l><seg type="pāda" n="a">hastyaśvarathasaṃpūrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">padātigaṇasaṃkulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratigṛhāṇa kṛṣṇedaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasya balam avyayam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_78.23">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanaṃ dhānyaṃ ca yat kiṃcid</seg> <seg type="pāda" n="b">ratnāny ācchādanāni ca</seg> </l>
<note>k: all mss (except Ś1 Ñ1 M1-3) G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_78.23abx867" n="*HV_78.23ab*867"><seg type="pāda" n="a">pratīcchantu niyuktā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">tvadīyāḥ kṛṣṇa puruṣāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">striyo hiraṇyaṃ vāsāṃsi</seg> <seg type="pāda" n="d">yac cānyad vasu kiṃcana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.24">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ hi vihite yoge</seg> <seg type="pāda" n="b">paryāpte kṛṣṇa vigrahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratiṣṭhitāyāṃ medinyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yadūnāṃ śatrusūdana</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except K4 D2) T1-3 G1-3 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_78.24x868" n="*HV_78.24*868"><seg type="pāda" n="a">tvaṃ gatiś cāgatiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnāṃ yadunandana |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_78.25">
<l><seg type="pāda" n="a">śṛṇu tad bruvatāṃ vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛpaṇānām idaṃ vacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asya tvatkrodhadagdhasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasyāśubhakarmaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tava prasādād govinde</seg> <seg type="pāda" n="f">pretakāryaṃ kriyate ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.26">
<l><seg type="pāda" n="a">asya kṛtvā narendrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vipannasyaurdhvadehikam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sasnuṣo 'haṃ sabhāryaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">cariṣyāmi mṛgaiḥ saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.27">
<l><seg type="pāda" n="a">pretasaṃskāramātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛte bāndhavakarmaṇi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ānṛṇyaṃ laukikaṃ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">gataḥ kila bhavāmy aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.28">
<l><seg type="pāda" n="a">asyāgniṃ paścimaṃ dattvā</seg> <seg type="pāda" n="b">cittisthāne vidhiṃ vinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">toyapradānamātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasyānṛṇyam āpnuyām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.29">
<l><seg type="pāda" n="a">etan me kṛṣṇa vijñāpyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sneho 'tra mama yujyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāpnotu sugatiṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛpaṇaḥ paścimāṃ kriyām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.30">
<l><seg type="pāda" n="a">etac chrutvā vacas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ paramaharṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyuvācograsenaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.3 Ñ2.3 V1.2 B D T1.2 (second time, first time after 25ab) G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_78.30x869" n="*HV_78.30*869"><seg type="pāda" n="a">kālayuktam idaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayaitad bhāṣitaṃ vacaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_78.31">
<l><seg type="pāda" n="a">sadṛśaṃ rājaśārdūla</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛttasya ca kulasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat tvaṃ evaṃvidhaṃ brūṣe</seg> <seg type="pāda" n="d">gate 'rthe duratikrame</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_78.32">
<l><seg type="pāda" n="a">prāpsyate nṛpa saṃskāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsaḥ pretagate 'pi san</seg> </l>
<note>k: K Ñ2.3 V1.2 B Dn Ds D1-5 T1.3.4 G4 M1-3 G(ed.) (Ñ1 after 29abc, D6 T2 G1-3.5 M4 after first occurrence of 32cd, V3 after first occurrence of 32ab) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-1" n="*HV_78.32ab*870:1"><seg type="pāda" n="a">kule mahati te janma</seg> <seg type="pāda" n="b">vedān viditavān asi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-2" n="*HV_78.32ab*870:2"><seg type="pāda" n="a">kathaṃ na jñāyate tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">niyatir duratikramā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-3" n="*HV_78.32ab*870:3"><seg type="pāda" n="a">sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jaṅgamānāṃ ca pārthiva |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-4" n="*HV_78.32ab*870:4"><seg type="pāda" n="a">pūrvajanmakṛtaṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="b">kālena paripacyate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-5" n="*HV_78.32ab*870:5"><seg type="pāda" n="a">śrutavanto 'rthavantaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dātāraḥ priyadarśanāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-6" n="*HV_78.32ab*870:6"><seg type="pāda" n="a">brahmaṇyā nayasaṃpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">dīnānugrahakāriṇaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-7" n="*HV_78.32ab*870:7"><seg type="pāda" n="a">lokapālasamās tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">mahendrasamavikramāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-8" n="*HV_78.32ab*870:8"><seg type="pāda" n="a">kṣitipālāḥ kṛtāntena</seg> <seg type="pāda" n="b">nīyante nṛpasattama ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-9" n="*HV_78.32ab*870:9"><seg type="pāda" n="a">dhārmikāḥ sarvabhāvajñāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāpālanatatparāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-10" n="*HV_78.32ab*870:10"><seg type="pāda" n="a">kṣatradharmaparā dāntāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālena nidhanaṃ gatāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-11" n="*HV_78.32ab*870:11"><seg type="pāda" n="a">svayam eva kṛtaṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhaṃ vā yadi vāśubham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-12" n="*HV_78.32ab*870:12"><seg type="pāda" n="a">prāpte kāle tu tat karma</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛśyate sarvadehinām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-13" n="*HV_78.32ab*870:13"><seg type="pāda" n="a">eṣā hy antarhitā māyā</seg> <seg type="pāda" n="b">durvijñeyā surair api |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-14" n="*HV_78.32ab*870:14"><seg type="pāda" n="a">yathāyaṃ muhyate loko hy</seg> <seg type="pāda" n="b">atra karmaiva kāraṇam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-15" n="*HV_78.32ab*870:15"><seg type="pāda" n="a">kālenābhihataḥ kaṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvakarmapracoditaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-16" n="*HV_78.32ab*870:16"><seg type="pāda" n="a">na hy ayaṃ kāraṇaṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">kālaḥ karma ca kāraṇam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-17" n="*HV_78.32ab*870:17"><seg type="pāda" n="a">sūryasomamayaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-18" n="*HV_78.32ab*870:18"><seg type="pāda" n="a">kālena nidhanaṃ gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kālenaiva ca jāyate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-19" n="*HV_78.32ab*870:19"><seg type="pāda" n="a">kālas tu sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nigrahe pragrahe rataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-20" n="*HV_78.32ab*870:20"><seg type="pāda" n="a">tasmāt sarvāṇi bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">kālasya vaśagāni vai ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-21" n="*HV_78.32ab*870:21"><seg type="pāda" n="a">svadoṣeṇaiva dagdhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sūnos tava narādhipa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-22" n="*HV_78.32ab*870:22"><seg type="pāda" n="a">nāhaṃ vai kāraṇaṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">kālas tatra tu kāraṇam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-23" n="*HV_78.32ab*870:23"><seg type="pāda" n="a">atha vāhaṃ bhaviṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">kāraṇaṃ nātra saṃśayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-24" n="*HV_78.32ab*870:24"><seg type="pāda" n="a">palāyanaparaḥ kālaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ kariṣyaty akāraṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-25" n="*HV_78.32ab*870:25"><seg type="pāda" n="a">kālas tu balavān rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">durvijñeyā hi sā gatiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-26" n="*HV_78.32ab*870:26"><seg type="pāda" n="a">parāvaraviśeṣajñā</seg> <seg type="pāda" n="b">yāṃ yānti samadarśinaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.32abx870-27" n="*HV_78.32ab*870:27"><seg type="pāda" n="a">gatiḥ kālasya sā yena</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaṃ kālasya gocaram |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bravīmi yad ahaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">tad anuṣṭhīyatāṃ vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.33">
<l><seg type="pāda" n="a">na hi rājyena me kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nāpy ahaṃ rājyalālasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na cāpi rājyalubdhena</seg> <seg type="pāda" n="d">mayā kaṃso nipātitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.34">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ tu lokahitārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtyarthaṃ ca sutas tava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyaṅgabhūtaḥ kulasyāsya</seg> <seg type="pāda" n="d">sānujo vinipātitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.35">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ sa eva gomadhye</seg> <seg type="pāda" n="b">gopaiḥ saha vanecaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prītimān vicariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">kāmacārī yathā gajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.36">
<l><seg type="pāda" n="a">etāvac chataśo 'py evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">satyena prabravīmi te</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na me kāryaṃ nṛpatvena</seg> <seg type="pāda" n="d">vijñāpyaṃ kriyatām idam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.37">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavān rājāstu me mānyo</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnām agraṇīḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vijayāyābhiṣicyasva</seg> <seg type="pāda" n="d">svarājye rājasattama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.38">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi te matpriyaṃ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi vā nāsti te vyathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayā nisṛṣṭaṃ rājyaṃ svaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cirāya pratigṛhyatām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2 Ñ2.3 V B Dn Ds D2-4.5(marg.).6 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_79.38x871" n="*HV_79.38*871"><seg type="pāda" n="a">etac chrutvā tu vacanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nottaraṃ pratyabhāṣata |</seg> </l>

<note>k: D4 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.38x872" n="*HV_79.38*872"><seg type="pāda" n="a">vrīḍito 'dhomukhas tasthau</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya purato nṛpaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_78.39">
<l><seg type="pāda" n="a">vrīḍitādhomukhaṃ taṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaṃ yadusaṃsadi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhiṣekeṇa govindo</seg> <seg type="pāda" n="d">yojayām āsa yogavit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.40">
<l><seg type="pāda" n="a">sa baddhamukuṭaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">ugraseno mahīpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakāra saha kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasya nidhanakriyām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.41">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ sarve yādavā mukhyā</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaṃ kṛṣṇaśāsanāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anujagmuḥ purīmārge</seg> <seg type="pāda" n="d">devā iva śatakratum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.42">
<l><seg type="pāda" n="a">rajanyāṃ tu prabhātāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ sūrye cirodite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paścimaṃ kaṃsasaṃskāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrus te yadupuṃgavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.43">
<l><seg type="pāda" n="a">śibikāyāṃ samāropya</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsadehaṃ yathākramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naiṣṭhikena vidhānena</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrus te tasya satkriyām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.44">
<l><seg type="pāda" n="a">sa nīto yamunātīram</seg> <seg type="pāda" n="b">uttaraṃ nṛpateḥ sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃskṛtaś ca yathānyāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">naidhanena citāgninā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.45">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva bhrātaraṃ cāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">sunāmānaṃ mahābhujam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃskāraṃ lambhayām āsuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saha kṛṣṇena yādavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_78.46">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyāṃ te salilaṃ cakrur</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇyandhakamahārathāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṣayaṃ cāpi pretebhyo</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāṣamāṇāḥ pratasthire</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 S (except T3.4) subst. for 46cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_77.46cdx873" n="*HV_77.46cd*873"><seg type="pāda" n="a">akṣayaṃ bhāṣamāṇaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pretebhyaś ca pratasthire |</seg> </l>

<note>k: G2 cont., K3 B3 (after second occurrence of 46cd) D4.5(marg.) G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_78.46x874-1" n="*HV_78.46*874:1"><seg type="pāda" n="a">hiraṇyasya suvarṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">daśa koṭīs tathā hariḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.46x874-2" n="*HV_78.46*874:2"><seg type="pāda" n="a">gāvo ratnāni vāsāṃsi</seg> <seg type="pāda" n="b">grāmān nagarasaṃmatān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.46x874-3" n="*HV_78.46*874:3"><seg type="pāda" n="a">dadau kaṃsaṃ samuddiśya</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇebhyo nṛpottamaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_78.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tayos te salilaṃ dattvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavā dīnamānasāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puraskṛtyograsenaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">viviṣur mathurāṃ purīm</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_78.47x875-1" n="*HV_78.47*875:1"><seg type="pāda" n="a">sarvān svajātisaṃbandhān</seg> <seg type="pāda" n="b">digbhyaḥ kaṃsabhayārditān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.47x875-2" n="*HV_78.47*875:2"><seg type="pāda" n="a">yaduvṛṣṇyandhakamadhu</seg> <seg type="pāda" n="b">dāśārhakukurādikān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.47x875-3" n="*HV_78.47*875:3"><seg type="pāda" n="a">sabhājitān samāśvāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">videśāvāsakarśitān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.47x875-4" n="*HV_78.47*875:4"><seg type="pāda" n="a">nyavāsayat svageheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vittaiḥ saṃtarpya viśvakṛt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.47x875-5" n="*HV_78.47*875:5"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇasaṃkarṣaṇabhujair</seg> <seg type="pāda" n="b">guptā labdhamanorathāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.47x875-6" n="*HV_78.47*875:6"><seg type="pāda" n="a">svagṛhe remire siddhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇarāmagatajvarāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.47x875-7" n="*HV_78.47*875:7"><seg type="pāda" n="a">vīkṣanto 'har ahaḥ prītā</seg> <seg type="pāda" n="b">mukundavadanāmbujam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_78.47x875-8" n="*HV_78.47*875:8"><seg type="pāda" n="a">nityapramuditaṃ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">sadayasmitavīkṣaṇam |</seg> </l>
<note>k: 78.47*875 = (var.) Bhāgavata P. 10.45.15-18. :k</note>

<note>h: HV (CE) chapter 79, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 10th December 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_79.1">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kṛṣṇas tatra balavān</seg> <seg type="pāda" n="b">rauhiṇeyena saṃgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mathurāṃ yādavādhīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">purīṃ tāṃ sukham āvasat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.4 om. the ref. After the ref., D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.0x876-1" n="*HV_79.0*876:1"><seg type="pāda" n="a">atha nandaṃ samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavān devakīsutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-2" n="*HV_79.0*876:2"><seg type="pāda" n="a">saṃkarṣaṇaś ca rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">pariṣvajyedam ūcatuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-3" n="*HV_79.0*876:3"><seg type="pāda" n="a">pitur yuvābhyāṃ snigdhābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">poṣitau lalitau bhṛśam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-4" n="*HV_79.0*876:4"><seg type="pāda" n="a">pitror abhyadhikā prītir</seg> <seg type="pāda" n="b">ātmajeṣv ātmano 'pi hi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-5" n="*HV_79.0*876:5"><seg type="pāda" n="a">sa pitā sā ca jananī</seg> <seg type="pāda" n="b">yau puṣṇītāṃ svaputravat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-6" n="*HV_79.0*876:6"><seg type="pāda" n="a">śiśūn bandhubhir utsṛṣṭān</seg> <seg type="pāda" n="b">ākalpaiḥ poṣarakṣaṇaiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-7" n="*HV_79.0*876:7"><seg type="pāda" n="a">yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">vayaṃ ca snehaduḥkhitān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-8" n="*HV_79.0*876:8"><seg type="pāda" n="a">jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhāya suhṛdāṃ sukham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-9" n="*HV_79.0*876:9"><seg type="pāda" n="a">evaṃ sāntvayya bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">sa nandavrajam acyutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-10" n="*HV_79.0*876:10"><seg type="pāda" n="a">vāsolaṃkārarūpāgryai</seg> <seg type="pāda" n="b">rañjayām āsa sādaram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-11" n="*HV_79.0*876:11"><seg type="pāda" n="a">ity uktas tau pariṣvajya</seg> <seg type="pāda" n="b">nandaḥ praṇayavihvalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.0x876-12" n="*HV_79.0*876:12"><seg type="pāda" n="a">pūrayann aśrubhir netre</seg> <seg type="pāda" n="b">saha gopair vrajaṃ yayau |</seg> </l>
<note>k: 79.0*876 = (var.) Bhāgavata P., 10.45.20-25. :k</note>
<lg xml:id="HV_79.2">
<l><seg type="pāda" n="a">prāptayauvanadehas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yukto rājaśriyā jvalan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakāra mathurāṃ vīrah.</seg> <seg type="pāda" n="d">sa ratnākarabhūṣaṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.3">
<l><seg type="pāda" n="a">kasyacit tv atha kālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sahitau rāmakeśavau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">guruṃ saṃdīpaniṃ kāśyam</seg> <seg type="pāda" n="d">avantipuravāsinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dhanurvedacikīrṣārtham</seg> <seg type="pāda" n="f">ubhau tāv abhijagmatuḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_79.4">
<l><seg type="pāda" n="a">nivedya gotraṃ svādhyāyām</seg> <seg type="pāda" n="b">ācāreṇābhyalaṃkṛtau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuśrūśū nirahaṃkārāv</seg> <seg type="pāda" n="d">ubhau rāmajanārdanau</seg> </l>
<note>k: Dc T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.4cdx877" n="*HV_79.4cd*877"><seg type="pāda" n="a">cakratuḥ puṇḍarīkākṣau</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyāgrahaṇalālasau |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pratijagrāha tāu kāśyo</seg> <seg type="pāda" n="f">vidyāḥ prādāc ca kevalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tau ca śrutidharau vīrau</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāvat pratipadyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ahorātraiś catuḥṣaṣṭyā</seg> <seg type="pāda" n="d">sāṅgaṃ vedam adhīyatām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G M subst. for 5cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.5x878" n="*HV_79.5*878"><seg type="pāda" n="a">sāṅgaṃ vedam adhīyatāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">catuḥṣaṣṭyā dinais tathā |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_79.6">
<l><seg type="pāda" n="a">catuṣpāde dhanurvede</seg> <seg type="pāda" n="b">cāstragrāme sasaṃgrahe</seg> </l>
<note>k: D6 S (except T3.4) G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.6abx879-1" n="*HV_79.6ab*879:1"><seg type="pāda" n="a">lekhyaṃ ca gaṇitaṃ cobhau</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpnutāṃ yadunandanau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.6abx879-2" n="*HV_79.6ab*879:2"><seg type="pāda" n="a">gāndhavavedaṃ kṛtsnaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā lekhyāś ca tāv ubhau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.6abx879-3" n="*HV_79.6ab*879:3"><seg type="pāda" n="a">hastiśikṣāśvaśikṣāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dvādaśāhena cāpnutām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.6abx879-4" n="*HV_79.6ab*879:4"><seg type="pāda" n="a">tāv ubhau jagmatur vīrau</seg> <seg type="pāda" n="b">guruṃ sāṃdīpaniṃ tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.6abx879-5" n="*HV_79.6ab*879:5"><seg type="pāda" n="a">dhanurvedacikīrṣārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmajñau dharmacāriṇau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.6abx879-6" n="*HV_79.6ab*879:6"><seg type="pāda" n="a">tāv iṣvāsavarācāryam</seg> <seg type="pāda" n="b">abhigamya praṇamya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.6abx879-7" n="*HV_79.6ab*879:7"><seg type="pāda" n="a">tena tau satkṛtau rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">vicarantāv avantiṣu ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.6abx879-8" n="*HV_79.6ab*879:8"><seg type="pāda" n="a">pañcāśadbhir ahorātrair</seg> <seg type="pāda" n="b">daśāṅgaṃ supratiṣṭhitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.6abx879-9" n="*HV_79.6ab*879:9"><seg type="pāda" n="a">sarahasyaṃ dhanurvedaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakalaṃ tāv avāpnutām |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acireṇaiva kālena</seg> <seg type="pāda" n="d">gurus tāv abhyaṣikṣayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.7">
<l><seg type="pāda" n="a">atīvamānuṣīṃ medhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tayoś cintya gurus tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mene tāv āgatau devāv</seg> <seg type="pāda" n="d">ubhau candradivākarau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.8">
<l><seg type="pāda" n="a">dadarśa ca mahātmānāv</seg> <seg type="pāda" n="b">ubhau tāv api parvasu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūjayantau mahādevaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sākṣāt tryakṣam avasthitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.9">
<l><seg type="pāda" n="a">guruṃ sāṃdīpaniṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtakṛtyo 'bhyabhāṣata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gurvarthaṃ kiṃ dadānīti</seg> <seg type="pāda" n="d">rāmeṇa saha bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tayoḥ prabhāvaṃ sa jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">guruḥ provāca hṛṣṭavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putram icchāmy ahaṃ dattaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yo mṛto lavaṇāmbhasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.11">
<l><seg type="pāda" n="a">putra eko hi me jātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa cāpi timinā hṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabhāse tīrthayātrāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ me tvaṃ punar ānaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tathety evābravīt kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmasyānumate sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gatvā samudraṃ tejasvī</seg> <seg type="pāda" n="d">viveśāntarjalaṃ hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.13">
<l><seg type="pāda" n="a">samudraḥ prāñjalir bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">darśayām āsa taṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tam āha kṛṣṇaḥ kvāsau bhoḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">putraḥ sāṃdīpaner iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.14">
<l><seg type="pāda" n="a">samudras tam uvācedaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">daityaḥ pañcajano mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">timirūpeṇa taṃ bālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">grastavān iti mādhava</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.14x880" n="*HV_79.14*880"><seg type="pāda" n="a">unmathya salilād asmād</seg> <seg type="pāda" n="b">grastavān iti bhārata |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_79.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sa pañcajanam āsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghāna puruṣottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na cāsasāda taṃ bālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">guruputraṃ tadācyutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu pañcajanaṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhaṃ lebhe janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaḥ sa devamanuṣyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">pāñcajanya iti śrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G1-3.4(after 13).5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.16x881-1" n="*HV_79.16*881:1"><seg type="pāda" n="a">gatvā yamapuraṃ viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">krodhasaṃraktalocanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.16x881-2" n="*HV_79.16*881:2"><seg type="pāda" n="a">āsanasthaṃ tato viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">provāca yamam ūrjitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.16x881-3" n="*HV_79.16*881:3"><seg type="pāda" n="a">dīyatāṃ putra ity evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāśyasāṃdīpaner iti ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.16x881-4" n="*HV_79.16*881:4"><seg type="pāda" n="a">tam uvāca tato viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛtyunā cāhṛto hare |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.16x881-5" n="*HV_79.16*881:5"><seg type="pāda" n="a">evam uktas tadā kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">yamenāmitavikramaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.16x881-6" n="*HV_79.16*881:6"><seg type="pāda" n="a">aho dhārṣṭyaṃ tato mṛtyor</seg> <seg type="pāda" n="b">ity uktvā dhanur ādade ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.16x881-7" n="*HV_79.16*881:7"><seg type="pāda" n="a">ādāya niśitaṃ bāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dīyatām iti cābravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.16x881-8" n="*HV_79.16*881:8"><seg type="pāda" n="a">kruddhaṃ viṣṇuṃ samājñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">dattavān kila bālakam |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_79.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tato vaivasvataṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nirjitya puruṣottamaḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ1 B1 D8 ins., Ñ2.3 B2.3 after second occurrence of 17ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.17abx882" n="*HV_79.17ab*882"><seg type="pāda" n="a">āsasāda ca taṃ bālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">guruputraṃ tadācyutaḥ |</seg> </l>
<note>k: Dn ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.17abx883" n="*HV_79.17ab*883"><seg type="pāda" n="a">śaṅkham āpūrya govindas</seg> <seg type="pāda" n="b">trāsayām āsa vai janam |</seg> </l>
<note>k: Dn cont., K1 Ñ2.3 V1.2 B2.3 D2 ins. after first occurrence of 17ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.17abx884-1" n="*HV_79.17ab*884:1"><seg type="pāda" n="a">tato yamo 'bhyupāgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">vavande taṃ gadādharam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.17abx884-2" n="*HV_79.17ab*884:2"><seg type="pāda" n="a">kim āgamanakṛtyaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ karomīti cābravīt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.17abx884-3" n="*HV_79.17ab*884:3"><seg type="pāda" n="a">tam uvācātha vai kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">guruputraḥ pradīyatām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.17abx884-4" n="*HV_79.17ab*884:4"><seg type="pāda" n="a">tayos tatra tadā yuddham</seg> <seg type="pāda" n="b">āsīd ghorataraṃ mahat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ānināya guroḥ putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ciranaṣṭaṃ yamakṣayāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sāṃdīpaneḥ putraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasādād amitaujasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīrghakālagataḥ pretaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">punar āsīc charīravān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tad aśakyam acintyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā sumahad adbhutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarveṣām eva bhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vismayaḥ samajāyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sa guroḥ putram ādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">pāñcajanyaṃ ca mādhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ratnāni ca mahārhāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">punar āyāj jagatpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.21">
<l><seg type="pāda" n="a">rakṣasas tasya ratnāni</seg> <seg type="pāda" n="b">mahārhāṇi bahūni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ānāyyāvedayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">gurave vāsavānujaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.22">
<l><seg type="pāda" n="a">gadāparighayuddheṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāstreṣu ca tāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acirān mukhyatāṃ prāptau</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvaloke dhanurbhṛtām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sāṃdīpaneḥ putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tadrūpavayasaṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prādāt kṛṣṇaḥ pratītāya</seg> <seg type="pāda" n="d">saha ratnair udāradhīḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.24">
<l><seg type="pāda" n="a">ciranaṣṭena putreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kāśyaḥ sāṃdīpanis tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sametya mumude rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayan rāmakeśavau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.25">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtāstrau tāv ubhau vīrau</seg> <seg type="pāda" n="b">gurum āmantrya suvratau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyātau mathurāṃ bhūyo</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevasutāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pratyudyayuḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavā yadunandanau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sabālā hṛṣṭamanasa</seg> <seg type="pāda" n="d">ugrasenapurogamāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.27">
<l><seg type="pāda" n="a">śreṇyaḥ prakṛtayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">mantriṇo 'tha purohitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sabālavṛddhā sā caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">purī samabhivartata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.28">
<l><seg type="pāda" n="a">nanditūryāṇy avādyanta</seg> <seg type="pāda" n="b">tuṣṭuvuś ca janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathyāḥ patākāmālinyo</seg> <seg type="pāda" n="d">bhrājanti sma samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.29">
<l><seg type="pāda" n="a">prahṛṣṭamuditaṃ sarvam</seg> <seg type="pāda" n="b">antaḥpuram aśobhata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">govindāgamane 'tyarthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yathaivendramahe tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.30">
<l><seg type="pāda" n="a">muditāś cāpy agāyanta</seg> <seg type="pāda" n="b">rājamārgeṣu gāyanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stavāśīḥprathamā gāthā</seg> <seg type="pāda" n="d">yādavānāṃ priyaṃkarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.31">
<l><seg type="pāda" n="a">govindarāmau saṃprāptau</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrātarau lokaviśrutau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sve pure nirbhayāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">krīḍadhvaṃ saha bāndhavaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3-5 M4 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.31x885" n="*HV_79.31*885"><seg type="pāda" n="a">tebhyo 'gacchan videśebhyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsenodvijitāś ca ye |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_79.32">
<l><seg type="pāda" n="a">na tatra kaś cid dīno vā</seg> <seg type="pāda" n="b">malino vā vicetanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mathurāyāṃ babhau rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">govinde samupasthite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.33">
<l><seg type="pāda" n="a">vayāṃsi sādhuvākyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">prahṛṣṭā gohayadvipāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naranārīgaṇāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">bhejire manasaḥ sukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.34">
<l><seg type="pāda" n="a">śivāś ca vātāḥ pravavur</seg> <seg type="pāda" n="b">virajaskā diśo daśa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daivatāni ca sarvāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛṣṭāny āyataneṣv api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.35">
<l><seg type="pāda" n="a">yāni liṅgāni lokasya</seg> <seg type="pāda" n="b">babhuḥ kṛtayuge purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāni sarvāṇy adṛśyanta</seg> <seg type="pāda" n="d">purīṃ prāpte janārdane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kāle śive puṇye</seg> <seg type="pāda" n="b">syandanenārimardanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hariyuktena govindo</seg> <seg type="pāda" n="d">viveśa mathurāṃ purīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.37">
<l><seg type="pāda" n="a">viśantaṃ mathurāṃ ramyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tam upendram ariṃdamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anujagmur yadugaṇāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śakraṃ devagaṇā iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_79.38">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevasya bhavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tatas tau yadunandanau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviṣṭau hṛṣṭavadanau</seg> <seg type="pāda" n="d">candrādityāv ivācalam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ks Ñ2.3 V B Dn Ds D4 T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.38x886" n="*HV_79.38*886"><seg type="pāda" n="a">pareṇa tejasopetau</seg> <seg type="pāda" n="b">surendrāv iva rūpinau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_79.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tāv āyudhāni vinyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhe sve svairacāriṇau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mumudāte yaduvarau</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevasutāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.39x887-1" n="*HV_79.39*887:1"><seg type="pāda" n="a">udyāneṣu vicitreṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">phalapuṣpāvanāmiṣu |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.39x887-2" n="*HV_79.39*887:2"><seg type="pāda" n="a">ceratuḥ sumahātmānau</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavaiḥ parivāritau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.39x887-3" n="*HV_79.39*887:3"><seg type="pāda" n="a">raivatasya samīpeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">saritsu vimalāsu ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.39x887-4" n="*HV_79.39*887:4"><seg type="pāda" n="a">padmapatrasamṛddhāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">kāraṇḍavayutāsu ca |</seg> </l>
<note>k: D6 T1 G M4 cont., M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.39x888" n="*HV_79.39*888"><seg type="pāda" n="a">evaṃ tau bālyam uttīrṇau</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadrajanārdanau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_79.40">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ tāv ekanirmāṇau</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurāyāṃ śubhānanau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugrasenānugau bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃ cit kālaṃ mumodatuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G1.3-5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.40x889-1" n="*HV_79.40*889:1"><seg type="pāda" n="a">uṣitvā caturo māsān</seg> <seg type="pāda" n="b">nandagopa udāradhīḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.40x889-2" n="*HV_79.40*889:2"><seg type="pāda" n="a">rāmakṛṣṇau samāliṅgya</seg> <seg type="pāda" n="b">yadubhiś cānumoditaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.40x889-3" n="*HV_79.40*889:3"><seg type="pāda" n="a">vasudevābhyanujñātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svam eva śakaṭaṃ yayau |</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G.1.3-5 M4 cont., G2 M1-3 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="sūtaḥ"/>

<l xml:id="xHV_79.40x890-1" n="*HV_79.40*890:1"><seg type="pāda" n="a">etad vo bālacaritaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakalaṃ munipuṃgavāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_79.40x890-2" n="*HV_79.40*890:2"><seg type="pāda" n="a">yathāśrutaṃ yathāyogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yathājñānam udāhṛtam |</seg> </l>
<note>k: M3 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_79.40x891-1" n="*HV_79.40*891:1">kṛṣṇaṃ keśavam acyutaṃ muraripuṃ śauriṃ hariṃ śārṅgiṇaṃ |</l>
<l xml:id="xHV_79.40x891-2" n="*HV_79.40*891:2">viṣṇuṃ viśvasṛjaṃ caturbhujaṃ śrīvallabhaṃ śrīdharam |</l>
<l xml:id="xHV_79.40x891-3" n="*HV_79.40*891:3">jiṣṇuṃ daityaripuṃ tridhāmanilayaṃ trailokyanāthaṃ paraṃ |</l>
<l xml:id="xHV_79.40x891-4" n="*HV_79.40*891:4">govindaṃ puruṣaṃ namāmi śirasā nārāyaṇaṃ cakriṇam |</l>

<note>h: HV (CE) chapter 80, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 14th December 2001 :h</note>
<note>k: T1 M read adhy. 80-82 after App.I (No.18), T3 repeats them after App.I (No.19), and G3 repeats adhy. 80 after App.I (No.18). :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<note>k: After the ref. N (except Ś1 Ds D6) T3.4 Bom. Poona Cal. eds repeat 79.1-2 :k</note>
<lg xml:id="HV_80.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kasya cit tv atha kālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā rājagṛheśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuśrāva nihataṃ kaṃsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jarāsaṃdhaḥ pratāpavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ V B Dn Ds D1-5 T3.4 M4 (first time) ins. after 1abc, Ś1 after the ref.: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.1x892-1" n="*HV_80.1*892:1">duhitṛbhyāṃ mahīpatiḥ |</l>
<l xml:id="xHV_80.1x892-2" n="*HV_80.1*892:2">tato nāticirāt kālāj |</l>
<note>k: T1 M4 repeat from line 2 to 3b after App.I (No.18). :k</note>
<note>k: after line 1, D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.1x892A-1" n="*HV_80.1*892A:1"><seg type="pāda" n="a">astiḥ prāptiś ca kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mahiṣyau bharatarṣabha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_80.1x892A-2" n="*HV_80.1*892A:2"><seg type="pāda" n="a">hate bhartari duḥkhārte</seg> <seg type="pāda" n="b">īyatuḥ svapitur gṛhān |</seg> </l>
<note>k: 80.1*892A = (var.) Bhāgavata P., 10.5.1. :k</note>
<note>k: D6 T1(first time).2 G1.2.3(first time).4 M1-3.4(first time) ins. after 1: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.1x893" n="*HV_80.1*893"><seg type="pāda" n="a">sa sādhanena mahatā</seg> <seg type="pāda" n="b">pākaśāsanavikramaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_80.2">
<l><seg type="pāda" n="a">ājagāma ṣaḍaṅgena</seg> <seg type="pāda" n="b">balena mahatā vṛtaḥ</seg> </l>
<note>k: T1 G3 (both second time) ins., G5 cont. after *895, M4 cont. after *893: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.2abx894" n="*HV_80.2ab*894"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇasya vadham anvicchan</seg> <seg type="pāda" n="b">madhurām anvavartata |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jighāṃsur hi yadūn kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasyāpacitiṃ caran</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2.3(second time) G1.2.3(second time).4.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.2x895-1" n="*HV_80.2*895:1"><seg type="pāda" n="a">ayaśo hy ātmano rakṣaṃl</seg> <seg type="pāda" n="b">lokanirvādaśaṅkayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_80.2x895-2" n="*HV_80.2*895:2"><seg type="pāda" n="a">duhitṛprītikāmārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">madhurām avarodhakaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_80.2x895-3" n="*HV_80.2*895:3"><seg type="pāda" n="a">akṣauhinyaikaviṃśatyā</seg> <seg type="pāda" n="b">senayā ca tadā saha |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_80.3">
<l><seg type="pāda" n="a">astiḥ prāptiś ca nāmnās tāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">māgadhasya sute nṛpa</seg> </l>
<note>k: T1(first time) M1-3.4(first time) ins., G3(second time).5 cont. after *897: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.3abx896-1" n="*HV_80.3ab*896:1"><seg type="pāda" n="a">te dve ca kaṃsarājāya</seg> <seg type="pāda" n="b">dadau hṛṣṭaḥ sa māgadhaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_80.3abx896-2" n="*HV_80.3ab*896:2"><seg type="pāda" n="a">tena te vidhave syātām</seg> <seg type="pāda" n="b">ubhe kṛṣṇena māgadhe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_80.3abx896-3" n="*HV_80.3ab*896:3"><seg type="pāda" n="a">jīvaty eva tathā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">vīre rājñāṃ purogame |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃdhasya kalyānyau</seg> <seg type="pāda" n="d">pīnaśroṇipayodhare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ubhe kaṃsasya te bhārye</seg> <seg type="pāda" n="f">prādād bārhadratho nṛpaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tābhyāṃ mumude rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">badhvā pitaram āhukam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samāśritya jarāsaṃdham</seg> <seg type="pāda" n="d">anādṛtya ca yādavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">śūraseneśvaro rājā</seg> <seg type="pāda" n="f">yathā te bahuśo śrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.5">
<l><seg type="pāda" n="a">jñātikāryārthasiddhyartham</seg> <seg type="pāda" n="b">ugrasenahite sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudevo 'bhavan nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃso na mamṛṣe ca tam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.6">
<l><seg type="pāda" n="a">rāmakṛṣṇau vyapāśritya</seg> <seg type="pāda" n="b">hate kaṃse durātmani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugraseno 'bhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhojavṛṣṇyandhakair vṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T2.3(second time) G1.2 M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.6x897" n="*HV_80.6*897"><seg type="pāda" n="a">madhurāṃ pālayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavānumate sthitaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_80.7">
<l><seg type="pāda" n="a">duhitṛbhyāṃ jarāsaṃdhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">priyābhyāṃ balavān nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">priyārthaṃ vīrapatnībhyām</seg> <seg type="pāda" n="d">upāyān mathurāṃ tataḥ</seg> </l>
<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.7cdx898-1" n="*HV_80.7cd*898:1"><seg type="pāda" n="a">sa tad apriyam ākarṇya</seg> <seg type="pāda" n="b">śokāmarṣayuto nṛpaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_80.7cdx898-2" n="*HV_80.7cd*898:2"><seg type="pāda" n="a">ayādavīṃ mahīṃ kartuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakre paramam udyamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_80.7cdx898-3" n="*HV_80.7cd*898:3"><seg type="pāda" n="a">akṣauhiṇībhir viṃśatyā</seg> <seg type="pāda" n="b">tisṛbhiś cāpi saṃyutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_80.7cdx898-4" n="*HV_80.7cd*898:4"><seg type="pāda" n="a">yadurājadhānīṃ mathurāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">roddhum abhyāgato nṛpaḥ |</seg> </l>
<note>k: 80.7cd*898 = Bhagavata P., 10.50.3-4. :k</note>
<l><seg type="pāda" n="e">kṛtvā sarvasamudyogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">krodhād abhiyayau yadūn</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.8">
<l><seg type="pāda" n="a">pratāpāvanatā ye hi</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhasya pārthivāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mitrāṇi jñātayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃyuktāḥ suhṛdas tathā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_80.9">
<l><seg type="pāda" n="a">ta enam anvayuḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">sainyaiḥ samuditair vṛtāḥ</seg> </l>
<note>k: T1.3(second time) G3(second time) M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.9abx899-1" n="*HV_80.9ab*899:1"><seg type="pāda" n="a">ye nṛpāḥ parvatāt tasmād</seg> <seg type="pāda" n="b">gomantād vrīḷitā gatāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_80.9abx899-2" n="*HV_80.9ab*899:2"><seg type="pāda" n="a">te ca sarve yadūn hantuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhaṃ samanvayuḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maheṣvāsā mahāvīryā</seg> <seg type="pāda" n="d">jarāsaṃdhapriyaiṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.10">
<l><seg type="pāda" n="a">kārūṣo dantavaktraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">cedirājaś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaliṅgādhipatiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">pauṇḍraś ca balināṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">āhvṛtiḥ kauśikaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">bhīṣmakaś ca narādhipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.11">
<l><seg type="pāda" n="a">putraś ca bhīṣmakasyāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmī mukhyo dhanurbhṛtām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsudevārjunābhyāṃ yaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">spardhate sma sadā bale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.12">
<l><seg type="pāda" n="a">veṇudāriḥ śrutarvā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">krāthaś caivāṃśumān api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṅgarājaś ca balavān</seg> <seg type="pāda" n="d">vaṅgānām adhipas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.13">
<l><seg type="pāda" n="a">kausalyaḥ kāśirājaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">daśārṇādhipatis tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suhmeśvaraś ca vikrānto</seg> <seg type="pāda" n="d">videhādhipatis tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.14">
<l><seg type="pāda" n="a">madrarājaś ca balavāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">trigartānām atheśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sālvarājaś ca vikrānto</seg> <seg type="pāda" n="d">daradaś ca mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.15">
<l><seg type="pāda" n="a">yavanādhipatiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagadattaś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sauvīrarājaḥ śaibyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pāṇḍyaś ca balināṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">gāndhārarājaḥ subalo</seg> <seg type="pāda" n="f">nagnajic ca mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K3 Dn Ds D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.15x900" n="*HV_80.15*900"><seg type="pāda" n="a">kāśmīrarājo gonardo</seg> <seg type="pāda" n="b">daradādhipatir nṛpaḥ |</seg> </l>

<note>k: K3 Dn Ds D5 cont., K1.4 Ñ V B D1.3.4.6 T2.3(both times).4 G1.2.3(first time).5 ins., K2 after 14, D2 after 14ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_80.15x901" n="*HV_80.15*901"><seg type="pāda" n="a">duryodhanādayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_80.16">
<l><seg type="pāda" n="a">ete cānye ca rājāno</seg> <seg type="pāda" n="b">balavanto mahārathāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tam anvayur jarāsaṃdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vidviṣanto janārdanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_80.17">
<l><seg type="pāda" n="a">te śūrasenān āviśya</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhūtayavasendhanān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūṣuḥ saṃrudhya mathurāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">parikṣipya balais tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 81, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 17th December 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>


<lg xml:id="HV_81.1">
<l><seg type="pāda" n="a">mathuropavane gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">niviṣṭāṃs tān narādhipān</seg> </l>
<note>k: After the ref. D6 T2 G1.4.5 M4 ins. a passage given in App. I (No. 16) :k</note>
<l><seg type="pāda" n="c">apaśyan vṛṣṇayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">puraskṛtya janārdanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1 G3 M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.1x902" n="*HV_81.1*902"><seg type="pāda" n="a">tān āgatān nṛpān rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">māgadhān rājasattamān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tato hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmaṃ vacanam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvarate khalu kāryārtho</seg> <seg type="pāda" n="d">devatānāṃ na saṃśayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.3">
<l><seg type="pāda" n="a">yathāyaṃ saṃnikṛṣṭo hi</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdho narādhipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lakṣyante hi dhvajāgrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">rathānāṃ vātaraṃhasām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.4">
<l><seg type="pāda" n="a">etāni śaśikalpāni</seg> <seg type="pāda" n="b">narāṇāṃ vijigīṣatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">chatrāṇy ārya virājante</seg> <seg type="pāda" n="d">procchritāni sitāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.5">
<l><seg type="pāda" n="a">aho nṛparathodagrā</seg> <seg type="pāda" n="b">vimalāś chatrapaṅktayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhivartanti naḥ śubhrā</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā khe haṃsapaṅktayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.6">
<l><seg type="pāda" n="a">kāle khalu nṛpaḥ prāpto</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdho mahīpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvayor yuddhanikaṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prathamaḥ samarātithiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.7">
<l><seg type="pāda" n="a">ārya tiṣṭhāva sahitāv</seg> <seg type="pāda" n="b">anuprāpte mahīpatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddhārambhaḥ prayoktavyo</seg> <seg type="pāda" n="d">balaṃ tāvad vimṛśyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.8">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā tataḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svasthaḥ saṃgrāmalālasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃdham abhiprepsuś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakāra baladarśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.9">
<l><seg type="pāda" n="a">vīkṣamāṇaś ca tān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛpān yaduvaro 'vyayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ātmānam ātmanā vākyam</seg> <seg type="pāda" n="d">uvāca hṛdi mantravit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.10">
<l><seg type="pāda" n="a">ime te pṛthivīpālāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthive vartmani sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ye vināśam iheṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">śāstradṛṣṭena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.11">
<l><seg type="pāda" n="a">prokṣitāḥ khalv ime manye</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛtyunā nṛpapuṃgavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svargagāni tathā hy eṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vapūṃṣi pracakāśire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sthāne bhārapariśrāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudheyaṃ divaṃ gatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣāṃ nṛpatimukhyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">balaughair abhipīḍitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bhūmir nirantarā ceyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">balarāṣṭrābhisaṃvṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.13">
<l><seg type="pāda" n="a">svalpena khalu kālena</seg> <seg type="pāda" n="b">viviktaṃ pṛthivītalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyati narendraughaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śataśo vinipātitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3(second time) G1.3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.13x903" n="*HV_81.13*903"><seg type="pāda" n="a">evaṃ cintayatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ |</seg> </l>

<note>k: M1.2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.13x904-1" n="*HV_81.13*904:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ saṃcintya bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhāya kṛtaniścayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.13x904-2" n="*HV_81.13*904:2"><seg type="pāda" n="a">saṃkarṣaṇena sahitas</seg> <seg type="pāda" n="b">tasthau girir ivācalaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.14">
<l><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhas tataḥ kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhuḥ sarvamahīkṣitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">narādhipasahasraughair</seg> <seg type="pāda" n="d">anuyāto mahādyutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vyāyatodagraturagaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sayantraiḥ susamāhitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathaiḥ sāṃgrāmikair yuktair</seg> <seg type="pāda" n="d">asaṅgagatibhiḥ kva cit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.16">
<l><seg type="pāda" n="a">hemakakṣyair mahāghaṇṭair</seg> <seg type="pāda" n="b">vāraṇair vāridopamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahāmātrottamārūḍhaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kalpitai raṇakovidaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.17">
<l><seg type="pāda" n="a">svārūḍhaiḥ sādibhir yuktaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prekṣamāṇaiḥ pravalgitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vājibhir meghasaṃkāśaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">plavadbhir iva pattibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.18">
<l><seg type="pāda" n="a">khaḍgacarmadharodagraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pattibhir valgitāmbaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasrasaṃkhyāsaṃyuktair</seg> <seg type="pāda" n="d">utpatadbhir ivoragaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.19">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ caturvidhaiḥ sainyaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kampamānair ivāmbudaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛpo 'bhiyāto balavāñ</seg> <seg type="pāda" n="d">jarāsaṃdho dhṛtavrataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sa rathair meghanirghoṣair</seg> <seg type="pāda" n="b">gajaiś ca madaśiñcitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">heṣamāṇaiś ca turagaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣveḍamāṇaiś ca pattibhiḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_81.21">
<l><seg type="pāda" n="a">nādayāno diśaḥ sarvās</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyāḥ puryā vanāni ca</seg> </l>
<note>k: T1.3(second time) G3.5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.21abx905" n="*HV_81.21ab*905"><seg type="pāda" n="a">akṣauhiṇyā ca viṃśatyā</seg> <seg type="pāda" n="b">anuyāto narādhipaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa rājā sāgarākāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sasainyaḥ pratyadṛśyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tad balaṃ pṛthivīśānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛptayodhajanākulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣveḍitāsphoṭitaravaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">meghasainyam ivābabhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.23">
<l><seg type="pāda" n="a">rathaiḥ pavanasaṃpātair</seg> <seg type="pāda" n="b">gajaiś ca jaladopamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">turagaiś ca javopetaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pattibhiḥ khagamair iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.24">
<l><seg type="pāda" n="a">vimiśraṃ sarvato bhāti</seg> <seg type="pāda" n="b">mattadviparathākulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gharmānte sāgaragataṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yathaivābhrabalaṃ tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sabalās te mahīpālā</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parivārya purīṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">niveśāyopacakrire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.26">
<l><seg type="pāda" n="a">babhau tasya niviṣṭasya</seg> <seg type="pāda" n="b">balaśrīḥ śibirasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuklaparyantapūrṇasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā rūpaṃ mahodadheḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.27">
<l><seg type="pāda" n="a">vītarātre tataḥ kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">samuttasthur mahīkṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārohaṇārthaṃ puryās te</seg> <seg type="pāda" n="d">samīyur yuddhalālasāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.28">
<l><seg type="pāda" n="a">samavāyīkṛtāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">yamunām anu te nṛpāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niviṣṭā mantrayāmāsur</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhakālakutūhalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.29">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ sutumulaḥ śabdaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śuśruve pṛthivīkṣitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugānte bhidyamānānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sāgarāṇāṃ yathā svanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.30">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ sakañcukoṣṇīṣāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthavirā vetrapāṇayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cerur mā śabda ity evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bruvanto rājaśasanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya rūpaṃ balasyāsīn</seg> <seg type="pāda" n="b">niḥśabdastimitasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">līnamīnagrahasyeva</seg> <seg type="pāda" n="d">niḥśabdasya mahodadheḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.32">
<l><seg type="pāda" n="a">niḥśabdastimite tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">yogād iva mahārṇave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃdho bṛhad vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bṛhaspatir ivādade</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.33">
<l><seg type="pāda" n="a">śīghraṃ samabhivartantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balāni pṛthivīkṣitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvato nagarī ceyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">janaughaiḥ parivāryatām</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_81.34">
<l><seg type="pāda" n="a">aśmayantrāṇi yujyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣepaṇīyāś ca mudgarāḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V1.2 B Ds D4-6 T1 G3 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.34abx906" n="*HV_81.34ab*906"><seg type="pāda" n="a">kāryā bhūmiḥ samā sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">jalaughaiś ca pariplutā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūrdhvaṃ cāpāni vāhyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāsā vai tomarās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.35">
<l><seg type="pāda" n="a">dāryatāṃ caiva ṭaṅkaughaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">khanitraiś ca purī drutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛpaś ca yuddhamārgajñā</seg> <seg type="pāda" n="d">vinyasyantām adūrataḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_81.36">
<l><seg type="pāda" n="a">adyaprabhṛti sainyair me</seg> <seg type="pāda" n="b">purīrodhaḥ pravartyatām</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T1.2.3(first time).4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.36abx907-1" n="*HV_81.36ab*907:1"><seg type="pāda" n="a">yāvad etau raṇe gopau</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasutāv ubhau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.36abx907-2" n="*HV_81.36ab*907:2"><seg type="pāda" n="a">saṃkarṣaṇaṃ ca kṛṣṇaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ghātayāmi śitaiḥ śaraiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākāśam api bāṇaughair</seg> <seg type="pāda" n="d">niḥsaṃpātaṃ yathā bhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.37">
<l><seg type="pāda" n="a">mayānuśiṣṭās tiṣṭhantu</seg> <seg type="pāda" n="b">purībhūmiṣu pārthivāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣu teṣv avakāśeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">śīghram āruhyatāṃ purī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.38">
<l><seg type="pāda" n="a">madraḥ kaliṅgādhipatiś</seg> <seg type="pāda" n="b">cekitānaḥ sabāhlikaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaśmīrarājo gonardaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">karūṣādhipatis tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.39">
<l><seg type="pāda" n="a">drumaḥ kiṃpuruṣaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">pārvatīyaṣ ca dāmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nagaryāḥ paścimaṃ dvāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣipram ārohayantv iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.40">
<l><seg type="pāda" n="a">pauravo veṇudāriś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vaidarbhaḥ somakas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rukmī ca bhojādhipatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sūryākṣaś caiva mālavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.40x908" n="*HV_81.40*908"><seg type="pāda" n="a">pāñcālānām adhipatir</seg> <seg type="pāda" n="b">drupadānāṃ mahābalaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_81.41">
<l><seg type="pāda" n="a">vindānuvindāv āvantyau</seg> <seg type="pāda" n="b">dantavaktraś ca vīryavān</seg> </l>
<note>k: D1.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.41abx909" n="*HV_81.41ab*909"><seg type="pāda" n="a">dakṣiṇaṃ nagaradvāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śīghram ārodhayantv iti |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">chāgaliḥ purumitraś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">virāṭaś ca mahīpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.42">
<l><seg type="pāda" n="a">kauśāmbyo mālavaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">śatadhanvā vidūrathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūriśravās trigartaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇaḥ pañcanadas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.43">
<l><seg type="pāda" n="a">uttaraṃ nagaradvāram</seg> <seg type="pāda" n="b">ete durgasahā nṛpāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārohantāṃ vimardantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vajrapratimagauravāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.44">
<l><seg type="pāda" n="a">ulūkaḥ kaitaveyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vīraś cāṃśumataḥ sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekalavyo bṛhatkṣatraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣatradharmā jayadrathaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.45">
<l><seg type="pāda" n="a">uttamaujāś ca śalyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kauravāḥ kaikayās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaidiśo vāmadevaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sāketaś ca sinīpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.46">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvaṃ nagaranirvyūham</seg> <seg type="pāda" n="b">eteṣv āyattam astu vaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvarayanto 'bhidhāvantu</seg> <seg type="pāda" n="d">vātā iva balāhakān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.47">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ ca daradaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">cedirājaś ca saṃgatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dakṣiṇaṃ nagaradvāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pālayiṣyāma daṃśitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.48">
<l><seg type="pāda" n="a">evam eṣā purī kṣipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samantād veṣṭitā balaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vajrāvapātapratimaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpnotu tumulaṃ bhayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.49">
<l><seg type="pāda" n="a">gadino ye gadābhis te</seg> <seg type="pāda" n="b">parighaiḥ parighāyudhāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apare vividhaiḥ śastrair</seg> <seg type="pāda" n="d">dārayantu purīm imām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.50">
<l><seg type="pāda" n="a">adyaiva tu nagary eṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣamoccayasaṃkaṭā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāryā bhūmisamā sarvā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavadbhir vasudhādhipaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3(second time) G3.5 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.50x910" n="*HV_81.50*910"><seg type="pāda" n="a">evam uktvā jarāsaṃdhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakratulyaparākramaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.51">
<l><seg type="pāda" n="a">caturaṅgabalaṃ vyūhya</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdho vyavasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">athābhyayād yadūn kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saha sarvair narādhipaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pratijagmur daśārhās taṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.51x911-1" n="*HV_81.51*911:1"><seg type="pāda" n="a">tāv āgatau tadā dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavau sainyam agragau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.51x911-2" n="*HV_81.51*911:2"><seg type="pāda" n="a">ruṣāha māgadho vīkṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">he kṛṣṇa puruṣādhama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.51x911-3" n="*HV_81.51*911:3"><seg type="pāda" n="a">na tvayā yoddhum icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">bālakeneti lajjayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.51x911-4" n="*HV_81.51*911:4"><seg type="pāda" n="a">tava rāma yada śraddhā</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhe sthairyaṃ samudvaha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.51x911-5" n="*HV_81.51*911:5"><seg type="pāda" n="a">hato vā maccharaiś channa</seg> <seg type="pāda" n="b">dehaḥ svar yāhi māṃ jahi ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="śrī bhagavān uvāca"/>

<l xml:id="xHV_81.51x911-6" n="*HV_81.51*911:6"><seg type="pāda" n="a">na vai śūrā vikatthante</seg> <seg type="pāda" n="b">darśayanty eva pauruṣam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.51x911-7" n="*HV_81.51*911:7"><seg type="pāda" n="a">na gṛhṇīmo vaco rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">nāturasya mumūrṣataḥ |</seg> </l>
<note>k: cf. Bhāgavata P., 10.50.17c-20d. :k</note>
<lg xml:id="HV_81.52">
<l><seg type="pāda" n="a">tad yuddham abhavad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ devāsuropamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alpānāṃ bahubhiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vyatiṣaktarathadvipam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2.3(second time) G1.3.5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.52x912-1" n="*HV_81.52*912:1"><seg type="pāda" n="a">ugrasenaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevahalāyudhau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.52x912-2" n="*HV_81.52*912:2"><seg type="pāda" n="a">rathasthāv abhivartetāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhāya raṇakovidau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.53">
<l><seg type="pāda" n="a">nagarān niḥsṛtau dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasutāv ubau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣubdhaṃ naravarānīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">trastasaṃmūḍhavāhanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.54">
<l><seg type="pāda" n="a">rathasthau daṃśitau caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">ceratus tatra yādavau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">makarāv iva saṃrabdhau</seg> <seg type="pāda" n="d">samudrakṣobhaṇāv ubhau</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_81.55">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyāṃ mṛdhe prayuktābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavābhyāṃ matir babhau</seg> </l>
<note>k: For 55ab K1.3.4 Ñ2.3 V B D T2.3(first time).4 G1.2.5 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.55abx913" n="*HV_81.55ab*913"><seg type="pāda" n="a">tayoḥ prayudhyatoḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">matir āsīd dhṛtātmanoḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyudhānāṃ purāṇānām</seg> <seg type="pāda" n="d">ādāne kṛtalakṣaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.56">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ khān nipatanti sma</seg> <seg type="pāda" n="b">dīptāny āhavasaṃplave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lelihānāni divyāni</seg> <seg type="pāda" n="d">mahānti sudṛḍhāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.57">
<l><seg type="pāda" n="a">kravyādair anuyātāni</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrtimanti bṛhanti ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tṛṣitāny āhave bhoktuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nṛpamāṃsāni vai bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.58">
<l><seg type="pāda" n="a">divyasragdāmadhārīṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">trāsayanti nabhaścarān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabhayā bhāsamānāni</seg> <seg type="pāda" n="d">daṃśitāni diśo daśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.59">
<l><seg type="pāda" n="a">halaṃ saṃvartakaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">saunandaṃ musalaṃ tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanuṣāṃ pravaraṃ śārṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gadā kaumodakī ca ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.60">
<l><seg type="pāda" n="a">catvāry etāni tejāṃsi</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇupraharaṇāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tābhyāṃ samavatīrṇāni</seg> <seg type="pāda" n="d">yādavābhyāṃ mahāraṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.61">
<l><seg type="pāda" n="a">jagrāha prathamaṃ rāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">lalāmapratimaṃ halam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ sarpam iva sarpantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">divyamālākulaṃ mṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.62">
<l><seg type="pāda" n="a">saunandaṃ ca tataḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">nirānandakaraṃ dviṣām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">savyena sātvatāṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="d">jagrāha musalottamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.63">
<l><seg type="pāda" n="a">darśanīyaṃ ca lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanur jaladanisvanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāmnā śārṅgam iti khyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṇur jagrāha vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.64">
<l><seg type="pāda" n="a">devair nigaditārthasya</seg> <seg type="pāda" n="b">gadā tasyāpare kare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣaktā kumudākṣasya</seg> <seg type="pāda" n="d">nāmnā kaumodakīti sā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.65">
<l><seg type="pāda" n="a">tau sapraharaṇau vīrau</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣād viṣṇos tanūpamau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samare rāmagovindau</seg> <seg type="pāda" n="d">ripūṃs tān pratyayudhyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.66">
<l><seg type="pāda" n="a">sāyudhapragrahau vīrau</seg> <seg type="pāda" n="b">tāv anyonyamayāv ubhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvajānujasaṃjñau tau</seg> <seg type="pāda" n="d">rāmagovindalakṣaṇau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dviṣatsu pratikurvāṇau</seg> <seg type="pāda" n="f">parākrāntau yatheśvarau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ñ1) T1.2.3(first time).4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.66x914" n="*HV_81.66*914"><seg type="pāda" n="a">viceratur yathā devau</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasutāv ubhau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.67">
<l><seg type="pāda" n="a">halam udyamya rāmas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpendram iva kopitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cacāra samare vīro</seg> <seg type="pāda" n="d">dviṣatām antako yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.68">
<l><seg type="pāda" n="a">vikarṣan rathayūthāni</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyāṇāṃ mahātmanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakāra roṣaṃ saphalaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nāgeṣu ca hayeṣu ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.69">
<l><seg type="pāda" n="a">kuñjarāṃl lāṅgalakṣiptān</seg> <seg type="pāda" n="b">musalākṣepatāḍitān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāmo virājan samare</seg> <seg type="pāda" n="d">nirmamantha yathācalān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.70">
<l><seg type="pāda" n="a">te vidhyamānā rāmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">samare kṣatriyarṣabhāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃdhāntikaṃ vīrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">samarārtāḥ prajagmire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.71">
<l><seg type="pāda" n="a">tān uvāca jarāsaṃdhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatradharme vyavasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhig etāṃ kṣatravṛttiṃ vaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">samare kātarātmanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.72">
<l><seg type="pāda" n="a">parāvṛttasya samare</seg> <seg type="pāda" n="b">virathasya palāyataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhrūṇahatyām ivāsahyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pravadanti manīṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_81.73">
<l><seg type="pāda" n="a">bhītāḥ kasmān nivartadhvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhig etāṃ kṣatravṛttitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣipraṃ samabhivartadhvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mama vākyena coditāḥ</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1Ñ1 D1) T1.2.3(first time).4 G1.2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.73cdx915" n="*HV_81.73cd*915"><seg type="pāda" n="a">atha vā tiṣṭhata rathaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prekṣakāḥ samavasthitāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">yāvad etau raṇe gopau</seg> <seg type="pāda" n="f">preṣayāmi yamakṣayam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.73x916" n="*HV_81.73*916"><seg type="pāda" n="a">sthito 'smi yuddhe saṃrabdhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyā vijayāya hi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.74">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te kṣatriyāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhena coditāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sṛjantaḥ śarajālāni</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛṣṭā yoddhuṃ vyavasthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.75">
<l><seg type="pāda" n="a">te hayaiḥ kāñcanāpīḍai</seg> <seg type="pāda" n="b">rathaiś cāmbudanādibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāgaiś cāmbhodasaṃkāśair</seg> <seg type="pāda" n="d">mahāmātrapracoditaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.76">
<l><seg type="pāda" n="a">satanutrāḥ sanistriṃśāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sapatākāyudhadhvajāh.</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svāropitadhanuṣmantaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sutūṇīrāḥ satomarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.77">
<l><seg type="pāda" n="a">sacchatrotsedhinaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">cārucāmaravījitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">raṇe te 'bhigatā rejuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">syandanasthā mahīkṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.78">
<l><seg type="pāda" n="a">te yuddharāgā rathino</seg> <seg type="pāda" n="b">vyagāhanta yudhāṃ varāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gadābhiś caiva gurvībhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V B Dn Ds D2-5 T3(first time).4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.78x917" n="*HV_81.78*917"><seg type="pāda" n="a">etasminn antare tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">devānāṃ nandivardhanaḥ |</seg> </l>

<note>k: D6 T1.2.3(second time) G1.3.5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.78x918-1" n="*HV_81.78*918:1"><seg type="pāda" n="a">etasminn antare rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.78x918-2" n="*HV_81.78*918:2"><seg type="pāda" n="a">dadhmau śaṅkhaṃ mahānādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">diśaḥ sarvā vinādayan ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.78x918-3" n="*HV_81.78*918:3"><seg type="pāda" n="a">tac chrutvā devadevo 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">pāñcajanyam anuttamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.78x918-4" n="*HV_81.78*918:4"><seg type="pāda" n="a">yasya nādena vitrastā</seg> <seg type="pāda" n="b">divisthāḥ sarvadevatāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.78x918-5" n="*HV_81.78*918:5"><seg type="pāda" n="a">kim u sainyāni sarvāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vitrastānīti kā kathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.79">
<l><seg type="pāda" n="a">suparṇadhajam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇas tu ratham uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadābhyayāj jarāsaṃdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śarair vivyādha cāṣṭabhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.3(second time) G1.3.5 M ins., T2 cont. after *918, G4 ins. after 79ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.79x919-1" n="*HV_81.79*919:1"><seg type="pāda" n="a">so 'pi vidhvāṣṭabhir viṣṇum</seg> <seg type="pāda" n="b">ugrasenaṃ dadarśa ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-2" n="*HV_81.79*919:2"><seg type="pāda" n="a">pārśvasthaṃ ca harer āha</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu rājan vaco mama ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-3" n="*HV_81.79*919:3"><seg type="pāda" n="a">tvaṃ kim āsīn nṛpo rānan</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇīnāṃ sāṃprataṃ vada |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-4" n="*HV_81.79*919:4"><seg type="pāda" n="a">ajñānām agraṇīḥ sa tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ko 'nyas tvatsadṛśo bhuvi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-5" n="*HV_81.79*919:5"><seg type="pāda" n="a">yat tu dattaṃ kilānena</seg> <seg type="pāda" n="b">piṇḍam ātmajaghātinā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-6" n="*HV_81.79*919:6"><seg type="pāda" n="a">tad bhuṅkte tad bhavān nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vadāndha kim ataḥ param ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-7" n="*HV_81.79*919:7"><seg type="pāda" n="a">hatvā cāyaṃ sutaṃ śauris</seg> <seg type="pāda" n="b">tava rājaka nirdayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-8" n="*HV_81.79*919:8"><seg type="pāda" n="a">tvām eva rājye saṃsthāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">sāṃprataṃ yuddhalālasaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-9" n="*HV_81.79*919:9"><seg type="pāda" n="a">tasya bhṛtyatvam āyāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">rājaśabdaṃ samudvahan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-10" n="*HV_81.79*919:10"><seg type="pāda" n="a">kevalaṃ vayasā vṛddho</seg> <seg type="pāda" n="b">na tu jñānena rājaka ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-11" n="*HV_81.79*919:11"><seg type="pāda" n="a">nirlajja bhogasaṃsakta</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣudrajanto nṛpādhama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-12" n="*HV_81.79*919:12"><seg type="pāda" n="a">ito yāhi vṛthāvṛddha</seg> <seg type="pāda" n="b">tvāṃ draṣṭuṃ nāham utsahe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-13" n="*HV_81.79*919:13"><seg type="pāda" n="a">atha yuddhaṃ samālipsuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣaṇaṃ tiṣṭha mamāgrataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-14" n="*HV_81.79*919:14"><seg type="pāda" n="a">haniṣye tvāṃ hi sabalaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahariṃ sabalaṃ tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-15" n="*HV_81.79*919:15"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā dhanur ādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasthau tatpuratas tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-16" n="*HV_81.79*919:16"><seg type="pāda" n="a">tac chrutva roṣatāmrākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">babhāṣe māgadhaṃ hariḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-17" n="*HV_81.79*919:17"><seg type="pāda" n="a">antardhānaṃ gatas tasmād</seg> <seg type="pāda" n="b">gomantāt parvatottamāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-18" n="*HV_81.79*919:18"><seg type="pāda" n="a">tvam idānīṃ samāyāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">balaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-19" n="*HV_81.79*919:19"><seg type="pāda" n="a">sthito 'smi yuddhasaṃrabdhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyāṇāṃ kṣayāvahaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-20" n="*HV_81.79*919:20"><seg type="pāda" n="a">sa evāsmi śiśū rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavān api sa eva hi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-21" n="*HV_81.79*919:21"><seg type="pāda" n="a">naitad yuktaṃ vṛthā rājann</seg> <seg type="pāda" n="b">ugrasenaṃ prabhāṣitum |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-22" n="*HV_81.79*919:22"><seg type="pāda" n="a">mām eva vada rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">śatrur asmi tava prabho |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-23" n="*HV_81.79*919:23"><seg type="pāda" n="a">drakṣyase yat kṛtaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā sāṃpratam īdṛśam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-24" n="*HV_81.79*919:24"><seg type="pāda" n="a">atha kiṃ bahunoktena</seg> <seg type="pāda" n="b">śiraś chetsyāmi te nṛpa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-25" n="*HV_81.79*919:25"><seg type="pāda" n="a">na karoṣi yadi tvaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">rājendrādya palāyanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.79x919-26" n="*HV_81.79*919:26"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā pañcaviṃśatyā</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛpaṃ vivyādha keśavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.80">
<l><seg type="pāda" n="a">sārathiṃ cāsya vivyādha</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghāna turagāṃś cājau</seg> <seg type="pāda" n="d">yatamānasya vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T2 G1.4.5 ins., D6 T1 G3 M after 80ab, T3(second time) after second occurrence of 80ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.80x920-1" n="*HV_81.80*920:1"><seg type="pāda" n="a">dhanuś ciccheda rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhasya keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.80x920-2" n="*HV_81.80*920:2"><seg type="pāda" n="a">dhvajaṃ cāsya praciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">sārathiṃ ca jaghāna ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.80x920-3" n="*HV_81.80*920:3"><seg type="pāda" n="a">rathaṃ cāsya praciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvakṣatrasya paśyataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.80x920-4" n="*HV_81.80*920:4"><seg type="pāda" n="a">viratho vidhanuṣkaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tasthau bhūtalam āsthitaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.81">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ kṛcchragatam ājñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">citraseno mahārathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">senānīḥ kauśikaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ vivyādhatuḥ śaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.82">
<l><seg type="pāda" n="a">tribhir vivyādha saṃsaktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">baladevaṃ ca kauśikaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baladevo dhanuś cāsya</seg> <seg type="pāda" n="d">bhallenājau dvidhākarot</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">javenābhyardayac cāpi</seg> <seg type="pāda" n="f">tān arīñ śaravṛṣṭibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ñ1) T3(first time) G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.82x921" n="*HV_81.82*921"><seg type="pāda" n="a">bahubhir bahudhā vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samantāt svarṇabhūṣaṇaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.83">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ citrasenaḥ saṃrabdho</seg> <seg type="pāda" n="b">vivyādha navabhiḥ śaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kauśikaḥ pañcabhiś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">jarāsaṃdhaś ca saptabhiḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_81.84">
<l><seg type="pāda" n="a">tribhis tribhiś ca nārācais</seg> <seg type="pāda" n="b">tān bibheda janārdanaḥ</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2.3(second time) G1.4.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-1" n="*HV_81.84ab*922:1"><seg type="pāda" n="a">dhanur anyat samādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">magadhendro mahīpatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-2" n="*HV_81.84ab*922:2"><seg type="pāda" n="a">ugrasenaṃ samājaghne</seg> <seg type="pāda" n="b">śareṇa niśitena ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-3" n="*HV_81.84ab*922:3"><seg type="pāda" n="a">sa śaro 'tha mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaṃ sa vyacūcudat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-4" n="*HV_81.84ab*922:4"><seg type="pāda" n="a">pitā kaṃsasya rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">śarair vivyādha saptabhiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-5" n="*HV_81.84ab*922:5"><seg type="pāda" n="a">saptatyā ca jarāsaṃdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">punaś ca navabhiḥ śaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-6" n="*HV_81.84ab*922:6"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhaḥ samājaghne</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaṃ yadunandanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-7" n="*HV_81.84ab*922:7"><seg type="pāda" n="a">śarair daśasahasraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mādhavasya hi paśyataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-8" n="*HV_81.84ab*922:8"><seg type="pāda" n="a">ugraseno dhanuṣpāṇir</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanuś cāsya dvidhākarot ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-9" n="*HV_81.84ab*922:9"><seg type="pāda" n="a">punar ādāya cāpaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-10" n="*HV_81.84ab*922:10"><seg type="pāda" n="a">ugrasenaṃ viṃśatibhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaraiḥ suniśitair api ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-11" n="*HV_81.84ab*922:11"><seg type="pāda" n="a">vivyādha rājarājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">baladevasya paśyataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-12" n="*HV_81.84ab*922:12"><seg type="pāda" n="a">dhanuś cāsya dvidhā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">muṣṭideśe tathākarot ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-13" n="*HV_81.84ab*922:13"><seg type="pāda" n="a">ādāya niśitaṃ bāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-14" n="*HV_81.84ab*922:14"><seg type="pāda" n="a">vivyādha rājan rājendro</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaṃ hṛdaye prabhuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-15" n="*HV_81.84ab*922:15"><seg type="pāda" n="a">aśvāṃś caiva praciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">śareṇa nataparvaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-16" n="*HV_81.84ab*922:16"><seg type="pāda" n="a">rathaṃ cāsya dvidhā cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">dhvajaṃ ca prādunon nṛpaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-17" n="*HV_81.84ab*922:17"><seg type="pāda" n="a">rathāc caiva pradudrāva</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇīnāṃ nṛpasattamaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-18" n="*HV_81.84ab*922:18"><seg type="pāda" n="a">kauśikaś citrasenaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdho mahīpatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.84abx922-19" n="*HV_81.84ab*922:19"><seg type="pāda" n="a">janārdanaṃ mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">samājaghnus tribhis tribhiḥ |</seg> </l>
<note>k: After line 17, T1.3 M2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.84abx922A" n="*HV_81.84ab*922A"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhaḥ śarair bhagno</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevasya paśyataḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pañcabhiḥ pañcabhiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">baladevaḥ śitaiḥ śaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.85">
<l><seg type="pāda" n="a">ratheṣāṃ cāpi ciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">citrasenasya vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baladevo dhanuś cājau</seg> <seg type="pāda" n="d">bhallenāsya dvidhākarot</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.86">
<l><seg type="pāda" n="a">sa cchinnadhanvā viratho</seg> <seg type="pāda" n="b">gadām ādāya vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhyadravat susaṃkruddho</seg> <seg type="pāda" n="d">jighāṃsur musalāyudham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.87">
<l><seg type="pāda" n="a">sisṛkṣatas tu nārācāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">citrasenavadhaiṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanuś ciccheda rāmasya</seg> <seg type="pāda" n="d">jarāsaṃdho mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">gadayā ca jaghānāśvān</seg> <seg type="pāda" n="f">kopāt sa magadheśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.3 Ñ2.3 V B Dn Ds D1-4.8 T2.3(second time).4 G1.2.4.5 ins., K1 after 88, K4 D5 after 87cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.87x923" n="*HV_81.87*923"><seg type="pāda" n="a">rāmaṃ cābhyadravad vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdho mahābalaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.88">
<l><seg type="pāda" n="a">ādāya musalaṃ rāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdham upādravat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tayos tu yuddham abhavat</seg> <seg type="pāda" n="d">parasparavadhaiṣiṇoḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2-4 Ñ2.3 V B D T2.3(first time).4 G1.2.4.5 ins., K1 cont. after *923: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.88x924-1" n="*HV_81.88*924:1"><seg type="pāda" n="a">citrasenas tu saṃsaktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā rāmeṇa māgadham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.88x924-2" n="*HV_81.88*924:2"><seg type="pāda" n="a">ratham anyaṃ samāruhya</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdham avārayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.88x924-3" n="*HV_81.88*924:3"><seg type="pāda" n="a">tato balena mahatā</seg> <seg type="pāda" n="b">gajānīkena cāpy atha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.88x924-4" n="*HV_81.88*924:4"><seg type="pāda" n="a">ubhayor antare tābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃkulaṃ samapadyata |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.89">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sainyena mahatā</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdho 'bhisaṃvṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāmakṛṣṇāgragān bhojān</seg> <seg type="pāda" n="d">āsasāda mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.90">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prakṣubhitasyeva</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgarasya mahāsvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prādur babhūva tumulaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">senayor ubhayos tayoḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.91">
<l><seg type="pāda" n="a">veṇubherīmṛdaṅgānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhānāṃ ca sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ubhayoḥ senayo rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">prādur āsīn mahāsvanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.92">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭais</seg> <seg type="pāda" n="b">tumulaḥ sarvato 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpapāta rajaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">khuranemisamuddhatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.93">
<l><seg type="pāda" n="a">samudyatamahāśastrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pragṛhītaśarāsanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyonyam abhigarjantaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śūrās tatrāvatasthire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.94">
<l><seg type="pāda" n="a">rathinaḥ sādinaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">pattayaś ca sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gajāś cātibalās tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃnipetur abhītavat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.94x925" n="*HV_81.94*925"><seg type="pāda" n="a">tatas teṣāṃ mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛpāṇāṃ jayakāṅkṣiṇām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_81.95">
<l><seg type="pāda" n="a">sa saṃprahāras tumulas</seg> <seg type="pāda" n="b">tyaktvā prāṇān avartata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛṣṇībhiḥ saha yodhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jarāsaṃdhasya dāruṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.96">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śinir anādhṛṣṭir</seg> <seg type="pāda" n="b">babhrur vipṛthur āhukaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baladevaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">sainyasyārdhena daṃśitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.97">
<l><seg type="pāda" n="a">dakṣiṇaṃ pakṣam āseduḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatrusainyasya bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pālitaṃ cedirājena</seg> <seg type="pāda" n="d">jarāsaṃdhena cābhibho</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.98">
<l><seg type="pāda" n="a">udīcyaiś ca mahāvīryaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śalyasālvādibhir nṛpaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sṛjantaḥ śaravarṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">samabhityaktajīvitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.99">
<l><seg type="pāda" n="a">āgāvahaḥ pṛthuḥ kahvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatadyumno vidūrathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hṛṣīkeśaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">sainyasyārdhena daṃśitāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_81.100">
<l><seg type="pāda" n="a">bhīṣmakeṇābhiguptasya</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇā ca mahātmanā</seg> </l>
<note>k: Ś1 K1-3 Ñ2.3 B Dn Ds D2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.100abx926" n="*HV_81.100ab*926"><seg type="pāda" n="a">devakenāpi rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā madreśvareṇa ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prācyaiś ca dākṣiṇātyaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">guptavīryabalānvitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.101">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ yuddhaṃ samabhavat</seg> <seg type="pāda" n="b">samabhityaktajīvitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaktyṛṣṭiprāsabāṇaughān</seg> <seg type="pāda" n="d">sṛjatāṃ tumulaṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.102">
<l><seg type="pāda" n="a">sātyakiś citrakaḥ śyāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">yuyudhānaś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājādhidevo mṛduraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śvaphalkaś ca mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_81.103">
<l><seg type="pāda" n="a">satrājic ca prasenaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">balena mahatā vṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyūhasya pakṣaṃ te savyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratīyur dviṣatāṃ mṛdhe</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_81.104">
<l><seg type="pāda" n="a">vyūhasyārdhaṃ samāsedur</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛdureṇābhirakṣitam</seg> </l>
<note>k: T1.3(second time) G3 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.104abx927-1" n="*HV_81.104ab*927:1"><seg type="pāda" n="a">tatra yuddhaṃ samabhavan</seg> <seg type="pāda" n="b">mahad devāsuropamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.104abx927-2" n="*HV_81.104ab*927:2"><seg type="pāda" n="a">alpānāṃ bahubhiḥ sardhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevavyapāśrayāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.104abx927-3" n="*HV_81.104ab*927:3"><seg type="pāda" n="a">evaṃ yuddham abhūt teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śūrāṇāṃ harṣavardhanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_81.104abx927-4" n="*HV_81.104ab*927:4"><seg type="pāda" n="a">bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yamarāṣṭravivardhanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājabhiś cāpi bahubhir</seg> <seg type="pāda" n="d">veṇudārimukhaiḥ saha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 M1-3 om. 104cd :k</note>
<note>k: Ñ3 V1.2 B2.3 Cal. ed. ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_81.104x928" n="*HV_81.104*928"><seg type="pāda" n="a">pratīcyaiś ca balodagrair</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārtarāṣṭraiś ca pālitam |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 82, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 21st December 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_82.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tato yuddhāni vṛṣṇīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūva sumahānty atha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māgadhasya mahāmātyair</seg> <seg type="pāda" n="d">nṛpaiś caivānuyāyibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3(second time) G3.5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.1x929" n="*HV_82.1*929"><seg type="pāda" n="a">dvaṃdvayuddhaṃ samabhavat</seg> <seg type="pāda" n="b">senayor ubhayos tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.2">
<l><seg type="pāda" n="a">rukmiṇā vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīṣmakasyāhukena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krāthasya vasudevena</seg> <seg type="pāda" n="d">kauśikasya ca babhruṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">gadena cedirājasya</seg> <seg type="pāda" n="f">dantavaktrasya śaṃbhunā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2.3(second time) G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.2x930-1" n="*HV_82.2*930:1"><seg type="pāda" n="a">vindānuvindāv āvantyau</seg> <seg type="pāda" n="b">yuyudhānena saṃgatau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.2x930-2" n="*HV_82.2*930:2"><seg type="pāda" n="a">ekalavyo mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">pradyumnenātha saṃgataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tathānyair vṛṣṇivīrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛpāṇāṃ ca mahātmanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddham āsīd dhi sainyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sainikair bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K3 Ñ1) T1.2.3(first time).4 G M4 ins., T3(second time) ins. after 3ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.3x931" n="*HV_82.3*931"><seg type="pāda" n="a">ahāni pañca caikaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaṭ saptāṣṭau ca dāruṇam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.4">
<l><seg type="pāda" n="a">gajair gajā hayair aśvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">padātāś ca padātibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathā rathair vimiśraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yodhā yuyudhire nṛpa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.5">
<l><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhasya rajñas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmeṇāsīt samāgamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahendrasyeva vṛtreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">dāruṇo lomaharṣaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: after 5, T1.3 G3.5 M ins. a passage given in App.I (No.17) :k</note>
<note>k: Ś1 K Ñ V B Dn Ds D1-4 T4 G1.2 ins., D5 ins. after 4: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.5x932-1" n="*HV_82.5*932:1"><seg type="pāda" n="a">avekṣya rukmiṇīṃ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇaṃ na vyapothayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.5x932-2" n="*HV_82.5*932:2"><seg type="pāda" n="a">jvalanārkāṃśusaṃkāśān</seg> <seg type="pāda" n="b">āśīviṣaviṣopamān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.5x932-3" n="*HV_82.5*932:3"><seg type="pāda" n="a">vārayām āsa kṛṣṇo vai</seg> <seg type="pāda" n="b">śarāṃs tasya tu śikṣayā |</seg> </l>
<note>k: D6 T2 G1.4.5 then ins. a passage given in App.I (No.17): :k</note>
<lg xml:id="HV_82.6">
<l><seg type="pāda" n="a">anyeṣāṃ sumahān āsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">balaughānāṃ parikṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ubhayoḥ senayo rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">māṃsaśoṇitakardamaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_82.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kabandhāni samuttasthuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">subahūni samantataḥ</seg> </l>
<note>k: T3(second time) G3.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.7abx933" n="*HV_82.7ab*933"><seg type="pāda" n="a">piśācā rākṣasāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">māṃsaśoṇitalālasāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmin vimarde yodhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃkhyāvyaktir na vidyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.8">
<l><seg type="pāda" n="a">rathī rāmo jarāsaṃdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śarair āśīviṣopamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvṛnvann abhyayād vīras</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ ca rājā sa māgadhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T2.3(first time).4 G1.2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.8x934-1" n="*HV_82.8*934:1"><seg type="pāda" n="a">abhyavartata vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">syandanenāśugāminā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.8x934-2" n="*HV_82.8*934:2"><seg type="pāda" n="a">anyonyaṃ vividhair astrair</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhvā vidhvā vinedatuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tau kṣīnaśastrau virathau</seg> <seg type="pāda" n="b">hatāśvau hatasārathī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gade gṛhītvā vikrāntāv</seg> <seg type="pāda" n="d">anyonyam abhidhāvatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.10">
<l><seg type="pāda" n="a">kampayantau bhuvaṃ vīrau</seg> <seg type="pāda" n="b">tāv udyatamahāgadau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadṛśāte mahātmānau</seg> <seg type="pāda" n="d">girī saśikharāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.11">
<l><seg type="pāda" n="a">vyupāramanta yuddhāni</seg> <seg type="pāda" n="b">prekṣantau puruṣarṣabhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃrabdhāv abhidhāvantau</seg> <seg type="pāda" n="d">gadāyuddheṣu viśrutau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.12">
<l><seg type="pāda" n="a">ubhau tau paramācāryau</seg> <seg type="pāda" n="b">loke khyātau mahābalau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mattāv iva gajau yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">anyonyam abhidhāvatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tato devāḥ sagandharvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">siddhāś ca paramarṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samantataś cāpsarasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">samājagmuḥ sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.13x935" n="*HV_82.13*935"><seg type="pāda" n="a">pitāmahaś ca bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tad devayakṣagandharva</seg> <seg type="pāda" n="b">maharṣibhir alaṃkṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuśubhe 'bhyadhikaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">divaṃ jyotir gaṇair iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.15">
<l><seg type="pāda" n="a">abhidudrāva rāmaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdho mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">savyaṃ maṇḍalam āvṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">baladevas tu dakṣiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tau prajahrur anyonyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gadāyuddhaviśāradau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dantābhyām iva mātaṅgau</seg> <seg type="pāda" n="d">nādayantau diśo daśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.17">
<l><seg type="pāda" n="a">gadānipāto rāmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śuśruve 'śaninisvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃdhasya caraṇe</seg> <seg type="pāda" n="d">parvatasyeva dīryataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.18">
<l><seg type="pāda" n="a">na sma kampayate rāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhakaracyutā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gadā gadābhṛtāṃ śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vindhyaṃ girim ivācalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.19">
<l><seg type="pāda" n="a">rāmasya tu gadāvegaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vīryāt sa magadheśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sehe dhairyeṇa mahatā</seg> <seg type="pāda" n="d">śikṣayā ca vyapohayat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-5 T3(first time).4 G2 ins., D6 T2 G1.4.5 cont. after 82.19*937: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.19x936-1" n="*HV_82.19*936:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ tau tatra saṃgrāme</seg> <seg type="pāda" n="b">vicarantau mahābalau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x936-2" n="*HV_82.19*936:2"><seg type="pāda" n="a">maṇḍalāni vicitrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">viceratur ariṃdamau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x936-3" n="*HV_82.19*936:3"><seg type="pāda" n="a">vyāyacchantau ciraṃ kālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pariśrāntau ca tasthatuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x936-4" n="*HV_82.19*936:4"><seg type="pāda" n="a">samāśvāsya muhūrtaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">punar anyonyam āhatām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x936-5" n="*HV_82.19*936:5"><seg type="pāda" n="a">evaṃ tau yodhamukhyau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">samaṃ yuyudhatuś ciram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x936-6" n="*HV_82.19*936:6"><seg type="pāda" n="a">na ca tau yuddhavaimukhyam</seg> <seg type="pāda" n="b">ubhāv eva prajagmatuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x936-7" n="*HV_82.19*936:7"><seg type="pāda" n="a">athāpaśyad gadāyuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">viśeṣaṃ tasya vīryavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x936-8" n="*HV_82.19*936:8"><seg type="pāda" n="a">rāmaḥ kruddho gadāṃ tyaktvā</seg> <seg type="pāda" n="b">jagrāha musalottamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x936-9" n="*HV_82.19*936:9"><seg type="pāda" n="a">tam udyataṃ tadā dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">musalaṃ ghoradarśanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x936-10" n="*HV_82.19*936:10"><seg type="pāda" n="a">amoghaṃ baladevena</seg> <seg type="pāda" n="b">kruddhena tu mahāraṇe |</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2.3(second time) G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.19x937-1" n="*HV_82.19*937:1"><seg type="pāda" n="a">kruddho 'tha rāmabhadras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">gadayā taṃ jagāma ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-2" n="*HV_82.19*937:2"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdho 'tha gadayā</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadraṃ samāhanat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-3" n="*HV_82.19*937:3"><seg type="pāda" n="a">prathamas tv atha rāmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">gadāpādaḥ samādade |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-4" n="*HV_82.19*937:4"><seg type="pāda" n="a">dvitīyo magadhendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tṛtīyaṃ tu halāyudhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-5" n="*HV_82.19*937:5"><seg type="pāda" n="a">caturthaṃ tu jarāsaṃdhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcamaṃ tu yadūdvahaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-6" n="*HV_82.19*937:6"><seg type="pāda" n="a">tayoḥ pādaprahāraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">cālayām āsa medinīm ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-7" n="*HV_82.19*937:7"><seg type="pāda" n="a">tato devāḥ sagandharvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣāś ca paramarṣayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-8" n="*HV_82.19*937:8"><seg type="pāda" n="a">bhītāḥ svastīti caivāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ brahmaṇaś ca ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-9" n="*HV_82.19*937:9"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho jarāputras</seg> <seg type="pāda" n="b">tāḍayām āsa vakṣasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-10" n="*HV_82.19*937:10"><seg type="pāda" n="a">śoṇitaṃ codvaman rāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śramaṃ ca samavāpa ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-11" n="*HV_82.19*937:11"><seg type="pāda" n="a">viśramya bhūmau kiṃcit tu</seg> <seg type="pāda" n="b">punar utthāya yādavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-12" n="*HV_82.19*937:12"><seg type="pāda" n="a">āhatya gadayā mūrdhni</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhanādaṃ samānadat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-13" n="*HV_82.19*937:13"><seg type="pāda" n="a">papāta ca mahīṃ vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">gatāsur iva niḥśvasan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-14" n="*HV_82.19*937:14"><seg type="pāda" n="a">hato hato jarāsaṃdha</seg> <seg type="pāda" n="b">ity ūcur yādaveśvarāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-15" n="*HV_82.19*937:15"><seg type="pāda" n="a">saṃjñāṃ ca pratilabhyāśu</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-16" n="*HV_82.19*937:16"><seg type="pāda" n="a">gadayā ca samājaghne</seg> <seg type="pāda" n="b">vakṣasy eva halāyudham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-17" n="*HV_82.19*937:17"><seg type="pāda" n="a">mūrcchāṃ caiva samāpede</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃjñāṃ ca pratilabdhavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-18" n="*HV_82.19*937:18"><seg type="pāda" n="a">tato rudhirarāśis tu</seg> <seg type="pāda" n="b">babhau jalam ivodgataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-19" n="*HV_82.19*937:19"><seg type="pāda" n="a">gadājarjarasarvāṅgau</seg> <seg type="pāda" n="b">rejatuḥ kiṃśukāv iva |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-20" n="*HV_82.19*937:20"><seg type="pāda" n="a">samādīptau tu rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">virathau vidhanurdharau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-21" n="*HV_82.19*937:21"><seg type="pāda" n="a">gadāhatau mahāvīrau</seg> <seg type="pāda" n="b">kevalau yuddharaṅginau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-22" n="*HV_82.19*937:22"><seg type="pāda" n="a">śuśubhāte gadāhastau</seg> <seg type="pāda" n="b">parasparavadhaiṣiṇau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-23" n="*HV_82.19*937:23"><seg type="pāda" n="a">dvāv eva mṛtyū rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgatāv iva śobhitau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-24" n="*HV_82.19*937:24"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho haladharaś</seg> <seg type="pāda" n="b">chettum aicchaj jarāsutam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-25" n="*HV_82.19*937:25"><seg type="pāda" n="a">ūrū ca pothayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">gadayā rājasaṃsadi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-26" n="*HV_82.19*937:26"><seg type="pāda" n="a">ūrvo raktaṃ samāpede</seg> <seg type="pāda" n="b">majjā samabhavat tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.19x937-27" n="*HV_82.19*937:27"><seg type="pāda" n="a">tato halī jarāsaṃdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śiraś chettum udaikṣata |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_82.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'ntarikṣe vāg āsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">susvarā lokasākṣiṇī</seg> </l>
<note>k: Ś1 K2 Ñ2.3 V1.2 B Dn Ds D2.5.6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.20abx938" n="*HV_82.20ab*938"><seg type="pāda" n="a">uvāca baladevaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samudyatahalāyudham |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na tvayā rāma vadhyo 'yam</seg> <seg type="pāda" n="d">alaṃ khedena mādhava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.21">
<l><seg type="pāda" n="a">vihito 'sya mayā mṛtyus</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmāt sādhu vyupārama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acireṇaiva kālena</seg> <seg type="pāda" n="d">prāṇāṃs tyakṣyati māgadhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.22">
<l><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhas tu tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vimanāḥ samapadyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na prajahre tatas tasmai</seg> <seg type="pāda" n="d">punar eva halāyudhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tau vyupāramatāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">vṛṣṇayas te ca pārthivāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.23">
<l><seg type="pāda" n="a">prasaktam abhavad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣām eva mahātmanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīrghakālaṃ mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">nighnatām itaretarām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3(second time) G3 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.23x939-1" n="*HV_82.23*939:1"><seg type="pāda" n="a">te sarve nirjitā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇena ripughātinā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.23x939-2" n="*HV_82.23*939:2"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhena sahitā</seg> <seg type="pāda" n="b">viprajagmur yathāgatam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.24">
<l><seg type="pāda" n="a">parājite tv apakrānte</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhe mahīpatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">astaṃ yāte dinakare</seg> <seg type="pāda" n="d">nānusasrus tadā niśi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3(second time) G3 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.24x940" n="*HV_82.24*940"><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇayaś ca mahābhāgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasaṃkarṣaṇāśrayāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.25">
<l><seg type="pāda" n="a">samānīya svasainyaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">labdhalakṣyā mahābalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purīṃ praviviśur hṛṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">keśavenābhipūjitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K2 Ñ1) T2.3(first time).4 G1.2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.25x941-1" n="*HV_82.25*941:1"><seg type="pāda" n="a">khāc cyutāny āyudhāny eva</seg> <seg type="pāda" n="b">tāny evāntardadhus tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.25x941-2" n="*HV_82.25*941:2"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdho 'pi nṛpatir</seg> <seg type="pāda" n="b">vimanāḥ svapuraṃ yayau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.25x941-3" n="*HV_82.25*941:3"><seg type="pāda" n="a">rājānaś cānugā ye 'sya</seg> <seg type="pāda" n="b">svarāṣṭrāṇy eva te yayuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.26">
<l><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhaṃ tu te jitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">manyante naiva taṃ jitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛṣṇayaḥ kuruśārdūla</seg> <seg type="pāda" n="d">rājā hy atibalaḥ sa vai</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3(second time) G3 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.26x942-1" n="*HV_82.26*942:1"><seg type="pāda" n="a">ko nāma hi jarāsaṃdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">raṇe jetuṃ mahīpatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.26x942-2" n="*HV_82.26*942:2"><seg type="pāda" n="a">śaknuyāl lokavikhyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣād api śatakratuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.27">
<l><seg type="pāda" n="a">daśa cāṣṭau ca saṃgrāmāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhasya yādavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadur na cainaṃ samare</seg> <seg type="pāda" n="d">hantuṃ śekur mahārathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3(second time) G3.5 M1.2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.27x943-1" n="*HV_82.27*943:1"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇas tu samare rājañ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaktimān api māgadham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_82.27x943-2" n="*HV_82.27*943:2"><seg type="pāda" n="a">anyo mṛtyur iti jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">na ca hiṃsitavān prabhuḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.28">
<l><seg type="pāda" n="a">akṣauhiṇyo hi tasyāsan</seg> <seg type="pāda" n="b">viṃśatir bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃdhasya nṛpates</seg> <seg type="pāda" n="d">tadarthaṃ yāḥ samāgatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_82.29">
<l><seg type="pāda" n="a">alpatvād abhibhūtās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇayo bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bārhadrathena rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">rājabhiḥ sahitena vai</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 Bom. Poona eds. G(ed.) ins., K2 after the first occurrence of line 9 of App.I (No. 18): :k</note>
<l xml:id="xHV_82.29x944" n="*HV_82.29*944"><seg type="pāda" n="a">bhūyaḥ kṛtvodyamaṃ prāyād</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavān kṛṣṇapālitān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_82.30">
<l><seg type="pāda" n="a">jitvā tu māgadhaṃ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhaṃ mahīpatim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viharanti sma sukhino</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇisiṃhā mahārathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_82.30x945-1" n="*HV_82.30*945:1">ojas tejo balaṃ dhīr dhṛtir iti mahimā śrīr yaśo rūpam ājñā |</l>
<l xml:id="xHV_82.30x945-2" n="*HV_82.30*945:2">vīryaṃ cetyevamādīn paramaguṇagaṇān ye smaranto labhante |</l>
<l xml:id="xHV_82.30x945-3" n="*HV_82.30*945:3">yad bhaktānāṃ yam ājñāpy akhilajanamanaḥkṣobhaṇī naiti pārśvaṃ |</l>
<l xml:id="xHV_82.30x945-4" n="*HV_82.30*945:4">cetas tvaṃ tasya śaśvac caraṇakamalayor bhṛṅgatāṃ yāhi viṣṇoḥ |</l>
<note>h: HV (CE) chapter 83, transliterated by Kreshimir Krnic, proof-read by Kreshimir Krnic, version of June 15, 2004 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_83.1">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn eva kāle tu</seg> <seg type="pāda" n="b">smṛtvā gopeṣu yatkṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāmaiko vrajaṃ rāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇasyānumate svayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatra gatvā ramyāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśa vipulāni vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhuktapūrvāṇy araṇyāni</seg> <seg type="pāda" n="d">sarāṃsi surabhīṇi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa praviṣṭaḥ pravegena</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ vrajaṃ kṛṣṇapūrvajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanyena ramaṇīyena</seg> <seg type="pāda" n="d">veṣeṇālaṃkṛtaḥ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tān sarvān ābabhāṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāpūrvaṃ yathāvidhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopaṃs tenaiva vidhinā</seg> <seg type="pāda" n="d">yathānyāyaṃ yathāvayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva prāha tān sarvāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaiva pariharṣayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathaiva saha gopībhī</seg> <seg type="pāda" n="d">rocayan madhurāḥ kathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tam ūcuḥ sthavirā gopāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">priyaṃ madhurabhāṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāmaṃ ramayatāṃ śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pravāsāt punarāgatam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_83.7">
<l><seg type="pāda" n="a">svāgataṃ te mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnāṃ kulanandana</seg> </l>
<note>k: V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.7abx946" n="*HV_83.7ab*946"><seg type="pāda" n="a">jīvitasya phalaṃ prāptam</seg> <seg type="pāda" n="b">adya te darśanena ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adya smo nirvṛtās tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">yat tvāṃ paśyāma nirvṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.8">
<l><seg type="pāda" n="a">prītāś caiva vayaṃ vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">yat tvaṃ punar ihāgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vikhyātas triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">rāmaḥ śatrubhayaṃkaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.8x947-1" n="*HV_83.8*947:1"><seg type="pāda" n="a">yādavāś ca balodagrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve saṃgrāmalālasāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_83.8x947-2" n="*HV_83.8*947:2"><seg type="pāda" n="a">tiṣṭhanti nṛpaśārdūlā</seg> <seg type="pāda" n="b">hy apramattā mahābalāḥ |</seg> </l>
<note>k: B2 inserts *947 after the first occurrence of 9ab :k</note>
<lg xml:id="HV_83.9">
<l><seg type="pāda" n="a">vardhanīyā vayaṃ nūnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā yādavanandana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atha vā prāṇinas tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">ramante janmabhūmiṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tridaśānāṃ vayaṃ mānyā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhruvam adyāmalānana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ye sma dṛṣṭās tvayā tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">kāṅkṣamāṇās tavāgamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.11">
<l><seg type="pāda" n="a">diṣṭyā te nihatā mallāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsaś ca vinipātitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugraseno 'bhiṣiktaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">māhātmyenānujena vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.12">
<l><seg type="pāda" n="a">samudre ca śruto 'smābhis</seg> <seg type="pāda" n="b">timinā saha vigrahaḥ</seg> </l>
<note>k: K3 Ñ1 V2 Dn D1 (marg.) T2 G2 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.12abx948" n="*HV_83.12ab*948"><seg type="pāda" n="a">vadhaḥ pañcajanasyaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhena vigrahaḥ |</seg> </l>
<note>k: K3 V2 Dn D1 (marg.) T2 G2 M4 cont.: K1.2.4 Ñ2.3 V1.3 B Ds D1 (orig.). 2-6 T3.4 G1 (marg.). 4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.12abx949-1" n="*HV_83.12ab*949:1"><seg type="pāda" n="a">gomante ca śruto 'smābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyaiḥ saha vigrahaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_83.12abx949-2" n="*HV_83.12ab*949:2"><seg type="pāda" n="a">daradasya vadhaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhe ca yā matiḥ |</seg> </l>
<note>k: T1 G3 M1-3 ins. *949 after 11 :k</note>
<l><seg type="pāda" n="c">tac cāyudhāvataraṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutaṃ naḥ paramāhave</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B D S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.12x950" n="*HV_83.12*950"><seg type="pāda" n="a">vadhaś caiva śṛgālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">karavīrapurottame |</seg> </l>

<note>k: K2 Ñ2.3 V1.3 B1.2 D2.5 (marg.) G2 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.12x951" n="*HV_83.12*951"><seg type="pāda" n="a">tatsutasyābhiṣekaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nāgarāṇāṃ ca sāntvanam |</seg> </l>

<note>k: V2 Ds D6 cont. after 950*: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.12x952" n="*HV_83.12*952"><seg type="pāda" n="a">tatpatnīnāṃ pralāpaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śakradevābhiṣecanam |</seg> </l>

<note>k: V2 cont.: Ñ2 V3 cont. after *951: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.12x953-1" n="*HV_83.12*953:1"><seg type="pāda" n="a">mathurāyāvarodhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhena dhīmatā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_83.12x953-2" n="*HV_83.12*953:2"><seg type="pāda" n="a">yuddhaṃ sarvair narendraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavānāṃ mahātmanām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_83.13">
<l><seg type="pāda" n="a">mathurāyāṃ praveśaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtanīyaḥ surair api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratiṣṭhitā ca vasudhā</seg> <seg type="pāda" n="d">śaṅkitāḥ sarvapārthivāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tava cāgamanaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sabhāgyāḥ sma yathā purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena sma parituṣṭāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛṣitāś ca sabāndhavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.15">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyuvāca tato rāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāṃs tān abhitaḥ sthitān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yādaveṣv api sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavanto mama bāndhavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sahāsmābhir gataṃ bālyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahāsmābhī rataṃ vane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavadbhir vardhitāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">kathaṃ yāsyāma vikriyām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.17">
<l><seg type="pāda" n="a">gṛheṣu bhavatāṃ bhuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gāvaś ca parirakṣitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asmākaṃ bāndhavāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavanto baddhasauhṛdāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_83.18">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ bhuvati sattvaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">gopamadhye halāyudhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃhṛṣṭavadanās tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">babhūvur gopayoṣitaḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.18cdx954-1" n="*HV_83.18cd*954:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ bahuvidhālāpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā gopais tu lāṅgalī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_83.18cdx954-2" n="*HV_83.18cd*954:2"><seg type="pāda" n="a">jagāma yamunātīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paśyan vṛndāvanaṃ mudā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tato vanāntaragato</seg> <seg type="pāda" n="f">reme rāmo mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.19">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare gopā</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmāya viditātmane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopālair deśakālajñair</seg> <seg type="pāda" n="d">upānīyata vāruṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.20">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'pibat pāṇḍurābhrābhas</seg> <seg type="pāda" n="b">tatkālaṃ jñātibhir vṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vanāntaragato rāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pānaṃ madasamīraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.21">
<l><seg type="pāda" n="a">upajahrus tatas tasmai</seg> <seg type="pāda" n="b">vanyāni vividhāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyagraramaṇīyāni</seg> <seg type="pāda" n="d">puṣpāṇi ca phalāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.22">
<l><seg type="pāda" n="a">medhyāṃś ca vividhān bhakṣān</seg> <seg type="pāda" n="b">gandhāṃś ca hṛdayaṃ gamān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sadyoddhṛtāvamuktaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhūtaṃ kamalotpalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.23">
<l><seg type="pāda" n="a">śirasā cārukeśena</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃcid āvṛttamaulinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śravaṇaikāvalambena</seg> <seg type="pāda" n="d">kuṇḍalena virājatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.24">
<l><seg type="pāda" n="a">candanāgaruśītena</seg> <seg type="pāda" n="b">vanamālāvalambinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vibabhāv urasā rāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kailāseneva mandaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.25">
<l><seg type="pāda" n="a">nīle vasāno vasane</seg> <seg type="pāda" n="b">pratyagrajaladaprabhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rarāja vapuṣā śubhraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaśīva ghanamālayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.26">
<l><seg type="pāda" n="a">lāṅgalenāvasaktena</seg> <seg type="pāda" n="b">bhujagābhogavartinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathā bhujāgraśliṣṭena</seg> <seg type="pāda" n="d">musalena ca bhāsvatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.27">
<l><seg type="pāda" n="a">sa matto balināṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="b">rarājāghūrṇitānanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaiśirīṣv iva rātrīṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā khedālasaḥ śaśī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.28">
<l><seg type="pāda" n="a">sa matto yamunām āha</seg> <seg type="pāda" n="b">snātum icche mahānadi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ihaiva mābhigacchasva</seg> <seg type="pāda" n="d">rūpiṇī sāgaraṃgame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.29">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃkarṣaṇasya mattoktāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāratīṃ paribhūya sā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nābhyavartata taṃ deśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">strīsvabhāvena mohitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tataś cukrodha balavān</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmo madasamīritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakāra ca halaṃ haste</seg> <seg type="pāda" n="d">karṣaṇādhomukhaṃ balī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāṃ tu pānamedinyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">petus tāmarasasrajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mumucuḥ puṣpakośaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">svaṃ rajorañjitaṃ jalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.32">
<l><seg type="pāda" n="a">sa halenānantāgreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tīre gṛhya mahānadīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakarṣa yamunāṃ rāmo</seg> <seg type="pāda" n="d">vyutthitāṃ vanitām iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.33">
<l><seg type="pāda" n="a">sā vihvalajalasrotā</seg> <seg type="pāda" n="b">hradaprasthitasaṃcayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyāvartata nadī bhītā</seg> <seg type="pāda" n="d">halamārgānusāriṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.34">
<l><seg type="pāda" n="a">lāṅgalākṛṣṭamārgā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">vegavakrānugāminī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkarṣaṇabhayatrastā</seg> <seg type="pāda" n="d">yoṣevākulatāṃ gatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.35">
<l><seg type="pāda" n="a">srotaḥpulinabimboṣṭhī</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛditais toyatāḍitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">phenamekhalasūtraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">cihnais tīrānuhāsibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.36">
<l><seg type="pāda" n="a">taraṃgaviṣamāpīḍā</seg> <seg type="pāda" n="b">cakravākonmukhastanī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vegagambhīravakrāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="d">trastamīnavahaṃgamā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.37">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tu haṃsekṣaṇāpāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="b">kāśakṣaumojjhitāmbarā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tīrajoddhūtakeśāntā</seg> <seg type="pāda" n="d">jalaskhalitagāminī</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_83.38">
<l><seg type="pāda" n="a">lāṅgalollikhitāpāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣubhitā sāgaraṃgamā</seg> </l>
<note>k: T3 M4 (M1-3 after 37) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.38abx955" n="*HV_83.38ab*955"><seg type="pāda" n="a">śaivālamaladigdhāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="b">ghanabudbudaviklavā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">matteva kuṭilā nārī</seg> <seg type="pāda" n="d">rājamārgeṇa gacchatī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.39">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣyate sā sma vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">srotaḥskhalitagāminī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">unmārgānītamārgā sā</seg> <seg type="pāda" n="d">yena vṛndāvanaṃ vanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.40">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛndāvanasya madhyena</seg> <seg type="pāda" n="b">sā nītā yamunā nadī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rorūyamāṇaiḥ khagamair</seg> <seg type="pāda" n="d">anvitā tīravāsibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.41">
<l><seg type="pāda" n="a">sā yadā samatikrāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">nadī vṛndāvanaṃ vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ strīvigrahā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">yamunā rāmam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.42">
<l><seg type="pāda" n="a">prasīda rāma bhītāsmi</seg> <seg type="pāda" n="b">pratilomena karmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viparītam idaṃ rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">toyaṃ ca mama jāyate</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_83.43">
<l><seg type="pāda" n="a">asatyahaṃ nadīmadhye</seg> <seg type="pāda" n="b">rauhiṇeya tvayā kṛtā</seg> </l>
<note>k: Ñ1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.43abx956" n="*HV_83.43ab*956"><seg type="pāda" n="a">rauhiṇeya hasiṣyati</seg> <seg type="pāda" n="b">māṃ nandaḥ saṃgatā tvayā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karṣaṇena mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="d">svamārgavyabhicāriṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.44">
<l><seg type="pāda" n="a">prāptāṃ māṃ sāgare nūnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sapatnyo vegagarvitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">phenahāsair hasiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">toyavyāvṛttagāminīm</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_83.45">
<l><seg type="pāda" n="a">prasādaṃ kuru me vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">yāce tvāṃ kṛṣṇapūrvaja</seg> </l>
<note>k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D4.6 T3.4 G2 (G(ed.) after 44ab) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.45abx957" n="*HV_83.45ab*957"><seg type="pāda" n="a">suprasannamanā nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavasva tvaṃ surottama |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karṣaṇāyudhakṛṣṭāsmi</seg> <seg type="pāda" n="d">roṣo 'yaṃ vinivartyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.46">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣā mūrdhnābhigacchāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">caraṇau te halāyudha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mārgam ādiṣṭam icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">kva gacchāmi mahābhuja</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tām evaṃ bruvatīṃ drṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yamunāṃ lāṅgalāyudhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyuvācārṇavavadhūṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">madākrāntālaso balaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.48">
<l><seg type="pāda" n="a">lāṅgalākṛṣṭamārgā tvam</seg> <seg type="pāda" n="b">imaṃ me priyadarśane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">deśam ambupradānena</seg> <seg type="pāda" n="d">nikhilaṃ bhāvayasva naḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.49">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa te subhru saṃdeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kathitaḥ sāgaraṃgame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāntiṃ vraja mahābhāge</seg> <seg type="pāda" n="d">gamyatāṃ ca yathāsukham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">lokā hi yāvat sthāsyanti</seg> <seg type="pāda" n="f">tāvat sthāsyati me yaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3 G3.5 M4 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_83.49x958-1" n="*HV_83.49*958:1"><seg type="pāda" n="a">ity uktā sā tathā cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">yamunā rāmaśāsanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_83.49x958-2" n="*HV_83.49*958:2"><seg type="pāda" n="a">anujñātā tu rāmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāmārgaṃ jagāma sā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_83.50">
<l><seg type="pāda" n="a">yamunākarṣaṇaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">savre te vrajavāsinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sādhu sādhv iti rāmāya</seg> <seg type="pāda" n="d">praṇāmaṃ cakrire tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1-3 G1.3.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.50x959-1" n="*HV_83.50*959:1"><seg type="pāda" n="a">namo 'stu te jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadra halāyudha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_83.50x959-2" n="*HV_83.50*959:2"><seg type="pāda" n="a">prasīda devadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">rāma rāmeti gopakāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_83.51">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ visṛjya mahāvegāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tāṃś ca sarvān vrajaukasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ saṃcintya manasā</seg> <seg type="pāda" n="d">buddhyā niścitya caiva ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">punaḥ pratijagāmāśu</seg> <seg type="pāda" n="f">mathurāṃ rohiṇīsutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.52">
<l><seg type="pāda" n="a">sa gatvā mathurāṃ rāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavane madhusūdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parivartamānaṃ dadṛśe</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivyāḥ sāram avyayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.53">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva vanaveṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sopasṛpto janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyagravanamālena</seg> <seg type="pāda" n="d">vakṣasābhivirājatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.54">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dṛṣṭvā tūrṇam āyāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmaṃ laṅgaladhāriṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasotthāya govindo</seg> <seg type="pāda" n="d">dadāv āsanam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1-3 G1.3.4 (both times).5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_83.54x960-1" n="*HV_83.54*960:1"><seg type="pāda" n="a">abhivādya mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadraṃ janārdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_83.54x960-2" n="*HV_83.54*960:2"><seg type="pāda" n="a">punaḥ praṇāmam akarot</seg> <seg type="pāda" n="b">svāgataṃ te halāyudha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_83.55">
<l><seg type="pāda" n="a">upaviṣṭaṃ tato rāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">papraccha kuśalaṃ vraje</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāndhaveṣu ca sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">goṣu caiva janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.56">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyuvāca tato rāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrātaraṃ sādhubhāṣiṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvatra kuśalaṃ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">yeṣāṃ kuśalam icchasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_83.57">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tayor vicitrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">paurāṇyaś ca kathābhavan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudevāgrataḥ puṇyā</seg> <seg type="pāda" n="d">rāmakeśavayos tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 84, transliterated by Kreshimir Krnic, proof-read by Kreshimir Krnic, version of June 15, 2004 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_84.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kasyacit tv atha kālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sabhāyāṃ yadusaṃsadi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhāṣe puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">hetumad vākyam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1-3 G1.3.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_84.1x961" n="*HV_84.1*961"><seg type="pāda" n="a">śrūyatāṃ yādavā vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve cāvahitā mama |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_84.2">
<l><seg type="pāda" n="a">yādavānām iyaṃ bhūmir</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurā rāṣṭravardhanī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vayaṃ caiveha saṃbhūtā</seg> <seg type="pāda" n="d">vraje ca parivardhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tad idānīṃ gataṃ duḥkhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatravaṣ ca parājitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛpeṣu janitaṃ vairaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jarāsaṃdhe ca vigrahaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.4">
<l><seg type="pāda" n="a">vāhanāni ca naḥ santi</seg> <seg type="pāda" n="b">pādātaṃ cāpy anantakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ratnāni ca vicitrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">mitrāṇi bahulāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.5">
<l><seg type="pāda" n="a">iyaṃ ca māthurī bhūmir</seg> <seg type="pāda" n="b">alpā gamyā parasya naḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛddhiś cāpi parāsmākaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">balato mitratas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.6">
<l><seg type="pāda" n="a">kumārakoṭyo yāś cemā</seg> <seg type="pāda" n="b">gaṇāś caiva padātinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣām apīha vasatāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃmardam upalakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tan me na rocate hy atra</seg> <seg type="pāda" n="b">nivāso yadupuṃgavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purīṃ niveśayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">mama tat kṣantum arhatha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.8">
<l><seg type="pāda" n="a">etad yady anukūlaṃ vo</seg> <seg type="pāda" n="b">mamābhiprāyajaṃ vacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavāya bhavatāṃ kāle</seg> <seg type="pāda" n="d">rocatāṃ yadusaṃsadi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tam ūcur yādavāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛṣṭena manasā tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sādhyatāṃ yad abhipretaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">janasyāsya bhavāya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ saṃmantrayām āsur</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇayo mantram uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avadhyo 'saukṛto 'smākaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sumahacca ripor balam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.11">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtaḥ sainyakṣayaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">mahān iha narādhipaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balāni ca sasainyāni</seg> <seg type="pāda" n="d">hantuṃ varṣaśatair api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">na śakṣyāmo hy atas teṣām</seg> <seg type="pāda" n="f">apayāne 'bhavan matiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.12">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">sa kālayavano mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sainyena tadvidhenaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">mathurām abhyupāgamat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tato jarāsaṃdhabalaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">durnivāryaṃ mahat tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te kālayavanaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutvaivaṃ pratipedire</seg> //</l>
</lg>

<note>k: G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_84.13x962" n="*HV_84.13*962"><seg type="pāda" n="a">etasminn antare caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnāṃ nandivardhanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_84.14">
<l><seg type="pāda" n="a">keśavaḥ punarevāha</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavān satyasaṃgarān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adyaiva divasaḥ puṇyo</seg> <seg type="pāda" n="d">niryāma sapadānugāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.15">
<l><seg type="pāda" n="a">niścakramus te yadavaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve keśavaśāsanāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">oghā iva samudrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">balaughaprativāraṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.16">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃgṛhya te kalatrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">susaṃnaddhair gajair mattai</seg> <seg type="pāda" n="d">rathair aśvaiś ca daṃśitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.17">
<l><seg type="pāda" n="a">āhatya duṃdubhīn sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">sadhanajñātibāndhavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niryayur yādavāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">mathurām apahāya vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.18">
<l><seg type="pāda" n="a">syandanaiḥ kāñcanāpīḍair</seg> <seg type="pāda" n="b">mattaiś ca varavāraṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sṛtaplutaiś ca turagaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaśāpārṣṇipracoditaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.19">
<l><seg type="pāda" n="a">svāni svāni balāgrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">śobhayantaḥ prakarṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyaṅmukhā yayur hṛṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇayo bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tato mukhyatamāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavā raṇaśobhinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anīkāgrāṇi karṣanto</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudevapurogamāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.21">
<l><seg type="pāda" n="a">te sma nānālatācitraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nārikelavanāyutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kīrṇaṃ nāgavanaiḥ kāntaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">ketakīṣaṇḍamaṇḍitam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_84.22">
<l><seg type="pāda" n="a">puṃnāgatālībahulaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">drākṣāvanaghanaṃ kvacit</seg> </l>
<note>k: Ś1 ins. (D2 after 20): :k</note>
<l xml:id="xHV_84.22abx963" n="*HV_84.22ab*963"><seg type="pāda" n="a">susaṃnaddhair balais tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā nṛpavarottamāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anūpaṃ sindhurājasya</seg> <seg type="pāda" n="d">prapedur yadupuṃgavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.23">
<l><seg type="pāda" n="a">te tatra ramaṇīyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣayeṣu sakhapriyāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mumudur yādavāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">devāḥ svargagatā iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.24">
<l><seg type="pāda" n="a">puravāstu vicinvan sa</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇas tu paravīrahā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadarśa vipulaṃ deśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sāgarānūpabhūṣitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.25">
<l><seg type="pāda" n="a">vāhanānāṃ hitaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">sikatātāmramṛttikam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puralakṣaṇasaṃpannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtāspadam iva śriyā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.26">
<l><seg type="pāda" n="a">sāgarānilasaṃvītaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgarāmbuniṣevitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣayaṃ sindhurājasya</seg> <seg type="pāda" n="d">śobhitaṃ puralakṣaṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra raivatako nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">parvato nātidūrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mandarodāraśikharaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvato 'bhivirājate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tatraikalavyasaṃvāso</seg> <seg type="pāda" n="b">droṇenādhyuṣitaś ciram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhūva puruṣopetaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvaratnasamākulaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.29">
<l><seg type="pāda" n="a">vihārabhūmis tatraiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya rājñaḥ sunirmitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāmnā dvāravatī nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">svāyatāṣṭāpadopamā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.30">
<l><seg type="pāda" n="a">keśavasya matis tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">puryarthe viniveśitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niveśaṃ tatra sainyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rocayanti sma yādavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.31">
<l><seg type="pāda" n="a">te raktasūrye divase</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra yādavapuṃgavāḥ</seg> </l>
<note>k: T1-3 G1.3-5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_84.31abx964" n="*HV_84.31ab*964"><seg type="pāda" n="a">niveśāya matiṃ cakruḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasyānumate sthitāḥ |</seg> </l>
<note>k: kṛpṇa corrected :k</note>
<l><seg type="pāda" n="c">senāpālāś ca saṃcakruḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">skandhāvāraniveśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.32">
<l><seg type="pāda" n="a">dhruvāya tatra nyavasat</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaḥ saha yādavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">deśe puraniveśāya</seg> <seg type="pāda" n="d">sa yadupravaro vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.33">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāstu vidhivan nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">vāstūni ca gadāgrajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirmame puruṣaśreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="d">manasā yādavottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.34">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ dvāravatīṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">purīṃ prāpya sabāndhavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sukhino nyavasan rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">svarge devagaṇā iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_84.35">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo 'pi kālayavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jñātvā keśiniṣūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃdhabhayāc cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">purīṃ dvāravatīṃ yayau</seg> //</l>
</lg>

<note>h: ḥV (CE) chapter 85, transliterated by Kreshimir Krnic, proof-read by Kreshimir Krnic, version of June 20, 2004 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_85.1">
<l><seg type="pāda" n="a">bhagavañ śrotum icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">vistareṇa mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caritaṃ vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yaduśreṣṭhasya dhīmataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.2">
<l><seg type="pāda" n="a">kimarthaṃ ca parityajya</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurāṃ madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhyadeśasya kakudaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dhāma lakṣmyāś ca kevalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.3">
<l><seg type="pāda" n="a">śṛṅgaṃ pṛthivyāḥ svālakṣyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhūtadhanadhānyavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āryāḍhyajanabhūyiṣṭham</seg> <seg type="pāda" n="d">adhiṣṭhānavarottamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ayuddhenaiva dāśārhas</seg> <seg type="pāda" n="f">tyaktavān dvijasattama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.4">
<l><seg type="pāda" n="a">sa kālayavanaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇe kiṃ pratyapadyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.5">
<l><seg type="pāda" n="a">dvārakāṃ ca samāśritya</seg> <seg type="pāda" n="b">vāridurgāṃ janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kiṃ cakāra mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="d">mahāyogī mahāmanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.6">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃvīryaḥ kālayavanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kena jātaś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yam asahyaṃ samālakṣya</seg> <seg type="pāda" n="d">vyapayāto janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_85.7">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇīnām andhakānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gurur gārgyo mahātapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmacārī purā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">na sma dārān sa vindati</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_85.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā hi vartamānaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ūrdhvaretasam avyayam</seg> </l>
<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.8abx965-1" n="*HV_85.8ab*965:1"><seg type="pāda" n="a">gārgyaṃ goṣṭhe dvijaṃ syālaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaṇḍham ity uktavān dvijaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.8abx965-2" n="*HV_85.8ab*965:2"><seg type="pāda" n="a">yadūnāṃ saṃnidhau sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">jahasur yādavās tataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.8abx965-3" n="*HV_85.8ab*965:3"><seg type="pāda" n="a">evaṃ varṣasahasraṃ me</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaṭśataṃ bhūpasaṃmitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.8abx965-4" n="*HV_85.8ab*965:4"><seg type="pāda" n="a">vatsarā dvādaśāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">cūrṇaṃ loharajodbhavam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">syālo 'bhiśaptavān gārgyam</seg> <seg type="pāda" n="d">apumān iti bhūpate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.9">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'bhiśaptas tadā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">nagare tv amitaṃjaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lipsuḥ putraṃ tato gatvā</seg> <seg type="pāda" n="d">tapas tepe sudāruṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tato dvādaśa varṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'yaś cūrṇam abhakṣayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārādhayan mahādevam</seg> <seg type="pāda" n="d">acintyaṃ śūlapāṇinam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.11">
<l><seg type="pāda" n="a">rudras tasmai varaṃ prādāt</seg> <seg type="pāda" n="b">samarthaṃ yudhi nigrahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛṣṇīnām andhakānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvatejomayaṃ sutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śuśrāva taṃ rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">yavanādhipatir varam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putraprasavajaṃ devād</seg> <seg type="pāda" n="d">aputraḥ putrakāmukaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tam upānāyya sa nṛpaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāntvayitvā dvijottamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopamadhye yavanarāḍ</seg> <seg type="pāda" n="d">gopastriṣu samutsṛjat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.14">
<l><seg type="pāda" n="a">gopālī tv apsarās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">gopastrīveṣadhāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhārayām āsa gārgyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">garbhaṃ durdharam acyutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.15">
<l><seg type="pāda" n="a">mānuṣyāṃ gārgyabhāryāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niyogāc chūlapāṇinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa kālayavano nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñe śūro mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">aputrasyātha rājñas tu</seg> <seg type="pāda" n="f">vavṛdhe 'ntaḥpure śiśuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tasminn uparate rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">sa kālayavano nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddhābhikāmo rājā tu</seg> <seg type="pāda" n="d">paryapṛcchad dvijottamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="f">nārado vai nyavedayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.17">
<l><seg type="pāda" n="a">jñātvā tu varadānaṃ tan</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradān madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upapraikṣata tejasvī</seg> <seg type="pāda" n="d">vardhantaṃ yavaneṣu tam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.18">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vivṛddho yadā rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">yavanānāṃ mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tata enaṃ nṛpā mlecchāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃśrityānuyayus tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.19">
<l><seg type="pāda" n="a">śakās tuṣārā daradāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāradās taṅgaṇāḥ khaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pahlavāḥ śataśaś cānye</seg> <seg type="pāda" n="d">mlecchā haimavatās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sa taiḥ parivṛto rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">dasyubhiḥ śalabhair iva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nānāveṣadharair bhīmair</seg> <seg type="pāda" n="d">matrurām abhyavartata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.21">
<l><seg type="pāda" n="a">gajavājikharoṣṭrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasrair ayutair api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivīṃ kampayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">sainyena mahatā tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.22">
<l><seg type="pāda" n="a">reṇunā sūryamārgaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">samavacchādya pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mūtreṇa śakṛtā caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">sainyena sasṛje nadīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.23">
<l><seg type="pāda" n="a">aśvoṣṭraśakṛto rāśer</seg> <seg type="pāda" n="b">niḥsṛteti janādhipa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato 'śvaśakṛd ityeva</seg> <seg type="pāda" n="d">nāma nadyā babhūva ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tat sainyaṃ mahad āyād vai</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā vṛṣṇyandhakāgraṇīḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsudevaḥ samānāyya</seg> <seg type="pāda" n="d">jñātīn idam uvāca ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.25">
<l><seg type="pāda" n="a">idaṃ samutthitaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇyandhakabhayaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avadhyaś cāpi naḥ śatrur</seg> <seg type="pāda" n="d">varadānāt pinākinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.26">
<l><seg type="pāda" n="a">sāmādayo 'bhyupāyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vihitās tasya sarvaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">matto madabalābhyāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddham eva cikīrṣati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">etāvān iha vāsaś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">kathito nāradena me</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V B Ds D3.5.6 G2 ins. (Dn after 27ab): :k</note>
<l xml:id="xHV_85.26x966" n="*HV_85.26*966"><seg type="pāda" n="a">etāvati ca vaktavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāmaiva paramaṃ matam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_85.27">
<l><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhaś ca no rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">nityam eva na mṛṣyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathānye pṛthivīpālā</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇicakrapratāpitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.28">
<l><seg type="pāda" n="a">kecit kaṃsavadhāc cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">viraktās tadgatā nṛpāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samāśritya jarāsaṃdham</seg> <seg type="pāda" n="d">asmān icchanti bādhitum</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_85.29">
<l><seg type="pāda" n="a">bahavo jñātayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnāṃ nihatā nṛpaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vivardhituṃ na śakṣyāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pure 'sminn iti keśavaḥ</seg> </l>
<note>k: Ś1 K3.4 D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.29cdx967-1" n="*HV_85.29cd*967:1"><seg type="pāda" n="a">tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puraskṛtya mahāmatim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.29cdx967-2" n="*HV_85.29cd*967:2"><seg type="pāda" n="a">sametya mantrayām āsur</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhabhayena ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.29cdx967-3" n="*HV_85.29cd*967:3"><seg type="pāda" n="a">kṛtvā ca niścayaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">palāyanam arocayan ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.29cdx967-4" n="*HV_85.29cd*967:4"><seg type="pāda" n="a">vihāya mathurāṃ ramyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mānayantaḥ pinākinam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.29cdx967-5" n="*HV_85.29cd*967:5"><seg type="pāda" n="a">kuśasthalīṃ dvāravatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niveśayitum īpsavaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">apayāne matiṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="f">dūtaṃ tasmai sasarja ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kumbhe mahāsarpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhinnāñjanacayopamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghoram āśīviṣaṃ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaḥ prākṣepayat tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas taṃ mudrayitvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">svena dūtena hārayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nidarśanārthaṃ govindo</seg> <seg type="pāda" n="d">bhīṣayāṇaś ca taṃ nṛpam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sa dūtaḥ kālayavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">darśayām āsa taṃ ghaṭam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1-3 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.31x968-1" n="*HV_85.31*968:1"><seg type="pāda" n="a">idaṃ covāca rājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rājñāṃ samsadi dūtakaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.31x968-2" n="*HV_85.31*968:2"><seg type="pāda" n="a">bho rājann āha kṛṣṇas tvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kim ebhiḥ śalabhais tava |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.31x968-3" n="*HV_85.31*968:3"><seg type="pāda" n="a">aham ekas tavaiteṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samartho vāraṇe prabhuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.31x968-4" n="*HV_85.31*968:4"><seg type="pāda" n="a">tvāṃ ca hatvā nṛpaśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">sabalaṃ sasuhṛdgaṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.31x968-5" n="*HV_85.31*968:5"><seg type="pāda" n="a">idaṃ tava balaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">grahīṣyāmīti niścitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.31x968-6" n="*HV_85.31*968:6"><seg type="pāda" n="a">anyathā gaccha rājaṃs tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balenānena saṃyutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.31x968-7" n="*HV_85.31*968:7"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā darśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">ghaṭaṃ kṛṣṇapracoditam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_85.32">
<l><seg type="pāda" n="a">kālasarpopamaḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">ity uktvā bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tat kālayavano budhvā</seg> <seg type="pāda" n="d">trāsanaṃ yādavaiḥ kṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pipīlikānāṃ caṇḍānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">pūrayām āsa taṃ ghaṭam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds1 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.32x969" n="*HV_85.32*969"><seg type="pāda" n="a">ślokam ekaṃ likhitvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">ghaṭamadhye 'kṣipat tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_85.33">
<l><seg type="pāda" n="a">sa sarpo bahubhis tīkṣṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvatas taiḥ pipīlikaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhakṣyamāṇaḥ kilāṅgeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">bhasmībhūto 'bhavat tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.34">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ mudrayitvātha ghaṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaiva yavanādhipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">preṣayām āsa kṛṣṇāya</seg> <seg type="pāda" n="d">bāhulyam upavarṇayan</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds1 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.34x970-1" n="*HV_85.34*970:1"><seg type="pāda" n="a">dūtānītaṃ harir dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">patraṃ tad vācayaṃs tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.34x970-2" n="*HV_85.34*970:2"><seg type="pāda" n="a">bahubhir na viroddhavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">durjayo 'pi mahājanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.34x970-3" n="*HV_85.34*970:3"><seg type="pāda" n="a">sphuran tam api nāgendraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhakṣayiṣyanti kīṭikāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_85.35">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsudevas tu taṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yogaṃ vihitam ātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utsṛjya mathurām āśu</seg> <seg type="pāda" n="d">dvārakām abhijagmivān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.36">
<l><seg type="pāda" n="a">vairasyāntaṃ vidhitsaṃs tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevo mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niveśya dvārakāṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇīn āśvāsya caiva ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.37">
<l><seg type="pāda" n="a">padātiḥ puruṣavyāghro</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhupraharaṇas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājagāma mahāyogī</seg> <seg type="pāda" n="d">mathurāṃ madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.38">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛṣṭvā niryayau hṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa kālayavano ruṣā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prekṣāpūrvaṃ ca kṛṣṇo 'pi</seg> <seg type="pāda" n="d">niścakrāma mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.39">
<l><seg type="pāda" n="a">athānvagacchad govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jighṛkṣur yavaneśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na cainam aśakad rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">grahītuṃ yogadharmiṇam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.39x971-1" n="*HV_85.39*971:1"><seg type="pāda" n="a">hastaprāptam ivātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hariṇā sa pade pade |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.39x971-2" n="*HV_85.39*971:2"><seg type="pāda" n="a">nīto darśayatā dūraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yavaneśo 'drikandaram ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="kālayavana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_85.39x971-3" n="*HV_85.39*971:3"><seg type="pāda" n="a">palāyanaṃ yadukule</seg> <seg type="pāda" n="b">jātasya tava nocitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.39x971-4" n="*HV_85.39*971:4"><seg type="pāda" n="a">iti kṣipann anugato</seg> <seg type="pāda" n="b">nainaṃ prāpāhatāśubhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.39x971-5" n="*HV_85.39*971:5"><seg type="pāda" n="a">evaṃ kṣipto 'pi bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">prāviśad girikandaram |</seg> </l>
<note>k: D6 T G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.39x972-1" n="*HV_85.39*972:1"><seg type="pāda" n="a">ko hi nāma jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balād yātuṃ priyād ṛte |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.39x972-2" n="*HV_85.39*972:2"><seg type="pāda" n="a">hastaprāpta ivābhāti</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya gacchañ janārdanaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_85.40">
<l><seg type="pāda" n="a">māndhātus tu suto rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">mucukundo mahāyaśāḥ</seg> </l>
<note>k: T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_35.40abx973" n="*HV_35.40ab*973"><seg type="pāda" n="a">yatra tiṣṭhati rājendras</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra cāśu viveśa vai |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purā devāsure yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtakarmā mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.41">
<l><seg type="pāda" n="a">vareṇa cchandito devair</seg> <seg type="pāda" n="b">nidrām eva gṛhītavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrāntasya tasya vāg evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tadā prādur abhūt kila</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.42">
<l><seg type="pāda" n="a">prasuptam bodhayed yo māṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ daheyam ahaṃ surāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakṣuṣā krodhadīptena</seg> <seg type="pāda" n="d">evam āha punaḥ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.43">
<l><seg type="pāda" n="a">evam astv iti śakras tam</seg> <seg type="pāda" n="b">uvāca tridaśaiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa surair abhyanujñāto</seg> <seg type="pāda" n="d">lokaṃ mānuṣam āgamat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.44">
<l><seg type="pāda" n="a">sa parvataguhāṃ kāṃcit</seg> <seg type="pāda" n="b">praviśya śramakarśitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suṣvāpa kālam etaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">yāvat kṛṣṇasya darśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.45">
<l><seg type="pāda" n="a">tat sarvaṃ vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradena niveditam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varadānaṃ ca devebhyas</seg> <seg type="pāda" n="d">tejas tasya ca bhūpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.46">
<l><seg type="pāda" n="a">anugamyamānaḥ kṛṣṇaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tena mlecchena śatruṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃ guhāṃ mucukundasya</seg> <seg type="pāda" n="d">praviveśa vinītavat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds1 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.46x974" n="*HV_85.46*974"><seg type="pāda" n="a">pītāmbareṇa svīyena</seg> <seg type="pāda" n="b">tam ācchādya sa bhūpatim |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_85.47">
<l><seg type="pāda" n="a">śiraḥsthāne tu rājarṣer</seg> <seg type="pāda" n="b">mucukundasya keśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdarśanapathaṃ tyaktvā</seg> <seg type="pāda" n="d">tasthau buddhimatāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.48">
<l><seg type="pāda" n="a">anupraviśya yavano</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśa pṛthivīpatim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prasvapantaṃ kṛtāntābham</seg> <seg type="pāda" n="d">āsasāda sudurmatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.49">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsudevaṃ tu taṃ matvā</seg> <seg type="pāda" n="b">ghaṭṭayām āsa pārthivam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pādenātmavināśāya</seg> <seg type="pāda" n="d">śalabhaḥ pāvakaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.50">
<l><seg type="pāda" n="a">mucukundaś ca rājarṣiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pādasparśavibodhitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cukopa nicrācchedena</seg> <seg type="pāda" n="d">pādasparśena tena ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.51">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃsmṛtya ca varaṃ śakrād</seg> <seg type="pāda" n="b">avaikṣata tamagrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa dṛṣṭamātraḥ kruddhena</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃprajajvāla sarvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.52">
<l><seg type="pāda" n="a">dadāha pāvakas taṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śuṣkaṃ vṛkṣam ivāśaniḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣaṇena kālayavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">netratejovinirgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.53">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ vāsudevaḥ śrīmantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cirasuptaṃ narādhipam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtakāryo 'bravīd dhīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">idaṃ vacanam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.54">
<l><seg type="pāda" n="a">rājaṃś ciraprasupto 'si</seg> <seg type="pāda" n="b">kathito nāradena me</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtaṃ me sumahat kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svasti te 'stu vrajāmy aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.55">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsudevam athālakśya</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā hrasvaṃ pramāṇataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parivṛttaṃ yugaṃ mene</seg> <seg type="pāda" n="d">kālena mahatā tataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.55x975-1" n="*HV_85.55*975:1"><seg type="pāda" n="a">tam ālokya ghanaśyāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pītakauśeyavāsasam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.55x975-2" n="*HV_85.55*975:2"><seg type="pāda" n="a">śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat</seg> <seg type="pāda" n="b">kaustubhena virājitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.55x975-3" n="*HV_85.55*975:3"><seg type="pāda" n="a">caturbhujaṃ rocamānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vaijayantyā ca mālayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.55x975-4" n="*HV_85.55*975:4"><seg type="pāda" n="a">cāruprasannavadanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sphuran makarakuṇḍalam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.55x975-5" n="*HV_85.55*975:5"><seg type="pāda" n="a">prekṣaṇīyaṃ trilokeśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sānurāgasmitekṣaṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.55x975-6" n="*HV_85.55*975:6"><seg type="pāda" n="a">apīcyavayasaṃ matta+</seg> <seg type="pāda" n="b">+mṛgendrodāravikramam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.55x975-7" n="*HV_85.55*975:7"><seg type="pāda" n="a">paryapṛcchan mahābuddhis</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā tasya dharṣitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.55x975-8" n="*HV_85.55*975:8"><seg type="pāda" n="a">śaṅkitaḥ śanakaiḥ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">durdharṣam iva tejasā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_85.56">
<l><seg type="pāda" n="a">uvāca rājā govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ko bhavān kim ihāgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaś ca kālaḥ prasuptasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yadi jānāsi kathyatām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.56x976-1" n="*HV_85.56*976:1"><seg type="pāda" n="a">niḥśaṅko gatabhīḥ prāpto</seg> <seg type="pāda" n="b">vipine girigahvare |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.56x976-2" n="*HV_85.56*976:2"><seg type="pāda" n="a">padbhyāṃ padmapalāśābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vicarasy urukaṇṭake ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.56x976-3" n="*HV_85.56*976:3"><seg type="pāda" n="a">kiṃ svit tejasvināṃ tejo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavāṃs tvaṃ vibhāvasuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.56x976-4" n="*HV_85.56*976:4"><seg type="pāda" n="a">sūryaḥ somo mahendro vā</seg> <seg type="pāda" n="b">lokapālo 'paro 'pi vā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.56x976-5" n="*HV_85.56*976:5"><seg type="pāda" n="a">manye tvāṃ devadevānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">trayāṇāṃ puruṣarṣabham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.56x976-6" n="*HV_85.56*976:6"><seg type="pāda" n="a">yad bādhase guhādhvāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pradīpaḥ prabhayā yathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.56x976-7" n="*HV_85.56*976:7"><seg type="pāda" n="a">śuśrūṣatām avyalīkam</seg> <seg type="pāda" n="b">asmākaṃ narapuṃgava |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.56x976-8" n="*HV_85.56*976:8"><seg type="pāda" n="a">svaṃ janma karma gotraṃ vā</seg> <seg type="pāda" n="b">kathyatāṃ yadi rocate |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vāsudeva uvāca"/>

<lg xml:id="HV_85.57">
<l><seg type="pāda" n="a">somavaṃśodbhavo rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">yayātir nāma nāhuṣaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya putro yadur jyeṣṭhaś</seg> <seg type="pāda" n="d">catvāro 'nye yavīyasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.58">
<l><seg type="pāda" n="a">yaduvaṃśe samutpannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevātmajaṃ vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsudevaṃ vijānīhi</seg> <seg type="pāda" n="d">nṛpate mām ihāgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.59">
<l><seg type="pāda" n="a">tretāyuge samutpanno</seg> <seg type="pāda" n="b">vidito me 'si nāradāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">idaṃ kaliyugaṃ viddhi</seg> <seg type="pāda" n="d">kim anyat karavāṇi te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.60">
<l><seg type="pāda" n="a">mama śatrus tvayā dagdho</seg> <seg type="pāda" n="b">devadattavaro nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avadhyo yo mayā saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaved varṣaśatair api</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds2 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="mucukunda uvāca"/>

<l xml:id="xHV_85.60x977-1" n="*HV_85.60*977:1"><seg type="pāda" n="a">yaduvaṃśodbhavaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jānāmi śāśvataṃ vibhum |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.60x977-2" n="*HV_85.60*977:2"><seg type="pāda" n="a">ādyaṃ puruṣam īśānam</seg> <seg type="pāda" n="b">acyutaṃ madhusūdanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.60x977-3" n="*HV_85.60*977:3"><seg type="pāda" n="a">purā gargeṇa kathitam</seg> <seg type="pāda" n="b">aṣṭāviṃśatime yuge |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.60x977-4" n="*HV_85.60*977:4"><seg type="pāda" n="a">dvāparādau harer janma</seg> <seg type="pāda" n="b">yaduvaṃśe bhaviṣyati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.60x977-5" n="*HV_85.60*977:5"><seg type="pāda" n="a">namas tasmai bhagavate</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣāya mahātmane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.60x977-6" n="*HV_85.60*977:6"><seg type="pāda" n="a">anantāya mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇave prabhaviṣṇave ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_85.60x977-7" n="*HV_85.60*977:7"><seg type="pāda" n="a">evaṃ stutas tadā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">mucukundena dhīmatā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.60x977-8" n="*HV_85.60*977:8"><seg type="pāda" n="a">vareṇa cchandayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavān acyutas tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.60x977-9" n="*HV_85.60*977:9"><seg type="pāda" n="a">punar apy abravīt kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">mucukundaṃ mahābhujam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.60x977-10" n="*HV_85.60*977:10"><seg type="pāda" n="a">tvadarthe 'py āgato vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradena prabodhitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_85.60x977-11" n="*HV_85.60*977:11"><seg type="pāda" n="a">uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">yathākāmaṃ caratv iha |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_85.61">
<l><seg type="pāda" n="a">ityuktaḥ sa tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">nirjagāma guhāmukhāt</seg> </l>
<note>k: kṛṣjena corrected :k</note>
<l><seg type="pāda" n="c">anvīyamānaḥ kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtakāryeṇa dhīmatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.62">
<l><seg type="pāda" n="a">tato dadarśa pṛthivīm</seg> <seg type="pāda" n="b">āvṛtāṃ hrasvakair naraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alpotsāhair alpabalair</seg> <seg type="pāda" n="d">alpavīryaparākramaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pareṇādhiṣṭhitaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">rājyaṃ kevalam ātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.62x978" n="*HV_85.62*978"><seg type="pāda" n="a">yat syāt tvaddarśane puṇyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tan me kṛṣṇa bhaved iti |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_85.63">
<l><seg type="pāda" n="a">visarjayitvā govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">praviveśa mahad vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">himavantam agād rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">tapase dhṛtamānasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.64">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sa tapa āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vinirmucya kalevaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āruroha divaṃ rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">karmabhiḥ svair jitaṃ śubhaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.65">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsudevo 'pi dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">upāyena mahāmanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghātayitvātmanaḥ śatruṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tat sainyaṃ pratyapadyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds1 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_85.65abcx979-1" n="*HV_85.65abc*979:1">mucukundena mahātmanā |</l>
<l xml:id="xHV_85.65abcx979-2" n="*HV_85.65abc*979:2">mathurāṃ punarāgatya |</l>
<lg xml:id="HV_85.66">
<l><seg type="pāda" n="a">prabhūtarathahastyaśva+</seg> <seg type="pāda" n="b">+varmaśastrāyudhadhvajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādāyopayayau dhīmāṃs</seg> <seg type="pāda" n="d">tat sainyaṃ nihateśvaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_85.67">
<l><seg type="pāda" n="a">nivedayām āsa tato narādhipe</seg> <seg type="pāda" n="b">tad ugrasene pratipūrṇamānasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janārdano dvāravatīṃ ca tāṃ purīm</seg> <seg type="pāda" n="d">aśobhayat tena dhanena bhūriṇā</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 86, transliterated by Kreshimir Krnic, proof-read by Kreshimir Krnic, version of June 20, 2004 :h</note>
<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.0x980-1" n="*HV_86.0*980:1"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇāya ca namas tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmarāmāya te namaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.0x980-2" n="*HV_86.0*980:2"><seg type="pāda" n="a">vāmanāya namas tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kapilāya namo 'stu te ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.0x980-3" n="*HV_86.0*980:3"><seg type="pāda" n="a">nānārūpa namas tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">namas te karmasākṣiṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.0x980-4" n="*HV_86.0*980:4"><seg type="pāda" n="a">viśvarūpa namas tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛṣīkeśāya te namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.0x980-5" n="*HV_86.0*980:5"><seg type="pāda" n="a">evaṃ saṃstūyamānaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mucukundena dhīmatā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.0x980-6" n="*HV_86.0*980:6"><seg type="pāda" n="a">uttarāṃ diśam āśritya</seg> <seg type="pāda" n="b">tapam ācara sāttvikam |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_86.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prabhāte vimale</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāskare 'bhyudite tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtajapyo hṛṣīkeśo</seg> <seg type="pāda" n="d">vanānte niṣasāda ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.2">
<l><seg type="pāda" n="a">paricakrāma taṃ deśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">durgasthānadidṛkṣayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upatasthuḥ kulaprāgryā</seg> <seg type="pāda" n="d">yādavā yadunandanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.3">
<l><seg type="pāda" n="a">rohiṇyām ahani śreṣṭhe</seg> <seg type="pāda" n="b">svasti vācya dvijottamān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puṇyāhaghoṣair vipulair</seg> <seg type="pāda" n="d">durgasyārabdhavān kriyāṃ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ paṅkajapatrākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavān keśisūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">provāca vadatāṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="d">devān vṛtraripur yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.5">
<l><seg type="pāda" n="a">kalpiteyaṃ mayā bhūmiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paśyadhvaṃ devasadmavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāma cāsyāḥ kṛtaṃ puryāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">khyātiṃ yad upayāsyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.6">
<l><seg type="pāda" n="a">iyaṃ dvāravatī nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivyāṃ nirmitā mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyati purī ramyā</seg> <seg type="pāda" n="d">śakrasyevāmarāvatī</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_86.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tāny evāsyāḥ kārayiṣye</seg> <seg type="pāda" n="b">cihnāny āyatanāni ca</seg> </l>
<note>k: B1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.7abx981" n="*HV_86.7ab*981"><seg type="pāda" n="a">sthānāni vidadhuś cātra</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmādīnāṃ yathākramam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">catvarān rājamārgāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">samān antaḥpurāṇi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.8">
<l><seg type="pāda" n="a">devā ivātra modantu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavanto vigatajvarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bādhamānā ripugaṇān</seg> <seg type="pāda" n="d">ugrasenapurogamāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.9">
<l><seg type="pāda" n="a">gṛhyantāṃ veśmavāstūni</seg> <seg type="pāda" n="b">kalpyantāṃ trikacatvarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mīyantāṃ rājamārgāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prākārasya ca yā gatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.10">
<l><seg type="pāda" n="a">preṣyantāṃ śilpimukhyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">niyuktā veśmakarmasu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niyujyantāṃ ca deśeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">preṣyakarmakarā janāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.11">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktās tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhasaṃgrahatatparāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathānideśaṃ saṃhṛṣṭāś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrur vāstuparigrahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sūtrahastās tato mānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakrur yādavasattamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puṇye 'hani mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">dvijātīn abhipūjya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.13">
<l><seg type="pāda" n="a">vāstudaivatakarmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhinā kārayanti ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthapatīn atha govindas</seg> <seg type="pāda" n="d">tatrovāca mahāmatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.14">
<l><seg type="pāda" n="a">asmadarthe suvihitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kriyatām atra mandiram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vibhaktacatvarapathaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">suniviṣṭeṣṭadaivatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.15">
<l><seg type="pāda" n="a">te tatheti mahābāhum</seg> <seg type="pāda" n="b">uktvā sthapatayas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durgakarmaṇi saṃbhārān</seg> <seg type="pāda" n="d">upalabhya yathāvidhi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.16">
<l><seg type="pāda" n="a">yathānyāyaṃ nirmimire</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārāṇy āyatanāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthānāni vidadhuś cātra</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmādīnāṃ yathākramam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.17">
<l><seg type="pāda" n="a">upāmagneḥ sureśasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣadolūkhalasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caturdaivāni catvāri</seg> <seg type="pāda" n="d">dvārāṇi vidadhuś ca te</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">gṛhakṣetrendrabhallāṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">puṣpadantaṃ tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.18">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣu veśmasu yukteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">yādaveṣu mahātmasu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puryāḥ kṣipraṃ niveṣārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cintayām āsa mādhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya daivī sthitā buddhiś</seg> <seg type="pāda" n="b">capalā kṣiprakāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purī sā vai priyakarī</seg> <seg type="pāda" n="d">yadūnām abhivardhanī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.20">
<l><seg type="pāda" n="a">śilpimukhyo 'sti devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajāpatisutaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśvakarmā svamatyā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">purīṃ saṃsthāpayiśyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.21">
<l><seg type="pāda" n="a">manasā tam anudhyāya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyāgamanakāraṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tridaṣābhimukhaḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">vivikte samapadyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tasminn eva tataḥ kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">śilpācāryo mahāmatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśvakarmā suraśreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇasya pramukhe sthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="viśvakarmovāca"/>

<lg xml:id="HV_86.23">
<l><seg type="pāda" n="a">daivena manasā kśipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tava viṣṇo dhṛtavrata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kiṃkaraḥ samanuprāptaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śādhi māṃ kiṃ karomi te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.24">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā syād devadeveśas</seg> <seg type="pāda" n="b">tryambakaś ca yathāvyayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathā tvaṃ deva mānyo 'si</seg> <seg type="pāda" n="d">viśeṣo nāsti me prabho</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.25">
<l><seg type="pāda" n="a">trailokyajñāpikāṃ vācam</seg> <seg type="pāda" n="b">utsṛjasva mahābhuja</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣo 'smi paridṛṣṭārthaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ karomi praśādhi mām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.26">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvā vinītavacanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavo viśvakarmaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyuvāca yaduśreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsārir atulaṃ vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.27">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutārtho devaguhyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavāny atra vayaṃ sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avaśyaṃ tv iha kartavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sadanaṃ me surottama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tad iyaṃ bhūḥ prakāśārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niveśyā mayi suvrata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">matprabhāvānurūpaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">gṛhaiś ceyaṃ samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.29">
<l><seg type="pāda" n="a">uttamā ca pṛthivyāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā svarge 'marāvatī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatheyaṃ hi tvayā kāryā</seg> <seg type="pāda" n="d">śakto hy asi mahāmate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.30">
<l><seg type="pāda" n="a">mama sthānam idaṃ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā vai tridive tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">martyāḥ paśyantu me lakṣmīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">puryā yadukulasya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.31">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktas tataḥ prāha</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvakarmā matīśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devāmitravināśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.32">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvam etat kariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yat tvayābhihitaṃ prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purī tv iyaṃ janasyāsya</seg> <seg type="pāda" n="d">na paryāptā bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.33">
<l><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyati ca vistīrṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛddhir asyās tu śobhanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">catvāraḥ sāgarā hy asyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vicariṣyanti rūpiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.34">
<l><seg type="pāda" n="a">yadīcchet sāgaraḥ kiṃcid</seg> <seg type="pāda" n="b">utsraṣṭum iha toyarāṭ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ svāyatalakṣaṇyā</seg> <seg type="pāda" n="d">purī syāt puruṣottama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.35">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāg eva kṛtabuddhimān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāgaraṃ saritāṃ nātham</seg> <seg type="pāda" n="d">uvāca vadatāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.36">
<l><seg type="pāda" n="a">samudra daśa ca dve ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yojanāni jalāśaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratisaṃhriyatām ātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">yady asti mayi mānyatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.37">
<l><seg type="pāda" n="a">avakāśe tvayā datte</seg> <seg type="pāda" n="b">purīyaṃ māmakaṃ balam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paryāptaviṣayākārā</seg> <seg type="pāda" n="d">samagrā visahiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kṛṣṇasya vacanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā nadanadīpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samārutena yogena</seg> <seg type="pāda" n="d">utsasarja mahārṇavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.39">
<l><seg type="pāda" n="a">viśvakarmā tataḥ prītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">puryāḥ saṃdṛśya vāstu tat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">govinde caiva saṃmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sāgaraḥ kṛtavāṃs tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.40">
<l><seg type="pāda" n="a">viśvakarmā tataḥ kṛṣṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">uvāca yadunandanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adyaprabhṛti govinda</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve samadhirohata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.41">
<l><seg type="pāda" n="a">manasā nirmitā ceyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā pūḥpravarā vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acireṇaiva kālena</seg> <seg type="pāda" n="d">gṛhasaṃbādhamālinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.42">
<l><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyati purī ramyā</seg> <seg type="pāda" n="b">sudvārā prāgryatoraṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cayāṭṭālakakeyūrā</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivyāḥ kakudopamā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.43">
<l><seg type="pāda" n="a">antaḥpuraṃ ca kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">paricaryākṣamaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakāra tasyāṃ puryāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">deśe tridaśapūjite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.44">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sā nirmitā kāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">purī dvāravatī tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānasena prayatnena</seg> <seg type="pāda" n="d">vaiṣṇavī viśvakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1.2.4 Ñ V B D T1.4 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.44x982-1" n="*HV_86.44*982:1"><seg type="pāda" n="a">vidhānavihitadvārā</seg> <seg type="pāda" n="b">prākāravaraśobhitā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.44x982-2" n="*HV_86.44*982:2"><seg type="pāda" n="a">parikhācayasaṃguptā</seg> <seg type="pāda" n="b">sāṭṭaprākāratoraṇā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_86.45">
<l><seg type="pāda" n="a">kāntanārīnaragaṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṇigbhir upaśobhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nānāpaṇyasamākīrṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">khecarīva ca gāṃ gatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.46">
<l><seg type="pāda" n="a">prapāvāpīprasannodair</seg> <seg type="pāda" n="b">udyānair upaśobhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samantataḥ saṃvṛtāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="d">vanitevāyatekṣaṇā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_86.47">
<l><seg type="pāda" n="a">samṛddhacatvaravatī</seg> <seg type="pāda" n="b">veśmottamaghanācitā</seg> </l>
<note>k: N T4 G2 ins. (T1 cont. after *982): :k</note>
<l xml:id="xHV_86.47abx983-1" n="*HV_86.47ab*983:1"><seg type="pāda" n="a">rathyākoṭisahasrāḍhyā</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhrarājapathottarā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.47abx983-2" n="*HV_86.47ab*983:2"><seg type="pāda" n="a">bhūṣayantī samudraṃ sā</seg> <seg type="pāda" n="b">svargam indrapurī yathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.47abx983-3" n="*HV_86.47ab*983:3"><seg type="pāda" n="a">pṛthivyāṃ sarvaratnānām</seg> <seg type="pāda" n="b">ekā nicayaśālinī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.47abx983-4" n="*HV_86.47ab*983:4"><seg type="pāda" n="a">surāṇām api sukṣetrā</seg> <seg type="pāda" n="b">sāmantakṣobhakāriṇī |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aprakāśaṃ tadākāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāsādair upaśobhitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.48">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthivyāṃ pṛthurāṣṭraughā</seg> <seg type="pāda" n="b">janaughapratināditā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">oghaiś ca vārirājasya</seg> <seg type="pāda" n="d">śiśirīkṛtamārutā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.49">
<l><seg type="pāda" n="a">anūpopavanaiḥ kāntaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāntā janamanoramā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satārakā dyaur iva sā</seg> <seg type="pāda" n="d">dvārakā pratyarājata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.50">
<l><seg type="pāda" n="a">prākāreṇārkavarṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">śātakaumbhena saṃvṛtā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hiraṇyapratipūrṇaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">gṛhair gambhīranisvanaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.51">
<l><seg type="pāda" n="a">śubhrameghapratīkāśair</seg> <seg type="pāda" n="b">dvāraiḥ saudhaiś ca śobhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kvacit kvacid udagrāgrair</seg> <seg type="pāda" n="d">upāvṛttamahāpathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.52">
<l><seg type="pāda" n="a">tām āvasat purīṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvayādavanandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhipretajanākīrṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">somaḥ kham iva bhāsayan</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 Dn Ds D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.52x984" n="*HV_86.52*984"><seg type="pāda" n="a">viśvakarmakṛtāṃ divyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ratnajālasamākulām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_86.53">
<l><seg type="pāda" n="a">viśvakarmā ca tāṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">purīṃ śakrapurīm iva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma tridivaṃ devo</seg> <seg type="pāda" n="d">govindenābhipūjitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.54">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūyas tu buddhir abhavat</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya viditātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janān imān dhanaughais tu</seg> <seg type="pāda" n="d">tarpayeyam ahaṃ yadi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.55">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vaiśravaṇavastavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nidhīnām uttamaṃ nidhim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaṅkham āhvayatopendro</seg> <seg type="pāda" n="d">niśi svabhavane vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.56">
<l><seg type="pāda" n="a">sa śaṅkhaḥ keśavāhvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jñātvā guhyakarāṭ svayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājagāma samīpaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya dvāravatīpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.57">
<l><seg type="pāda" n="a">sa śaṅkhaḥ prāñjalir bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vinayādavaniṃ gataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaṃ vijñāpayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā vaiśravaṇaṃ tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.58">
<l><seg type="pāda" n="a">bhagavan kiṃ mayā kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">surāṇāṃ vittarakṣiṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niyojaya mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="d">yatkāryaṃ yadunandana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.59">
<l><seg type="pāda" n="a">tam uvāca hṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhaṃ guhyakam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janā ye 'smin kṛśadhanās</seg> <seg type="pāda" n="d">tān dhanenābhipūraya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.60">
<l><seg type="pāda" n="a">necchāmy anāśitaṃ draṣṭuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛśaṃ malinam eva vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dehīti cābhibhāṣantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nagaryāṃ nirdhanaṃ naram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.61">
<l><seg type="pāda" n="a">śirasā śāsanaṃ gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">nidhīnaḥ keśavasya saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nidhīnājñāpayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">dvāravatyāṃ gṛhe gṛhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ghanaughair abhivarṣadhvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">cakruḥ sarve tathā ca te</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_86.62">
<l><seg type="pāda" n="a">nādhano vidyate tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">hīnabhāgyo 'pi vā naraḥ</seg> </l>
<note>k: K3. 4 Ñ V B D T4 G2 subst. for 62cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.62abx985" n="*HV_86.62ab*985"><seg type="pāda" n="a">dvāravatyāṃ puri purā</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavasya mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛśo vā malino vāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">dvāravatyāṃ gṛhe gṛhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.63">
<l><seg type="pāda" n="a">cakāra vāyor āhvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūyaś ca puruṣottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatrastha eva bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="d">yādavānāṃ priyaṃkaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.64">
<l><seg type="pāda" n="a">prāṇayonis tu bhūtānām</seg> <seg type="pāda" n="b">upatasthe gadāgrajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekamāsīnam ekānte</seg> <seg type="pāda" n="d">devaguhyadharaṃ prabhum</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_86.65">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ mayā deva kartavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvagenāśugāminā</seg> </l>
<note>k: T1-3 G1.3.5 M subst. for 65bc: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.65ax986-1" n="*HV_86.65a*986:1"><seg type="pāda" n="a">...</seg> <seg type="pāda" n="b">śādhi māṃ puruṣottama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.65ax986-2" n="*HV_86.65a*986:2"><seg type="pāda" n="a">yad bravīṣi mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">... |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathaiva dūto devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tathaivāsmi tavānagha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.66">
<l><seg type="pāda" n="a">tam uvāca tataḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">rahasyaṃ puruṣottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mārutaṃ jagataḥ prāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rūpiṇaṃ samupasthitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.67">
<l><seg type="pāda" n="a">gaccha māruta deveśam</seg> <seg type="pāda" n="b">anumānya sahāmaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sabhāṃ sudharmām ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">devebhyas tvam ihānaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.68">
<l><seg type="pāda" n="a">yādavā dhārmikā hyete</seg> <seg type="pāda" n="b">vikrāntāśca sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyāṃ viśeyur ete hi</seg> <seg type="pāda" n="d">na tu yā kṛtrimā bhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.69">
<l><seg type="pāda" n="a">sā hy akṣayā sabhā vāyo</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmagā kāmarūpiṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sā yadūn dhārayet sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">yathaiva tridaśāṃs tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.70">
<l><seg type="pāda" n="a">sa gṛhya vacanaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasyākliṣṭakarmaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāyur ātmopamagatir</seg> <seg type="pāda" n="d">jagāma tridivālayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.71">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'numānya surān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇavākyaṃ nivedya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sabhāṃ sudharmām ādāya</seg> <seg type="pāda" n="d">punar āyān mahītalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.72">
<l><seg type="pāda" n="a">sudharmāṃ tāṃ sudharmāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇāyākliṣṭakāriṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devo devasabhāṃ dattvā</seg> <seg type="pāda" n="d">vāyur antaradhīyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.72x987" n="*HV_86.72*987"><seg type="pāda" n="a">na bhayaṃ vidyate yatra</seg> <seg type="pāda" n="b">sabhā sā dharmavatsalā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_86.73">
<l><seg type="pāda" n="a">dvāravatyās tu sā madhye</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavena niveśitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sudharmā yadumukhyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devānāṃ tridive yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.74">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ sa divyair bhaumaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jalajaiś cāvyayo hariḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dravyairalaṃkaroti sma</seg> <seg type="pāda" n="d">purīṃ svāṃ pramadām iva</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.74x988-1" n="*HV_86.74*988:1"><seg type="pāda" n="a">śuśubhe sā purī ramyā</seg> <seg type="pāda" n="b">ratnajālasamākulā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.74x988-2" n="*HV_86.74*988:2"><seg type="pāda" n="a">nānāpakṣisamākīrṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">prāsādair upaśobhitā |</seg> </l>
<note>k: after 74 Ś1 D2 repeat 73ab. After the repetition of 73ab Ś1 D2 ins. *988 :k</note>
<lg xml:id="HV_86.75">
<l><seg type="pāda" n="a">maryādāś caiva saṃcakre</seg> <seg type="pāda" n="b">śreṇīḥ prakṛtayas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balādhyakṣāṃś ca yuktāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prakṛtīśāṃs tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.76">
<l><seg type="pāda" n="a">ugrasenaṃ narapatiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāśyaṃ caiva purohitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">senāpatim anādhṛṣṭiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vikadruṃ mantripuṃgavam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_86.77">
<l><seg type="pāda" n="a">yādavānāṃ kulakarān</seg> <seg type="pāda" n="b">sthavirān daśa tatra vai</seg> </l>
<note>k: V2.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.77abx989-1" n="*HV_86.77ab*989:1"><seg type="pāda" n="a">uddhavo vasudevaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṅko vipṛthur eva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.77abx989-2" n="*HV_86.77ab*989:2"><seg type="pāda" n="a">śvaphalkaś citrakaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">gadaḥ satyaka eva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.77abx989-3" n="*HV_86.77ab*989:3"><seg type="pāda" n="a">baladevaḥ pṛthuś caivaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">matreśv abhyantarā daśa |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthāpayām āsa matimān</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvakāryeṣv anantarān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.78">
<l><seg type="pāda" n="a">ratheṣv atiratho yantā</seg> <seg type="pāda" n="b">dārukaḥ keśavasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yodhamukhyaś ca yodhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sātyakiḥ satyavikramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1-3 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.78x990-1" n="*HV_86.78*990:1"><seg type="pāda" n="a">ācāryo dhanuṣāṃ vede</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣāddroṇa ivāparaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_86.78x990-2" n="*HV_86.78*990:2"><seg type="pāda" n="a">sātyakiḥ satyasaṃdhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śatruhā yuddhadurmadaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_86.79">
<l><seg type="pāda" n="a">vidhānam evaṃ kṛtvā sa</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ puryām aninditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mumude yadubhiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">lokasraṣṭā mahītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_86.80">
<l><seg type="pāda" n="a">revatasyātha kanyāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">revatīṃ śīlasaṃmatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptavān baladevas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇasyānumate tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_86.80x991-1" n="*HV_86.80*991:1">yaḥ sargajaiḥ suragaṇapriyakṛdbhir uccair |</l>
<l xml:id="xHV_86.80x991-2" n="*HV_86.80*991:2">dravyaiḥ samudranihitaiś ca samudrajātaiḥ |</l>
<l xml:id="xHV_86.80x991-3" n="*HV_86.80*991:3">hṛdyām akārayad aśeṣajagal lalāmāṃ |</l>
<l xml:id="xHV_86.80x991-4" n="*HV_86.80*991:4">śrīdvārakāṃ puravarīṃ tam upaimi viṣṇum |</l>
<note>h: HV (CE) chapter 87, transliterated by Kreshimir Krnic, proof-read by Kreshimir Krnic, version of June 21, 2004 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_87.1">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn eva kāle tu</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhaḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛpān udyojayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">cedirājapriyepsayā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.1x992-1" n="*HV_87.1*992:1"><seg type="pāda" n="a">yathārhaṃ ca yathāyogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">praśrayaṃ pradadau nṛpaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.1x992-2" n="*HV_87.1*992:2"><seg type="pāda" n="a">vivāhaṃ ghoṣayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">śiśupālasya māgadhaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.1x992-3" n="*HV_87.1*992:3"><seg type="pāda" n="a">sarvam antaḥpuraṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vivāhe utsukaṃ kila |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.1x992-4" n="*HV_87.1*992:4"><seg type="pāda" n="a">śvobhūte tu vivāhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">caidyasyeti ca bhūmipāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.1x992-5" n="*HV_87.1*992:5"><seg type="pāda" n="a">saṃnaddhāḥ samapadyantāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vibhavaiḥ svair yathākramam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.1x992-6" n="*HV_87.1*992:6"><seg type="pāda" n="a">śiśupālo 'pi rājā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">varaveṣeṇa saṃyutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.1x992-7" n="*HV_87.1*992:7"><seg type="pāda" n="a">kumārair ātmatulyaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">niyamastho 'bhavat tadā |</seg> </l>
<note>Colophon</note>
<lg xml:id="HV_87.2">
<l><seg type="pāda" n="a">bhīṣmakasya sutāyāṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇyāṃ rukmabhūṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śiśupālasya nṛpater</seg> <seg type="pāda" n="d">vivāho bhavitā kila</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.3">
<l><seg type="pāda" n="a">dantavaktrasya tanayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">suvaktram amitaujasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasrākṣasamaṃ yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">māyāsu ca viśāradam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.4">
<l><seg type="pāda" n="a">pauṇḍrasya vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā putraṃ mahābalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sudevaṃ vīryasaṃpannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthag akṣauhiṇīpatim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.5">
<l><seg type="pāda" n="a">ekalavyasya putraṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vīryavantaṃ balānvitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putraṃ ca pāṇḍyarājasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kaliṅgādhipatiṃ tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.6">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtāpriyaṃ ca kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">veṇudāriṃ narādhipam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṃśumantaṃ tathā krāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutarvāṇaṃ ca bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.7">
<l><seg type="pāda" n="a">nikṛttaśatruṃ kāliṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gāndhārādhipatiṃ tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paṭuśaṃ ca mahābāhuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāśyādhipatim eva ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds2 D5.6 ins. (Dn after the second occurrence of 7cd): :k</note>
<l xml:id="xHV_87.7x993-1" n="*HV_87.7*993:1"><seg type="pāda" n="a">sabhārhān sakalān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārtarāṣṭrān mahābalān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.7x993-2" n="*HV_87.7*993:2"><seg type="pāda" n="a">vindānuvindāv āvantyau</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhlikān saha bāhlikaiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.7x993-3" n="*HV_87.7*993:3"><seg type="pāda" n="a">saṃśaptakās tu te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">āsyandā yavanās tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.7x993-4" n="*HV_87.7*993:4"><seg type="pāda" n="a">yavanasya sutaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">ārṣāyaṇas tathā śakāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.7x993-5" n="*HV_87.7*993:5"><seg type="pāda" n="a">svabhāvaś candrahāsaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pārasīkās tathāpare |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.7x993-6" n="*HV_87.7*993:6"><seg type="pāda" n="a">virāṭo drupadaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">jayadrathavidūrathau |</seg> </l>
<note>k: Dn Ds2 D5.6 Bom. Poona eds cont.; Ds1 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.7x994-1" n="*HV_87.7*994:1"><seg type="pāda" n="a">bhagadatto mahāsenaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śalaḥ śālvo mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.7x994-2" n="*HV_87.7*994:2"><seg type="pāda" n="a">bhūriśravā mahāsenaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuntibhojaś ca vīryavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.7x994-3" n="*HV_87.7*994:3"><seg type="pāda" n="a">akṣauhiṇīnāṃ ṣaṣṭiṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saptādhikadaśānugāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.7x994-4" n="*HV_87.7*994:4"><seg type="pāda" n="a">svayaṃvarārthaṃ saṃprāptā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojarājaniveśane |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_87.8">
<l><seg type="pāda" n="a">kasmin deśe nṛpo jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmī vedavidāṃ vara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kasyāṇvavāye dyutimān</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃbhūto dvijasattama</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_87.9">
<l><seg type="pāda" n="a">rājarṣer yādavasyāsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">vidarbho nāma vai sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vindhyasya dakṣiṇe pārśve</seg> <seg type="pāda" n="d">vidarbhān yo nyaveśayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.10">
<l><seg type="pāda" n="a">krathakaiśikamukhyās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">putrās tasya mahābalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhūvur vīryasaṃpannāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthag vaṃśakarā nṛpāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyānvavāye bhīmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇayo jajñire nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krathasya tv aṃśumāṇ vaṃśe</seg> <seg type="pāda" n="d">kaiśikasya tu bhīṣmakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.12">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇyalomety āhur yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dākṣiṇātyeśvaraṃ janāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agastyaguptām āśāṃ yaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kuṇḍinastho 'nvaśān nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">rukmī tasyābhavat putro</seg> <seg type="pāda" n="f">rukmiṇī ca viśāṃ pate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.13">
<l><seg type="pāda" n="a">rukmī cāstrāṇi divyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">drumāt prāpa mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jāmadagnyāt tatha rāmād</seg> <seg type="pāda" n="d">brāhmam astram avāptavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prāspardhat saha kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="f">nityam adbhutakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.14">
<l><seg type="pāda" n="a">rukmiṇī tv abhavad rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">rūpeṇāsadṛśī bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakame vāsudevas tāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śravād eva mahādyutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sa cābhilaṣitas tasyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śravād eva janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tejovīryabalopetaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa me bhartā bhaved iti</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_87.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ dadau na tu kṛṣṇāya</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmī dveṣān mahābalaḥ</seg> </l>
<note>k: K3 Dn ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.16abx995" n="*HV_87.16ab*995"><seg type="pāda" n="a">kaṃsasya vadhasaṃtāpāt</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇāyāmitatejase |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yācamānāya kaṃsasya</seg> <seg type="pāda" n="d">preṣyo 'sāv iti cintayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.17">
<l><seg type="pāda" n="a">caidyasyārthe sunīthasya</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhas tu bhūmipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varayām āsa tāṃ rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhīṣmakaṃ bhīmavikramam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.18">
<l><seg type="pāda" n="a">cedirājasya hi vasor</seg> <seg type="pāda" n="b">āsīt putro bṛhadrathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">magadheṣu purā yena</seg> <seg type="pāda" n="d">nirmitaṃ tad girivrajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyānvavāye jajñe 'tha</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdho mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasor eva tadā vaṃśe</seg> <seg type="pāda" n="d">damaghoṣo 'pi cedirāṭ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.20">
<l><seg type="pāda" n="a">damaghoṣasya putrās tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pañca bhīmaparākramāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaginyāṃ vasudevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutaśravasi jajñire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.21">
<l><seg type="pāda" n="a">śiśupālo daśagrīvo</seg> <seg type="pāda" n="b">raibhyo 'thopadiśo balī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvāstrakuśalā vīrā</seg> <seg type="pāda" n="d">vīryavanto mahābalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.22">
<l><seg type="pāda" n="a">jñāteḥ samānavaṃśasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sunīthaṃ pradadau sutam</seg> </l>
<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.22abx996" n="*HV_87.22ab*996"><seg type="pāda" n="a">tasyānvavāye saṃbhūtā</seg> <seg type="pāda" n="b">bahavo rājavaṃśajāḥ |</seg> </l>
<note>k: D6 S (except G2) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.22abx997" n="*HV_87.22ab*997"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhasya rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">damaghoṣo mahābalaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃdhaḥ svasutavad</seg> <seg type="pāda" n="d">dadarśainaṃ jugopa ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.23">
<l><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇiśatruṃ mahābalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtāny āgāṃsi caidyena</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇīnāṃ tatpriyaiṣiṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.24">
<l><seg type="pāda" n="a">jāmātā tv abhavat tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsas tasmin hate yudhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇārthaṃ vairamabhavaj</seg> <seg type="pāda" n="d">jarāsaṃdhasya vṛṣṇibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.25">
<l><seg type="pāda" n="a">bhīṣmakaṃ varayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">sunīthārthe 'tha rukmiṇīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃ dadau bhīṣmakaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">śiśupālāya vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tataś caidyam upādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdho narādhipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yayau vidarbhān sahito</seg> <seg type="pāda" n="d">dantavaktreṇa yāyinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.27">
<l><seg type="pāda" n="a">anuyātaś ca pauṇḍreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevena dhīmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṅgavaṅgakaliṅgānām</seg> <seg type="pāda" n="d">īśvaraḥ sa mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.28">
<l><seg type="pāda" n="a">mānayiṣyaṃś ca tān rukmī</seg> <seg type="pāda" n="b">pratyudgamya narādhipān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parayā pūjayopetān</seg> <seg type="pāda" n="d">ānināya purīṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.29">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṛṣv asuḥ priyārthaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmakṛṣṇāv ubhāv api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prayayur vṛṣṇayaś cānye</seg> <seg type="pāda" n="d">rathais tatra balānvitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: (mss evidence illegible): :k</note>
<l xml:id="xHV_87.29x998" n="*HV_87.29*998"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā tān āgatān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevapurogamān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_87.30">
<l><seg type="pāda" n="a">krathakaiśikabhartā tān</seg> <seg type="pāda" n="b">pratigṛhya yathāvidhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūjayām āsa pūjārhān</seg> <seg type="pāda" n="d">nyavasanta bahiś ca te</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.30x999-1" n="*HV_87.30*999:1"><seg type="pāda" n="a">nyaveśayac ca tān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīṣmako nagarād bahiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.30x999-2" n="*HV_87.30*999:2"><seg type="pāda" n="a">sthite tasmiñ jarāsaṃdhe</seg> <seg type="pāda" n="b">ripau teṣāṃ mahātmani |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.30x999-3" n="*HV_87.30*999:3"><seg type="pāda" n="a">saṃbhārāś caiva sarvatra</seg> <seg type="pāda" n="b">vivāhāya samāhṛtāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.30x999-4" n="*HV_87.30*999:4"><seg type="pāda" n="a">śaṅkhāś ca paṭahāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">sasvanāḥ sarvatas tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.30x999-5" n="*HV_87.30*999:5"><seg type="pāda" n="a">brāhmaṇāś ca samāyātā</seg> <seg type="pāda" n="b">nānādigbhyas tathaiva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.30x999-6" n="*HV_87.30*999:6"><seg type="pāda" n="a">utthitāś caiva sarvatra</seg> <seg type="pāda" n="b">dhvajāś ca samalaṃkṛtāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_87.31">
<l><seg type="pāda" n="a">śvobhāvini vivāhe tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇī niryayau bahiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caturyujā rathenaindraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devatāyatanaṃ śubhā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.31x1000-1" n="*HV_87.31*1000:1"><seg type="pāda" n="a">dāsīśatasahasraughair</seg> <seg type="pāda" n="b">veṣṭitā tu jagāma ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.31x1000-2" n="*HV_87.31*1000:2"><seg type="pāda" n="a">ambikāpūjanārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">pādacārī yathāsthiti |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_87.32">
<l><seg type="pāda" n="a">indrāṇīm arcayiṣyantī</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtakautukamaṅgalā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīpyamānena vapuṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">balena mahatā vṛtā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.32x1001-1" n="*HV_87.32*1001:1"><seg type="pāda" n="a">keśavo me bhaved bhartā</seg> <seg type="pāda" n="b">nānyaḥ kaścid bhaved iti |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.32x1001-2" n="*HV_87.32*1001:2"><seg type="pāda" n="a">evaṃ manasi saṃsthāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">puṣpāñjalipuṭābhavat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_87.33">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ dadarśa tataḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">lakṣmīṃ sākṣād iva sthitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpeṇāgryeṇa saṃpannāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devatāyatanāntike</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.34">
<l><seg type="pāda" n="a">vahner iva śikhāṃ dīptāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">māyāṃ bhūmigatām iva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivīm iva gambhīrām</seg> <seg type="pāda" n="d">utthitāṃ pṛthivītalāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.35">
<l><seg type="pāda" n="a">marīcim iva somasya</seg> <seg type="pāda" n="b">saumyāṃ strīvigrahāṃ bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śriyam agryām ivāpadmāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviśyāṃ śrīsahāyinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kṛṣṇena manasā dṛṣṭāṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">durnirīkśyāṃ surair api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.36">
<l><seg type="pāda" n="a">śyāmāvadātā sā hy āsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthucārvāyatekṣaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāmrauṣṭhanayanāpāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="d">pīnorujaghanastanī</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_87.37">
<l><seg type="pāda" n="a">bṛhatī cārusarvāṅgī</seg> <seg type="pāda" n="b">tanvī śaśinibhānanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāmratuṅganakhī subhrūr</seg> <seg type="pāda" n="d">nīlakuñcitamūrdhajā</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1 Ñ1) G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.37cdx1002" n="*HV_87.37cd*1002"><seg type="pāda" n="a">atyarthaṃ rūpataḥ kāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">pīnaśroṇipayodharā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tīkṣṇaśuklaiḥ samair dantaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">prabhāsadbhir alaṃkṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.38">
<l><seg type="pāda" n="a">ananyā pramadā loke</seg> <seg type="pāda" n="b">rūpeṇa yaśasā śriyā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rukmiṇī rūpiṇī devī</seg> <seg type="pāda" n="d">pāṇḍurakṣaumavāsinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ dṛṣṭvā vavṛdhe kāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya śubhadarśanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">haviṣevānalasyārcir</seg> <seg type="pāda" n="d">manas tasyāṃ samādadhat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-1" n="*HV_87.39*1003:1"><seg type="pāda" n="a">rukmiṇī ca tadā devī</seg> <seg type="pāda" n="b">dadṛśe kṛṣṇam īśvaram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-2" n="*HV_87.39*1003:2"><seg type="pāda" n="a">acintayac ca sā devī</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā kṛṣṇam avasthitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-3" n="*HV_87.39*1003:3"><seg type="pāda" n="a">so 'yam viṣṇur jagannāthaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣād rāmānujaḥ kṛtī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-4" n="*HV_87.39*1003:4"><seg type="pāda" n="a">asya cakraṃ sadā śaṅkhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhujayor ubhayorapi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-5" n="*HV_87.39*1003:5"><seg type="pāda" n="a">śobhayetāṃ sadā tau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">daityadānavadāriṇau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-6" n="*HV_87.39*1003:6"><seg type="pāda" n="a">asya haste sthitaṃ śārṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">daityadānavabhīṣaṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-7" n="*HV_87.39*1003:7"><seg type="pāda" n="a">sadā bhāti mahac cāpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">loke khyātataraṃ hareḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-8" n="*HV_87.39*1003:8"><seg type="pāda" n="a">yamāśritya gadā devī</seg> <seg type="pāda" n="b">sadā kaumodakīti sā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-9" n="*HV_87.39*1003:9"><seg type="pāda" n="a">daityadānavahantrī ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tad bhujopari dāruṇā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-10" n="*HV_87.39*1003:10"><seg type="pāda" n="a">yad anujñāṃ samāśritya</seg> <seg type="pāda" n="b">khaḍgo nandakasaṃjñakaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-11" n="*HV_87.39*1003:11"><seg type="pāda" n="a">ripūn hanti mahāvīryān</seg> <seg type="pāda" n="b">asahyān daivatair api ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-12" n="*HV_87.39*1003:12"><seg type="pāda" n="a">asya syād vāhanaṃ viṣṇor</seg> <seg type="pāda" n="b">garutmān pakṣipuṃgavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-13" n="*HV_87.39*1003:13"><seg type="pāda" n="a">śakrādīṃś ca surāñ jitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">jahārāmṛtam uttamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-14" n="*HV_87.39*1003:14"><seg type="pāda" n="a">so 'yam viṣṇur guruḥ sākṣād</seg> <seg type="pāda" n="b">gopaveṣeṇa bhūṣitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-15" n="*HV_87.39*1003:15"><seg type="pāda" n="a">gopastrīstanabhāreṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vijahāra yathāsukham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-16" n="*HV_87.39*1003:16"><seg type="pāda" n="a">yo nanarta hrade tasyā</seg> <seg type="pāda" n="b">yamunāyās tadā hariḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-17" n="*HV_87.39*1003:17"><seg type="pāda" n="a">amathnāt kāliyaṃ tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣāgnijvālamālinam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-18" n="*HV_87.39*1003:18"><seg type="pāda" n="a">ayaṃ govardhanaṃ śailaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhāv ekena bāhunā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-19" n="*HV_87.39*1003:19"><seg type="pāda" n="a">līlayā sa jagannātho</seg> <seg type="pāda" n="b">kolakaṃ bālako yathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-20" n="*HV_87.39*1003:20"><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">yo hayaṃ prajaghāna ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-21" n="*HV_87.39*1003:21"><seg type="pāda" n="a">yaś cāṇūraṃ mṛdhe hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsaṃ caiva mahābalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-22" n="*HV_87.39*1003:22"><seg type="pāda" n="a">nanarta raṅge govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">gopaiḥ sārdhaṃ sayādavaiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-23" n="*HV_87.39*1003:23"><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa yādavaśreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">padmakañjalkalocanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-24" n="*HV_87.39*1003:24"><seg type="pāda" n="a">śyāmāvadātaḥ saśrīkaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣādindrānujaḥ kṛtī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-25" n="*HV_87.39*1003:25"><seg type="pāda" n="a">yuvā kṛtī purāṇātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">padmākṣaḥ padmasaprabhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-26" n="*HV_87.39*1003:26"><seg type="pāda" n="a">so 'yam adya jagannāthaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpto mām iha yādavaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-27" n="*HV_87.39*1003:27"><seg type="pāda" n="a">amuṣya pādayoḥ padmam</seg> <seg type="pāda" n="b">udvahāmi na saṃśayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-28" n="*HV_87.39*1003:28"><seg type="pāda" n="a">śuśrūṣāṃ pratiyokṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">pādayoḥ padmasaṃjñayoḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.39x1003-29" n="*HV_87.39*1003:29"><seg type="pāda" n="a">evaṃ vicintayitvā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">vavande tāṃ śacīṃ tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_87.40">
<l><seg type="pāda" n="a">rāmeṇa saha niścitya</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaḥ sumahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatpramāthe 'karod buddhiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇibhyaḥ praṇidhāya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.41">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛte tu devatākārye</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣkrāmantīṃ surālayāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">unmathya sahasā kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svaṃ nināya rathottamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.42">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛkṣam utpāṭya rāmo 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghānāpatataḥ parān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samanahyanta dāśārhās</seg> <seg type="pāda" n="d">tadājñāya tu sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.43">
<l><seg type="pāda" n="a">te rathair vividhākāraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samucchritamahādhvajaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vājibhir vāraṇaiś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">parivavrur halāyudham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.44">
<l><seg type="pāda" n="a">ādāya rukmiṇīṃ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">jagāmāśu purīṃ prati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāme cāsajya taṃ bhāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yuyudhāne ca vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.45">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūre vipṛthau cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">gade ca kṛtavarmaṇi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakradeve sunakṣatre</seg> <seg type="pāda" n="d">sāraṇe ca mahābale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.46">
<l><seg type="pāda" n="a">nivṛttaśatrau vikrānte</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaṅgakāre vidūrathe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugrasenātmaje kaṅke</seg> <seg type="pāda" n="d">śatadyumne ca keśavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.47">
<l><seg type="pāda" n="a">rājādhideve mṛdare</seg> <seg type="pāda" n="b">prasene citrake tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atidānte bṛhaddurge</seg> <seg type="pāda" n="d">śvaphalke citrake pṛthau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.48">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇyandhakeṣu cānyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">mukhyeṣu madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gurum āsajya taṃ bhāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yayau dvāravatīṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.48x1004" n="*HV_87.48*1004"><seg type="pāda" n="a">tataś ca yādavāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhāya samupasthitāḥ |</seg> </l>
<note>Colophon</note>
<lg xml:id="HV_87.49">
<l><seg type="pāda" n="a">dantavaktro jarāsaṃdhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śiśupālaś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃnaddhā niryayuḥ kruddhā</seg> <seg type="pāda" n="d">jighāṃsanto janārdanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.50">
<l><seg type="pāda" n="a">aṅgavaṅgakaliṅgaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sārdhaṃ pauṇḍraiś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niryayau cedirājaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">bhrātṛbhiḥ sumahārathaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-1" n="*HV_87.50*1005:1">kva vāsudevaḥ kva ca gopakāste |</l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-2" n="*HV_87.50*1005:2">kuto nu rājā yaduvaṃśajanmanāṃ |</l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-3" n="*HV_87.50*1005:3">kuto nu rāmo madamattagarhitaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-4" n="*HV_87.50*1005:4">kuto nu vīro yudhi sātyakiḥ kila ||</l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-5" n="*HV_87.50*1005:5">iti bruvanto nṛpasattamās tadā |</l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-6" n="*HV_87.50*1005:6">raṇāya yuktāḥ sabalāḥ samāgadhāḥ |</l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-7" n="*HV_87.50*1005:7">śaraiś ca khaḍgair yudhi pātayanto |</l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-8" n="*HV_87.50*1005:8">mahārathā niryayur ugravīryāḥ ||</l>
<note>k: [Colophon] :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyanaḥ"/>

<l xml:id="xHV_87.50x1005-9" n="*HV_87.50*1005:9"><seg type="pāda" n="a">atha sainye mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">māgadhasya mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-10" n="*HV_87.50*1005:10"><seg type="pāda" n="a">śaṅkhaduṃdubhayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">sasvanur yuddhaśaṃsavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-11" n="*HV_87.50*1005:11"><seg type="pāda" n="a">yādavāś ca mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-12" n="*HV_87.50*1005:12"><seg type="pāda" n="a">bherīṇāṃ ca mṛdaṅgānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jharjharīṇāṃ ca sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-13" n="*HV_87.50*1005:13"><seg type="pāda" n="a">nādāḥ samabhavantaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnāṃ sainyasaṃcaye ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-14" n="*HV_87.50*1005:14"><seg type="pāda" n="a">tato yuddhaṃ samabhavat</seg> <seg type="pāda" n="b">senayor ubhayor api |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.50x1005-15" n="*HV_87.50*1005:15"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhapramukhato</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇayaḥ prathitās tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_87.51">
<l><seg type="pāda" n="a">tān pratyagṛhṇan saṃrabdhā</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇivīrā mahārathāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkarṣaṇaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsavaṃ maruto yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.52">
<l><seg type="pāda" n="a">āpatantaṃ hi vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhaṃ mahābalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṣaḍbhir vivyādha nārācair</seg> <seg type="pāda" n="d">yuyudhāno mahāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.53">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūro dantavaktraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vivyādha navabhiḥ śaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ pratyavidhyat kārūṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇair daśabhir āśugaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.54">
<l><seg type="pāda" n="a">vipṛthuḥ śiśupālaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śarair vivyādha saptabhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṣṭabhiḥ pratyavidhyat taṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śiśupālaḥ pratāpavāṇ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.55">
<l><seg type="pāda" n="a">gaveśaṇo 'pi caidyaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaḍbhir vivyādha mārgaṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anirdāntas tathāṣṭābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">bṛhaddurgaś ca pañcabhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.56">
<l><seg type="pāda" n="a">prativivyādha tāṃś caidyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghāna cāśvāṃś caturaś</seg> <seg type="pāda" n="d">caturbhir vipṛthoḥ śaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.57">
<l><seg type="pāda" n="a">bṛhaddurgasya bhallena</seg> <seg type="pāda" n="b">śiraś ciccheda cārihā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaveṣaṇasya sūtaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prāhiṇodyamasādanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.58">
<l><seg type="pāda" n="a">hatāśvaṃ sa rathaṃ tyakvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vipṛthus tu mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āruroha rathaṃ kṣipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bṛhaddurgasya vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.59">
<l><seg type="pāda" n="a">vipṛthoḥ sārathiś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">gaveṣaṇarathaṃ drutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āruhya javanān aśvān</seg> <seg type="pāda" n="d">niyantum upacakrame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.60">
<l><seg type="pāda" n="a">te kruddhāḥ śaravarṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sunīthaṃ samavākiran</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nṛtyantaṃ rathamārgeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">cāpahastāḥ kalāpinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.61">
<l><seg type="pāda" n="a">cakradevo dantavaktraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bibhedorasi karṇinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paṭuśaṃ pañcaviṃśatyā</seg> <seg type="pāda" n="d">vivyādha yudhi mārgaṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.62">
<l><seg type="pāda" n="a">tābhyāṃ sa viddho daśabhir</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇair marmātigaiḥ śitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato balī cakradevaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bibheda daśabhiḥ śaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.63">
<l><seg type="pāda" n="a">pañcabhiś cāpi vivyādha</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'vidūrād vidūratham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vidūratho 'pi taṃ ṣaḍbhir</seg> <seg type="pāda" n="d">vivyādhājau śitaiḥ śaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: V2 ins. (Ñ2 after 64ab): :k</note>
<l xml:id="xHV_87.63x1006" n="*HV_87.63*1006"><seg type="pāda" n="a">dantavaktro 'pi vivyādha</seg> <seg type="pāda" n="b">bhānumantaṃ vidūratham |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_87.64">
<l><seg type="pāda" n="a">triṃśatā pratyavidhyat taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balī bāṇair mahābalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtavarmā bibhedājau</seg> <seg type="pāda" n="d">rājaputraṃ tribhiḥ śaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.65">
<l><seg type="pāda" n="a">nyahanat sārathiṃ cāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">dhvajaṃ ciccheda cocchritam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prativivyādha taṃ kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pauṇḍraḥ ṣaḍbhiḥ śilīmukhaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.66">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanuś ciccheda cāpy asya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhallenāyataparvaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivṛttaśatruḥ kāliṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bibheda niśitaiḥ śaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tomareṇāṃsadeśe taṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">nirbibheda kaliṅgarāṭ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.67">
<l><seg type="pāda" n="a">gajenāsādya kaṅkas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">gajam aṅgasya vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tomareṇa bibhedāṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bibhedāṅgaś ca taṃ śaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.68">
<l><seg type="pāda" n="a">citrakaś ca śvaphalkaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">satyakaś ca mahārathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaliṅgasya tathānīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nārācair bibhiduḥ śitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.69">
<l><seg type="pāda" n="a">visṛṣṭena drumeṇājau</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṅgarājasya kuñjaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghāna rāmaḥ samkruddho</seg> <seg type="pāda" n="d">vaṅgarājaṃ ca saṃyuge</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.70">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ hatvā ratham āruhya</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanur ādāya vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkarṣaṇo jaghānograir</seg> <seg type="pāda" n="d">nārācaiḥ kaiśikān bahūn</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.71">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaḍbhir nihatya kārūṣān</seg> <seg type="pāda" n="b">maheṣvāsān sa vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śataṃ jaghāna saṃkruddho</seg> <seg type="pāda" n="d">māgadhānāṃ mahārathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nihatya tān mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="f">jarāsaṃdhaṃ tato 'bhyayāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.72">
<l><seg type="pāda" n="a">tam āpatantaṃ vivyādha</seg> <seg type="pāda" n="b">nārācair māgadhas tribhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ bibhedāṣṭabhiḥ kruddho</seg> <seg type="pāda" n="d">nārācair musalāyudhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ciccheda cāsya bhallena</seg> <seg type="pāda" n="f">dhvajaṃ ratnavibhūṣitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.72x1007-1" n="*HV_87.72*1007:1"><seg type="pāda" n="a">cāpaṃ ca mahad āyattaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śarair eva halāyudhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.72x1007-2" n="*HV_87.72*1007:2"><seg type="pāda" n="a">rathaṃ cāsya mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">tilaśaś ca samāhanat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.72x1007-3" n="*HV_87.72*1007:3"><seg type="pāda" n="a">sa cchinnadhanvā viratho</seg> <seg type="pāda" n="b">gadāmādāya māgadhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.72x1007-4" n="*HV_87.72*1007:4"><seg type="pāda" n="a">bibheda balabhadraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghāna ca punaḥ punaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.72x1007-5" n="*HV_87.72*1007:5"><seg type="pāda" n="a">rathaṃ ca cūrṇayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">gadayāsya sa māgadhaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.72x1007-6" n="*HV_87.72*1007:6"><seg type="pāda" n="a">pātyamānād rathāt tasmād</seg> <seg type="pāda" n="b">avaplutya halāyudhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.72x1007-7" n="*HV_87.72*1007:7"><seg type="pāda" n="a">sātyakes tu rathaṃ prāyāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvakṣatrasya paśyataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.72x1007-8" n="*HV_87.72*1007:8"><seg type="pāda" n="a">sātyakis tu mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">śarair vivyādha māgadham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.72x1007-9" n="*HV_87.72*1007:9"><seg type="pāda" n="a">baladevo mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">gadāṃ saṃgṛhya satvaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.72x1007-10" n="*HV_87.72*1007:10"><seg type="pāda" n="a">jaghāna māgadhaṃ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">vajreṇeva giriṃ hariḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_87.73">
<l><seg type="pāda" n="a">tad yuddham abhavad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ devāsuropamam</seg> </l>
<note>k: Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.73abx1008" n="*HV_87.73ab*1008"><seg type="pāda" n="a">anivāryaṃ śarair eva</seg> <seg type="pāda" n="b">praharṣogho mahodadheḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sṛjatāṃ śaravarṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">nighnatām itaretaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.74">
<l><seg type="pāda" n="a">gajair gajā hi saṃkruddhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃnipetuḥ sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathai rathāś ca saṃrabdhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sādibhiś cāpi sādinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.75">
<l><seg type="pāda" n="a">padātayaḥ padātīṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śakticarmāsipāṇayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">chindantaś cottamāṅgāni</seg> <seg type="pāda" n="d">vicerur yudhi te pṛthak</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.76">
<l><seg type="pāda" n="a">asīnāṃ pātyamānānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kavaceṣu mahāsvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śarāṇāṃ patatāṃ śabdaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pakṣiṇām iva śuśruve</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_87.77">
<l><seg type="pāda" n="a">bherīśaṅkhamṛdaṅgānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">veṇūnāṃ ca mṛdhe dhvanim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jugūha ghoṣaḥ śastrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jyāghoṣaś ca mahātmanāṃ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D5 subst. for 65-77: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-1" n="*HV_87.77*1009:1"><seg type="pāda" n="a">taṃ prāvidhyata saptatyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇair gāḍhaṃ janārdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-2" n="*HV_87.77*1009:2"><seg type="pāda" n="a">yatamānaś ca ciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">dhvajaṃ cāsya mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-3" n="*HV_87.77*1009:3"><seg type="pāda" n="a">jahāra ca śiraḥ kāyāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sārathes tasya vīryavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-4" n="*HV_87.77*1009:4"><seg type="pāda" n="a">taṃ kṛchragatam ājñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">parivavrur janārdanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-5" n="*HV_87.77*1009:5"><seg type="pāda" n="a">dākṣiṇātyā jighāṃsanto</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaḥ sarva eva te ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-6" n="*HV_87.77*1009:6"><seg type="pāda" n="a">tam aṃśumān mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-7" n="*HV_87.77*1009:7"><seg type="pāda" n="a">śrutarvā pañcabhiḥ kruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">veṇudāriś ca saptabhiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-8" n="*HV_87.77*1009:8"><seg type="pāda" n="a">tato 'ṃśumantaṃ govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">bibhedorasi vīryavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-9" n="*HV_87.77*1009:9"><seg type="pāda" n="a">niṣasāda rathopasthe</seg> <seg type="pāda" n="b">vyathitaḥ sa narādhipaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-10" n="*HV_87.77*1009:10"><seg type="pāda" n="a">śrutarvaṇo jaghānāśvāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">caturbhiś caturaḥ śaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-11" n="*HV_87.77*1009:11"><seg type="pāda" n="a">veṇudārir dhvajaṃ chittvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhujaṃ vivyādha dakṣiṇam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-12" n="*HV_87.77*1009:12"><seg type="pāda" n="a">tathaiva ca śrutarvāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śarair vivyādha saptabhiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-13" n="*HV_87.77*1009:13"><seg type="pāda" n="a">śiśriye ca dhvajaṃ śrānto</seg> <seg type="pāda" n="b">nyaṣīdac ca vyathānvitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-14" n="*HV_87.77*1009:14"><seg type="pāda" n="a">muñcantaḥ śaravarṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevaṃ tato 'bhyayuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-15" n="*HV_87.77*1009:15"><seg type="pāda" n="a">krathakaiśikamukhyās te</seg> <seg type="pāda" n="b">rathavaṃśena sarvaśaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-16" n="*HV_87.77*1009:16"><seg type="pāda" n="a">bāṇān bāṇaiś ca ciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ yudhi janārdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-17" n="*HV_87.77*1009:17"><seg type="pāda" n="a">jaghāna caiṣāṃ saṃrabdho</seg> <seg type="pāda" n="b">yatamānān yatān bahūn ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-18" n="*HV_87.77*1009:18"><seg type="pāda" n="a">punar anyāṃś catuḥṣaṣṭyā</seg> <seg type="pāda" n="b">nijaghāna śitaiḥ śaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1009-19" n="*HV_87.77*1009:19"><seg type="pāda" n="a">kruddhān āpatato vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">prādravat tadbalaṃ tataḥ |</seg> </l>
<note>k: D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-1" n="*HV_87.77*1010:1"><seg type="pāda" n="a">etasminn antare vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadro mahāyaśāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-2" n="*HV_87.77*1010:2"><seg type="pāda" n="a">jaghāna gadayā vīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhaṃ mahāmṛdhe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-3" n="*HV_87.77*1010:3"><seg type="pāda" n="a">mūrchāṃ jagāma rājā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">nipapāta ca bhūtale ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-4" n="*HV_87.77*1010:4"><seg type="pāda" n="a">sātyakir vaṅgarājaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-5" n="*HV_87.77*1010:5"><seg type="pāda" n="a">tat sainyaṃ vimukhaṃ cāsīj</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhe pataty api ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-6" n="*HV_87.77*1010:6"><seg type="pāda" n="a">sātyakir balabhadraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">jitvā yodhān sahasraśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-7" n="*HV_87.77*1010:7"><seg type="pāda" n="a">śaṅkhaṃ dadhmatū rājānau</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣām agrataḥ sthitau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-8" n="*HV_87.77*1010:8"><seg type="pāda" n="a">tataś ca vidrute sainye</seg> <seg type="pāda" n="b">jarāsaṃdhe parājite |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-9" n="*HV_87.77*1010:9"><seg type="pāda" n="a">tayoḥ śaṅkhadhvaniṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">gacchann eva janārdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-10" n="*HV_87.77*1010:10"><seg type="pāda" n="a">jitaṃ magadharājasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sainyaṃ bahunṛpāśrayam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-11" n="*HV_87.77*1010:11"><seg type="pāda" n="a">ity evaṃ cintayitvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_87.77x1010-12" n="*HV_87.77*1010:12"><seg type="pāda" n="a">pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhmau yadukulodvahaḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 88, transliterated by Kreshimir Krnic, proof-read by Kreshimir Krnic, version of September 23, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśampāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_88.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇena hriyamāṇāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmī śrutvā tu rukmiṇīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratijñām akarot kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">samakṣaṃ bhīṣmakasya ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.2">
<l><seg type="pāda" n="a">ahatvā yudhi govindam</seg> <seg type="pāda" n="b">anānīya ca rukmiṇīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">satyam etad bravīmi te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.3">
<l><seg type="pāda" n="a">āsthāya sa rathaṃ vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samudagrāyudhadhvajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">javena prayayau kruddho</seg> <seg type="pāda" n="d">balena mahatā vṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tam anvayur nṛpāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣiṇāpathavāsinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krātho 'ṃśumāñ śrutarvā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">veṇudāriśca vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.5">
<l><seg type="pāda" n="a">bhīṣmakasya sutaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">rathena rathināṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krathakaiśikamukhyāśca</seg> <seg type="pāda" n="d">sarva eva mahārathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.6">
<l><seg type="pāda" n="a">te gatvā dūram adhvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saritaṃ narmadām anu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">govindaṃ dadṛśuḥ kruddhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sahaiva priyayā sthitam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_88.7">
<l><seg type="pāda" n="a">avasthāpya ca tat sainyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmī balamadānvitaḥ</seg> </l>
<note>k: D6 T G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.7abx1011-1" n="*HV_88.7ab*1011:1"><seg type="pāda" n="a">ādāya niśitaṃ bāṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">idamāha janārdanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.7abx1011-2" n="*HV_88.7ab*1011:2"><seg type="pāda" n="a">are gopakadāyāda</seg> <seg type="pāda" n="b">paradārapradharṣaṇa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.7abx1011-3" n="*HV_88.7ab*1011:3"><seg type="pāda" n="a">vimucyatām iyaṃ bālā</seg> <seg type="pāda" n="b">sthātavyaṃ ca kṣaṇāntaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.7abx1011-4" n="*HV_88.7ab*1011:4"><seg type="pāda" n="a">śiraśchetsyāmi te bāṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthito 'si yadi matpuraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.7abx1011-5" n="*HV_88.7ab*1011:5"><seg type="pāda" n="a">ityuktvā niśitaṃ bāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃdadhe dhanuṣi prabho |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cikīrṣur dvairathaṃ yuddham</seg> <seg type="pāda" n="d">abhyayān madhusūdanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.8">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vivyādha catuḥṣaṣṭyā</seg> <seg type="pāda" n="b">govindaṃ niśitaiḥ śraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ pratyavidhyat saptatyā</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇair yudhi janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.9">
<l><seg type="pāda" n="a">yatamānasya ciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">dhvajaṃ cāsya mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāra ca śiraḥ kāyāt</seg> <seg type="pāda" n="d">sāratheś cāsya vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.10">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ kṛcchragatam ājñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">parivavrur janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dākṣiṇātyā jighāṃsanto</seg> <seg type="pāda" n="d">rājānaḥ sarva eva te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tam aṃśumān mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">vivyādha daśabhiḥ śraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrutarvā pañcabhiḥ kruddho</seg> <seg type="pāda" n="d">veṇudāriś ca saptabhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'ṃśumantaṃ govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">bibhedorasi vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niṣasāda rathopasthe</seg> <seg type="pāda" n="d">vyathitaḥ sa narādhipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.13">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutarvaṇo jaghānāśvāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">caturbhiś caturaḥ śaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">veṇudārer dhvajaṃ chittvā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhujaṃ vivyādha dakṣiṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva ca śrutarvāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śarair vivyādha pañcabhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śiśriye sa dhvajaṃ klānto</seg> <seg type="pāda" n="d">nyaṣīdacca vyathānvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.15">
<l><seg type="pāda" n="a">muñcantaḥ śaravarṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevaṃ tato 'bhyayuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krathakaiśikamukhyās te</seg> <seg type="pāda" n="d">rathavaṃśena sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.16">
<l><seg type="pāda" n="a">bāṇair bāṇāṃś ca ciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ yudhi janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghāna caiṣāṃ saṃrabdho</seg> <seg type="pāda" n="d">yatamānāṃś ca tāñ śarān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.17">
<l><seg type="pāda" n="a">punar anyāṃś catuḥṣaṣṭyā</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kruddhān ādravato vīrān</seg> <seg type="pāda" n="d">ādravat sa mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.18">
<l><seg type="pāda" n="a">vidrutaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmī krodhavaśaṃ gataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pañcabhir niśitair bāṇair</seg> <seg type="pāda" n="d">vivyādhorasi keśavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.19">
<l><seg type="pāda" n="a">sārathiṃ cāsya vivyādha</seg> <seg type="pāda" n="b">sāyakair niśitais tribhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājaghāna dhvajaṃ cāsya</seg> <seg type="pāda" n="d">śareṇa nataparvaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.20">
<l><seg type="pāda" n="a">keśavaś cāpi taṃ ṣaṣṭyā</seg> <seg type="pāda" n="b">kruddho vivyādha mārgaṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanuś ciccheda cāpy asya</seg> <seg type="pāda" n="d">yatamānasya rukmiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.21">
<l><seg type="pāda" n="a">athānyad dhanur ādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmī kṛṣṇajighāṃsayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāduś cakāra divyāni</seg> <seg type="pāda" n="d">dīptāny astrāṇi vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G1.4.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.21x1012-1" n="*HV_88.21*1012:1"><seg type="pāda" n="a">vāyavyaṃ vāruṇaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">māhendram atha nairṛtam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.21x1012-2" n="*HV_88.21*1012:2"><seg type="pāda" n="a">paiśācaṃ rākṣasaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">raudraṃ māheśvaraṃ tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.21x1012-3" n="*HV_88.21*1012:3"><seg type="pāda" n="a">etānyastrāṇi davyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">vivyādra yudhi keśave |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.21x1012-4" n="*HV_88.21*1012:4"><seg type="pāda" n="a">tair eva tāni govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">nijaghāna janārdanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_88.22">
<l><seg type="pāda" n="a">astrair astrāṇi saṃvārya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya kṛṣṇo mhābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">punaś ciccheda taṃ cāpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ratheṣāṃ ca tribhiḥ śaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.23">
<l><seg type="pāda" n="a">sa cchinnadhanvā virathaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">khaḍgam ādāya carma ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpapāta rathād vīro</seg> <seg type="pāda" n="d">garutmān iva vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyābhipatataḥ khaḍgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ciccheda yudhi keśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārācaiś ca tribhiḥ kruddho</seg> <seg type="pāda" n="d">bibhedainam athorasi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K4 sub.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.24cdx1013" n="*HV_88.24cd*1013"><seg type="pāda" n="a">kruddho bibhedainam atho</seg> <seg type="pāda" n="b">śarair urasi pañcabhiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_88.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sa papāta mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudhām anunādayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">visaṃjño mūrchito rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">vajreṇeva hato giriḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_88.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃś ca rājñaḥ śaraiḥ sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">punarvivyādha keśavaḥ</seg> </l>
<note>k: K1 D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.26abx1014" n="*HV_88.26ab*1014"><seg type="pāda" n="a">sāśvadhvajarathāṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">sasūtānsapadānugān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rukmiṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">vyadravanta narādhipāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T G1,3-5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.26x1015" n="*HV_88.26*1015"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇabāṇavibhinnāṅgā</seg> <seg type="pāda" n="b">vīkṣamāṇāḥ parasparam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_88.27">
<l><seg type="pāda" n="a">viveṣṭamānaṃ bhūmau taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrātaraṃ vīkṣya rukmiṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pādayor nyapatad bhartur</seg> <seg type="pāda" n="d">bhrātur jīvitakāṅkṣiṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tāmutthāpya pariṣvajya</seg> <seg type="pāda" n="b">sāntvayāmāsa keśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhayaṃ rukmiṇe dattvā</seg> <seg type="pāda" n="d">prayayau svāṃ purīṃ tataḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_88.29">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇayo 'pi jarāsaṃdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaṅktvā tāṃś cāpi pārthivān</seg> </l>
<note>k: S (except G2) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.29abx1016-1" n="*HV_88.29ab*1016:1"><seg type="pāda" n="a">jitvā tu sātyakirvīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śiśupālaṃ mahābalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.29abx1016-2" n="*HV_88.29ab*1016:2"><seg type="pāda" n="a">baladevo 'pi vārṣṇeyo</seg> <seg type="pāda" n="b">jitvā magadhapuṃgavam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.29abx1016-3" n="*HV_88.29ab*1016:3"><seg type="pāda" n="a">te 'pi vīrā yathāyogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jitvā tān yādavottamāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prayayur dvārakāṃ hṛṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">puraskṛtya halāyudham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.30">
<l><seg type="pāda" n="a">prayāte puṇḍarīkākṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutarvābhyetya saṃyuge</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rukmiṇaṃ ratham āropya</seg> <seg type="pāda" n="d">prayayau svapuraṃ tataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.31">
<l><seg type="pāda" n="a">anānīya svasāraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmī vīryamadānvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hīnapratijño naicchat sa</seg> <seg type="pāda" n="d">praveṣṭuṃ kuṇḍinaṃ puram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.32">
<l><seg type="pāda" n="a">vidarbheṣu ca vāsārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nirmame 'nyat puraṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadbhojakaṭam ity eva</seg> <seg type="pāda" n="d">babhūva bhuvi viśrutam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1-3 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.32x1017-1" n="*HV_88.32*1017:1"><seg type="pāda" n="a">janmāspadaṃ bhagavato</seg> <seg type="pāda" n="b">bhṛgusūnor mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.32x1017-2" n="*HV_88.32*1017:2"><seg type="pāda" n="a">tacchaśāsa mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmī jīvati tatra vai |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_88.33">
<l><seg type="pāda" n="a">tatraujasā mahātejasāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'nvaśād dakṣiṇāṃ diśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhīṣmakaḥ kuṇḍine caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">rājovāsa mahāmanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.33x1018-1" n="*HV_88.33*1018:1"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdho 'pi saṃprāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃjñāṃ prāpa svakaṃ puram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.33x1018-2" n="*HV_88.33*1018:2"><seg type="pāda" n="a">sarvair nṛpatibhiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sajjayāvanatānanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.33x1018-3" n="*HV_88.33*1018:3"><seg type="pāda" n="a">śiśupālo 'pi mandātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">lajjāviṣṭaḥ sabāndhavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.33x1018-4" n="*HV_88.33*1018:4"><seg type="pāda" n="a">paurajānapadair dṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'yaṃ bhojasutāpatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.33x1018-5" n="*HV_88.33*1018:5"><seg type="pāda" n="a">idānīm anyathā vṛttaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svāṃ purī niryayau bahiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.33x1018-6" n="*HV_88.33*1018:6"><seg type="pāda" n="a">ko nu nāma samartho 'tra</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇe jīvati sāṃpratam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.33x1018-7" n="*HV_88.33*1018:7"><seg type="pāda" n="a">rukmiṇīm anyathākartuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sabale sahasātyakau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.33x1018-8" n="*HV_88.33*1018:8"><seg type="pāda" n="a">iti paurāś ca taṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sunīthaṃ mandavikramam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_88.33x1018-9" n="*HV_88.33*1018:9"><seg type="pāda" n="a">āhuḥ parasparaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">gacchantaṃ svapuraṃ nṛpam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_88.34">
<l><seg type="pāda" n="a">dvārakām abhisaṃprāpte</seg> <seg type="pāda" n="b">rāme vṛṣṇibalānvite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rukmiṇyāḥ keśavaḥ pāṇiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagrāha vidhivat prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: after 88.34, D6 S (except G2) ins. a passage given in App I (No. 23) :k</note>
<lg xml:id="HV_88.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ saha tayā reme</seg> <seg type="pāda" n="b">priyayā prīyamāṇayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sītayeva purā rāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paulomy eva puraṃdaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1-3 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.35x1019" n="*HV_88.35*1019"><seg type="pāda" n="a">damayantyā yathā rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyaśloko nalastathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_88.36">
<l><seg type="pāda" n="a">sā hi tasyābhavaj jyeṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="b">patnī kṛṣṇasya bhāminī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pativratā guṇopetā</seg> <seg type="pāda" n="d">rūpaśīlaguṇānvitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.37">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyām utpādayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">putrān daśa mahārathān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cārudeṣṇaṃ sudeṣṇaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pradyumnaṃ ca mahābalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.38">
<l><seg type="pāda" n="a">suṣeṇaṃ cāruguptaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">cārubāhuṃ ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāruvindaṃ sucāruṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhadracāruṃ tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.39">
<l><seg type="pāda" n="a">cāruṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sutāṃ cārumatīṃ tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharmārthakuśalās te tu</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.40">
<l><seg type="pāda" n="a">mahiṣīḥ sapta kalyāṇīs</seg> <seg type="pāda" n="b">tato 'nyā madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upayeme mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="d">guṇopetāḥ kulodbhavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.41">
<l><seg type="pāda" n="a">kālindīṃ mitravindāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">satyāṃ nāgnajitīm api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sutāṃ jāmbavataś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">rohiṇīṃ kāmarūpiṇīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.42">
<l><seg type="pāda" n="a">madrarājasutāṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">suśīlāṃ śubhalocanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satrājitīṃ satyabhāmāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">lakṣmaṇāṃ cāruhāsinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">śaibyāṃ sudattāṃ rūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="f">śriyā hy apsarasopamām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_88.43">
<l><seg type="pāda" n="a">strīsahasrāṇi cānyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣoḍaśātulavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upayeme hṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvā bheje sa tāḥ samam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">parārdhyavastrābharaṇāḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">kāmaih sarvaiḥ samedhitaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_88.44">
<l><seg type="pāda" n="a">jajñire tasya putrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tāsu vīrāḥ sahasraśaḥ</seg> </l>
<note>k: Ś1 D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.44abx1020" n="*HV_88.44ab*1020"><seg type="pāda" n="a">aśītiṃ ca sahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣoḍaśānyāni bhārata |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvāstrakuśalāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">balavanto mahārathāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">yajvānaḥ puṇyakarmāṇo</seg> <seg type="pāda" n="f">mahābhāgā mahābalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_88.44x1021-1" n="*HV_88.44*1021:1">evaṃ vivāhaṃ yadupuṃgavastadā |</l>
<l xml:id="xHV_88.44x1021-2" n="*HV_88.44*1021:2">kṛtvā tu rāmeṇa ca yādavaiḥ saha |</l>
<l xml:id="xHV_88.44x1021-3" n="*HV_88.44*1021:3">pure tu tasminnyavasatsukhaṃ harir |</l>
<l xml:id="xHV_88.44x1021-4" n="*HV_88.44*1021:4">yathaiva śakraḥ svapure jagadguruḥ |</l>

<note>k: after 88.34, D6 S (except G2) ins. a passage given in App I (No. 23) :k</note>

<note>h: HV (CE) Chapter 89 transliterated by Eva De Clercq; version of March 5, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_89.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kāle vyatīte tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmī mahati vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">duhituḥ kārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">svayaṃvaram ariṃdamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāhūtāś ca rājāno</seg> <seg type="pāda" n="b">rājaputrāś ca rukmiṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samājagmur mahāvīryā</seg> <seg type="pāda" n="d">nānādigbhyaḥ śriyānvitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.3">
<l><seg type="pāda" n="a">jagāma tatra pradyumnaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumārair aparair vṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sā hi taṃ cakame kanyā</seg> <seg type="pāda" n="d">sa ca tāṃ śubhalocanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.4">
<l><seg type="pāda" n="a">śubhāṅgī nāma vaidarbhī</seg> <seg type="pāda" n="b">kāntidyutisamanvitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivyām abhavat khyātā</seg> <seg type="pāda" n="d">rukmiṇas tanayā tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.5">
<l><seg type="pāda" n="a">upaviṣṭeṣu sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthiveṣu mahātmasu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaidarbhī varayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">pradyumnam arisūdanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.6">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hi sarvāstrakuśalaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhasaṃhanano yuvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpeṇāpratimo loke</seg> <seg type="pāda" n="d">keśavasyātmajo 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.7">
<l><seg type="pāda" n="a">vayorūpaguṇopetā</seg> <seg type="pāda" n="b">rājaputrī ca sābhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārāyaṇī candrasenā</seg> <seg type="pāda" n="d">jātakāmā ca taṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.8">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛtte svayaṃvare jagmū</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaḥ svapurāṇi te</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upādāya tu vaidarbhīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pradyumno dvārakāṃ yayau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K3.4 D2.5 (marg.) T3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_89.8x1022" n="*HV_89.8*1022"><seg type="pāda" n="a">reme saha tayā vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">damayantyā nalo yathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_89.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tasyāṃ janayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">devagarbhopamaṃ sutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aniruddham iti khyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">karmaṇāpratimaṃ bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dhanurvede ca vede ca</seg> <seg type="pāda" n="f">nītiśāstre ca pāragam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.10">
<l><seg type="pāda" n="a">abhavat sa yadā rājann</seg> <seg type="pāda" n="b">aniruddho vayonvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadāsya rukmiṇaḥ pautrīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rukmiṇī rukmasaṃnibhāṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">patnyarthaṃ varayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="f">nāmnā rukmavatīti sā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.11">
<l><seg type="pāda" n="a">aniruddhaṃ guṇair dātuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtabuddhir nṛpas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prītyā ca raukmiṇeyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">rukmiṇyāś cāpy upagrahāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.12">
<l><seg type="pāda" n="a">vispardhann api kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">vairaṃ tad apahāya saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadānīty abravīd rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">prītimāñ janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.13">
<l><seg type="pāda" n="a">keśavaḥ saha rukmiṇyā</seg> <seg type="pāda" n="b">putraiḥ saṃkarṣaṇena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyaiś ca vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vidarbhān sabalo yayau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.14">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃyuktā jñātayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇaḥ suhṛdaś ca ye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āhūtā rukmiṇā te 'pi</seg> <seg type="pāda" n="d">tatrājagmur narādhipāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.15">
<l><seg type="pāda" n="a">śubhe tithau mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">nakṣatre cābhipūjite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vivāhāyāniruddhasya</seg> <seg type="pāda" n="d">babhūva paramotsavaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_89.16">
<l><seg type="pāda" n="a">pāṇau gṛhīte vaidarbhyās</seg> <seg type="pāda" n="b">tv aniruddhena bhārata</seg> </l>
<note>k: K2.3 Ñ2.3 V B1.2 Dn Ds D1.2.4-6 T4 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_89.16abx1023" n="*HV_89.16ab*1023"><seg type="pāda" n="a">vaidarbhayādavānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">babhūva paramotsavaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">remire vṛṣṇayas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjyamānā yathāmarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.17">
<l><seg type="pāda" n="a">athāśmakānām adhipo</seg> <seg type="pāda" n="b">veṇudārir udāradhīḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṣaḥ śrutarvā cāṇūraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">krāthaś caivāṃśumān api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.18">
<l><seg type="pāda" n="a">jayatsenaḥ kaliṅgānām</seg> <seg type="pāda" n="b">adhipaś ca mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāṇḍyaś ca nṛpatiḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">ṛṣīkādhipatis tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.19">
<l><seg type="pāda" n="a">ete saṃmantrya rājāno</seg> <seg type="pāda" n="b">dākṣiṇātyā maharddhayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhigamyābruvan sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">rukmiṇaṃ rahasi prabhum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.20">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavān akṣeṣu kuśalo</seg> <seg type="pāda" n="b">vayaṃ cāpi riraṃsavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">priyadyūtaś ca rāmo 'sāv</seg> <seg type="pāda" n="d">akṣeṣv anipuṇo 'pi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.21">
<l><seg type="pāda" n="a">te bhavantaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">jetum icchāma taṃ vayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ity ukto rocayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">dyūtaṃ rukmī mahārathaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.22">
<l><seg type="pāda" n="a">te śubhāṃ kāñcanastambhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kusumair bhūṣitājirām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sabhām āviviśur hṛṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">siktāṃ candanavāriṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ praviśya tataḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhrasraganulepanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sauvarṇeṣv āsaneṣv āsāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrire vijigīṣavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.24">
<l><seg type="pāda" n="a">āhūto baladevas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kitavair akṣakovidaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāḍham ity abravīdd hṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saha dīvyāma paṇyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.25">
<l><seg type="pāda" n="a">nikṛtyā taṃ jigīṣanto</seg> <seg type="pāda" n="b">dākṣiṇātyā narādhipāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maṇimuktāḥ suvarṇaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tatrāninyuḥ sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prāvartata dyūtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣām aratināśanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kalahāyāspadaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">durmatīnāṃ kṣayāvaham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.27">
<l><seg type="pāda" n="a">niṣkāṇāṃ tu sahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">suvarṇasya daśāditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rukmiṇā saha saṃpāte</seg> <seg type="pāda" n="d">baladevo glahaṃ dadau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.28">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ jigāya tato rukmī</seg> <seg type="pāda" n="b">yatamānaṃ mahāratham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāvad evāparaṃ bhūyo</seg> <seg type="pāda" n="d">baladevaṃ jigāya saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.29">
<l><seg type="pāda" n="a">asakṛj jīyamānas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇā keśavāgrajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suvarṇakoṭiṃ jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="d">glahaṃ tasya mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.30">
<l><seg type="pāda" n="a">jitam ity eva hṛṣṭo 'tha</seg> <seg type="pāda" n="b">tam āhvṛtir abhāṣata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ślāghamānaś ca cikṣepa</seg> <seg type="pāda" n="d">prahasan musalāyudham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.31">
<l><seg type="pāda" n="a">avidyo durbalaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">hiraṇyam amitaṃ mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajeyo baladevo 'yam</seg> <seg type="pāda" n="d">akṣadyūte parājitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.32">
<l><seg type="pāda" n="a">kaliṅgarājas tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">prajahāsa bhṛśaṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dantān vidarśayan hṛṣṭas</seg> <seg type="pāda" n="d">tatrākrudhyadd halāyudhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.33">
<l><seg type="pāda" n="a">rukmiṇaś ca vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">parājayanimittajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nigṛhyamāṇas tīkṣṇābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">vāgbhir bhīṣmakasūnunā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">roṣam āhārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="f">jitaroṣo 'pi dharmavit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.34">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃkruddho dharṣaṇāṃ prāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">rauhiṇeyo mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhairyān manaḥ saṃniyamya</seg> <seg type="pāda" n="d">tato vacanam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.35">
<l><seg type="pāda" n="a">daśakoṭisahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">glaha eko mamāparaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">etaṃ saṃparigṛhṇīṣva</seg> <seg type="pāda" n="d">pātayākṣān narādhipa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kṛṣṇākṣāṃl lohitākṣāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">deśe 'smiṃs tvam apāṃsule</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.36">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam āhvayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇaṃ rohiṇīsutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anuktvā vacanaṃ kiṃcid</seg> <seg type="pāda" n="d">bāḍham ity abravīt punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.37">
<l><seg type="pāda" n="a">akṣān rukmī tato hṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pātayām āsa pārthivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāturakṣe nivṛtte tu</seg> <seg type="pāda" n="d">nirjitaḥ sa narādhipaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_89.38">
<l><seg type="pāda" n="a">baladevena dharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">nety uvāca tato balam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhairyān manaḥ saṃniyamya</seg> <seg type="pāda" n="d">sa na kiṃcid uvāca ha</seg> </l>
<note>k: S (except G2) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_89.38cdx1024" n="*HV_89.38cd*1024"><seg type="pāda" n="a">ete bruvantu rājāno</seg> <seg type="pāda" n="b">ye tathyavacanā iha |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">baladevaṃ tato rukmī</seg> <seg type="pāda" n="f">mayā jitam iti smayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.39">
<l><seg type="pāda" n="a">baladevas tu tac chrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">jihmaṃ vākyaṃ narādhipāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūyaḥ krodhasamāviṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="d">nottaraṃ vyājahāra ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.40">
<l><seg type="pāda" n="a">tato gambhīranirghoṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">vāg uvācāśarīriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baladevasya taṃ kopaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vardhayantī mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">satyam āha balaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="f">dharmeṇaiṣa parājitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.41">
<l><seg type="pāda" n="a">anuktvā vacanaṃ kiṃcit</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpto bhavati karmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manasā samanujñātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tat syād ity avagamyatām</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_89.42">
<l><seg type="pāda" n="a">iti śrutvā vacas tathyam</seg> <seg type="pāda" n="b">antarikṣāt subhāṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃkarṣaṇas tadotthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">sauvarṇenoruṇā balī</seg> </l>
<note>k: D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_89.42abx1025-1" n="*HV_89.42ab*1025:1"><seg type="pāda" n="a">tām anādṛtya vaidarbho</seg> <seg type="pāda" n="b">duṣṭarājanyanoditaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_89.42abx1025-2" n="*HV_89.42ab*1025:2"><seg type="pāda" n="a">saṃkarṣaṇaṃ parihasan</seg> <seg type="pāda" n="b">babhāṣe kālanoditaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_89.42abx1025-3" n="*HV_89.42ab*1025:3"><seg type="pāda" n="a">naivākṣakovidā yūyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gopālā vanagocarāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_89.42abx1025-4" n="*HV_89.42ab*1025:4"><seg type="pāda" n="a">akṣaiḥ krīḍanti rājāno</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaiś ca na bhavādṛśāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_89.42abx1025-5" n="*HV_89.42ab*1025:5"><seg type="pāda" n="a">rukmiṇaivam adhikṣipto</seg> <seg type="pāda" n="b">rājabhiś copahāsitaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">rukmiṇyā bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">niṣpipeṣa mahītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.43">
<l><seg type="pāda" n="a">vivāde kupito rāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣeptāraṃ krūrabhāṣiṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghānāṣṭāpadenaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">prasahya yadupuṃgavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.44">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'pasṛtya saṃkruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaliṅgādhipater api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dantān babhañja saṃrambhād</seg> <seg type="pāda" n="d">unnanāda ca siṃhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">khaḍgam udyamya tāṃś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="f">trāsayām āsa pārthivān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_89.44x1026" n="*HV_89.44*1026"><seg type="pāda" n="a">raṅgamadhye haladharaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paribabhrāma siṃhavat |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_89.45">
<l><seg type="pāda" n="a">stambhaṃ sabhāyāḥ sauvarṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">utpāṭya balināṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gajendra iva taṃ stambhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">karṣan samkarṣaṇas tataḥ</seg> </l>
<note>k: T G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_89.45cdx1027" n="*HV_89.45cd*1027"><seg type="pāda" n="a">tenaiva tu jaghānāśu</seg> <seg type="pāda" n="b">tatrasthān krathakaiśikān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nirjagāma sabhādvārāt</seg> <seg type="pāda" n="f">trāsayan krathakaiśikān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3.4 G1.3.5 M (T2 G4 after 45cd) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_89.45x1028-1" n="*HV_89.45*1028:1"><seg type="pāda" n="a">keśeṣu rukmiṇaṃ gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">cakarṣa ca punaḥ punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_89.45x1028-2" n="*HV_89.45*1028:2"><seg type="pāda" n="a">tam ādāya sabhādvārāc</seg> <seg type="pāda" n="b">charapātaṃ sasarja ha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_89.46">
<l><seg type="pāda" n="a">rukmiṇaṃ nikṛtiprajñaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa hatvā yādavarṣabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vitrāsya dviṣataḥ sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">siṃhaḥ kṣudramṛgān iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.47">
<l><seg type="pāda" n="a">jagāma śibiraṃ rāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svam eva svajanāvṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nyavedayata kṛṣṇāya</seg> <seg type="pāda" n="d">tac ca sarvaṃ yathābhavat</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_89.48">
<l><seg type="pāda" n="a">novāca sa tadā kiṃcit</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo rāmaṃ mahādyutim</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V2 B2 Dn Ds D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_89.48abx1029" n="*HV_89.48ab*1029"><seg type="pāda" n="a">rukmiṇī tu tataḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">nihataṃ bhrātaraṃ priyam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nigṛhya ca tadātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">krodhād aśrūṇy avartayat</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_89.49">
<l><seg type="pāda" n="a">na hato vāsudevena</seg> <seg type="pāda" n="b">yaḥ pūrvaṃ paravīrahā</seg> </l>
<note>k: K1 (marg.) V3 D2.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_89.49abx1030" n="*HV_89.49ab*1030"><seg type="pāda" n="a">jyeṣṭho bhrātātha rukmiṇyā</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇīsnehakāraṇāt |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa rāmakaramuktena</seg> <seg type="pāda" n="d">nihato dyūtamaṇḍale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">aṣṭāpadena balavān</seg> <seg type="pāda" n="f">rājā vajradharopamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.50">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin hate mahāmātre</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛpatau bhīṣmakātmaje</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">drumabhārgavatulye vai</seg> <seg type="pāda" n="d">drumabhārgavaśikṣite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.51">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtau ca yuddhakuśale</seg> <seg type="pāda" n="b">nityayājini pātite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛṣṇayaś cāndhakāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve vimanaso 'bhavan</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K3 D4.5 T4 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_89.51x1031-1" n="*HV_89.51*1031:1"><seg type="pāda" n="a">rukmiṇī ca mahābhāgā</seg> <seg type="pāda" n="b">vilapanty ārtayā girā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_89.51x1031-2" n="*HV_89.51*1031:2"><seg type="pāda" n="a">vilapantīṃ tathā dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sāntvayām āsa keśavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_89.52">
<l><seg type="pāda" n="a">etat te sarvam ākhyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇo nidhanaṃ yathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vairasya ca samutthānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇibhir bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_89.53">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇayo 'pi mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanāny ādāya sarvaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāmakṛṣṇau samāśritya</seg> <seg type="pāda" n="d">yayur dvāravatīṃ purīm</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 89.53, V1.3 Ds D6 ins. a passage given in App. I (No. 24) :k</note>

<note>h: HV (CE) Chapter 90 transliterated by Eva De Clercq; version of March 5, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_90.1">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūya eva tu viprarṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">baladevasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māhātmyaṃ śrotum icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">śeṣasya dharaṇībhṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.2">
<l><seg type="pāda" n="a">atīva balavantaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">tejorāśim anirjitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathayanti mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ye purāṇavido janāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya karmāṇy ahaṃ vipra</seg> <seg type="pāda" n="b">śrotum icchāmi tattvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anantaṃ yaṃ vidur nāgam</seg> <seg type="pāda" n="d">ādidevaṃ mahaujasam</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_90.4">
<l><seg type="pāda" n="a">purāṇe nāgarājo 'sau</seg> <seg type="pāda" n="b">paṭhyate dharaṇīdharaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śeṣas tejonidhiḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">akampyaḥ puruṣottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.5">
<l><seg type="pāda" n="a">yogācāryo mahāvīryaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">subalo balavān balī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃdhaṃ gadāyuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">jitavān yo na cāvadhīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.6">
<l><seg type="pāda" n="a">bahavaś caiva rājānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthivāḥ pṛthivīpate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anvayur māgadhaṃ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">te cāpi vijitā raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.7">
<l><seg type="pāda" n="a">nāgāyutasamaprāṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīmo bhīmaparākramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asakṛd baladevena</seg> <seg type="pāda" n="d">bāhuyuddhe parājitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.8">
<l><seg type="pāda" n="a">duryodhanasya kanyāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">haramāṇo nyagṛhyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāmbo jāmbavatīputro</seg> <seg type="pāda" n="d">nagare nāgasāhvaye</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1 (marg.).2 Ñ2.3 V B Ds D2-6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_90.8x1032" n="*HV_90.8*1032"><seg type="pāda" n="a">rājabhiḥ sarvato ruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">haramāṇo balāt kila |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_90.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tam upaśrutya saṃkruddha</seg> <seg type="pāda" n="b">ājagāma halāyudhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāmas tasya vimokṣārtham</seg> <seg type="pāda" n="d">āgato nālabhac ca tam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tataś cukrodha balavān</seg> <seg type="pāda" n="f">adbhutaṃ cākaron mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.10">
<l><seg type="pāda" n="a">anivāryam abhedyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">divyam apratimaṃ balī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lāṅgalāstraṃ samudyamya</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmadaṇḍānumantritam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.11">
<l><seg type="pāda" n="a">prākāravapre vinyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">purasya sa mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prakṣeptum aicchad gaṅgāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nagaraṃ kauravasya tat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tad āghūrṇitam ālakṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">puraṃ duryodhano nṛpaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāmbaṃ niryātayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">sabhāryaṃ tasya dhīmataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.13">
<l><seg type="pāda" n="a">dadau śiṣyaṃ tadātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmasya sumahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gadāyuddhe kurupatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratijagrāha taṃ ca saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prabhṛti rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">puram etad vighūrṇitaṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvarjitam ivābhāti</seg> <seg type="pāda" n="d">gaṅgām abhimukhaṃ nṛpa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.15">
<l><seg type="pāda" n="a">idam atyadbhutaṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmasya prathitaṃ bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāṇḍīre kathyate rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">yat kṛtaṃ śauriṇā purā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.16">
<l><seg type="pāda" n="a">pralambaṃ muṣṭinaikena</seg> <seg type="pāda" n="b">yaj jaghāna halāyudhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhenukaṃ ca mahākāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cikṣepa nagamūrdhani</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.3 Ñ2.3 V B D T4 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_90.16x1033" n="*HV_90.16*1033"><seg type="pāda" n="a">sa gatāsuḥ papātorvyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">daityo gardabharūpadhṛk |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_90.17">
<l><seg type="pāda" n="a">lavaṇajalagamā mahānadī</seg> <seg type="pāda" n="b">drutajalavegataraṃgamālinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nagaram abhimukhā yad āhṛtā</seg> <seg type="pāda" n="d">halavidhṛtā yamunā yamasvasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.18">
<l><seg type="pāda" n="a">baladevasya māhātmyam</seg> <seg type="pāda" n="b">etat te kathitaṃ mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anantasyāprameyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">śeṣyasya sumahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_90.19">
<l><seg type="pāda" n="a">iti puruṣavarasya lāṅgaler</seg> <seg type="pāda" n="b">bahuvidham uttamam anyad eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yad akathitam ihādya karma te</seg> <seg type="pāda" n="d">tad upalabhasva purāṇavistarāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_90.19x1034-1" n="*HV_90.19*1034:1"><seg type="pāda" n="a">ālolatulasīmālam</seg> <seg type="pāda" n="b">ārūḍhavinatāsutam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_90.19x1034-2" n="*HV_90.19*1034:2"><seg type="pāda" n="a">jyotirindīvaraśyāmam</seg> <seg type="pāda" n="b">āvir astu mamāgrataḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) Chapter 91 transliterated by Eva De Clercq; version of March 5, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_91.1">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyetya dvārakāṃ viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">hate rukmiṇi vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akarod yan mahābāhus</seg> <seg type="pāda" n="d">tan me vada mahāmune</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_91.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tair vṛtaḥ purīṃ gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvayādavanandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvārakāṃ bhagavān viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyavaikṣata vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.3">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyapadyata ratnāni</seg> <seg type="pāda" n="b">vividhāni vasūni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathārhaṃ puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">nairṛtān pratyapādayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra vighnaṃ caranti sma</seg> <seg type="pāda" n="b">daiteyāḥ saha dānavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāñ jaghāna mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="d">varadattān mahāsurān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.5">
<l><seg type="pāda" n="a">vighnaṃ tatrākarot tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">narako nāma dānavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trāsanaḥ surasaṃghānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devarājaripur mahān</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_91.6">
<l><seg type="pāda" n="a">sa babhau mūrtiliṅgasthaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvadaivatabādhitā</seg> </l>
<note>k: After 6ab, D6 S ins. a passage given in App. I (No. 25). :k</note>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṣīṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pratīpam akarot tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tvaṣṭur duhitaraṃ bhaumaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaśerum agamat tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gajarūpeṇa jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="d">rucirāṅgīṃ caturdaśīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.8">
<l><seg type="pāda" n="a">pramathya ca varārohāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">narako vākyam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naṣṭaśokabhayo mohāt</seg> <seg type="pāda" n="d">prāgjyotiṣapatis tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.9">
<l><seg type="pāda" n="a">yāni devamanuṣyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">ratnāni vividhāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bibharti ca mahī kṛtsnā</seg> <seg type="pāda" n="d">sāgareṣu ca yad vasu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.10">
<l><seg type="pāda" n="a">adya prabhṛti tānīha</seg> <seg type="pāda" n="b">sahitāḥ sarvanairṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mamaivopahariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">daityāś ca saha dānavaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.11">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uttamaratnāni</seg> <seg type="pāda" n="b">vastrāṇi vividhāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃjahāra tadā bhaumas</seg> <seg type="pāda" n="d">tac ca nādhicacāra saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.12">
<l><seg type="pāda" n="a">gandharvāṇāṃ ca yāḥ kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">jahāra narako balī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāś ca devamanuṣyāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sapta cāpsarasāṃ gaṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.13">
<l><seg type="pāda" n="a">caturdaśa sahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">ekaviṃśacchatāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaveṇīdharāḥ sarvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">satāṃ mārgam anuvratāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ puravaraṃ bhaumo</seg> <seg type="pāda" n="b">'kārayan maṇiparvatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alakāyām adīnātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">murasya viṣayaṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tāś ca prāgjyotiṣapatir</seg> <seg type="pāda" n="b">muroś caiva daśātmajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nairṛtāś ca yathāmukhyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pālayanta upāsate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.16">
<l><seg type="pāda" n="a">sa eṣa tamasaḥ pāre</seg> <seg type="pāda" n="b">varadatto mahāsuraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aditiṃ dharṣayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">kuṇḍalārthe mahāsuraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G1.2.4.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.16x1035" n="*HV_91.16*1035"><seg type="pāda" n="a">ye hi devamanuṣyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">kuṇḍale te śubhe ubhe |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.17">
<l><seg type="pāda" n="a">na cāsuragaṇaiḥ sarvaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahitaiḥ karma tat purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtapūrvaṃ tadā ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yad akārṣīn mahāsuraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.18">
<l><seg type="pāda" n="a">yaṃ mahī suṣuve devī</seg> <seg type="pāda" n="b">yasya prāgjyotiṣaṃ puram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyāntapālāś catvāras</seg> <seg type="pāda" n="d">tasyāsan yuddhadurmadāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.19">
<l><seg type="pāda" n="a">hayagrīvo nisundaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vīraḥ pañcajanas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">muruḥ putrasahasraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">varadatto mahāsuraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.19x1036" n="*HV_91.19*1036"><seg type="pāda" n="a">aditiṃ dharṣayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'suro madadarpitaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.20">
<l><seg type="pāda" n="a">ādevayānam āvṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">panthānaṃ samavasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vitrāsanaḥ sukṛtināṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">virūpai rākṣasaiḥ saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tadvadhārthaṃ mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadāsibhṛt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevāj janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 21, D6 S(except G2) ins. an addl. colophon :k</note>
<note>k: After the addl. colophon, D6 S(except G2) ins. a passage given in App. I (No. 26) :k</note>
<lg xml:id="HV_91.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyātha puruṣendrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">loke prathitatejasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivāso dhārakā devair</seg> <seg type="pāda" n="d">upāyād upapāditā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.23">
<l><seg type="pāda" n="a">atīva hi purī ramyā</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārakā vāsavakṣayāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahārṇavaparikṣiptā</seg> <seg type="pāda" n="d">pañcaparvataśobhitā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T2-4 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.23x1037" n="*HV_91.23*1037"><seg type="pāda" n="a">tasyaiva devadevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">nirmitā viśvakarmaṇā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāṃ devapurābhāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sabhā kāñcanatoraṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sudāśārhīti vikhyātā</seg> <seg type="pāda" n="d">yojanāyutavistṛtā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 24, D6 S(except G2) ins. a passage given in App. I (No. 27) :k</note>
<lg xml:id="HV_91.25">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra vṛṣṇyandhakāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmakṛṣṇapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokayātrām imāṃ kṛtsnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">parirakṣanta āsate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T G1.3-5 M4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.25cdx1038" n="*HV_91.25cd*1038"><seg type="pāda" n="a">narakasya vadhaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">cintayantas tadāsate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāsīneṣu sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">kadācid bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divyagandho vavau vāyuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">puṣpavarṣaṃ papāta ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kilakilāśabdaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhājālābhisaṃvṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">muhūrtam antarikṣe 'bhūt</seg> <seg type="pāda" n="d">tato bhūmau pratiṣṭhitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.28">
<l><seg type="pāda" n="a">madhye tu tejasas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṇḍuraṃ gajam āsthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛto devagaṇaiḥ sarvair</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsavaḥ pratyadṛśyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.28x1039-1" n="*HV_91.28*1039:1"><seg type="pāda" n="a">pīḍito narakeṇājau</seg> <seg type="pāda" n="b">lokapālasamanvitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.28x1039-2" n="*HV_91.28*1039:2"><seg type="pāda" n="a">icchan rakṣāṃ jagannāthād</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavād nāmasaṃyutāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.28x1039-3" n="*HV_91.28*1039:3"><seg type="pāda" n="a">hananaṃ ca tathā viṣṇor</seg> <seg type="pāda" n="b">narakasya durātmanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.28x1039-4" n="*HV_91.28*1039:4"><seg type="pāda" n="a">āgataṃ taṃ vṛtrahaṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pīḍitaṃ dānavottamaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.29">
<l><seg type="pāda" n="a">rāmakṛṣṇai ca rājā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇyandhakagaṇaiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyudyayur mahātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayantaḥ sureśvaram</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_91.30">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'vatīrya gajāt tūrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pariṣvajya janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sasvaje baladevaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ ca rājānam āhukam</seg> </l>
<note>k: D6 T2.4 G1.4 M1.2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.30cdx1040" n="*HV_91.30cd*1040"><seg type="pāda" n="a">pradyumnam atha deveśas</seg> <seg type="pāda" n="b">tatputraṃ ca mahādyutim |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vṛṣṇīn anyān sasvaje ca</seg> <seg type="pāda" n="f">yathā sthānaṃ yathā vayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.31">
<l><seg type="pāda" n="a">pūjito rāmakṛṣṇābhyām</seg> <seg type="pāda" n="b">āviveśa sabhāṃ śubhām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatrāsanam alaṃkṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">sabhām tāṃ sa sureśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">arghyādisamudācāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">pratyagṛhṇād yathāvidhi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G1.3-5 M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.31efx1041-1" n="*HV_91.31ef*1041:1"><seg type="pāda" n="a">arghyādibhis tathā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">madhuparkeṇa vṛtrahā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.31efx1041-2" n="*HV_91.31ef*1041:2"><seg type="pāda" n="a">āsanaṃ lambhayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">svātmatulyaṃ śacīpatiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.32">
<l><seg type="pāda" n="a">athovāca mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsavo vāsavānujaṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāntvapūrvaṃ kareṇāsya</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃspṛṣan vadanaṃ śubham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.33">
<l><seg type="pāda" n="a">devakīnandana vacaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu me madhusūdana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yena tvābhigato 'smy adya</seg> <seg type="pāda" n="d">kāryeṇāmitrakarśana</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_91.34">
<l><seg type="pāda" n="a">nairṛto narako nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇo varadarpitaḥ</seg> </l>
<note>k: D6 T G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.34abx1042-1" n="*HV_91.34ab*1042:1"><seg type="pāda" n="a">bādhate no hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">lokapālān samantataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.34abx1042-2" n="*HV_91.34ab*1042:2"><seg type="pāda" n="a">svargaśreṇiṃ vihāyāśu</seg> <seg type="pāda" n="b">nirgatāḥ sma vayaṃ diśaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adityāḥ kuṇḍale mohāj</seg> <seg type="pāda" n="d">jahāra ditinandanaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_91.35">
<l><seg type="pāda" n="a">devānāṃ vipriye nityam</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣīṇāṃ ca sa vartate</seg> </l>
<note>k: G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.35abx1043" n="*HV_91.35ab*1043"><seg type="pāda" n="a">nāhaṃ śaknomi taṃ jetuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmāt tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava caivāntaraprekṣī</seg> <seg type="pāda" n="d">jahi taṃ pāpapūruṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.36">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ tvāṃ garuḍas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpayiṣyati kāmagaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāmavīryo 'titejasvī</seg> <seg type="pāda" n="d">vainateyo 'ntarikṣagaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.37">
<l><seg type="pāda" n="a">avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaumaḥ sa narako 'suraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niṣūdayitvā taṃ pāpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣipram āgantum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.38">
<l><seg type="pāda" n="a">ity uktaḥ puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">devarājena keśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratijajñe mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="d">narakasya nibarhaṇam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1-3 G1.4.5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.38x1044-1" n="*HV_91.38*1044:1"><seg type="pāda" n="a">idaṃ provāca śakraṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaḥ keśisūdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.38x1044-2" n="*HV_91.38*1044:2"><seg type="pāda" n="a">etad artham ihāgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">munayaḥ saṃśitavratāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.38x1044-3" n="*HV_91.38*1044:3"><seg type="pāda" n="a">badarīvāsinaḥ śakra</seg> <seg type="pāda" n="b">mām uktvā nirgatā hare ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.38x1044-4" n="*HV_91.38*1044:4"><seg type="pāda" n="a">abhayaṃ ca mayā deva</seg> <seg type="pāda" n="b">dattaṃ tebhyaḥ śatakrato |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.38x1044-5" n="*HV_91.38*1044:5"><seg type="pāda" n="a">tad artham udyato deva</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ hantuṃ dānavaṃ raṇe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.38x1044-6" n="*HV_91.38*1044:6"><seg type="pāda" n="a">tad artham āgato deva</seg> <seg type="pāda" n="b">garuḍaḥ pakṣipuṃgavaḥ |</seg> </l>
<note>k: After line 5 of *1044, T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.38x1044A" n="*HV_91.38*1044A"><seg type="pāda" n="a">kāmarūpo 'titejasvī</seg> <seg type="pāda" n="b">vainateyo 'ntarikṣagaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_91.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sahaiva śakreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadāsibhṛt</seg> </l>
<note>k: T1-3 G1.3-5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.39abx1045" n="*HV_91.39ab*1045"><seg type="pāda" n="a">narakasya vadhārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">yayau vai sa hi keśavaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratasthe garuḍenātha</seg> <seg type="pāda" n="d">satyabhāmāsahāyavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.40">
<l><seg type="pāda" n="a">krameṇa sapta skandhān sa</seg> <seg type="pāda" n="b">marutāṃ sahavāsavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paśyatāṃ yadusiṃhānām</seg> <seg type="pāda" n="d">ūrdhvam ācakrame balī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.41">
<l><seg type="pāda" n="a">vāraṇendragataḥ śakro</seg> <seg type="pāda" n="b">garuḍastho janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vidūrasthau prakāśete</seg> <seg type="pāda" n="d">sūryācandramasāv iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.42">
<l><seg type="pāda" n="a">athāntarikṣe gandharvair</seg> <seg type="pāda" n="b">apsarobhiś ca mādhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stūyamāno yathā śakraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">krameṇāntaradhīyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.43">
<l><seg type="pāda" n="a">samādhāyetikartavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsavo vibudhādhipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svam eva bhavanaṃ prāyāt</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaḥ prāgjyotiṣaṃ yayau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 Ñ2.3 V1.2 B Dn Ds D2.5.6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.43x1046-1" n="*HV_91.43*1046:1"><seg type="pāda" n="a">pakṣānilahato vāyuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratilomaṃ vavau tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.43x1046-2" n="*HV_91.43*1046:2"><seg type="pāda" n="a">tato bhīmaravair meghair</seg> <seg type="pāda" n="b">babhramur gaganecarāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.43x1046-3" n="*HV_91.43*1046:3"><seg type="pāda" n="a">kṣaṇena samanuprāpto</seg> <seg type="pāda" n="b">divam ākāśagena vai ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.43x1046-4" n="*HV_91.43*1046:4"><seg type="pāda" n="a">dūrād eva ca tān dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">prayayau yatra te sthitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.43x1046-5" n="*HV_91.43*1046:5"><seg type="pāda" n="a">apaśyat parvatadvāri</seg> <seg type="pāda" n="b">hastyaśvarathavāhanam |</seg> </l>
<note>k: T G1.5 M4 cont., D6 ins. after line 4 of *1046, M1-3 ins. after 43: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.43x1047" n="*HV_91.43*1047"><seg type="pāda" n="a">ārakṣakān mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">narakasya durātmanaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_91.44">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'gryān rakṣogaṇān hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">narakasya mahābalān</seg> </l>
<note>k: T G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.44abx1048" n="*HV_91.44ab*1048"><seg type="pāda" n="a">pradadhmau devadeveśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāñcajanyaṃ mahāsvanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣurāntān mauravān pāśān</seg> <seg type="pāda" n="d">ṣaṭsahasrān dadarśa ha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 Ñ2.3 V B1.3 Dn Ds D5.6 T G M4 B2 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_91.44x1049-1" n="*HV_91.44*1049:1"><seg type="pāda" n="a">garuḍasyopari śrīmāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">chaṅkhacakragadāsibhṛt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-2" n="*HV_91.44*1049:2"><seg type="pāda" n="a">bibhran nīlāmbudākāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pītavāsāś caturbhujaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-3" n="*HV_91.44*1049:3"><seg type="pāda" n="a">vanamālākuloraskaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīvatsendunibhorasaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-4" n="*HV_91.44*1049:4"><seg type="pāda" n="a">kirīṭamūrdhā sūryābhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">savidyud iva candramāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-5" n="*HV_91.44*1049:5"><seg type="pāda" n="a">jyāṃ vikūjan mahāśabdaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrūyate 'śaninisvanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-6" n="*HV_91.44*1049:6"><seg type="pāda" n="a">jñātvā ca dānavaḥ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svayaṃ viṣṇur ihāgataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-7" n="*HV_91.44*1049:7"><seg type="pāda" n="a">krodhād rudhiraraktākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">muraḥ kālāntakaprabhaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-8" n="*HV_91.44*1049:8"><seg type="pāda" n="a">abhyadhāvata vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">śaktiṃ gṛhya mahāsuraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-9" n="*HV_91.44*1049:9"><seg type="pāda" n="a">cikṣepa ca mahāśaktiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vajrakāñcanabhūṣitām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-10" n="*HV_91.44*1049:10"><seg type="pāda" n="a">tām āpatantīṃ śaktiṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">maholkāṃ jvālitām iva |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-11" n="*HV_91.44*1049:11"><seg type="pāda" n="a">samādhatta śaraṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmapuṅkhaṃ janārdanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-12" n="*HV_91.44*1049:12"><seg type="pāda" n="a">dvidhācchinat kṣurapreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevaḥ sa vīryavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-13" n="*HV_91.44*1049:13"><seg type="pāda" n="a">śaktiṃ ciccheda tatrāsau</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyutpuñja iva jvalan ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-14" n="*HV_91.44*1049:14"><seg type="pāda" n="a">punas tu krodharaktākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">murur gṛhya mahāgadām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-15" n="*HV_91.44*1049:15"><seg type="pāda" n="a">indrāśanir ivendreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">visṛṣṭa iva nisvanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-16" n="*HV_91.44*1049:16"><seg type="pāda" n="a">ākarṇamuktaṃ cikṣepa</seg> <seg type="pāda" n="b">ardhacandraṃ surottamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-17" n="*HV_91.44*1049:17"><seg type="pāda" n="a">madhyadeśe tu ciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">gadāṃ tāṃ rukmabhūṣitām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049-18" n="*HV_91.44*1049:18"><seg type="pāda" n="a">punaś ciccheda bhallena</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavasya śiro raṇe |</seg> </l>
<note>k: T1-3 G1.3-5 M4 ins., D6 after line 4, M1-3 after 44: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.44x1049A-1" n="*HV_91.44*1049A:1"><seg type="pāda" n="a">sa piśācagaṇaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghāna yudhi keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049A-2" n="*HV_91.44*1049A:2"><seg type="pāda" n="a">niyutaṃ cārbudaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">sa murasya durātmanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049A-3" n="*HV_91.44*1049A:3"><seg type="pāda" n="a">ācchidya pāśān sarvāṃs tān</seg> <seg type="pāda" n="b">mureṇa saha saṃgataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049A-4" n="*HV_91.44*1049A:4"><seg type="pāda" n="a">sa muro dānavo rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśa yadunandanam |</seg> </l>
<note>k: T1-3 G1.3-5 M4 ins., T4 after line 15, M1-3 cont. after *1049A: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.44x1049B-1" n="*HV_91.44*1049B:1"><seg type="pāda" n="a">siṃhanādaṃ tataś cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">gadayā taṃ jaghāna ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049B-2" n="*HV_91.44*1049B:2"><seg type="pāda" n="a">garuḍaṃ ca samājaghne</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrdhni deśe mahāsuraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049B-3" n="*HV_91.44*1049B:3"><seg type="pāda" n="a">keśavaṃ pothayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">prāsaśaktyṛṣṭitomaraiḥ |</seg> </l>
<note>k: T G1.3-5 M4 cont., M1-3 after *1049B: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.44x1049C-1" n="*HV_91.44*1049C:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho hṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣurapreṇāharac chiraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049C-2" n="*HV_91.44*1049C:2"><seg type="pāda" n="a">tasya dānavamukhyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhmau śaṅkhaṃ tadā hariḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.44x1049C-3" n="*HV_91.44*1049C:3"><seg type="pāda" n="a">kṣubdhāś ca dānavāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">tena śabdena parvatāḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_91.45">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃchidya pāśān sarvāṃs tān</seg> <seg type="pāda" n="b">muraṃ hatvā sahānvayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śilāsaṃghān atikramya</seg> <seg type="pāda" n="d">nisundam avapothayat</seg> </l>
<note>k: After 45c, K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D5.6 S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.45cx1050-1" n="*HV_91.45c*1050:1"><seg type="pāda" n="a">...</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavān devakīsutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cx1050-2" n="*HV_91.45c*1050:2"><seg type="pāda" n="a">apaśyad dānavaṃ sainyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">... |</seg> </l>
<note>k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D5.6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-1" n="*HV_91.45cd*1051:1"><seg type="pāda" n="a">hayagrīvaṃ ca ditijaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tathānyāṃś citrayodhinaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-2" n="*HV_91.45cd*1051:2"><seg type="pāda" n="a">rodhayām āsa tan mārgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svasainyena mahābalaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-3" n="*HV_91.45cd*1051:3"><seg type="pāda" n="a">nisundo balināṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="b">ratham āruhya satvaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-4" n="*HV_91.45cd*1051:4"><seg type="pāda" n="a">jagrāha kārmukaṃ divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hemapṛṣṭhaṃ durāsadam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-5" n="*HV_91.45cd*1051:5"><seg type="pāda" n="a">vivyādha daśabhir bāṇair</seg> <seg type="pāda" n="b">nisundo madhusūdanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-6" n="*HV_91.45cd*1051:6"><seg type="pāda" n="a">keśavaś cāpi saptatyā</seg> <seg type="pāda" n="b">vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-7" n="*HV_91.45cd*1051:7"><seg type="pāda" n="a">aprāptāṃś cāntarikṣe tāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">śarāṃś ciccheda mādhavaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-8" n="*HV_91.45cd*1051:8"><seg type="pāda" n="a">te sarve sainikāḥ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samantāt paryavārayan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-9" n="*HV_91.45cd*1051:9"><seg type="pāda" n="a">śarajālena mahatā</seg> <seg type="pāda" n="b">chādyamānaḥ surottamaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-10" n="*HV_91.45cd*1051:10"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā tān dānavān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">sakrodho madhusūdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-11" n="*HV_91.45cd*1051:11"><seg type="pāda" n="a">tato divyena cāstreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">pārjanyena janārdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-12" n="*HV_91.45cd*1051:12"><seg type="pāda" n="a">mahatā śaravarṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">vārayām āsa tad balam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-13" n="*HV_91.45cd*1051:13"><seg type="pāda" n="a">pañcapañcaśarais teṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">ekaikena ca tān bahūn |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-14" n="*HV_91.45cd*1051:14"><seg type="pāda" n="a">pārjanyasya prabhāveṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvān marmasv atāḍayat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-15" n="*HV_91.45cd*1051:15"><seg type="pāda" n="a">dudruvur bhayasaṃtrastā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagnās te dānavā raṇe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-16" n="*HV_91.45cd*1051:16"><seg type="pāda" n="a">svasainyaṃ vidrutaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">niścakrāma punar mṛdhe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-17" n="*HV_91.45cd*1051:17"><seg type="pāda" n="a">visṛjañ śaravarṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">chādayām āsa keśavam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-18" n="*HV_91.45cd*1051:18"><seg type="pāda" n="a">na vibhāti raṇe sūryo</seg> <seg type="pāda" n="b">nāpi vyoma diśo daśa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-19" n="*HV_91.45cd*1051:19"><seg type="pāda" n="a">śaraiḥ saṃchādayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">nisundo garuḍadhvajam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-20" n="*HV_91.45cd*1051:20"><seg type="pāda" n="a">sāvitraṃ nāma divyāstraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagrāha puruṣottamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-21" n="*HV_91.45cd*1051:21"><seg type="pāda" n="a">tena bāṇena tān bāṇāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">ciccheda samare hariḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-22" n="*HV_91.45cd*1051:22"><seg type="pāda" n="a">bāṇair bāṇāṃs tu saṃchidya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya kṛṣṇo mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-23" n="*HV_91.45cd*1051:23"><seg type="pāda" n="a">chatram ekena bāṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">ratheṣāṃ ca tribhiḥ śaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-24" n="*HV_91.45cd*1051:24"><seg type="pāda" n="a">punaś ciccheda tān aśvāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">caturbhiś caturaḥ śaraiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-25" n="*HV_91.45cd*1051:25"><seg type="pāda" n="a">sārathiṃ pañcabhir bāṇair</seg> <seg type="pāda" n="b">dhvajam ekena cicchide |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-26" n="*HV_91.45cd*1051:26"><seg type="pāda" n="a">śaraikena punaḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sutīkṣṇena śitena vai |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-27" n="*HV_91.45cd*1051:27"><seg type="pāda" n="a">śiraś ciccheda bhallena</seg> <seg type="pāda" n="b">nisundasya surottamaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45cdx1051-28" n="*HV_91.45cd*1051:28"><seg type="pāda" n="a">sa mamāra mahādaityaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">papāta ca mahītale |</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2.4 G1.3-5 M4 ins. after line 25, M1-3 after 45cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.45x1051A-1" n="*HV_91.45*1051A:1"><seg type="pāda" n="a">nisundaṃ tu gadāpāṇim</seg> <seg type="pāda" n="b">āpatantaṃ raṇājire ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1051A-2" n="*HV_91.45*1051A:2"><seg type="pāda" n="a">tataḥ śārṅgavinirmuktaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śarair vivyādha keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1051A-3" n="*HV_91.45*1051A:3"><seg type="pāda" n="a">nisundo 'pi mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">gadayāpothayadd harim ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1051A-4" n="*HV_91.45*1051A:4"><seg type="pāda" n="a">satyabhāmā tataḥ kruddhā</seg> <seg type="pāda" n="b">gadayā bāhumuktayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1051A-5" n="*HV_91.45*1051A:5"><seg type="pāda" n="a">prāharad dānavendraṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavasyaiva paśyataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1051A-6" n="*HV_91.45*1051A:6"><seg type="pāda" n="a">tatas tuṣṭo hṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">satyabhāmām udaikṣata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1051A-7" n="*HV_91.45*1051A:7"><seg type="pāda" n="a">sa tayā gadayā viddha</seg> <seg type="pāda" n="b">udvamañ śoṇitaṃ bahu |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1051A-8" n="*HV_91.45*1051A:8"><seg type="pāda" n="a">muhyan saṃjñām avāpyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">nisundas tv abhyadhāvata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1051A-9" n="*HV_91.45*1051A:9"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho hṛṣīkeśas</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ jaghāna śilīmukhaiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">yaḥ sahasrasamās tv ekaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">sarvān devān apothayat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D5.6 T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.45x1052-1" n="*HV_91.45*1052:1"><seg type="pāda" n="a">nisundaṃ patitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">hayagrīvaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1052-2" n="*HV_91.45*1052:2"><seg type="pāda" n="a">śilāṃ pragṛhya mahatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tolayām āsa dānavaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1052-3" n="*HV_91.45*1052:3"><seg type="pāda" n="a">āvidhya sahasā yuktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śilāṃ śailasamaprabhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1052-4" n="*HV_91.45*1052:4"><seg type="pāda" n="a">gṛhītvā divyapārjanyam</seg> <seg type="pāda" n="b">astram astravidāṃ varaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1052-5" n="*HV_91.45*1052:5"><seg type="pāda" n="a">divyāstreṇa śilāṃ viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saptadhākṛta tejasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1052-6" n="*HV_91.45*1052:6"><seg type="pāda" n="a">tad vidārya mahac cāśma</seg> <seg type="pāda" n="b">pātayām āsa bhūtale |</seg> </l>
<note>k: After line 5, T1-3 G1.3-5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.45x1052A" n="*HV_91.45*1052A"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho hayagrīvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃdadhe dhanuṣi kṣuram |</seg> </l>

<note>k: T1 G1.3-5 M4 cont., M1-3 ins. after 45: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.45x1053-1" n="*HV_91.45*1053:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho hayagrīvaś</seg> <seg type="pāda" n="b">cāpam ādāya cāparam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.45x1053-2" n="*HV_91.45*1053:2"><seg type="pāda" n="a">keśavaṃ vividhaiś cāstrair</seg> <seg type="pāda" n="b">ājaghāna tadā yudhi |</seg> </l>
<note>k: G5 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.45x1054" n="*HV_91.45*1054"><seg type="pāda" n="a">tac cāpi ca dhanuś chitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pātayām āsa keśavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.46">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā devāsuraṃ yuddham</seg> <seg type="pāda" n="b">abhavad bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nānāpraharaṇākīrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā ghoram avartata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śārṅgavinirmuktair</seg> <seg type="pāda" n="b">nānāvarṇair mahāśaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">garuḍastho mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="d">nijaghāna mahāsurān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.48">
<l><seg type="pāda" n="a">mahālāṅgalanirbhinnāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śarakhaṅganipātitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vineśur dānavās tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">samāsādya janārdanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.49">
<l><seg type="pāda" n="a">kecic cakrāgninirdagdhā</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavāḥ petur ambarāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃnikarṣagatāḥ kecid</seg> <seg type="pāda" n="d">gatāsuvikṛtānanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T G1.5 M1-3 ins. after 49, G3 after 47: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.49x1055-1" n="*HV_91.49*1055:1"><seg type="pāda" n="a">garuḍasya hatāḥ pakṣaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kecin mathitamastakāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1055-2" n="*HV_91.49*1055:2"><seg type="pāda" n="a">kecid dhanuḥprahāraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pātitā dharaṇītale |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1055-3" n="*HV_91.49*1055:3"><seg type="pāda" n="a">kecit talanipātaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣapātaiś ca pakṣiṇaḥ |</seg> </l>
<note>k: D6 T2.3 G1.5 cont., K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D5 T4 G2.4 ins. after 49: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-1" n="*HV_91.49*1056:1"><seg type="pāda" n="a">asṛjañ śaravarṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṭimanta ivāmbudāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-2" n="*HV_91.49*1056:2"><seg type="pāda" n="a">vikṛtāṅgāsurāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇabāṇaprapīḍitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-3" n="*HV_91.49*1056:3"><seg type="pāda" n="a">śoṇitāktāś ca dṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="b">puṣpitā iva kiṃśukāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-4" n="*HV_91.49*1056:4"><seg type="pāda" n="a">vyadravanta suvitrastā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagnāstrāś citrayodhinaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-5" n="*HV_91.49*1056:5"><seg type="pāda" n="a">punaś ca krodharaktākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">vāyuvegena dānavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-6" n="*HV_91.49*1056:6"><seg type="pāda" n="a">daśavyāmocchritaṃ vṛkṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samāruhya vanaspatim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-7" n="*HV_91.49*1056:7"><seg type="pāda" n="a">vṛkṣam utpāṭya vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">pratigṛhyābhyadhāvata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-8" n="*HV_91.49*1056:8"><seg type="pāda" n="a">cikṣepa sumahāvṛkṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śikṣayā tu ghanākṛtiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-9" n="*HV_91.49*1056:9"><seg type="pāda" n="a">vṛkṣavegāniloddhūtaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śuśruve sumahāsvanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-10" n="*HV_91.49*1056:10"><seg type="pāda" n="a">tataḥ śarasahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaramāṇo janārdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-11" n="*HV_91.49*1056:11"><seg type="pāda" n="a">naikadhā taṃ praciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">citrabhaktinibhākṛtim ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-12" n="*HV_91.49*1056:12"><seg type="pāda" n="a">punaś caikena bāṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">hayagrīvasya corasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-13" n="*HV_91.49*1056:13"><seg type="pāda" n="a">vivyādha stanayor madhye</seg> <seg type="pāda" n="b">sāyako jvalanaprabhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.49x1056-14" n="*HV_91.49*1056:14"><seg type="pāda" n="a">viveśa so 'tivegena</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛdaṃ bhittvā vinirgataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.50">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ jaghāna mahāghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hayagrīvaṃ mahāsuram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apāratejā durdharṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvayādavanandanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.51">
<l><seg type="pāda" n="a">madhye lohitagaṅgasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavān devakīsutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alakāyāṃ virūpākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāpmānaṃ puruṣottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.52">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭau śatasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavānāṃ paraṃtapaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nihatya puruṣavyāghraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāgjyotiṣam upādravat</seg> </l>
<note>k: T G2-5 M ins.; D6 after 52ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.52cdx1057" n="*HV_91.52cd*1057"><seg type="pāda" n="a">bāhyaprākāramadhye tu</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghāna puruṣottamaḥ |</seg> </l>
<note>k: After the above, D6 T G1.3-5 M1-3 ins. a passage given in App. I (No. 28), while D3 ins. it after 52cd. :k</note>
<note>k: After App. I (No. 28), T1.2 G M4 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="janamejayaḥ"/>
<l xml:id="xHV_91.52cdx1058-1" n="*HV_91.52cd*1058:1"><seg type="pāda" n="a">bhagavañ śrotum icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">vistareṇa kathām imām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.52cdx1058-2" n="*HV_91.52cd*1058:2"><seg type="pāda" n="a">avadhīn narakaṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kathaṃ vada tapodhana |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">taṃ ca pañcajanaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">narakasya mahāsuram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.53">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prāgjyotiṣaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">dīpyamānam iva śriyā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puram āsādayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">tatra yuddham abhūn mahat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 ins. after 52, Ñ2.3 V B Dn2 Ds G2 after 53, Dn1 after 50ab, D5 after 53ab: :k</note>
<note>k: read 1058A* for "1058*" (second time!) :k</note>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-1" n="*HV_91.53*1058A:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ prādhmāyac chaṅkhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāñcajanyaṃ mahābalaḥ |</seg> </l>
<note>k: the first pada is one long syllable short :k</note>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-2" n="*HV_91.53*1058A:2"><seg type="pāda" n="a">śuśruve sumahāśabdaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃvartaninado yathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-3" n="*HV_91.53*1058A:3"><seg type="pāda" n="a">śrūyate triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīmagambhīranisvanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-4" n="*HV_91.53*1058A:4"><seg type="pāda" n="a">taṃ śrutvā narakaś cāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">krodhasaṃraktalocanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-5" n="*HV_91.53*1058A:5"><seg type="pāda" n="a">lohacakrāṣṭasaṃyuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">trinalvapratimaṃ ratham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-6" n="*HV_91.53*1058A:6"><seg type="pāda" n="a">ratnakāñcanacitrāḍhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vedikābhogavistaram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-7" n="*HV_91.53*1058A:7"><seg type="pāda" n="a">vajradhvajena mahatā</seg> <seg type="pāda" n="b">kāñcanena virājitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-8" n="*HV_91.53*1058A:8"><seg type="pāda" n="a">hemadaṇḍapatākāḍhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vaidūryamaṇikūbaram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-9" n="*HV_91.53*1058A:9"><seg type="pāda" n="a">yuktam aśvasahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">rathaṃ pararathārujam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-10" n="*HV_91.53*1058A:10"><seg type="pāda" n="a">lohajālaiś ca saṃchannaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">citrabhaktivirājitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-11" n="*HV_91.53*1058A:11"><seg type="pāda" n="a">rathamadhyagato vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sasaṃdhya iva bhāskaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-12" n="*HV_91.53*1058A:12"><seg type="pāda" n="a">nānāpraharaṇākīrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rathaṃ hemapariṣkṛtam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-13" n="*HV_91.53*1058A:13">vajraṃ tathoraśchadam induvarṇaṃ |</l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-14" n="*HV_91.53*1058A:14">vyānaddhamuktānalatulyatejāḥ |</l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-15" n="*HV_91.53*1058A:15">kirīṭamūrdhārkahutāśanābhaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-16" n="*HV_91.53*1058A:16">karṇau tathā kuṇḍalayor jvalantau ||</l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-17" n="*HV_91.53*1058A:17"><seg type="pāda" n="a">dhūmravarṇā mahākāyā</seg> <seg type="pāda" n="b">raktākṣā vikṛtānanāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-18" n="*HV_91.53*1058A:18"><seg type="pāda" n="a">nānākavacinaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">daityadānavarākṣasāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-19" n="*HV_91.53*1058A:19"><seg type="pāda" n="a">khaṅgacarmadharāḥ kecit</seg> <seg type="pāda" n="b">kecit tūṇīrasaṃvṛtāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-20" n="*HV_91.53*1058A:20"><seg type="pāda" n="a">śaktihastās tathā kecic</seg> <seg type="pāda" n="b">chūlahastās tathāpare ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-21" n="*HV_91.53*1058A:21"><seg type="pāda" n="a">gajavājirathaughaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">cālayantaś ca medinīm |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-22" n="*HV_91.53*1058A:22"><seg type="pāda" n="a">niryayur nagarāc chūrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">susaṃnaddhāḥ prahāriṇaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-23" n="*HV_91.53*1058A:23"><seg type="pāda" n="a">vṛto daityagaṇaiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">narakaḥ kālasaṃnibhaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-24" n="*HV_91.53*1058A:24"><seg type="pāda" n="a">bherīśaṅkhamṛdaṅgānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paṇavānāṃ sahasraśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-25" n="*HV_91.53*1058A:25"><seg type="pāda" n="a">vādyamānān sa śuśrāva</seg> <seg type="pāda" n="b">jīmūtaninadopamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-26" n="*HV_91.53*1058A:26"><seg type="pāda" n="a">yataḥ kṛṣṇas tato gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve te vikṛtānanāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-27" n="*HV_91.53*1058A:27"><seg type="pāda" n="a">parivārya garutmantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve 'yudhyanta saṃgatāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-28" n="*HV_91.53*1058A:28"><seg type="pāda" n="a">mahatā chādayām āsuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaravarṣeṇa sainikāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-29" n="*HV_91.53*1058A:29"><seg type="pāda" n="a">śaktiśūlagadāprāsāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tomarān sāyakān bahūn |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-30" n="*HV_91.53*1058A:30"><seg type="pāda" n="a">ākāśaṃ chādayām āsur</seg> <seg type="pāda" n="b">vimuñcantaḥ sahasraśaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-31" n="*HV_91.53*1058A:31"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaḥ kṛṣṇāmbudākāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śārṅgaṃ gṛhya dhanus tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-32" n="*HV_91.53*1058A:32"><seg type="pāda" n="a">visphārya sumahaccāpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanur jaladanisvanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-33" n="*HV_91.53*1058A:33"><seg type="pāda" n="a">vyasṛjac charavarṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavānāṃ janārdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-34" n="*HV_91.53*1058A:34"><seg type="pāda" n="a">śaravarṣeṇa tat sainyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyadravat tu mahāhavāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-35" n="*HV_91.53*1058A:35"><seg type="pāda" n="a">tad yuddham abhavad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ghorarūpeṇa rakṣasā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-36" n="*HV_91.53*1058A:36"><seg type="pāda" n="a">bhagnavyūhāś ca te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇabāṇaprapīḍitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-37" n="*HV_91.53*1058A:37"><seg type="pāda" n="a">kecic chinnabhujāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">cchinnagrīvā śirānanāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-38" n="*HV_91.53*1058A:38"><seg type="pāda" n="a">kecic cakradvidhācchinnāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kecid bāṇārditorasaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-39" n="*HV_91.53*1058A:39"><seg type="pāda" n="a">kecid dvidhākṛtāḥ śaktyā</seg> <seg type="pāda" n="b">gajāśvarathavāhanāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-40" n="*HV_91.53*1058A:40"><seg type="pāda" n="a">kecit kaumodakībhinnāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kecic cakravidāritāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.53x1058A-41" n="*HV_91.53*1058A:41"><seg type="pāda" n="a">evaṃ vipothitā sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">gajāśvarathavāhinī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.54">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāsīn narakeṇāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhaṃ paramadāruṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat samāsena vakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">tan me nigadataḥ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.55">
<l><seg type="pāda" n="a">trāsanaḥ surasaṃghānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">narakaḥ puruṣottamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yodhayām āsa tejasvī</seg> <seg type="pāda" n="d">madhuvanmadhusūdanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D5 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-1" n="*HV_91.55*1059:1"><seg type="pāda" n="a">krodharaktākṣavadano</seg> <seg type="pāda" n="b">narakaḥ kālasaṃnibhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-2" n="*HV_91.55*1059:2"><seg type="pāda" n="a">jagrāha kārmukaṃ vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakracāpam ivocchritam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-3" n="*HV_91.55*1059:3"><seg type="pāda" n="a">tathārkakiraṇaprakhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaṃ jagrāha keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-4" n="*HV_91.55*1059:4"><seg type="pāda" n="a">divyenāstreṇa samare</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrayām āsa taṃ ratham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-5" n="*HV_91.55*1059:5"><seg type="pāda" n="a">uttamāstraṃ mahāpātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mumoca narako balī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-6" n="*HV_91.55*1059:6"><seg type="pāda" n="a">vajravisphūrjitākāram</seg> <seg type="pāda" n="b">āyāntaṃ vīkṣya keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-7" n="*HV_91.55*1059:7"><seg type="pāda" n="a">cicchedāstraṃ mahābhāgaś</seg> <seg type="pāda" n="b">cakreṇa puruṣottamaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-8" n="*HV_91.55*1059:8"><seg type="pāda" n="a">vyahanat sārathiṃ cāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">śaraikeṇa jarārdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-9" n="*HV_91.55*1059:9"><seg type="pāda" n="a">sarathaṃ sadhvajaṃ sāśvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghāna daśabhiḥ śaraiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-10" n="*HV_91.55*1059:10"><seg type="pāda" n="a">tanutraṃ caiva ciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">śareṇa madhusūdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-11" n="*HV_91.55*1059:11"><seg type="pāda" n="a">tato vimuktakavacaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpasyeva tanur yathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-12" n="*HV_91.55*1059:12"><seg type="pāda" n="a">hatāśvo viratho vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">vitanutraś ca dānavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-13" n="*HV_91.55*1059:13"><seg type="pāda" n="a">jagrāha vimalajvālaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lohabhārārpitaṃ dṛḍham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-14" n="*HV_91.55*1059:14"><seg type="pāda" n="a">āvidhya sahasā muktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śūlam indrāśaniprabham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-15" n="*HV_91.55*1059:15"><seg type="pāda" n="a">tadāpatat tu saṃprekṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">śūlaṃ hemapariṣkṛtam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1059-16" n="*HV_91.55*1059:16"><seg type="pāda" n="a">dvidhā chinnaṃ kṣurapreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇenādbhutakarmaṇā |</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V1.2 B Ds D5 cont., Ś1 K1.3 D1.2 ins. after 55: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.55x1060-1" n="*HV_91.55*1060:1"><seg type="pāda" n="a">tad yuddham abhavad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ghorarūpeṇa rakṣasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.55x1060-2" n="*HV_91.55*1060:2"><seg type="pāda" n="a">śastrapātamahāghātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">narakeṇa mahātmanā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.56">
<l><seg type="pāda" n="a">muhūrtaṃ yodhayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">narakaṃ madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">athogracakraś cakreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">pradīptenākarod dvidhā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_91.57">
<l><seg type="pāda" n="a">cakradvidhākṛtaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śarīram apatad bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vibhaktaṃ krakaceneva</seg> <seg type="pāda" n="d">gireḥ śṛṅgaṃ dvidhā kṛtam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 Ñ2 V B Dn Ds D1.2.4.5 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.57x1061-1" n="*HV_91.57*1061:1"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇam āsādya deveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagāmāstam ivāṃśumān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.57x1061-2" n="*HV_91.57*1061:2"><seg type="pāda" n="a">cakrotkṣiptanikṛttāṅgam</seg> <seg type="pāda" n="b">uttamaṃ patitaṃ raṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.57x1061-3" n="*HV_91.57*1061:3"><seg type="pāda" n="a">vajreṇeva vinirbhinnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā gairikaparvatam |</seg> </l>
<note>k: D1.2 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.57x1062-1" n="*HV_91.57*1062:1"><seg type="pāda" n="a">taṃ hatvā narakaṃ bhaumaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇur yādavanandanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.57x1062-2" n="*HV_91.57*1062:2"><seg type="pāda" n="a">mumude tripuraṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pureva tripurāntakaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_91.58">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūmis tu patitaṃ putraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nirīkṣyādāya kuṇḍale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upātiṣṭhata govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vacanaṃ cedam abravīt</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_91.59">
<l><seg type="pāda" n="a">dattas tvayaiva govinda</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayaiva vinipātitaḥ</seg> </l>
<note>k: After 59ab, K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-5 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.59abx1063" n="*HV_91.59ab*1063"><seg type="pāda" n="a">yathecchasi tathā krīḍa</seg> <seg type="pāda" n="b">bālaḥ krīḍanakair iva |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ime te kuṇḍale deva</seg> <seg type="pāda" n="d">prajās tasyānupālaya</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 59, D6 T1-3 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_91.59x1064-1" n="*HV_91.59*1064:1"><seg type="pāda" n="a">nirvighnam ṛṣayo devāś</seg> <seg type="pāda" n="b">carantu vigatajvarāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.59x1064-2" n="*HV_91.59*1064:2"><seg type="pāda" n="a">prajāś carantu sukhinas</seg> <seg type="pāda" n="b">tava deva prapālanāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.59x1064-3" n="*HV_91.59*1064:3"><seg type="pāda" n="a">nirvighnaṃ brāhmaṇā deva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūyāsus tava śāsanāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.59x1064-4" n="*HV_91.59*1064:4"><seg type="pāda" n="a">ityuktvā sā dadau tasmai</seg> <seg type="pāda" n="b">kuṇḍale lokaviśrute |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_91.59x1064-5" n="*HV_91.59*1064:5"><seg type="pāda" n="a">antardhānaṃ gatā devī</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā bhartṛsamīpataḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 92, transliterated by Peter Bisschop, version of march 19, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_92.1">
<l><seg type="pāda" n="a">nihatya narakaṃ bhaumaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsavopamavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsavāvarajo viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="d">dadarśa narakālayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.2">
<l><seg type="pāda" n="a">athārthagṛham āsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">narakasya janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadarśa dhanam akṣayyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnāni vividhāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.3">
<l><seg type="pāda" n="a">maṇimuktāpravālāni</seg> <seg type="pāda" n="b">vaidūryasya ca saṃcayān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahārajatakūṭāni</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā vajrasya saṃcayān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.4">
<l><seg type="pāda" n="a">jāmbūnadamayāny atra</seg> <seg type="pāda" n="b">śātakumbhamayāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradīptajvalanābhāni ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śītaraśmiprabhāṇi ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">śayanāni mahārhāṇi</seg> <seg type="pāda" n="f">tathā siṃhāsanāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.5">
<l><seg type="pāda" n="a">hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śītaraśmisamaprabham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadarśa ca mahac chatraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">varṣamāṇam ivāmbudam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.6">
<l><seg type="pāda" n="a">jātarūpasya śubhrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārāḥ śatasahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varuṇād āhṛtaṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">narakeṇeti naḥ śrutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.7">
<l><seg type="pāda" n="a">yādṛśaṃ tu gṛhe dṛṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">narakasya dhanaṃ bahu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na vai rājñā kubereṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">na śakreṇa yamena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ratnasaṃnicyas tādṛg</seg> <seg type="pāda" n="f">dṛṣṭapūrvo na ca śrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.8">
<l><seg type="pāda" n="a">hate bhaume nisunde ca</seg> <seg type="pāda" n="b">hayagrīve ca dānave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upaninyus tatas tāni</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnāny antaḥpurāṇi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.9">
<l><seg type="pāda" n="a">dānavā hataśiṣṭā ye</seg> <seg type="pāda" n="b">kośasaṃcayarakṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">keśavāya mahārhāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">yāny arhati janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="dānavā ūcuḥ"/>

<lg xml:id="HV_92.10">
<l><seg type="pāda" n="a">imāni maṇiratnāni</seg> <seg type="pāda" n="b">vividhāni vasūni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhīmarūpāś ca mātaṅgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pravālavikṛtāṅkuśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.11">
<l><seg type="pāda" n="a">hemasūtramahākakṣyāś</seg> <seg type="pāda" n="b">cāpatomaraśālinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rucirābhiḥ patākābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">vasānā vividhāḥ kuthāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.12">
<l><seg type="pāda" n="a">te ca viṃśatisāhasrā</seg> <seg type="pāda" n="b">dvistāvatyaḥ kareṇavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṣṭau śatasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">deśajāś cottamā hayāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.13">
<l><seg type="pāda" n="a">goṣu cāpi kṛto yāvat</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmas tava janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāvatīḥ prāpayiṣyāmo</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇyandhakaniveśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.14">
<l><seg type="pāda" n="a">āvikāni ca sūkṣmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">śayanāny āsanāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāmavyāhāriṇaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">pakṣiṇaḥ priyadarśanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.15">
<l><seg type="pāda" n="a">candanāgarukāṣṭhāni</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā kālīyakāny api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasu yat triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmeṇādhigataṃ tvayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prāpayiṣyāma tat sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">vṛṣṇyandhakaniveśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.16">
<l><seg type="pāda" n="a">devagandharvaratnāni</seg> <seg type="pāda" n="b">pannagānāṃ ca yad vasu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāni santīha sarvāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">narakasya niveśane</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_92.16x1065" n="*HV_92.16*1065"><seg type="pāda" n="a">iti vijñāpitas tais tu</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavaiś ca janārdanaḥ |</seg> </l>

<note>k: N2 ins. after 16 an addl. colophon. :k</note>
<lg xml:id="HV_92.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tat sarvaṃ hṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratigṛhya parīkṣya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvam āhārayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavair dvārakāṃ purīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tad vāruṇaṃ chatraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svayam utkṣipya mādhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hiraṇyavarṣaṃ varṣantam</seg> <seg type="pāda" n="d">āruroha vihaṃgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.19">
<l><seg type="pāda" n="a">garuḍaṃ patatāṃ śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrtimantam ivāmbudam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato 'bhyayād giriśreṣṭham</seg> <seg type="pāda" n="d">abhito maṇiparvatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra puṇyā vavur vātā hy</seg> <seg type="pāda" n="b">abhavaṃś cāmalāḥ prabhāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maṇīnāṃ hemavarṇānām</seg> <seg type="pāda" n="d">abhibhūya divākaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra vaidūryavarṇāni</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśa madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satoraṇapatākāni</seg> <seg type="pāda" n="d">dvārāṇi śayanāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.22">
<l><seg type="pāda" n="a">vidyudgrathitameghābhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prababhau maṇiparvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hemacitravimānaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prāsādair upaśobhitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra tā varahemābhā</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśa madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandharvāsuramukhyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">priyā duhitaras tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.24">
<l><seg type="pāda" n="a">dadarśa pṛthulaśroṇīḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃruddhā girikandare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">narakeṇa samānītā</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣyamāṇāḥ samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.25">
<l><seg type="pāda" n="a">triviṣṭapasame deśe</seg> <seg type="pāda" n="b">tiṣṭhantam aparājitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivasantyo yathā devyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sukhinyaḥ kāmavarjitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.26">
<l><seg type="pāda" n="a">parivavrur mahābāhum</seg> <seg type="pāda" n="b">ekaveṇīdharāḥ striyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvāḥ kāṣāyavāsinyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvāś ca niyatendriyāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.27">
<l><seg type="pāda" n="a">vratopavāsatanvaṅgyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāṅkṣantyaḥ kṛṣṇadarśanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sametya yadusiṃhasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvāś cakruḥ striyo 'ñjalīn</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.28">
<l><seg type="pāda" n="a">narakaṃ nihataṃ jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">muraṃ caiva mahāsuram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hayagrīvaṃ nisundaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tāḥ kṛṣṇaṃ paryavārayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.29">
<l><seg type="pāda" n="a">te cāsāṃ rakṣiṇo vṛddhā</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavā yadunandanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtāñjalipuṭāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">praṇipetur vayodhikāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ paramanārīṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣabhākṣaṃ nirīkṣya tam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvāsām eva saṃkalpaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">patitvenābhavat tataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya candropamaṃ vaktram</seg> <seg type="pāda" n="b">udīkṣya niyatendriyāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃprahṛṣṭā mahābāhum</seg> <seg type="pāda" n="d">idaṃ vacanam abruvan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.32">
<l><seg type="pāda" n="a">satyaṃ bata purā vāyur</seg> <seg type="pāda" n="b">ihāsmān vākyam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvabhūtarutajñaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">devarṣir api nāradaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.33">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣṇur nārāyaṇo devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadāsibhṛt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa bhaumaṃ narakaṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhartā ca bhavitā hi saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.34">
<l><seg type="pāda" n="a">supriyaṃ bata paśyāmaś</seg> <seg type="pāda" n="b">ciraśrutam ariṃdamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">darśanena kṛtārthā hi</seg> <seg type="pāda" n="d">vayam adya mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tāḥ sāntvayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">pramadā vāsavānujaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvāḥ kamalapatrākṣīr</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛṣṭyā vācā ca mādhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.36">
<l><seg type="pāda" n="a">yathārhataḥ sāntvayitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">samābhāṣya ca keśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yānaiḥ kiṃkarasaṃyuktair</seg> <seg type="pāda" n="d">uvāha madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.37">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃkarāṇāṃ sahasrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣasāṃ vātaraṃhasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śibikāṃ vahatāṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">nirghoṣaḥ sumahān abhūt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya parvatamukhyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṅgaṃ yat paramārcitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vimalārkendusaṃkāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">maṇikāñcanatoraṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.39">
<l><seg type="pāda" n="a">sapakṣigaṇamātaṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">savyālamṛgapannagam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śākhāmṛgagaṇair juṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">suprastaraśilātalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.40">
<l><seg type="pāda" n="a">nyaṅkubhiś ca varāhaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">rurubhiś ca niṣevitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saprapātamahāsānuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vicitraśikharadrumam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.41">
<l><seg type="pāda" n="a">atyadbhutam acintyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛgavṛndaviloḍitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jīvaṃjīvakasaṃghaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">barhibhiś ca nināditam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.42">
<l><seg type="pāda" n="a">tad apy atibalo viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">dorbhyām utpāṭya bhāsvaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āropayāmāsa tadā</seg> <seg type="pāda" n="d">garuḍe pakṣiṇāṃ vare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.43">
<l><seg type="pāda" n="a">maṇiparvataśṛṅgaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sabhāryaṃ ca janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāha līlayā pakṣī</seg> <seg type="pāda" n="d">garuḍaḥ patatāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.44">
<l><seg type="pāda" n="a">sa pakṣabalavikṣepair</seg> <seg type="pāda" n="b">mahādriśikharopamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dikṣu sarvāsu saṃhrādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">janayāmāsa pakṣirāṭ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.45">
<l><seg type="pāda" n="a">ārujan parvatāgrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">pādapāṃś ca samākṣipan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃjahāra mahābhrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">vijahāra ca kānicit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.46">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣayaṃ samatikramya</seg> <seg type="pāda" n="b">devayoś candrasūryayoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yayau vātajavaḥ pakṣī</seg> <seg type="pāda" n="d">janārdanavaśe sthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.47">
<l><seg type="pāda" n="a">sa merugirim āsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">devagandharvasevitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devasadmāni sarvāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">dadarśa madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.48">
<l><seg type="pāda" n="a">viśveṣāṃ marutāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhyānāṃ ca narādhipa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhrājamānāny atikrāmad</seg> <seg type="pāda" n="d">aśvinoś ca paraṃtapaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.49">
<l><seg type="pāda" n="a">prāpya puṇyakṛtāṃ lokān</seg> <seg type="pāda" n="b">devalokam ariṃdamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakrasadma samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">praviveśa janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.50">
<l><seg type="pāda" n="a">avatīrya sa tārkṣyāt tu</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśa vibudhādhipam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prītaś caivābhyanandat taṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devarājaḥ śatakratuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.51">
<l><seg type="pāda" n="a">pradāya kuṇḍale divye</seg> <seg type="pāda" n="b">vavande taṃ tadācyutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sabhāryo vibudhaśreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">naraśreṣṭho janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.52">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'rcito devarājena</seg> <seg type="pāda" n="b">ratnaiś ca pratipūjitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyabhāmā ca paulomyā</seg> <seg type="pāda" n="d">yathāvad abhinanditā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2.4 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_92.52x1066-1" n="*HV_92.52*1066:1"><seg type="pāda" n="a">āśliṣyete mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">te devyau lokaviśrute ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_92.52x1066-2" n="*HV_92.52*1066:2"><seg type="pāda" n="a">idaṃ provāca paulomī</seg> <seg type="pāda" n="b">satyabhāmāṃ haripriyām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_92.52x1066-3" n="*HV_92.52*1066:3"><seg type="pāda" n="a">prītāsmi darśanād devi</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ bhūyaḥ karavāṇi te |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_92.52x1066-4" n="*HV_92.52*1066:4"><seg type="pāda" n="a">diṣṭyā hato bhavatyā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">narako duṣṭacetanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_92.52x1066-5" n="*HV_92.52*1066:5"><seg type="pāda" n="a">ity uktā sā tadā devī</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtam ity abravīc ca tām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_92.53">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsavo vāsudevaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sahitau jagmatus tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adityā bhavanaṃ puṇyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devamātur maharddhimat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.54">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāditim upāsyantīm</seg> <seg type="pāda" n="b">apsarobhiḥ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadṛśāte mahātmānau</seg> <seg type="pāda" n="d">mahābhāgāṃ taponvitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.55">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te kuṇḍale dattvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vavande tāṃ śacīpatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janārdanaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">kama caiva śaśaṃśa tat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 55b, K2-4 N2.3 V B2 Dn Ds D1-5 T G M4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_92.55x1067-1" n="*HV_92.55*1067:1">pradāyāditinandanaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_92.55x1067-2" n="*HV_92.55*1067:2"><seg type="pāda" n="a">vavande tāṃ śacībhartā</seg> <seg type="pāda" n="b">mātaraṃ svāṃ puraṃdaraḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_92.56">
<l><seg type="pāda" n="a">aditis tau sutau prītyā</seg> <seg type="pāda" n="b">pariṣvajyābhinandya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āśirbhir anurūpābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">ubhāv abhyavadat tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.57">
<l><seg type="pāda" n="a">paulomī satyabhāmā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">prītyā paramayā yute</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agṛhṇītāṃ varārhāyā</seg> <seg type="pāda" n="d">devyāś ca caraṇau śubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.58">
<l><seg type="pāda" n="a">te cāpy abhyavadat premṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">devamātā yaśasvinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathāvad abravīc caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">janārdanam idaṃ vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.59">
<l><seg type="pāda" n="a">adhṛsyaḥ sarvabhūtānām</seg> <seg type="pāda" n="b">avadhyaś ca bhaviṣyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathaiva devarājo 'yam</seg> <seg type="pāda" n="d">ajito lokapūjitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2.4 N2.3 V B D ins.: :k</note>
<note>k: G2 cont. after *1069: :k</note>
<l xml:id="xHV_92.59x1068-1" n="*HV_92.59*1068:1"><seg type="pāda" n="a">tava ceyaṃ varārohā</seg> <seg type="pāda" n="b">nityaṃ ca priyadarśanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_92.59x1068-2" n="*HV_92.59*1068:2"><seg type="pāda" n="a">sarvalokeṣu vikhyātā</seg> <seg type="pāda" n="b">divyagandhā manoramā |</seg> </l>
<note>k: While G2 ins. after 59: :k</note>
<l xml:id="xHV_92.59x1069" n="*HV_92.59*1069"><seg type="pāda" n="a">tatpurogamadevānām</seg> <seg type="pāda" n="b">adhipas tvaṃ bhaviṣyasi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_92.60">
<l><seg type="pāda" n="a">satyabhāmottamā strīṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">subhagā sthirayauvanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāṃ na yāsyati vadhūr</seg> <seg type="pāda" n="d">yāvat tvaṃ kṛṣṇa mānuṣaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.61">
<l><seg type="pāda" n="a">evam abhyārcitaḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">devamātrā mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devarājābhyanujñāto</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnaiś ca pratipūjitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.62">
<l><seg type="pāda" n="a">vainateyaṃ samāruhya</seg> <seg type="pāda" n="b">sahitaḥ satyabhāmayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devākrīḍān parikrāman</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.63">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dadarśa mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">ākrīḍe vāsavasya ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divyam abhyarcitaṃ caityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pārijātaṃ mahādrumam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.64">
<l><seg type="pāda" n="a">nityapuṣpadharaṃ divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyagandham anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yam āsādya janaḥ sarvo</seg> <seg type="pāda" n="d">jātiṃ smarati paurvikīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.65">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃrakṣyamāṇaṃ devais taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasahyāmitavikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpāṭyāropayāmāsa</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṇus taṃ vai mahādrumam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_92.66">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'paśyat satyabhāmāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">divyām apsarasaṃ hariḥ</seg> </l>
<note>k: K2 N2.3 V1.2 B Ds D2.4-6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_92.66abx1070" n="*HV_92.66ab*1070"><seg type="pāda" n="a">pṛṣṭhataḥ satyabhāmā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">divyā yoṣābhivīkṣitā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tataḥ prāyād dvāravatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vāyujuṣṭena vai pathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.67">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvā tad devarājas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">karma kṛṣṇasya vai tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anumene mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtaṃ karmeti cābravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_92.68">
<l><seg type="pāda" n="a">sa pūjyamānas tridaśair</seg> <seg type="pāda" n="b">maharṣigaṇasaṃstutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratasthe dvārakāṃ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">devalokād ariṃdamaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_92.69">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'bhipatya mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">dīrgham adhvānam alpavat</seg> </l>
<note>k: S1 K1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_92.69abx1071" n="*HV_92.69ab*1071"><seg type="pāda" n="a">āsasāda mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">purīṃ dvāravatīṃ tadā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūjito devarājena</seg> <seg type="pāda" n="d">dadṛśe yādavīṃ purīm</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1-3 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_92.69x1072-1" n="*HV_92.69*1072:1"><seg type="pāda" n="a">hatvā tu narakaṃ bhaumaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dattvā kuṇḍalam uttamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_92.69x1072-2" n="*HV_92.69*1072:2"><seg type="pāda" n="a">hṛtvā taṃ pārijātaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamya suramātaram |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_92.70">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā karma mahat kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavān vāsavānujaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upāyād dvārakāṃ viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrīmān garuḍavāhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After this adhy. All Mss. (except S1 M1-3) ins. a passage given in App. I (No. 29). :k</note>

<note>h: HV (CE) chapter 93, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of May 25, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_93.1">
<l><seg type="pāda" n="a">dadarśātha purīṃ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārakāṃ garuḍe sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devasadmapratīkāśāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">samantāt pratināditām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.2">
<l><seg type="pāda" n="a">maṇiparvatayātrāṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">gate devakinandane</seg> </l>
<note>k: After 2a, Ñ2 V B Ds D5.6 T1-3 G1.3-5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_93.2ax1073" n="*HV_93.2a*1073">tathā krīḍāgṛhāṇi ca |</l>
<note>k: Ñ2 V1 B DS D6 ins. (Dn D2.3.5 after the first occurrence of 8cd): :k</note>
<l xml:id="xHV_93.2ax1074" n="*HV_93.2a*1074"><seg type="pāda" n="a">udyānavanamukhyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">valabhīcatvarāṇi ca |</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V1 B Dn Ds D5.6 ins. (T1-3 G1.3-5 M4 after 1073): :k</note>
<l xml:id="xHV_93.2ax1075" n="*HV_93.2a*1075">saṃprāpte tu tadā kṛṣṇe |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśvakarmāṇam āhūya</seg> <seg type="pāda" n="d">devarājo 'bravīd idam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.3">
<l><seg type="pāda" n="a">priyam icchasi cet kartuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mahyaṃ śilpavatāṃ vara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇapriyārthaṃ bhūyas tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kariṣyasi manoharām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.4">
<l><seg type="pāda" n="a">udyānavanasaṃbādhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārakāṃ svargasaṃnibhām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuruṣva vibudhaśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā mama purī tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.5">
<l><seg type="pāda" n="a">yat kiṃ cit triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">ratnabhūtaṃ prapaśyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena saṃyujyatāṃ kṣipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">purī dvāravatī tvayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.6">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo hi surakāryeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣu satatotthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃgrāmān ghorarūpāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vigāhati mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tām indravacanād gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvakarmā purīṃ tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">alaṃcakre samantād vai</seg> <seg type="pāda" n="d">yathendrasyāmarāvatī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ dadarśa daśārhāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">īśvaraḥ pakṣivāhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśvakarmakṛtair divyair</seg> <seg type="pāda" n="d">abhiprāyair alaṃkṛtām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ purīṃ dvārakāṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vibhunārāyaṇo hariḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hṛṣṭaḥ sarvārthasaṃpannaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">praveṣṭum upacakrame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.10">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'paśyad vṛkṣaṣaṇḍāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ramyān dṛṣṭimanoharān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvārakāṃ prati dāśārhaś</seg> <seg type="pāda" n="d">citritāṃ viśvakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.11">
<l><seg type="pāda" n="a">padmaṣaṇḍākulābhiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">haṃsasevitavāribhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaṅgāsindhuprakāśābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">parikhābhir vṛtāṃ purīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.12">
<l><seg type="pāda" n="a">prākāreṇārkavarṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">śātakaumbhena rājatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cayamūrdhni niviṣṭena</seg> <seg type="pāda" n="d">dyāṃ yathaivābhramālayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.13">
<l><seg type="pāda" n="a">kānanair nandanaprakhyais</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā caitrarathopamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhau cāruparikṣiptā</seg> <seg type="pāda" n="d">dvārakā dyaur ivāmbubhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.14">
<l><seg type="pāda" n="a">bhāti raivatakaḥ śailo</seg> <seg type="pāda" n="b">ramyasānuguhājiraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvasyāṃ diśi lakṣmīvān</seg> <seg type="pāda" n="d">maṇikāñcanatoraṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.15">
<l><seg type="pāda" n="a">dakṣiṇasyāṃ latāveṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcavarṇo virājate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">indraketupratīkāśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paścimasyāṃ tathākṣayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1-3 G1.3.5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_93.15x1076" n="*HV_93.15*1076"><seg type="pāda" n="a">citrakānanaramyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcānananiṣevitaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_93.16">
<l><seg type="pāda" n="a">uttarāṃ diśam atyarthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vibhūṣayati veṇumān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mandarādripratīkāśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāṇḍuraḥ pārthivarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.17">
<l><seg type="pāda" n="a">citrakambalavarṇaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pāñcajanyavanaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvartukavanaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāti raivatakaṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.18">
<l><seg type="pāda" n="a">latāveṣṭaṃ samantāt tu</seg> <seg type="pāda" n="b">meruprabhavanaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāti bhārgavanaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">puṣpakaṃ ca mahad vanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.19">
<l><seg type="pāda" n="a">akṣakair bījakaiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">mandāraiś copaśobhitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śatāvartavanaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">karavīrakarambhi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.20">
<l><seg type="pāda" n="a">bhāti caitrarathaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">nandanaṃ ca mahad vanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ramaṇaṃ bhāvanaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">veṇumad vai samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.21">
<l><seg type="pāda" n="a">vaidūryapatrair jalajais</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā mandākinī nadī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāti puṣkariṇī ramyā</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrvasyāṃ diśi bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.22">
<l><seg type="pāda" n="a">sānavo bhūṣitās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavasya priyaiṣibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahubhir devagandharvaiś</seg> <seg type="pāda" n="d">coditair viśvakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.23">
<l><seg type="pāda" n="a">mahānadī dvāravatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcāśadbhir mahāmukhaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviṣṭā puṇyasalilā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāvayantī samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.24">
<l><seg type="pāda" n="a">aprameyāṃ mahotsedhām</seg> <seg type="pāda" n="b">agādhaparikhāyutām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prākāravarasaṃpannāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sudhāpāṇḍuralepanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.25">
<l><seg type="pāda" n="a">tīkṣṇayantraśataghnībhir</seg> <seg type="pāda" n="b">yantrajālaiś ca bhūṣitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyasaiś ca mahācakrair</seg> <seg type="pāda" n="d">dadṛśe dvārakāṃ purīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.26">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭau rathasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">nagare kiṃkiṇīkinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samucchritapatākāni</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā devapure tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.27">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭayojanavistīrṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">acalāṃ dvādaśāyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dviguṇopaniveśāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dadṛśe dvārakāṃ purīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.28">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭamārgamahākakṣyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāṣoḍaśacatvarām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekamārgaparikṣiptāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sākṣād uśanasā kṛtām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">striyo 'pi yasyāṃ yudhyeran</seg> <seg type="pāda" n="f">kim u vṛṣṇimahārathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.29">
<l><seg type="pāda" n="a">vyūhānām uttamā mārgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sapta caiva mahāpathāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatra vai vihitāḥ sākṣād</seg> <seg type="pāda" n="d">vividhā viśvakarmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tasmin puravaraśreṣṭhe</seg> <seg type="pāda" n="f">dāśārhāṇāṃ yaśasvinām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.30">
<l><seg type="pāda" n="a">veśmāni jahṛṣe dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">tato devakinandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāñcanair maṇisopānair</seg> <seg type="pāda" n="d">upetāni nṛharṣaṇaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.31">
<l><seg type="pāda" n="a">bhīmaghoṣamahāghoṣaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāsādavaracatvaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samucchritapatākāni</seg> <seg type="pāda" n="d">pāriplavanibhāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.32">
<l><seg type="pāda" n="a">kāñcanāgrāṇi bhāsvanti</seg> <seg type="pāda" n="b">merukūṭanibhāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāṇḍupāṇḍuraśṛṅgaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śātakumbhaparicchadaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ramyasānuguhāśṛṅgair</seg> <seg type="pāda" n="f">vicitrair iva parvataiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B D T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_93.32ax1077-1" n="*HV_93.32a*1077:1">prāsādaśikharāṇi ca |</l>
<l xml:id="xHV_93.32ax1077-2" n="*HV_93.32a*1077:2">gṛhāṇi ramaṇīyāni |</l>
<lg xml:id="HV_93.33">
<l><seg type="pāda" n="a">pañcavarṇasavarṇaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">puṣpavṛṣṭisamaprabhaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parjanyatulyanirghoṣair</seg> <seg type="pāda" n="d">nānārūpair ivādribhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.34">
<l><seg type="pāda" n="a">dāvāgnijvalitaprakhyair</seg> <seg type="pāda" n="b">nirmitair viśvakarmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ālikhadbhir ivākāśam</seg> <seg type="pāda" n="d">aticandrārkabhāsvaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tair dāśārhair mahābhāgair</seg> <seg type="pāda" n="b">babhāse bhavanahradaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsudevendraparjanyair</seg> <seg type="pāda" n="d">gṛhameghair alaṃkṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.36">
<l><seg type="pāda" n="a">dadṛśe dvārakā cāru</seg> <seg type="pāda" n="b">meghair dyaur iva saṃvṛtā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sākṣād bhagavato veśma</seg> <seg type="pāda" n="d">vihitaṃ viśvakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.37">
<l><seg type="pāda" n="a">dadṛśe vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">caturyojanam āyatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāvad eva ca vistīrṇam</seg> <seg type="pāda" n="d">aprameyaṃ mahādhanaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.38">
<l><seg type="pāda" n="a">prāsādavarasaṃpannair</seg> <seg type="pāda" n="b">yuktaṃ jagati parvataiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaś cakāra mahābhāgas</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṣṭā vāsavacoditaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.39">
<l><seg type="pāda" n="a">prāsādaṃ caiva hemābhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvabhūtamanoharam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">meror iva gireḥ śṛṅgam</seg> <seg type="pāda" n="d">ucchritaṃ kāñcanaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">rukmiṇyāḥ pravaraṃ vāsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">vihitaṃ viśvakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.40">
<l><seg type="pāda" n="a">satyabhāmā punar veśma</seg> <seg type="pāda" n="b">yadāvasata pāṇḍuram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vicitramaṇisopānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tad vidur bhogavān iti</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vimalādityavarṇābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">patākābhir alaṃkṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.41">
<l><seg type="pāda" n="a">vyaktasaṃjavanoddeśo</seg> <seg type="pāda" n="b">yaś caturdiṅmahādhvajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa ca prāsādamukhyo yo</seg> <seg type="pāda" n="d">jāmbavatyā vibhūṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prabhayābhyabhavat sarvāṃs</seg> <seg type="pāda" n="f">tān anyān bhāskaro yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.42">
<l><seg type="pāda" n="a">udyadbhāskaravarṇābhas</seg> <seg type="pāda" n="b">tayor antaramāśritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśvakarmakṛto divyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kailāsaśikharopamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.43">
<l><seg type="pāda" n="a">jāmbūnada ivādīptaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pradīptajvalanopamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāgarapratimas tiṣṭhan</seg> <seg type="pāda" n="d">merur ity abhiviśrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.44">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin gāndhārarājasya</seg> <seg type="pāda" n="b">duhitā kulaśālinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāndhārī bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">keśavena niveśitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.45">
<l><seg type="pāda" n="a">padmakūṭam iti khyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">padmvarṇaṃ mahāprabham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">subhīmāyā mahākūṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsaṃ suparamārcitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.46">
<l><seg type="pāda" n="a">sūryaprabhas tu prāsādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvakāmaguṇair yutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lakṣmaṇāyāḥ kuruśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">nirdiṣṭaḥ śārṅgadhanvanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.47">
<l><seg type="pāda" n="a">vaidūryamaṇivarṇābhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāsādo haritaprabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaṃ viduḥ sarvabhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="d">param ity eva bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.48">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsaṃ taṃ mitravindāyā</seg> <seg type="pāda" n="b">devarṣigaṇapūjitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahiṣyā vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūṣaṇaṃ teṣu veśmasu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.49">
<l><seg type="pāda" n="a">yas tu prāsādamukhyo 'tra</seg> <seg type="pāda" n="b">vihito viśvakarmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atīva saumyaḥ so 'py āsīd</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣṭhitaḥ parvato yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.50">
<l><seg type="pāda" n="a">sudattāyā nivāsaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">praśastaṃ sarvadaivataiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahiṣyā vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">ketumān iti viśrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.51">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra prāsādamukhyo vai</seg> <seg type="pāda" n="b">yaṃ tvaṣṭā vidadhe svayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yojanāyataviṣkambhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvaratnamayaḥ śubhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.52">
<l><seg type="pāda" n="a">sa śrīmān virajo nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">vyarājat tatra suprabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upasthānagṛhaṃ yatra</seg> <seg type="pāda" n="d">keśavasya mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.53">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin suvihitāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmadaṇḍāḥ patākinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sadane vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">mārgasaṃjavanadhvajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ratnajālāni tatraiva</seg> <seg type="pāda" n="f">tatra tatra niveśitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.54">
<l><seg type="pāda" n="a">āhṛtya yadusiṃhena</seg> <seg type="pāda" n="b">vaijayanto 'calo mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">haṃsakūṭasya yacchṛṅgam</seg> <seg type="pāda" n="d">indradyumnasaraḥ prati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ṣaṣṭitālasamutsedham</seg> <seg type="pāda" n="f">ardhayojanam āyatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.55">
<l><seg type="pāda" n="a">sakiṃnaramahānāgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tad apy amitatejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paśyatāṃ sarvabhūtānām</seg> <seg type="pāda" n="d">ānītaṃ lokaviśrutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.56">
<l><seg type="pāda" n="a">ādityapathagaṃ yat tu</seg> <seg type="pāda" n="b">meroḥ śikharam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jāmbūnadamayaṃ divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">triṣu lokeṣu viśrutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tad apy utpāṭya kṛṣṇārtham</seg> <seg type="pāda" n="f">ānītaṃ viśvakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.57">
<l><seg type="pāda" n="a">bhrājamānam atīvograṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvauṣadhivibhūṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad indravacanāt tvaṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">ānayat kāryahetunā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pārijātas tu tatraiva</seg> <seg type="pāda" n="f">keśavenāhṛtaḥ svayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.58">
<l><seg type="pāda" n="a">nīyamāne hi tatrāsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddham adbhutakarmaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇasya yo 'bhyarakṣaṃs taṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devāḥ pādapam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">puṇḍarīkaśatair juṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">vimānaiś ca hiraṇmayaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.59">
<l><seg type="pāda" n="a">vihitā vāsudevārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmasthalamahādrumāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">padmākulajalopetā</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnasaugandhikotpalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">maṇihemaplavākīrṇāḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">puṣkariṇyaḥ sarāṃsi ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.60">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ paramakūlāni</seg> <seg type="pāda" n="b">śobhayanti mahādrumāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sālās tālāḥ kadambāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">śataśākhāś ca rohiṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.61">
<l><seg type="pāda" n="a">ye ca haimavatā vṛkṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">ye ca meruruhās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āhṛtya yadusiṃhārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vihitā viśvakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.62">
<l><seg type="pāda" n="a">raktapītāruṇaprakhyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śvetapuṣpāś ca pādapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvartuphalasaṃpannās</seg> <seg type="pāda" n="d">teṣu kānanasaṃdhiṣu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.63">
<l><seg type="pāda" n="a">samākulajalopetāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pītaśarkaravālukāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmin puravare nadyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prasannasalilā hradāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.64">
<l><seg type="pāda" n="a">puṣpākulajalopetā</seg> <seg type="pāda" n="b">nānādrumalatākulāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aparāś cābhavan nadyo</seg> <seg type="pāda" n="d">hemaśarkaravālukāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_93.64cx1078-1" n="*HV_93.64c*1078:1"><seg type="pāda" n="a">...</seg> <seg type="pāda" n="b">nīlotpalavibhūṣitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_93.64cx1078-2" n="*HV_93.64c*1078:2"><seg type="pāda" n="a">nadyaḥ padmacayodbhāsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">... |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_93.65">
<l><seg type="pāda" n="a">mattabarhiṇasaṃghaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kokilaiś ca sadāmadaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahūvuḥ paramopetās</seg> <seg type="pāda" n="d">tasyāṃ puryāṃ tu pādapāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.66">
<l><seg type="pāda" n="a">tatraiva gajayūthāni</seg> <seg type="pāda" n="b">pure gomahiṣās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivāsaś ca kṛtas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">varāhamṛgapakṣiṇām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.67">
<l><seg type="pāda" n="a">puryāṃ tasyāṃ tu ramyāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prākāro vai hiraṇmayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyaktaṃ kiṣkuśatotsedho</seg> <seg type="pāda" n="d">vihito viśvakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_93.68">
<l><seg type="pāda" n="a">tena te ca mahāśailāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saritaś ca sarāṃsi ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parikṣiptāni bhaumena</seg> <seg type="pāda" n="d">vanāny upavanāni ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3.4 G1.3-5 M ins. (T2 after 67): :k</note>
<l xml:id="xHV_93.68x1079-1" n="*HV_93.68*1079:1"><seg type="pāda" n="a">prāsādāś caiva saṃvītā</seg> <seg type="pāda" n="b">lokālokaviśāradāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_93.68x1079-2" n="*HV_93.68*1079:2"><seg type="pāda" n="a">tasyaiva yadusiṃ hasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavanāl lokaviśrutāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_93.68x1079-3" n="*HV_93.68*1079:3"><seg type="pāda" n="a">tasmād abhyadhikaṃ sadma</seg> <seg type="pāda" n="b">vihitaṃ viśvakarmaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_93.68x1079-4" n="*HV_93.68*1079:4"><seg type="pāda" n="a">rāmasya yadusiṃhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śobhate 'timanoharam |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 94, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of June 12, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_94.1">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ālokayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārakāṃ vṛṣabhekṣaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apaśyat svagṛhaṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāsādaśataśobhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.2">
<l><seg type="pāda" n="a">maṇistambhasahasrāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">ayutair vidhṛtaṃ sitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">toraṇair jvalanaprakhyair</seg> <seg type="pāda" n="d">maṇividrumarājataiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tatra tatra prabhāsadbhiś</seg> <seg type="pāda" n="f">citrakāñcanavedikaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.3">
<l><seg type="pāda" n="a">prāsādas tatra sumahān</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇopasthāniko 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sphāṭikastambhavidhṛto</seg> <seg type="pāda" n="d">vistīrṇaḥ sarvakāñcanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.4">
<l><seg type="pāda" n="a">padmākulajalopetā</seg> <seg type="pāda" n="b">raktasaugandhikotpalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maṇihemanibhāś citrā</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnasopānabhūṣitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.5">
<l><seg type="pāda" n="a">mattabarhiṇasaṃghaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kokilaiś ca sadāmadaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhūvuḥ paramopetā</seg> <seg type="pāda" n="d">vāpyaś ca vikacotpalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.6">
<l><seg type="pāda" n="a">viśvakarmakṛtaḥ śailaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prākāras tasya veśmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyaktakiṣkuśatotsedhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">parikhāyūthaveṣṭitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tad gṛhaṃ vṛṣṇisiṃhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">nirmitaṃ viśvakarmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahendraveśmapratimaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">samantād ardhayojanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas taṃ pāṇḍuraṃ śaurir</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrdhni tiṣṭhan garutmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prītaḥ śaṅkham upādhmāsīd</seg> <seg type="pāda" n="d">dviṣatāṃ lomaharṣaṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya śaṅkhasya śabdena</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgaraś cukṣubhe bhṛśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rarāsa ca nabhaḥ kṛtsnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tac citram abhacat tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.10">
<l><seg type="pāda" n="a">pāñcajanyasya nirghoṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃśrutya kukurāndhakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśokāḥ samapadyanta</seg> <seg type="pāda" n="d">garuḍasya ca darśanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.11">
<l><seg type="pāda" n="a">śaṅkhacakragadāpāṇiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">garuḍasyopari sthitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭvā jahṛṣire bhaumā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāskaropamatejasam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tūryapraṇādaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siṃhanādaś ca saṃjajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">sarveṣāṃ puravāsinām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sarve daśārhāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve ca kukurāndhakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prīyamāṇāḥ samājagmur</seg> <seg type="pāda" n="d">ālokya madhusūdanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.14">
<l><seg type="pāda" n="a">vasudevaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">bherīśaṅkharavaiḥ saha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugraseno yayau rājā</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudevaniveśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.15">
<l><seg type="pāda" n="a">anandinī paryacarat</seg> <seg type="pāda" n="b">sveṣu veśmasu devakī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rohiṇī ca yathoddeśam</seg> <seg type="pāda" n="d">āhukasya ca yāḥ striyaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kṛṣṇaḥ suparṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">svaṃ niveśanam abhyayāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cacāra ca yathoddeśam</seg> <seg type="pāda" n="d">īśvarānucaro hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.17">
<l><seg type="pāda" n="a">avatīrya gṛhadvāri</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇas tu yadunandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathārhaṃ pūjayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">yādavān yādavarṣabhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.18">
<l><seg type="pāda" n="a">rāmāhukagadākrūra</seg> <seg type="pāda" n="b">pradyumnādibhir arcitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviveśa gṛhaṃ śaurir</seg> <seg type="pāda" n="d">ādāya maṇiparvatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.19">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ ca śakrasya dayitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārijātaṃ mahādrumam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praveśayām āsa gṛhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pradyumno rukmiṇīsutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.20">
<l><seg type="pāda" n="a">te 'nyonyaṃ dadṛśur bhaumā</seg> <seg type="pāda" n="b">dehabandhān amānuṣān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pārijātaprabhāvena</seg> <seg type="pāda" n="d">tato mumudire janāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.21">
<l><seg type="pāda" n="a">taiḥ stūyamāno govindaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prahṛṣṭair yādaveśvaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviveśa gṛhaṃ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">vihitaṃ viśvakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'ntaḥpuramadhye tac</seg> <seg type="pāda" n="b">chikharaṃ maṇiparvatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nyaveśayad ameyātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇibhiḥ sahito 'cyutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.23">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ ca divyaṃ drumaśreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārijātam amitrajit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arcyam arcitam avyagram</seg> <seg type="pāda" n="d">iṣṭe deśe nyaveśayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.24">
<l><seg type="pāda" n="a">anujñāya tato jñātīn</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaḥ paravīrahā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāḥ striyaḥ pūjayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃkṣiptā narakeṇa yāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.25">
<l><seg type="pāda" n="a">vastrair ābharaṇair bhogair</seg> <seg type="pāda" n="b">dāsībhir dhanasaṃcayaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hāraiś candrāṃśusaṃkāśair</seg> <seg type="pāda" n="d">maṇibhiś ca mahāprabhaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_94.25cx1080-1" n="*HV_94.25c*1080:1">bhūṣaṇair vividhair api |</l>
<l xml:id="xHV_94.25cx1080-2" n="*HV_94.25c*1080:2">gandhaiś ca vividhair divyair |</l>
<lg xml:id="HV_94.26">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvam abhyarcitāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevena tāḥ striyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vedakyā saha rohiṇyā</seg> <seg type="pāda" n="d">revatyā cāhukena ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_94.27">
<l><seg type="pāda" n="a">satyabhāmottamā strīṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saubhāgyenābhavat tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuṭumbasyeśvarī tv āsīd</seg> <seg type="pāda" n="d">rukmiṇī bhīṣmakātmajā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S (except G2.3) G (ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_94.27x1081" n="*HV_94.27*1081"><seg type="pāda" n="a">sarvakāryasamādhyakṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavasyātivallabhā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_94.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ yathārhaṃ harmyāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">prāsādaśikharāṇi ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādideśa gṛhān kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paribarhāṃś ca puṣkalān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S (except G2) G(ed) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_94.28x1082" n="*HV_94.28*1082"><seg type="pāda" n="a">satyabhāmā sadā viṣṇoḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārśvasthā saṃsadi priyā |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 95, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of June 12, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_95.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ saṃpūjya garuḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevo 'numānya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sakhivac copagṛhyainam</seg> <seg type="pāda" n="d">anujajñe gṛhaṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.2">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'nujñāto hi satkṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamya ca janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūrdhvam ācakrame pakṣī</seg> <seg type="pāda" n="d">yatheṣṭaṃ gaganecaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa pakṣavātasaṃkṣubdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samudraṃ makarālayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtvā vegena mahatā</seg> <seg type="pāda" n="d">yayau pūrvaṃ mahodadhim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.4">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtyakāla upasthāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">ity uktvā garuḍe gate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇo dadarśa pitaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛddham ānakaduṃdubhim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.5">
<l><seg type="pāda" n="a">ugrasenaṃ ca rājānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">baladevaṃ ca mādhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāśyaṃ sāṃdīpaniṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmagārgyaṃ tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.6">
<l><seg type="pāda" n="a">anyāṃś ca vṛddhān vṛṣṇīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tāṃś ca bhojāndhakāṃs tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ratnapravekair dāśārho</seg> <seg type="pāda" n="d">vīryalabdhais tadārcayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.7">
<l><seg type="pāda" n="a">hatā brahmadviśaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">yajanty andhakavṛṣṇayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">raṇāt pratinivṛtto 'yam</seg> <seg type="pāda" n="d">akṣato madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1-3 G1.3-5 M4 ins. after the first occurrence of 7cd, T4 M1-3 G(ed.) after 7ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_95.7x1083-1" n="*HV_95.7*1083:1"><seg type="pāda" n="a">prītāś ca munayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣitā yadusattamāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_95.7x1083-2" n="*HV_95.7*1083:2"><seg type="pāda" n="a">iti prītā yaduvṛṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">vardhayanti janārdanam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_95.8">
<l><seg type="pāda" n="a">iti catvararathyāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">dvāravatyāṃ supūjitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cākriko ghoṣayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">puruṣo mṛṣṭakuṇḍalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S (except G2) G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_95.8x1084-1" n="*HV_95.8*1084:1"><seg type="pāda" n="a">nirvighnaṃ munayo rājaṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">carantu vividhaṃ tapaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_95.8x1084-2" n="*HV_95.8*1084:2"><seg type="pāda" n="a">nihato narako duṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sānugaḥ sabalānvitaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_95.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sāṃdīpaniṃ pūrvam</seg> <seg type="pāda" n="b">upagamya janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vavande vṛṣṇinṛpatim</seg> <seg type="pāda" n="d">āhukaṃ vinayānvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.10">
<l><seg type="pāda" n="a">athāśruparipūrṇākṣam</seg> <seg type="pāda" n="b">ānandagatacetasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vavande saha rāmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">pitaraṃ vāsavānujaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śeṣān abhikramya</seg> <seg type="pāda" n="b">satkṛtya ca yathārhataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarveṣāṃ nāma jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="d">dāśārhāṇām adhokṣajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sarvāṇi divyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaratnamayāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsanāgryāṇi viviśur</seg> <seg type="pāda" n="d">upendrapramukhās tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tad dhanam akṣayyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃkarair yat samāhṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sabhāṃ samānayām āsuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">puruṣāḥ kṛṣṇaśāsanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sa mānayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">dāśārhān yadusattamān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvān duṃdubhiśabdena</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayiṣyañ janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tām āsanavatīṃ ramyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇividrumatoraṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sudāśārhīṃ sudāśārhā</seg> <seg type="pāda" n="d">viviśuḥ kṛṣṇaśāsanāt</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_95.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ puruṣasiṃhaiḥ sā</seg> <seg type="pāda" n="b">yadubhiḥ sarvato vṛtā</seg> </l>
<note>k: D1-3.5 T1-3 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_95.16abx1085" n="*HV_95.16ab*1085"><seg type="pāda" n="a">sarvārthaguṇasaṃpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">sā sabhā bharatarṣabha |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuśubhe 'bhyadhikaṃ śubhrā</seg> <seg type="pāda" n="d">siṃhair giriguhā yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.17">
<l><seg type="pāda" n="a">rāmeṇa saha govindaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāñcanaṃ mahad āsanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugrasenaṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">bheje vṛṣṇipuraskṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_95.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tatropaviṣṭāṃs tān vīrān</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāprīti yathāvayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samābhāṣya yaduśreṣṭhān</seg> <seg type="pāda" n="d">uvāca madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 96, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of June 17, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vāsudeva uvāca"/>

<lg xml:id="HV_96.1">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavatāṃ puṇyakīrtīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tapobalasamādhibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apadhyānāc ca pāpātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaumaḥ sa narako hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.2">
<l><seg type="pāda" n="a">mokṣitaṃ bandhanād guptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyāpuravaraṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maṇiparvatam utpāṭya</seg> <seg type="pāda" n="d">śikharaṃ caitad āhṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.3">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ dhanaughaḥ sumahān</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃkarair āhṛto mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">īśā bhavantas tasyeti</seg> <seg type="pāda" n="d">tān uktvā virarāma ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tac chrutvā vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojavṛṣṇyandhakā vacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahṛṣur hṛṣṭalomānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayanto janārdanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.5">
<l><seg type="pāda" n="a">ūcuś cainaṃ nṛvīrās te</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtāñjalipuṭās tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naitac citraṃ mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayi devakinandana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.6">
<l><seg type="pāda" n="a">yat kṛtvā duṣkaraṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="b">devair api suduṣkaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lālayeḥ svajanaṃ bhogai</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnaiś ca svayam arjitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sarvadaśārhāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">āhukasya ca yāḥ striyaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prīyamāṇāḥ sabhāṃ jagmur</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudevadidṛkṣayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.8">
<l><seg type="pāda" n="a">devakīsaptamā devyo</seg> <seg type="pāda" n="b">rohiṇī ca śubhānanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadṛśuḥ kṛṣṇam āsīnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rāmaṃ caiva mahābhujam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tau tu pūrvam atikramya</seg> <seg type="pāda" n="b">rohiṇīm abhivādya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhyavādayatāṃ devau</seg> <seg type="pāda" n="d">devakīṃ rāmakeśavau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tābhyām ṛṣabhākṣābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">putrābhyāṃ śuśubhe 'dhikam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aditir devamāteva</seg> <seg type="pāda" n="d">mitreṇa varuṇena ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prāptau narāgryau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyā duhitaraṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekānaṃśeti yām āhur</seg> <seg type="pāda" n="d">narā vai kāmarūpiṇīm</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā kṣaṇamuhūrtābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yayā jajñe saheśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatkṛte sagaṇaṃ kaṃsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jaghāna puruṣottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sā kanyā vavṛdhe tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇisadmani pūjitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">putravat pālyamānā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudevājñayā tadā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_96.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tām ekām āhur utpannām</seg> <seg type="pāda" n="b">ekānaṃśeti mānavāḥ</seg> </l>
<note>k: For 14ab, N (except Ś1) G2 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_96.14abx1086" n="*HV_96.14ab*1086"><seg type="pāda" n="a">ekānaṃśeti yām āhur</seg> <seg type="pāda" n="b">utpannāṃ mānavā bhuvi |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogakanyāṃ durādharṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣārthaṃ keśavasya ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.15">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ vai sarve sumanasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjayanti sma yādavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devavad divyavapuṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">krṣṇaḥ saṃrakṣito yayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ ca tatropasaṃgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">priyām iva sakhīṃ sakhā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dakṣiṇena karāgreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">parijagrāha mādhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva sāmo 'tibalas</seg> <seg type="pāda" n="b">tāṃ pariṣvajya bhāvinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mūrdhny upāghrāya savyena</seg> <seg type="pāda" n="d">parijagrāha pāṇinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.18">
<l><seg type="pāda" n="a">dadṛśus tāṃ priyāṃ madhye</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaginīṃ rāmakṛṣṇayoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rukmapadmakaravyagrāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śriyaṃ padmālayām iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.19">
<l><seg type="pāda" n="a">athākṣatamahāvṛṣṭyā</seg> <seg type="pāda" n="b">puṣpaiś ca vividhaiḥ śubhaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avakīrya ca lājais tāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">striyo jagmur yathāgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te yādavāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjayanto janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upopaviviśuḥ prītāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">praśaṃsanto 'dbhutaṃ kṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.21">
<l><seg type="pāda" n="a">pūjyamāno mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paurāṇāṃ rativardhanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vijahāra mahākīrtir</seg> <seg type="pāda" n="d">devair iva sa taiḥ saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.22">
<l><seg type="pāda" n="a">samāsīneṣu sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">yādaveṣu janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niyogāt tridaśendrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">nārado 'bhyāgamat sabhām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.23">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'tha saṃpūjitaḥ pūjyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śūrais tair yadupuṃgavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kare saṃspṛśya govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">viveśa mahad āsanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds1 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_96.23x1087-1" n="*HV_96.23*1087:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ prāha mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">āhuko nṛpatir munim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_96.23x1087-2" n="*HV_96.23*1087:2"><seg type="pāda" n="a">mune vācaya kiṃ cid vai</seg> <seg type="pāda" n="b">purāṇaṃ paramottamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_96.23x1087-3" n="*HV_96.23*1087:3"><seg type="pāda" n="a">tatheti hariṇā bhūpa</seg> <seg type="pāda" n="b">harivaṃśasya pustakam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_96.23x1087-4" n="*HV_96.23*1087:4"><seg type="pāda" n="a">nikṣiptam āsane puṇye</seg> <seg type="pāda" n="b">nārado 'vācayat tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_96.23x1087-5" n="*HV_96.23*1087:5"><seg type="pāda" n="a">śrotavyo 'py uddhavaś cāśu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtvā maunam upāśritaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_96.23x1087-6" n="*HV_96.23*1087:6"><seg type="pāda" n="a">sukhopaviṣṭas tūṣṇīṃ tāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nārado 'vācayat kathāṃ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_96.24">
<l><seg type="pāda" n="a">sukhopaviṣṭas tān vṛṣṇīn</seg> <seg type="pāda" n="b">upaviṣṭān uvāca ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āgataṃ śakravacanāj</seg> <seg type="pāda" n="d">jānīdhvaṃ māṃ nararṣabhāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.25">
<l><seg type="pāda" n="a">śṛṇudhvaṃ rājaśārdūlāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasyāsya parākramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāni karmāṇi kṛtavān</seg> <seg type="pāda" n="d">bālyāt prabhṛti keśavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.26">
<l><seg type="pāda" n="a">ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvān nirmathya bāndhavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājyaṃ jagrāha durbuddhir</seg> <seg type="pāda" n="d">badhvā pitaram āhukam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.27">
<l><seg type="pāda" n="a">samāśritya jarāsaṃdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śvaśuraṃ kulapāṃsanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhojavṛṣṇyandhakān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">avamanyata durmatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.28">
<l><seg type="pāda" n="a">jñātikāryaṃ cikīrṣaṃs tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevaḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugrasenasya rakṣārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svaputraṃ paryarakṣata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_96.28x1088" n="*HV_96.28*1088"><seg type="pāda" n="a">nandagopasya bhavane</seg> <seg type="pāda" n="b">govrajeṣu ca vardhitaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_96.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sa gopaiḥ saha dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">mathuropavane vasan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atyadbhutāni karmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtavān madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.30">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyakṣaṃ śūrasenānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrūyate mahad adbhutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathānena śayānena</seg> <seg type="pāda" n="d">śakaṭāntaracāriṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.31">
<l><seg type="pāda" n="a">rākṣasī nihatā raudrā</seg> <seg type="pāda" n="b">śakunīveṣadhāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūtanā nāma ghorā sā</seg> <seg type="pāda" n="d">mahākāyā mahābalā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">viṣadigdhaṃ stanaṃ kṣudrā</seg> <seg type="pāda" n="f">prayacchantī mahātmane</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_96.32">
<l><seg type="pāda" n="a">dadṛśus tāṃ vinihatāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rākṣasīṃ te vanecarāḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V2 B1 Dn Ds D1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_96.32abx1089" n="*HV_96.32ab*1089"><seg type="pāda" n="a">baleḥ sutāṃ mahāghorāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīṣaṇāṃ vikṛtānanām |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">punarjāto 'yam ity āhur</seg> <seg type="pāda" n="d">uktas tasmād adhokṣajaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.33">
<l><seg type="pāda" n="a">atyadbhutam idaṃ cāsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">yac chiśuḥ puruṣottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pādāṅguṣṭhena śakaṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">krīḍamāno vyaloḍayat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1-3 G1.3-5 M4 ins. (T4 M1-3 cont. after 1091*): :k</note>
<l xml:id="xHV_96.33x1090" n="*HV_96.33*1090"><seg type="pāda" n="a">bhakṣayan dadhi govindaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">payaḥpānaṃ ca sāgrajaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_96.34">
<l><seg type="pāda" n="a">dāmnā colūkhale baddho</seg> <seg type="pāda" n="b">viprakurvan kumārakān</seg> </l>
<note>k: T4 M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_96.34abx1091" n="*HV_96.34ab*1091"><seg type="pāda" n="a">ulūkhale parāmṛdgād (sic)</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛkṣau satyopacāyinau |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dāmodara iti khyāto</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevasutas tataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K V B Dn Ds D1.4-6 G2 subst. for 34cd (T1-3 G1.3.5 M4 ins. after 34ab): :k</note>
<l xml:id="xHV_96.34x1092" n="*HV_96.34*1092"><seg type="pāda" n="a">babhañjārjunavṛkṣau dvau</seg> <seg type="pāda" n="b">khyāto dāmodaras tataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_96.35">
<l><seg type="pāda" n="a">kāliyaś ca mahānāgo</seg> <seg type="pāda" n="b">durādharṣo mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krīḍatā vāsudevena</seg> <seg type="pāda" n="d">nirjito yamunāhrade</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.36">
<l><seg type="pāda" n="a">akrūrasya ca pratyakṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yan nāgabhavane prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūjyamānas tadā nāgair</seg> <seg type="pāda" n="d">divyaṃ vapur adhārayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.37">
<l><seg type="pāda" n="a">śītavātārditā gāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā kṛṣṇena dhīmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhṛto govardhanaḥ śailaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saptarātraṃ mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">śiśunā vāsudevena</seg> <seg type="pāda" n="f">gavāṃ trāṇārtham icchatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā suduṣṭo 'tibalo</seg> <seg type="pāda" n="b">mahākāyo narāntakṛt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopatir vāsudevena</seg> <seg type="pāda" n="d">nihato 'riṣṭakaḥ kṣitau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.39">
<l><seg type="pāda" n="a">dhenukaḥ sa mahākāyo</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavaḥ sumahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nihato vāsudevena</seg> <seg type="pāda" n="d">gavāṃ trāṇāya durmatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.40">
<l><seg type="pāda" n="a">sunāmānam amitraghnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvasainyapuraskṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vṛkair vidrāvayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">grahītuṃ samupāgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.41">
<l><seg type="pāda" n="a">rauhiṇeyena saṃgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">vane vicaratā punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopaveṣadhareṇaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsasya bhayam āhṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.42">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā vanagataḥ śaurir</seg> <seg type="pāda" n="b">daṃṣṭrāyudhabalaṃ hayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pragrahaṃ bhojarājasya</seg> <seg type="pāda" n="d">jaghāna puruṣottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.43">
<l><seg type="pāda" n="a">pralambaś ca mahākāyo</seg> <seg type="pāda" n="b">rauhiṇeyena dhīmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavo muṣṭinaikena</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsāmātyo nipātitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.44">
<l><seg type="pāda" n="a">etau hi vasudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">putrau surasutopamau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vavṛdhāte mahātmānau</seg> <seg type="pāda" n="d">brahmagārgyeṇa saṃskṛtau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.45">
<l><seg type="pāda" n="a">janmaprabhṛti cāpy etau</seg> <seg type="pāda" n="b">gārgyeṇa paramarṣiṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāthātathyena vijñāya</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃskāraṃ pratipāditau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.46">
<l><seg type="pāda" n="a">yadā tv imau naraśreṣṭhau</seg> <seg type="pāda" n="b">sthitau yauvanagau mukhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siṃhaśāvāv ivodīrṇau</seg> <seg type="pāda" n="d">mattau haimavatau yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.47">
<l><seg type="pāda" n="a">tato manāṃsi gopīnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">haramāṇau mahābalau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āstāṃ goṣṭhacarau vīrau</seg> <seg type="pāda" n="d">devaputrasamadyutī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.48">
<l><seg type="pāda" n="a">naitau jave vā yuddhe vā</seg> <seg type="pāda" n="b">krīḍāsu vividhāsu vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nandagopasya gopālāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śekuḥ pratisamīkṣitum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.49">
<l><seg type="pāda" n="a">vyūḍhoraskau mahābāhū</seg> <seg type="pāda" n="b">sālaskandhāv ivodgatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrutvemau vyathitaḥ kaṃso</seg> <seg type="pāda" n="d">mantribhiḥ sahito 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.50">
<l><seg type="pāda" n="a">nāśakac ca yadā kaṃso</seg> <seg type="pāda" n="b">grahītuṃ balakeśavau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nijagrāha tataḥ krodhād</seg> <seg type="pāda" n="d">vasudevaṃ sabāndhavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.51">
<l><seg type="pāda" n="a">sahograsenena tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">coravad gāḍhabandhanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālaṃ mahāntam avasat</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛcchram ānakaduṃdubhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.52">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṃsas tu pitaraṃ badhvā</seg> <seg type="pāda" n="b">śūrasenā? śaśāsa ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃdhaṃ samāśritya</seg> <seg type="pāda" n="d">tathaivāhvṛtibhīṣmakau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.53">
<l><seg type="pāda" n="a">kasyacit tv atha kālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mathurāyāṃ mahotsavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pinākinaṃ samuddiśya</seg> <seg type="pāda" n="d">kaṃsaś cakre narādhipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.54">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra mallāḥ samāpetur</seg> <seg type="pāda" n="b">nānādeśyā viśāṃ pate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nartakā gāyakāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">kuśalā nṛttasāmasu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.55">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kaṃso mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="b">raṅgavāṭaṃ mahādhanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuśalaiḥ kārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">śilpibhiḥ sādhuniṣṭhitaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.56">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra mañcasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">paurajānapadair janaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samākīrṇāny adṛśyanta</seg> <seg type="pāda" n="d">jyotirbhir gaganaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.57">
<l><seg type="pāda" n="a">bhojarājaḥ śriyā juṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rājamañcaṃ maharddhimat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aruroha tataḥ kaṃso</seg> <seg type="pāda" n="d">vimānaṃ sukṛtī yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.58">
<l><seg type="pāda" n="a">raṅgadvāre gajaṃ mattaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhūtāyudhakalpitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śūrair adhiṣṭhitaṃ kaṃsaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sthāpayām āsa vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.59">
<l><seg type="pāda" n="a">yadā hi sa mahābhojo</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmakṛṣṇau samāgatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śuśrāva puruṣavyāghrau</seg> <seg type="pāda" n="d">sūryācandramasāv iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.60">
<l><seg type="pāda" n="a">tadāprabhṛti yatto 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣāṃ prati narādhipaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na ca śete sukhaṃ rātrau</seg> <seg type="pāda" n="d">rāmakṛṣṇau vicintayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.61">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvā tu rāmakṛṣṇau ca</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ samājam anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ubhau viviśatur vīrau</seg> <seg type="pāda" n="d">śārdūlau govrajaṃ yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.62">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ praveśe saṃruddhau</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣibhiḥ puruṣarṣabhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatvā kuvalayāpīḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sasādinam ariṃdamau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">avamṛdya durādharṣau</seg> <seg type="pāda" n="f">raṅgaṃ viviśatus tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.63">
<l><seg type="pāda" n="a">cāṇūrāndhrau viniṣpiṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavena balena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">augraseniḥ sa duṣṭātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">sānujo vinipātitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.64">
<l><seg type="pāda" n="a">yat kṛtaṃ yadusiṃhena</seg> <seg type="pāda" n="b">devair api suduḥsaham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karma tat keśavād anyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kartum arhati kaḥ pumān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.65">
<l><seg type="pāda" n="a">yad dhi nādhigataṃ pūrvaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prahrādabaliśambaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad idaṃ śauriṇā cittaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpitaṃ bhavatām iha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.66">
<l><seg type="pāda" n="a">etena muram ākramya</seg> <seg type="pāda" n="b">daityaṃ pañcajanaṃ tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śailasaṃghān atikramya</seg> <seg type="pāda" n="d">nisundaḥ sagaṇo hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.67">
<l><seg type="pāda" n="a">narakaś ca hato bhaumaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuṇḍale cāhṛte śubhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptaṃ ca divi deveṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">keśavena mahad yaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.68">
<l><seg type="pāda" n="a">vītaśokabhayābādhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇabāhubalāśrayāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajantu bahubhir yajñair</seg> <seg type="pāda" n="d">yādavā vītamatsarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.69">
<l><seg type="pāda" n="a">devānāṃ sumahat kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtaṃ kṛṣṇena dhīmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣipram āvedaye cedaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavatāṃ bhadram astu vaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.70">
<l><seg type="pāda" n="a">yad iṣṭaṃ vo yaduśreṣṭhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kartāsmi tad atandritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavatām asmi yūyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">mama yuṣmāsv ahaṃ sthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.71">
<l><seg type="pāda" n="a">iti saṃbodhayan kṛṣṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">abravīt pākaśāsanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mām apraiṣīt suraśreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prītās tuṣṭās tathā vayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_96.72">
<l><seg type="pāda" n="a">yatra hrīḥ śrīḥ sthitā tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra śrīs tatra saṃnatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃnatir hrīs tathā śrīś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nityaṃ kṛṣṇe mahātmani</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T2-4 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_96.72x1093-1" n="*HV_96.72*1093:1"><seg type="pāda" n="a">hatā brahmadviṣaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">yajadhvaṃ brāhmaṇāḥ sadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_96.72x1093-2" n="*HV_96.72*1093:2"><seg type="pāda" n="a">namaskurudhvaṃ haraye</seg> <seg type="pāda" n="b">sadā namata mādhavam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_96.72x1093-3" n="*HV_96.72*1093:3"><seg type="pāda" n="a">yajadhvaṃ satataṃ yajñair</seg> <seg type="pāda" n="b">enaṃ lokanamaskṛtam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_96.72x1093-4" n="*HV_96.72*1093:4"><seg type="pāda" n="a">āraṇyakāḥ sadā santu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavatāṃ jñānahetavaḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 97, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of June 24, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="nārada uvāca"/>

<lg xml:id="HV_97.1">
<l><seg type="pāda" n="a">sāditā mauravāḥ pāśā</seg> <seg type="pāda" n="b">nisundanarakau hatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After the ref., D6 T G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_97.1x1094-1" n="*HV_97.1*1094:1"><seg type="pāda" n="a">bhūyaś ca khalu vakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇudhvaṃ yādavottamāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_97.1x1094-2" n="*HV_97.1*1094:2"><seg type="pāda" n="a">yat kṛtaṃ śauriṇā samyag</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānāṃ hitakāmyayā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_97.2">
<l><seg type="pāda" n="a">śauriṇā pṛthivīpālās</seg> <seg type="pāda" n="b">trāsitāḥ spardhino yudhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanuṣaś ca ninādena</seg> <seg type="pāda" n="d">pāñcajanyasvanena ca</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_97.3">
<l><seg type="pāda" n="a">meghaprakhyair anīkaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dākṣiṇātyābhirakṣitām</seg> </l>
<note>k: All Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_97.3abx1095" n="*HV_97.3ab*1095"><seg type="pāda" n="a">rukmiṇaṃ yudhi nirjitya</seg> <seg type="pāda" n="b">mahābalaparākramam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rukmiṇīm ājahārāśu</seg> <seg type="pāda" n="d">keśavo vṛṣṇipuṃgavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ parjanyaghoṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">rathenādityavarcasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāha mahiṣīṃ bhojāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaṅkhacakragadāsibhṛt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.5">
<l><seg type="pāda" n="a">jārūthyām āhvṛtiḥ krāthaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śiśupālaś ca nirjitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaktraś ca saha sainyena</seg> <seg type="pāda" n="d">śatadhanvā ca durjayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.6">
<l><seg type="pāda" n="a">indradyumno hataḥ kopād</seg> <seg type="pāda" n="b">yavanaś ca kaśerumān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hataḥ saubhapatiḥ sālvaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaubhaś ca dṛḍhadhanvanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.7">
<l><seg type="pāda" n="a">parvatānāṃ sahasraṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">cakreṇa puruṣottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vikīrya puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">dyumatsenam apothayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.8">
<l><seg type="pāda" n="a">mahendraśikhare caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">nimeṣontaracāriṇau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghāna yo naravyāghro</seg> <seg type="pāda" n="d">rāvaṇasyābhitaś carau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.9">
<l><seg type="pāda" n="a">irāvatyāṃ mahābhojāv</seg> <seg type="pāda" n="b">agnisūryasamau yudhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gopatis tālaketuś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nihatau śārṅgadhanvanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.10">
<l><seg type="pāda" n="a">akṣaprapatane caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">nimir haṃsaś ca dānavau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ubhau tāv api kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">sarāṣṭrau vinipātitau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.11">
<l><seg type="pāda" n="a">dagdhā vārāṇasī caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavena mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sānubandhaḥ sarāṣṭraś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kāśīnām adhipo hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.12">
<l><seg type="pāda" n="a">vijitya ca yamaḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">athaindrasenir ānītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇenādbhutakarmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sahitaḥ sarvayādobhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgareṣu mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāpya lohitakūṭāni</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇena varuṇo jitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.14">
<l><seg type="pāda" n="a">mahendrabhavane jāto</seg> <seg type="pāda" n="b">devair gupto mahātmabhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acintayitvā devendraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pārijātadrumo hṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.15">
<l><seg type="pāda" n="a">pāṇḍyaṃ pauṇḍraṃ ca matsyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kaliṅgaṃ ca janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghāna sahitān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">vaṅgarājaṃ tathaiva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.16">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa caikaśataṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">raṇe rājñāṃ mahātmanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāndhārīm āvahad dhīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">mahiṣīṃ priyadarśanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā gāṇḍīvadhanvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">krīḍantaṃ madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jigāya bharata śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kuntyāḥ pramukhato vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.18">
<l><seg type="pāda" n="a">droṇaṃ drauṇiṃ kṛpaṃ karṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīmasenaṃ suyodhanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakrānuyāte sahitāñ</seg> <seg type="pāda" n="d">jigāya puruṣottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.19">
<l><seg type="pāda" n="a">babhroś ca priyam anvicchañ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadāsibhṛt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sauvīrarājasya sutāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prasahya hṛtavān prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.20">
<l><seg type="pāda" n="a">paryastāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāśvāṃ sarathakuñjarām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">veṇudārikṛte yatnāj</seg> <seg type="pāda" n="d">jigāya puruṣottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.21">
<l><seg type="pāda" n="a">avāpya tapaso vīryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">balam ojaś ca mādhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvadehe jahārāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bales tribhuvanaṃ hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.22">
<l><seg type="pāda" n="a">vajrāśanigadāśṛṅgais</seg> <seg type="pāda" n="b">trāsayadbhiś ca dānavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yasya nādhigato mṛtyuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.23">
<l><seg type="pāda" n="a">abhibhūtaś ca kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">sagaṇaḥ sa mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baleḥ putro mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇo draviṇavattaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 S (except G2) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_97.23x1096-1" n="*HV_97.23*1096:1"><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhaṃ mahāvīryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mahotsāhaṃ mahābalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_97.23x1096-2" n="*HV_97.23*1096:2"><seg type="pāda" n="a">asakṛj jitavān kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">līlayā puruṣottamaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_97.24">
<l><seg type="pāda" n="a">pīṭhaṃ tathā mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṃsāmātyaṃ janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paiṭhikaṃ cāsilomānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nijaghāna mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.25">
<l><seg type="pāda" n="a">jambham airāvataṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">virūpaṃ ca mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghāna puruṣavyāghraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śambaraṃ cārimardanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā nāgapatiṃ toye</seg> <seg type="pāda" n="b">kāliyaṃ ca mahaujasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirjitya puṇḍarīkākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">preṣayām āsa sāgaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.27">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃjīvayām āsa mṛtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">putraṃ sāṃdīpanes tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirjitya puruṣavyāghro</seg> <seg type="pāda" n="d">yamaṃ vaivasvataṃ hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.28">
<l><seg type="pāda" n="a">evam eṣa mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śāstā sarvadurātmanām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3-6 T G ins. (D2 cont. after 1098*): :k</note>
<l xml:id="xHV_97.28x1097" n="*HV_97.28*1097"><seg type="pāda" n="a">devāṃś ca brāhmaṇāṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">ye dviṣanti sadā nṛpa |</seg> </l>

<note>k: instead, D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_97.28x1098" n="*HV_97.28*1098"><seg type="pāda" n="a">daityānāṃ dānavānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">rākṣasānāṃ janārdanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_97.29">
<l><seg type="pāda" n="a">nihatya narakaṃ bhaumam</seg> <seg type="pāda" n="b">āhṛtya maṇikuṇḍale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devamātur dadau cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">prītyarthaṃ vajrapāṇinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.3.4 G3-5 M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_97.29x1099" n="*HV_97.29*1099"><seg type="pāda" n="a">prāptaṃ ca divi deveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavena mahad yaśaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_97.30">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ sa devadaityānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">surāṇāṃ ca mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhayābhayakaraḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvalokeśvaro vibhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.31">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃsthāpya dharmān martyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">yajñair iṣṭvāptadakṣiṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtvā devārtham amitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svasthānaṃ pratipatsyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.32">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo bhogavatīṃ ramyām</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣikāntāṃ mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvārakām ātmasātkṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">samudraṃ gamayiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.33">
<l><seg type="pāda" n="a">bahuratnasamākīrṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">caityayūpaśatāṅkitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvārakā varuṇāvāsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pravekṣyati sakānanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ sūryasadanaprakhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">matajñaḥ śārṅgadhanvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">visṛṣṭāṃ vāsudevena</seg> <seg type="pāda" n="d">sāgaraḥ plāvayiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.35">
<l><seg type="pāda" n="a">surāsuramanuṣyeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">nāsin na bhavitā kvacit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ya imām āvaset kaścid</seg> <seg type="pāda" n="d">anyatra madhusūdanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.36">
<l><seg type="pāda" n="a">evam eṣa daśārhāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhāya vidhinā vidhim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇur nārāyaṇaḥ somaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sūryaś ca bhavitā svayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.37">
<l><seg type="pāda" n="a">aprameyo 'niyojyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yatrakāmagamo vaśī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">modaty eṣa sadā bhūtair</seg> <seg type="pāda" n="d">bālaḥ krīḍanakair iva</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_97.38">
<l><seg type="pāda" n="a">na pramātuṃ mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakyo 'yaṃ madhusūdanaḥ</seg> </l>
<note>k: S (except G2) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_97.38abx1100-1" n="*HV_97.38ab*1100:1"><seg type="pāda" n="a">pramāṇaṃ hy atra vicchinnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pramāṇaṃ sarvavastuṣu |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_97.38abx1100-2" n="*HV_97.38ab*1100:2"><seg type="pāda" n="a">yato 'yaṃ devadeveśo</seg> <seg type="pāda" n="b">na pramāṇe pramā bhavet |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paraṃ hy aparam etasmād</seg> <seg type="pāda" n="d">viśvarūpān na vidyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.39">
<l><seg type="pāda" n="a">stavyo 'yam evaṃ śataśas</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā śatasahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anto hi karmaṇām asya</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛṣṭapūrvo na kenacit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.40">
<l><seg type="pāda" n="a">evam etāni karmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">śiśur madhyavayās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtavān puṇḍarīkākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃkarṣaṇasahāyavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.41">
<l><seg type="pāda" n="a">ity uvāca purā vyāsas</seg> <seg type="pāda" n="b">tapodīrgheṇa cakṣuṣā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahāyogī mahābuddhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvapratyakṣadarśivān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.42">
<l><seg type="pāda" n="a">iti saṃstūya govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mahendravacanād ṛṣiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadubhiḥ pūjitaḥ sarvair</seg> <seg type="pāda" n="d">nāradas tridivaṃ gataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_97.43">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tad vasu govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">dideśāndhakavṛṣṇiṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathārhaṃ puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">vidhivan madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S (except G2) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_97.43x1101" n="*HV_97.43*1101"><seg type="pāda" n="a">namaskṛtya jagannathaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śirasā suprasāriṇā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_97.44">
<l><seg type="pāda" n="a">yādavāś ca dhanaṃ prāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhivad bhūridakṣiṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñair iṣṭvā mahātmāno</seg> <seg type="pāda" n="d">dvārakām āvasan purīm</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 98, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of June 26, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_98.1">
<l><seg type="pāda" n="a">bahūnāṃ strīsahasrāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">aṣṭau bhāryāḥ prakīrtitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāsām apatyān yaṣṭānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhagavān prabravītu me</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_98.2">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭau mahiṣyaḥ putriṇya</seg> <seg type="pāda" n="b">iti prādhānyataḥ smṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvā vīraprajāyinyas</seg> <seg type="pāda" n="d">tāsv apatyāni me śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.3">
<l><seg type="pāda" n="a">rukmiṇī satyabhāmā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">devī nagnajitī tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sudattā ca tathā śaibyā</seg> <seg type="pāda" n="d">lakṣmaṇā cāruhāsinī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.4">
<l><seg type="pāda" n="a">mitravindā ca kālindī</seg> <seg type="pāda" n="b">jāmbavaty atha pauravī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">subhīmā ca tathā mādrī</seg> <seg type="pāda" n="d">raukmiṇeyān imāñ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.5">
<l><seg type="pāda" n="a">pradyumnaḥ prathamo yajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">śambarāntakaraḥ sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvitīyaś cārudeṣṇaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣṇisiṃho mahārathaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.6">
<l><seg type="pāda" n="a">cārubhadro bhadracāruḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sudaṃṣṭro druma eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">suṣeṇaś cāruguptaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">cāruvindaś ca cārumān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">cārubāhuḥ kaniṣṭhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="f">kanyā cārumatī tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.7">
<l><seg type="pāda" n="a">jajñire satyabhāmāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhānur bhimarathaḥ kṣupaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rohito dīptimāṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tāmrajākṣo jalāntakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">catasro jajñire teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">svasāro garuḍadhvajāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B D S (except m1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_98.7cdx1102" n="*HV_98.7cd*1102"><seg type="pāda" n="a">bhānur bhīmarikā caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tāmrapakṣā jalaṃdhamā |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_98.8">
<l><seg type="pāda" n="a">jāmbavatyāḥ suto jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">sāmbaḥ samitiśobhanaḥ</seg> </l>
<note>k: K2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_98.8abx1103" n="*HV_98.8ab*1103"><seg type="pāda" n="a">mitrabāhur mitradhāmā</seg> <seg type="pāda" n="b">mitrasenas tathaiva ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mitravān mitravindaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">mitravaty api cāṅganā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.9">
<l><seg type="pāda" n="a">mitravāhaḥ sunīthaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nagnajityāḥ prajāḥ śṛṇu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhadrakāro bhadravindaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kanyā bhadravatī tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sudattāyās tu śaibyāyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāmajid ajāyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyajit senajic caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā śūraḥ sapatnajit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.11">
<l><seg type="pāda" n="a">subhīmāyāḥ suto mādryā</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛkāśvo vṛkanirvṛtiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kumāro vṛkadīptiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">lakṣmaṇāyāḥ prajāḥ śṛṇu</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.12">
<l><seg type="pāda" n="a">gātravān gātraguptaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gātravindaś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jajñire gātravanty ete</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaginyānujayā saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.13">
<l><seg type="pāda" n="a">aśrutaś ca suto jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">kālindyāḥ śrutasattamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśrutaṃ śrutasenāyai</seg> <seg type="pāda" n="d">pradadau madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.14">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ pradāya hṛṣīkeśas</seg> <seg type="pāda" n="b">tāṃ bhāryāṃ mudito 'bravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa vām ubhayor astu</seg> <seg type="pāda" n="d">dāyādaḥ śāśvatīḥ samāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.15">
<l><seg type="pāda" n="a">bṛhatyāṃ tu gadasyāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaibyāyām aṅgadaṃ sutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpannaṃ kumudaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">śvetaṃ śvetāṃ tathāṅganām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.16">
<l><seg type="pāda" n="a">agāvahaḥ sumitraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śuciś citrarathas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">citrasenaḥ sute cāsya</seg> <seg type="pāda" n="d">citrā citravatī tathā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_98.17">
<l><seg type="pāda" n="a">vanustambasya jajñāte</seg> <seg type="pāda" n="b">stambaḥ stambavanaś ca ha</seg> </l>
<note>k: Ñ3 V B Dn D5.6 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_98.17abx1104" n="*HV_98.17ab*1104"><seg type="pāda" n="a">nivāsano vanastambaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyā stambavatī tathā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upāsaṅgasya tu sutau</seg> <seg type="pāda" n="d">vajraḥ sukṣipra eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.18">
<l><seg type="pāda" n="a">kauśikyāṃ sutasomāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaudhiṣṭhiryāṃ yudhiṣṭhirau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāpālī garuḍaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñāte citrayodhinau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3 Ñ2.3 V B D T G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_98.18x1105-1" n="*HV_98.18*1105:1"><seg type="pāda" n="a">evamādīni putrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahastrāṇi nibodhata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_98.18x1105-2" n="*HV_98.18*1105:2"><seg type="pāda" n="a">ayutaṃ tu samākhyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevasya te sutāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_98.18x1105-3" n="*HV_98.18*1105:3"><seg type="pāda" n="a">ayutāni tathā cāṣṭau</seg> <seg type="pāda" n="b">śūrā raṇaviśāradāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_98.18x1105-4" n="*HV_98.18*1105:4"><seg type="pāda" n="a">janārdanasya prasavaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtito 'yaṃ yathā tathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_98.19">
<l><seg type="pāda" n="a">pradyumnasya suto yas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vaidarbhyāṃ rājasattamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aniruddho raṇe yoddhā</seg> <seg type="pāda" n="d">jajñe sa mṛgaketanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.20">
<l><seg type="pāda" n="a">revatyāṃ baladevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">jajñāte niśaṭholmukau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhrātarau devasaṃkāśāv</seg> <seg type="pāda" n="d">ubhau puruṣasattamau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.21">
<l><seg type="pāda" n="a">sutanuś ca narācī ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śaurer āstāṃ parigrahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pauṇḍraś ca kapilaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudevasya tau sutau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.22">
<l><seg type="pāda" n="a">narācyāṃ kapilo jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">pauṇḍraś ca sutanoḥ sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tayor nṛpo 'bhavat pauṇḍraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kapilaś ca vanaṃ yayau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S (except G2) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_98.22x1106-1" n="*HV_98.22*1106:1"><seg type="pāda" n="a">samādhisthaḥ sa bhūteṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">dayāṃ kurvan mahāmatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_98.22x1106-2" n="*HV_98.22*1106:2"><seg type="pāda" n="a">sa nṛpaḥ samacittātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇusāyujyam āptavān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_98.23">
<l><seg type="pāda" n="a">turyāṃ samabhavad vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevān mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarā nāma niṣādānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhuḥ sarvadhanuṣmatām</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_98.24">
<l><seg type="pāda" n="a">kāśyā supārśvaṃ tanayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lebhe sāmbāt tarasvinam</seg> </l>
<note>k: Ñ2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_98.24abx1107-1" n="*HV_98.24ab*1107:1"><seg type="pāda" n="a">aniruddhasya vaidarbhyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryā rukmavatī śubhā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_98.24abx1107-2" n="*HV_98.24ab*1107:2"><seg type="pāda" n="a">tasyāṃ vajro 'niruddhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vajrasya tanayaṃ śṛṇu |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sānor vajro 'niruddhasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vajras tv ādāv ajāyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.25">
<l><seg type="pāda" n="a">vajrāj jajñe prativahaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sucārus tasya cātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anamitrāc chinir jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">kaniṣṭhād vṛṣṇinandanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.26">
<l><seg type="pāda" n="a">śines tu satyavāg jajñe</seg> <seg type="pāda" n="b">satyakaś ca mahārathaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyakasyātmajaḥ śūro</seg> <seg type="pāda" n="d">yuyudhānas tv ajāyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_98.27">
<l><seg type="pāda" n="a">asaṅgo yuyudhānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūmis tasyābhavat sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūmer yugaṃdharaḥ putra</seg> <seg type="pāda" n="d">iti vaṃśaḥ samāpyate</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 99, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of June 29 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_99.1">
<l><seg type="pāda" n="a">ya eṣa bhavatā pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śambaraghnety udāhṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradyumnaḥ sa kathaṃ jaghne</seg> <seg type="pāda" n="d">śambaraṃ tad bravīhi me</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_99.2">
<l><seg type="pāda" n="a">rukmiṇyāṃ vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">lakṣmīkāmo dhṛtavrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śambarāntakaro jajñe</seg> <seg type="pāda" n="d">pradyumnaḥ kāmadarśanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_99.2abx1108" n="*HV_99.2ab*1108"><seg type="pāda" n="a">sanatkumāra iti yaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">purāṇe parigīyate |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_99.3">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ saptarātre saṃpūrṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">niśīthe sūtikāgṛhāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jahāra kṛṣṇasya sutaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śiśuṃ vai kālaśambaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.4">
<l><seg type="pāda" n="a">viditaṃ tac ca kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">devamāyānuvartinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato na nigṛhītaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavo yuddhadurmadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mṛtyunā parītāyur</seg> <seg type="pāda" n="b">māyayābhijahāra tam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dorbhyām utkṣipya nagaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svaṃ jagāma mahāsuraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.6">
<l><seg type="pāda" n="a">anapatyā tu tasyāsīd</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryā rūpaguṇānvitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāmnā māyāvatī nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">māyeva śubhadarśana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.7">
<l><seg type="pāda" n="a">dadau taṃ vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">putraṃ putram ivātmajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyā mahiṣyā nāthinyā</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavaḥ kālacoditaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: All Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-1" n="*HV_99.7*1109:1"><seg type="pāda" n="a">māyāvatī tu taṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃprahṛṣṭatanūruhā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-2" n="*HV_99.7*1109:2"><seg type="pāda" n="a">harṣeṇa mahatā yuktā</seg> <seg type="pāda" n="b">punaḥ punar udaikṣata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-3" n="*HV_99.7*1109:3"><seg type="pāda" n="a">atha tasyā nirīkṣantyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">smṛtiḥ prādurbabhūva ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-4" n="*HV_99.7*1109:4"><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa mama kānto 'bhūt</seg> <seg type="pāda" n="b">smṛtvaivaṃ cānvacintayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-5" n="*HV_99.7*1109:5"><seg type="pāda" n="a">ayaṃ sa nātho bhartā me</seg> <seg type="pāda" n="b">yasyārthaṃ hi divāniśam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-6" n="*HV_99.7*1109:6"><seg type="pāda" n="a">cintāśokahrade magnā</seg> <seg type="pāda" n="b">na vindāmi ratiṃ kvacit ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-7" n="*HV_99.7*1109:7"><seg type="pāda" n="a">ayaṃ bhagavatā pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevena śūlinā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-8" n="*HV_99.7*1109:8"><seg type="pāda" n="a">kheditena kṛto 'naṅgo</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭo jātyantare mayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-9" n="*HV_99.7*1109:9"><seg type="pāda" n="a">katham asya stanaṃ dāsye</seg> <seg type="pāda" n="b">mātṛbhāvena jānatī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-10" n="*HV_99.7*1109:10"><seg type="pāda" n="a">bhartur bhāryā tv ahaṃ bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vakṣye vā putra ity uta ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-11" n="*HV_99.7*1109:11"><seg type="pāda" n="a">evaṃ saṃcintya manasā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhātryās taṃ sā samarpayat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-12" n="*HV_99.7*1109:12"><seg type="pāda" n="a">rasāyanaprayogaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śīghram evānvavardhayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-13" n="*HV_99.7*1109:13"><seg type="pāda" n="a">dhātryāḥ sakāśāt sa ca tāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇvan rukmiṇinandanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.7x1109-14" n="*HV_99.7*1109:14"><seg type="pāda" n="a">māyāvatīm avijñānān</seg> <seg type="pāda" n="b">mene svām eva mātaram |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_99.8">
<l><seg type="pāda" n="a">sā taṃ saṃvardhayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">kārṣṇiṃ kamalalocanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māyāś cāsmai dadau sarvā</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavīḥ kāmamohitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sa yadā yauvanasthas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pradyumnaḥ kāmadarśanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cikīrṣitajño nārīṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvāstravidhipāragaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.10">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ sā māyāvatī kāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmayām āsa kāminī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">iṅgitaiś cāpi vīkṣantī</seg> <seg type="pāda" n="d">prālobhayata sasmitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.11">
<l><seg type="pāda" n="a">prasajjantīṃ tu tāṃ devīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">babhāṣe cāruhāsinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mātṛbhāvaṃ parityajya</seg> <seg type="pāda" n="d">kim evaṃ vartase 'nyathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.12">
<l><seg type="pāda" n="a">aho duṣṭasvabhāvāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">strītvena calamānasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yā putrabhāvam utsṛjya</seg> <seg type="pāda" n="d">mayi kāmāt pravartase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.13">
<l><seg type="pāda" n="a">nanu te 'haṃ sutaḥ saumye</seg> <seg type="pāda" n="b">ko 'yaṃ śīlavyatikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tat tvam icchāmy ahaṃ devi</seg> <seg type="pāda" n="d">kathitaṃ kas tv ayaṃ vidhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.14">
<l><seg type="pāda" n="a">vidyutsaṃpātacapalaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svabhāvaḥ khalu yoṣitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yā nareṣu prasajjante</seg> <seg type="pāda" n="d">nagāgreṣu ghanā iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.15">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi te 'haṃ sutaḥ saumye</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi vā nātmajaḥ śubhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathitaṃ tat tvam icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">kim idaṃ te cikīrṣitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.16">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktā tu sā bhīruḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmena vyathitendriyā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">priyaṃ provāca vacanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vivikte keśavātmajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.17">
<l><seg type="pāda" n="a">na tvaṃ mama sutaḥ saumya</seg> <seg type="pāda" n="b">nāpi te śambaraḥ pitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpavān asi vikrāntas</seg> <seg type="pāda" n="d">tvaṃ jātyā vṛṣṇinandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">putras tvaṃ vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="f">rukmiṇyā nandivardhanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.18">
<l><seg type="pāda" n="a">divase saptame bālo</seg> <seg type="pāda" n="b">jātamātro 'pavāhitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sūtikāgāramadhyāt tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śiśur uttānaśāyitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.19">
<l><seg type="pāda" n="a">mama bhartrā hṛto vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">balavīryapravartinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitus te vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">dharṣayitvā gṛhaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">pākaśāsanakalpasya</seg> <seg type="pāda" n="f">hṛtas tvaṃ śambareṇa ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sā ca te karuṇaṃ mātā</seg> <seg type="pāda" n="b">tvāṃ bālam anuśocatī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atyarthaṃ śrāmyate vīra</seg> <seg type="pāda" n="d">vivatsā saurabhī yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.21">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hi śakrād api mahān</seg> <seg type="pāda" n="b">pitā te garuḍadhvajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">iha tvāṃ nābhijānāti</seg> <seg type="pāda" n="d">bālam evāpavāhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.22">
<l><seg type="pāda" n="a">kānta vṛṣṇikumāras tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na hi tvaṃ śambarātmajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vīra naivaṃvidhān putrān</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavā janayanti hi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'haṃ kāmayāmi tvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na hi tvaṃ janito mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rūpaṃ te saumya paśyantī</seg> <seg type="pāda" n="d">sīdāmi hṛdi durbalā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.24">
<l><seg type="pāda" n="a">yan me vyavasitaṃ kānta</seg> <seg type="pāda" n="b">yac ca me hṛdi vartate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tanme manasi vārṣṇeya</seg> <seg type="pāda" n="d">pratisaṃdhātum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.25">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa te kathitaḥ saumya</seg> <seg type="pāda" n="b">sadbhāvas tvayi yo mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā na mama putras tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">na putraḥ śambarasya ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: B3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_99.25x1110-1" n="*HV_99.25*1110:1"><seg type="pāda" n="a">kāmadevaś ca vīra tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ratiṃ māṃ viddhi vai prabho |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.25x1110-2" n="*HV_99.25*1110:2"><seg type="pāda" n="a">śaṃkarasya ca śāpena</seg> <seg type="pāda" n="b">tvam anaṅgagatiḥ purā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.25x1110-3" n="*HV_99.25*1110:3"><seg type="pāda" n="a">tat kālamāyayā rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā daityasya veśmani |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.25x1110-4" n="*HV_99.25*1110:4"><seg type="pāda" n="a">viśīrṇā sāham uṣitā</seg> <seg type="pāda" n="b">daityasyāsya ca veśmani |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_99.26">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvaitan nikhilaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">māyāvatyā prabhāṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakrāyudhātmajaḥ kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śambaraṃ sa samāhvayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.27">
<l><seg type="pāda" n="a">samastamāyāmāyājño</seg> <seg type="pāda" n="b">vikrāntaḥ samare 'vyayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aṣṭamyāṃ nihato yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">māyayā kālaśambaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tamṛkṣavante nagare</seg> <seg type="pāda" n="b">nihatyāsurasattamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gṛhya māyāvatīṃ devīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svām agacchat purīṃ pituḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.29">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'ntarikṣagato bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">māyayā śīghravikramaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājagāma purīṃ ramyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣitāṃ tejasā pituḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.30">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'ntarikṣāt prapatitaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavāntaḥpure śiśuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māyāvatyā saha tayā</seg> <seg type="pāda" n="d">rūpavān iva manmathaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmiṃs tatrāvapatite</seg> <seg type="pāda" n="b">mahiṣyaḥ keśavasya yāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vismitāś caiva hṛṣṭāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhīrāś caivābhavaṃs tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.32">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas taṃ kāmasaṃkāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāntayā saha saṃgatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prekṣantyo hṛṣṭavadanāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pibantyo nayanāsavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.33">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ vrīḍitamukhaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sajjamānaṃ pade pade</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhavan snigdhasaṃkalpāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prahṛṣṭāḥ kṛṣṇayoṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.34">
<l><seg type="pāda" n="a">rukmiṇī tv eva taṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">śokārtā putragṛddhinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sapatnīśatasaṃkīrṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">sabāṣpā vākyam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3.5(marg.).6 T1.2.4 G M4 ins. (K1 D4 after 40): :k</note>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-1" n="*HV_99.34*1111:1"><seg type="pāda" n="a">yādṛk svapno mayā dṛṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">niśāyā yauvane gate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-2" n="*HV_99.34*1111:2"><seg type="pāda" n="a">kaṃsāriṇā samānīya</seg> <seg type="pāda" n="b">dattaṃ sāhārapallavam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-3" n="*HV_99.34*1111:3"><seg type="pāda" n="a">śaśiraśmipratīkāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">muktādāma ca śobhanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-4" n="*HV_99.34*1111:4"><seg type="pāda" n="a">keśavenāṅkam āropya</seg> <seg type="pāda" n="b">mama kaṇṭhe nyabadhyata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-5" n="*HV_99.34*1111:5"><seg type="pāda" n="a">śyāmā sucārukeśā strī</seg> <seg type="pāda" n="b">śuklāmbaravibhūṣitā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-6" n="*HV_99.34*1111:6"><seg type="pāda" n="a">padmahastā nirīkṣantī</seg> <seg type="pāda" n="b">praviṣṭā mama veśmani ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-7" n="*HV_99.34*1111:7"><seg type="pāda" n="a">tayā punar ahaṃ gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">snāpitā rucirāmbunā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-8" n="*HV_99.34*1111:8"><seg type="pāda" n="a">kuśeśayamayīṃ mālāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">strī saṃgṛhyātha pāṇinā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-9" n="*HV_99.34*1111:9"><seg type="pāda" n="a">mama mūrdhany upāghrāya</seg> <seg type="pāda" n="b">dattā srak sā tayā mama ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-10" n="*HV_99.34*1111:10"><seg type="pāda" n="a">evaṃ svapnaṃ kīrtayantī</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇī hṛṣṭamānasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.34x1111-11" n="*HV_99.34*1111:11"><seg type="pāda" n="a">sakhījanavṛtā devī</seg> <seg type="pāda" n="b">kumāraṃ vīkṣya taṃ muhuḥ |</seg> </l>
<note>k: Ñ2 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_99.34x1112" n="*HV_99.34*1112"><seg type="pāda" n="a">ity ato 'nantaraṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">abravīd vākyam eva tat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_99.35">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanyāyāḥ khalv ayaṃ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">dīrghāyuḥ priyadarśanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">idṛśaḥ kāmasaṃkāśo</seg> <seg type="pāda" n="d">yauvane prathame sthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.36">
<l><seg type="pāda" n="a">jīvaputrā tvayā putra</seg> <seg type="pāda" n="b">kā sā bhāgyavibhūṣitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kim arthaṃ cāmbudaśyāma</seg> <seg type="pāda" n="d">sabhāryas tvam ihāgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.37">
<l><seg type="pāda" n="a">asmin vayasi suvyaktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pradyumno mama putrakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaved yadi na nītaḥ syāt</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtāntena balīyasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.38">
<l><seg type="pāda" n="a">vyaktaṃ vṛṣṇikumāro 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na mithyā mama tarkitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vijñāto 'si mayā cihnair</seg> <seg type="pāda" n="d">vinā cakraṃ janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.39">
<l><seg type="pāda" n="a">mukhaṃ nārāyaṇasyeva</seg> <seg type="pāda" n="b">keśāḥ keśānta eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mūrdhavakṣobhujais tulyo</seg> <seg type="pāda" n="d">halinaḥ śvaśurasya me</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.40">
<l><seg type="pāda" n="a">kas tvaṃ vṛṣṇikulaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vapuṣā dyotayan sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aho janārdanasyāsya</seg> <seg type="pāda" n="d">divyā tvam aparā tanuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.41">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasā praviveśa ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāradasya vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="d">śambarasya vadhaṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.42">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'paśyat taṃ sutaṃ jyeṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">siddhaṃ manmathalakṣaṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">snuṣāṃ māyāvatīṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛṣṭacetā janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.43">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'bravīt sahasā devīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇīṃ devatām iva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayaṃ te devi saṃprāptaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">putraś cāpadharaḥ prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.44">
<l><seg type="pāda" n="a">anena śambaraṃ hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">māyāyuddhaviśāradam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatā māyāś ca tāḥ sarvā</seg> <seg type="pāda" n="d">yābhir devān abādhata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.45">
<l><seg type="pāda" n="a">satī ceyaṃ śubhā sādhvī</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāryā vai tanayasya te</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māyāvatīti vikhyātā</seg> <seg type="pāda" n="d">śambarasya gṛhoṣitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">mā ca te śambarasyeyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">patnīty evaṃ vyathā bhavet</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_99.46">
<l><seg type="pāda" n="a">manmathe tu gate nāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gate cānaṅgatāṃ purā</seg> </l>
<note>k: T1.2.4 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_99.46abx1113" n="*HV_99.46ab*1113"><seg type="pāda" n="a">netrāgninā tryambakasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śūlapāṇeḥ purā yuge |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāmapatnī hi kanyaiṣā</seg> <seg type="pāda" n="d">kāmakāmā ratiḥ śubhā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">māyārūpeṇa taṃ daityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">mohayaty asakṛc chubhā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.47">
<l><seg type="pāda" n="a">na caiṣā tasya kaumāre</seg> <seg type="pāda" n="b">vaśe tiṣṭhati śobhanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atmamāyāmayaṃ rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtvā śambaram āviśat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.48">
<l><seg type="pāda" n="a">patny eṣā mama putrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">snuṣā tava varāṅganā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokakāntasya sāhāyyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kariṣyati manomayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_99.49">
<l><seg type="pāda" n="a">praveśayaināṃ bhavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjyā hy eṣā snuṣā mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cirapranaṣṭaṃ ca sutaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhajasya punarāgatam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V B Dn Ds D1-3.5(marg.).6 T2.4 G M4 ins. (T1 after 49a): :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśampāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_99.49x1114-1" n="*HV_99.49*1114:1"><seg type="pāda" n="a">śrutvā tu vacanaṃ devī</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇenodāhṛtaṃ tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-2" n="*HV_99.49*1114:2"><seg type="pāda" n="a">praharṣam atulaṃ lebhe</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇī vākyam abravīt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-3" n="*HV_99.49*1114:3"><seg type="pāda" n="a">aho dhanyatarāsmīti</seg> <seg type="pāda" n="b">vīraputrasamāgamāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-4" n="*HV_99.49*1114:4"><seg type="pāda" n="a">adya me saphalaḥ kāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrṇaś cādya manorathaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-5" n="*HV_99.49*1114:5"><seg type="pāda" n="a">cirapranaṣṭaputrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">darśanaṃ priyayā saha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-6" n="*HV_99.49*1114:6"><seg type="pāda" n="a">āgaccha putra bhavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viśasva saha bhāryayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-7" n="*HV_99.49*1114:7"><seg type="pāda" n="a">tato 'bhivādya caraṇau</seg> <seg type="pāda" n="b">govindaṃ mātaraṃ ca saḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-8" n="*HV_99.49*1114:8"><seg type="pāda" n="a">pradyumnaḥ pūjayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">halinaṃ ca mahābalam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-9" n="*HV_99.49*1114:9"><seg type="pāda" n="a">utthāpya taṃ pariṣvajya</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrdhny upāghrāya vīryavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-10" n="*HV_99.49*1114:10"><seg type="pāda" n="a">pradyumnaṃ balināṃ śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaḥ paravīrahā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-11" n="*HV_99.49*1114:11"><seg type="pāda" n="a">snuṣāṃ cotthāpya tāṃ devīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇī rukmabhūṣaṇāṃ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-12" n="*HV_99.49*1114:12"><seg type="pāda" n="a">pariṣvajyopasaṃgṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">snehād gadgadabhāṣiṇī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-13" n="*HV_99.49*1114:13"><seg type="pāda" n="a">sametaṃ bhavanaṃ patnyā</seg> <seg type="pāda" n="b">śacyendram aditir yathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1114-14" n="*HV_99.49*1114:14"><seg type="pāda" n="a">praveśayām āsa tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇī sutam āgatam |</seg> </l>
<note>k: D2.3 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_99.49x1115-1" n="*HV_99.49*1115:1"><seg type="pāda" n="a">evam uktā tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmiṇī yoṣitāṃ varā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1115-2" n="*HV_99.49*1115:2"><seg type="pāda" n="a">putraṃ prītyā pariṣvajya</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrdhni cāghrāya tāṃ snuṣām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_99.49x1115-3" n="*HV_99.49*1115:3"><seg type="pāda" n="a">gṛhaṃ praveśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">snuṣayā saha bhāminī |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 100, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of July 7 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_100.1">
<l><seg type="pāda" n="a">hṛto yadaiva pradyumnaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śambareṇātmaghātinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tam eva māsaṃ sāmbas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">jāmbavatyām ajāyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.2">
<l><seg type="pāda" n="a">bālyāt prabhṛti rāmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">māneṣu viniyojitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāmād anantaraṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">mānitaḥ sarvavṛṣṇibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T2.4 G3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_100.2x1116" n="*HV_100.2*1116"><seg type="pāda" n="a">rāmasyaiva priyasutaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'bhavaj jyeṣṭha ity api |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_100.3">
<l><seg type="pāda" n="a">jātamātre tataḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhaṃ tat puram āviśat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nihatāmitrasāmantaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śakrodyānaṃ yathāmaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.4">
<l><seg type="pāda" n="a">yādavīṃ ca śriyaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">svāṃ śriyaṃ dveṣṭi vāsavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janārdanabhayāc caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">na śāntiṃ lebhire nṛpāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.5">
<l><seg type="pāda" n="a">kasyacit tv atha kālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pure vāraṇasāhvaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">duryodhanasya yajñe vai</seg> <seg type="pāda" n="d">sameyuḥ sarvapārthivāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ śrutvā mādhavīṃ lakṣmīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saputraṃ ca janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">purīṃ dvārāvatīṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">niviṣṭāṃ sāgarāntare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.7">
<l><seg type="pāda" n="a">dūtais taiḥ kṛtasaṃdhānāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śriyaṃ draṣṭuṃ hṛṣīkeśam</seg> <seg type="pāda" n="d">ājagmuḥ kṛṣṇamandiram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.8">
<l><seg type="pāda" n="a">duryodhanamukhāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">dhṛtarāṣṭravaśānugāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāṇḍavapramukhāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">dhṛṣṭadyumnādayo nṛpāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.9">
<l><seg type="pāda" n="a">pāṇḍyacolakaliṅgeśā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhlīkā draviḍāḥ śakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṣauhiṇīḥ prakarṣanto</seg> <seg type="pāda" n="d">daśa cāṣṭau ca bhūmipāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ājagmur yādavapurīṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">govindabhujapālitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.10">
<l><seg type="pāda" n="a">te parvataṃ raivatakaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">parivāryāvanīśvarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viviśur yojanāḍhyāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">svāsu svāsv avanīṣv atha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2.4 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_100.10x1117-1" n="*HV_100.10*1117:1"><seg type="pāda" n="a">dūtair ājñāpito devo</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadrapurogamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.10x1117-2" n="*HV_100.10*1117:2"><seg type="pāda" n="a">sātyakiṃ purataḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sasainyaḥ sapadānugaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.10x1117-3" n="*HV_100.10*1117:3"><seg type="pāda" n="a">śārṅgaṃ ca dhanur ādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ syād iti vicintayan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_100.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śrīmān hṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saha yādavapuṃgavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samīpaṃ mānavendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">niryayau kamalekṣaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sa teṣāṃ naradevānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">madhye madhuniṣūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyarājata yaduśreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaradīva nabhaḥśaśī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tatra samudācāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāsthānaṃ yathāvayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtvā siṃhāsane kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāñcane niṣasāda ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.14">
<l><seg type="pāda" n="a">rājāno 'pi yathāsthānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣedur vividheṣv atha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siṃhāsaneṣu citreṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">pīṭheṣu ca janādhipāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.15">
<l><seg type="pāda" n="a">sa yādavanarendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samājaḥ śuśubhe tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">surāṇām asurāṇāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sadane brahmaṇo yathā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2.4 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_100.15x1118-1" n="*HV_100.15*1118:1"><seg type="pāda" n="a">idaṃ provāca bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyān draṣṭum āgatān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.15x1118-2" n="*HV_100.15*1118:2"><seg type="pāda" n="a">sarvan etan nṛpatayo</seg> <seg type="pāda" n="b">yuṣmākaṃ samudāhṛtam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.15x1118-3" n="*HV_100.15*1118:3"><seg type="pāda" n="a">yad asmākaṃ nṛpaśreṣṭhās</seg> <seg type="pāda" n="b">tulyaṃ tad bhavatāṃ sadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.15x1118-4" n="*HV_100.15*1118:4"><seg type="pāda" n="a">gṛhyatāṃ vasu yad divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yatheṣṭaṃ nṛpasattamāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.15x1118-5" n="*HV_100.15*1118:5"><seg type="pāda" n="a">te tatheti jagannātham</seg> <seg type="pāda" n="b">ūcur yādavasaṃsadi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_100.16">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ citrāḥ kathās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">pravṛttās tatsamāgame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadūnāṃ pārthivānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">keśavasyopaśṛṇvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T2.4 G3.4 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_100.16x1119" n="*HV_100.16*1119"><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prahṛṣṭāḥ kṣatriyās tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_100.17">
<l><seg type="pāda" n="a">etasminn antare vāyur</seg> <seg type="pāda" n="b">vavau megharavoddhataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tumulaṃ durdinaṃ cāsīt</seg> <seg type="pāda" n="d">savidyut stanayitnumat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tad durdinatalaṃ bhittvā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradaḥ pratyadṛśyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃveṣṭitajaṭābhāro</seg> <seg type="pāda" n="d">vīṇāsaktena bāhunā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2.4 G3.4 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_100.16x1120" n="*HV_100.16*1120"><seg type="pāda" n="a">gāyann eva harīṃ sāmnā</seg> <seg type="pāda" n="b">vasantaṃ yadusaṃsadi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_100.19">
<l><seg type="pāda" n="a">sa papāta narendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">madhye pāvakavarcasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārado 'gniśikhākāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrīmāñ śakrasakho muniḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin bhūmau nipatite</seg> <seg type="pāda" n="b">nārade munipuṃgave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad uddhatamahāmeghaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">durdinaṃ vyapakṛṣyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.21">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'vagāhya narendrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">madhyaṃ sāgarasaṃnibham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsanasthaṃ yaduśreṣṭam</seg> <seg type="pāda" n="d">uvāca munir avyayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.22">
<l><seg type="pāda" n="a">āścaryaṃ khalu devānām</seg> <seg type="pāda" n="b">ekas tvaṃ puruṣottama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanyaś cāsi mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="d">loke nānyo 'sti kaś cana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.23">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktaḥ smitaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pratyuvāca muniṃ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āścaryaś caiva dhanyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dakṣiṇābhiḥ sahety aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.24">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ukto muniśreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāha madhye mahīkṣitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇa paryāptavākyo 'smi</seg> <seg type="pāda" n="d">gamiṣyāmi yathāgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.25">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ prasthitam abhiprekṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthivāḥ prāhur īśvaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">guhyaṃ mantram ajānanto</seg> <seg type="pāda" n="d">vacanaṃ nāraderitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.26">
<l><seg type="pāda" n="a">āścarya ity abhihito</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanyo 'sīti ca mādhava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyukte 'pi ca nārade</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.27">
<l><seg type="pāda" n="a">kim etan nābhijānīmo</seg> <seg type="pāda" n="b">divyaṃ mantrapadaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadi śrāvyam idaṃ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">śrotum icchāmi tattvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tān uvāca tataḥ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvān pārthivapuṃgavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrotavyaṃ nāradas tv eṣa</seg> <seg type="pāda" n="d">dvijo vaḥ kathayiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.29">
<l><seg type="pāda" n="a">brūhi nārada tattvārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāvyantāṃ pṛthivīkṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yat tvayābhihitaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mayā ca pratibhāṣitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sa pīṭhe kāñcane śubhre</seg> <seg type="pāda" n="b">sūpaviṣṭaḥ svalaṃkṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabhavaṃ tasya vākyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">pravaktum upacakrame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.31">
<l><seg type="pāda" n="a">śruyatāṃ bho nṛpaśreṣṭhā</seg> <seg type="pāda" n="b">yāvantaḥ stha samāgatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asya praśnasya mahato</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā pāram ahaṃ gataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.32">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ kadācid gaṅgāyās</seg> <seg type="pāda" n="b">tīre triṣavaṇātithiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">carāmy ekaḥ kṣapāpāye</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃdṛśyati divākare</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.33">
<l><seg type="pāda" n="a">apaśyam aśmakūṭābhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kapāladvayadehinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krośamaṇḍalavistāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tāvadvṛttaṃ samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.34">
<l><seg type="pāda" n="a">catuścaraṇasaṃśliṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">klinnaṃ śaivalapaṅkilam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mama vīṇākṛtiṃ kūrmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gajacarmacayopamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.35">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ taṃ pāṇinā spṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">proktavāñ jalacāriṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvam āścaryaśarīro 'si</seg> <seg type="pāda" n="d">kūrma dhanyaś ca me mataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.36">
<l><seg type="pāda" n="a">yas tvam evam abhedyābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kapālābhyāṃ samāvṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">toye carasi niḥśaṅkaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ cid apy avicintayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.37">
<l><seg type="pāda" n="a">sa mām uvācāmbucaraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kūrmo mānuṣavat svayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kim āścaryaṃ mayi mune</seg> <seg type="pāda" n="d">dhanyaś cāhaṃ kathaṃ vibho</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.38">
<l><seg type="pāda" n="a">gaṅgeyaṃ nimnagā dhanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">kim āścaryam ataḥ param</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatrāham iva sattvāni</seg> <seg type="pāda" n="d">caranty ayutaśo jale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.39">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ kutūhalāviṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">nadīṃ gaṅgām upasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanyāsi tvaṃ nadīśreṣṭhe</seg> <seg type="pāda" n="d">nityam āścaryadarśane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.40">
<l><seg type="pāda" n="a">yā tvam evaṃ mahādehaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śvāpadair upaśobhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hradinī sāgaraṃ yāsi</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣantī tāpasālayān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.41">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktā tato gaṅgā</seg> <seg type="pāda" n="b">rūpiṇī pratyabhāṣata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāradaṃ devagandharvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śakrasya dayitaṃ dvijam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.42">
<l><seg type="pāda" n="a">nāhaṃ dhanyā dvijaśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">nāpy āścaryopaśobhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava satye niviṣṭasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vākyaṃ māṃ pratibādhate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.43">
<l><seg type="pāda" n="a">lokāścaryakaro loke</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanyaś caivārṇavo dvija</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatrāham iva vistīrṇāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śataśo yānti nimnagāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.44">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ tripathagāvākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvārṇavam upasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āścaryaḥ khalu lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dhanyaś cāsi mahārṇava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tena khalv asi yonis tvam</seg> <seg type="pāda" n="f">ambhasāṃ salileśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.45">
<l><seg type="pāda" n="a">sthāne tvā vārivāhinyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarito lokabhāvanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">imāḥ samabhigacchanti</seg> <seg type="pāda" n="d">patnyo lokanamaskṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.46">
<l><seg type="pāda" n="a">samudras tv evam uktas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tato mām abravīd vacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svaṃ jalaughatalaṃ bhittvā</seg> <seg type="pāda" n="d">vyutthitaḥ pavaneritaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.47">
<l><seg type="pāda" n="a">mā maivaṃ devagandharva</seg> <seg type="pāda" n="b">nāsmy āś caryo dvijottama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vasudheyaṃ mune dhanyā</seg> <seg type="pāda" n="d">yatrāham upari sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ṛte tu pṛthivīṃ loke</seg> <seg type="pāda" n="f">kim āścaryam ataḥ param</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.48">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ sāgaravākyena</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣitiṃ kṣititale sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kautūhalasam āviṣṭo hy</seg> <seg type="pāda" n="d">abruvaṃ jagato gatim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.49">
<l><seg type="pāda" n="a">dharitri dehināṃ yonir</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanyā khalv asi śobhane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āścaryā cāsi bhūteṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">mahatyā kṣamayā yute</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.50">
<l><seg type="pāda" n="a">tena khalv asi lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dharaṇī manujāraṇiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣamā tvattaḥ prasūtā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">karma cāmbaragāminām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.51">
<l><seg type="pāda" n="a">tato bhūḥ stutivākyena</seg> <seg type="pāda" n="b">sā mayoktena lajjitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vihāya sahajaṃ dhairyam</seg> <seg type="pāda" n="d">atha māṃ pratyabhāṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.52">
<l><seg type="pāda" n="a">devagandharva mā maivaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāmakalahapriya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāsmi dhanyā na cāścaryā</seg> <seg type="pāda" n="d">pārakyeyaṃ dhṛtir mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.53">
<l><seg type="pāda" n="a">ete dhanyā dvijaśrestha</seg> <seg type="pāda" n="b">parvatā dhārayanti mām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣv āścaryāṇi dṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="d">ete lokasya setavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.54">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ pṛthivyā vākyena</seg> <seg type="pāda" n="b">parvatān samupasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanyā bhanto dṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="d">bahvāścaryāś ca bhūdharāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.55">
<l><seg type="pāda" n="a">kāñcanasyāgraratnasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dhātūnāṃ ca viśeṣataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena ratnākarāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavanto bhuvi śāśvatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.56">
<l><seg type="pāda" n="a">mama tv etad vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">parvatās tasthuṣāṃ varāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūcur māṃ sāntvayuktāni</seg> <seg type="pāda" n="d">vacāṃsi vanaśobhitāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_100.57">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmarṣe na vayaṃ dhanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāpy āścaryāṇi santi naḥ</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.3-5 M4 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-1" n="*HV_100.57ab*1121:1"><seg type="pāda" n="a">asmākam īśvaraḥ śūlī</seg> <seg type="pāda" n="b">giriśo vṛṣabhadhvajaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-2" n="*HV_100.57ab*1121:2"><seg type="pāda" n="a">nāś caryo vāpi dhanyo vā</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmāt parataro bhuvi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-3" n="*HV_100.57ab*1121:3"><seg type="pāda" n="a">vihāya taṃ mahādevaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nāsmān stotum ihārhasi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-4" n="*HV_100.57ab*1121:4"><seg type="pāda" n="a">iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kailāsam aham āgataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-5" n="*HV_100.57ab*1121:5"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā taṃ pārvatīśānam</seg> <seg type="pāda" n="b">abruvaṃ vacanaṃ tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-6" n="*HV_100.57ab*1121:6"><seg type="pāda" n="a">devadeva mahādeva</seg> <seg type="pāda" n="b">nīlakaṇṭha vṛṣadhvaja |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-7" n="*HV_100.57ab*1121:7"><seg type="pāda" n="a">āścaryo 'si bhavān eko</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanyas tvaṃ jagatīpate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-8" n="*HV_100.57ab*1121:8"><seg type="pāda" n="a">tvattaḥ parataro nāsti</seg> <seg type="pāda" n="b">devo jagati kaś cana ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-9" n="*HV_100.57ab*1121:9"><seg type="pāda" n="a">yad idaṃ dṛśyate deva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhuvanaṃ sacarācaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-10" n="*HV_100.57ab*1121:10"><seg type="pāda" n="a">tasyādhāras tvam evāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvasya tripurāntaka ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-11" n="*HV_100.57ab*1121:11"><seg type="pāda" n="a">atha mām abravīd devo</seg> <seg type="pāda" n="b">virūpākṣas trilocanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-12" n="*HV_100.57ab*1121:12"><seg type="pāda" n="a">nāhaṃ dhanyo na cāścaryo</seg> <seg type="pāda" n="b">naivaṃ māṃ vaktum arhasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.57abx1121-13" n="*HV_100.57ab*1121:13"><seg type="pāda" n="a">mattaḥ parataro jñeyo</seg> <seg type="pāda" n="b">jagat sraṣṭā dvijottama |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmā prajāpatir dhanyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa cāścaryaḥ sureṣv api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.58">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ pitāmahaṃ gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaprabhavam avyayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya vākyasya paryāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">paryāptam iva lakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.59">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ svayaṃbhuvaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lokayoniṃ caturmukham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāraṃparyād upagataḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">praṇāmāvanatānanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.60">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ vākyasamāptyarthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāvayāmy ātmayoninam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āścaryo bhagavān eko</seg> <seg type="pāda" n="d">dhanyaś ca jagato guruḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.61">
<l><seg type="pāda" n="a">na kiṃ cid anyat paśyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtaṃ yad bhavatā samam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvattaḥ sarvam idaṃ jātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagat sthāvarajaṃgamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.62">
<l><seg type="pāda" n="a">sadevadānavā martyā</seg> <seg type="pāda" n="b">loke bhūtendriyātmakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavanti sarvadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛśyaṃ sarvam idaṃ vapuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.63">
<l><seg type="pāda" n="a">tena khalv asi devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevaḥ sanātanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāmevāsi yat sraṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">lokānām api saṃbhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.64">
<l><seg type="pāda" n="a">tato mām āha bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmā lokapitāmahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanyāścaryāśritair vākyaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ māṃ nārada bhāṣase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.65">
<l><seg type="pāda" n="a">āścaryaṃ paramaṃ devā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanyā devāś ca nārada</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ye lokān dhārayanti sma</seg> <seg type="pāda" n="d">devās tattvārthadarśinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.66">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛksāmayajuṣāṃ satyam</seg> <seg type="pāda" n="b">atharvaṇi ca yan matam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tanmayaṃ viddhi māṃ vipra</seg> <seg type="pāda" n="d">dhṛto 'haṃ tair mayā ca te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.67">
<l><seg type="pāda" n="a">parameṣṭhyena vākyena</seg> <seg type="pāda" n="b">codito 'haṃ svayaṃbhuvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vedopasthānikāṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">matiṃ saṃkrāntavistarām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.68">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ svayaṃbhuvacanād</seg> <seg type="pāda" n="b">vedān vai samupasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca caināṃś caturo</seg> <seg type="pāda" n="d">mantrapravacanārcitān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.69">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanyā bhavantaḥ puṇyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nityam āścaryaviśrutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādhārāś caiva viprāṇām</seg> <seg type="pāda" n="d">evam āha prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.70">
<l><seg type="pāda" n="a">svayaṃbhuvo 'pīha paraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavatsu praśna āhitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuṣmat parataraṃ nāsti</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutyā vā tapasāpi vā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.71">
<l><seg type="pāda" n="a">pratūcus te tato vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devā mām abhitaḥ sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āścaryāś caiva dhanyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">yajñāś cātmaparāyaṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.72">
<l><seg type="pāda" n="a">yajñārthe tu vayaṃ sṛṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sṛṣṭā yena sma nārada</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad asmākaṃ parā yajñā</seg> <seg type="pāda" n="d">na vayaṃ svavaśe sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">svayaṃbhuvo 'pīha parā</seg> <seg type="pāda" n="f">vedānāṃ ca parā gatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.73">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'ham abruvaṃ yajñān</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhasthāgnipuraskṛtān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.74">
<l><seg type="pāda" n="a">bho yajñāḥ paramaṃ tejo</seg> <seg type="pāda" n="b">yuṣmāsu khalu lakṣyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brahmaṇābhihitaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yan me vedair iheritam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.75">
<l><seg type="pāda" n="a">āścaryam etal lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavadbhyo nādhigamyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanyāḥ khalu bhavanto ye</seg> <seg type="pāda" n="d">dvijātīnāṃ svavaṃśinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.76">
<l><seg type="pāda" n="a">tena khalv agnayas tṛptiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">puṣmābhir yānti tarpitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāgaiś ca tridaśāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">mantraiś caiva maharṣayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.77">
<l><seg type="pāda" n="a">agniṣṭomādayo yajñā</seg> <seg type="pāda" n="b">mama vākyād anantaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyūcur māṃ paraṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve yūpadhvajāḥ sthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.78">
<l><seg type="pāda" n="a">āścaryaśabdo nāsmāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanyaśabdo 'pi vā mune</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āścaryaṃ paramaṃ viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa hy asmākaṃ parā gatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.79">
<l><seg type="pāda" n="a">yad ājyaṃ vayam aśnīmo</seg> <seg type="pāda" n="b">hutam agniṣu pāvanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tat sarvaṃ puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">lokamūrtiḥ prayacchati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Dn ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_100.79x1122-1" n="*HV_100.79*1122:1"><seg type="pāda" n="a">so 'pi dhanyo mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣiṇāsahitaḥ kratuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.79x1122-2" n="*HV_100.79*1122:2"><seg type="pāda" n="a">yad rūpaṃ puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣiṇāpriyayā saha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_100.80">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ viṣṇor gatiṃ prepsur</seg> <seg type="pāda" n="b">iha saṃpatito bhuvi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭaś cāyaṃ mayā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavadbhir abhisaṃvṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.81">
<l><seg type="pāda" n="a">yan mayābhihito hy eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">tvam āścaryaṃ janārdana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanyaś cāsīti bhavatāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">madhyastho hy atra pārthivāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.82">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyukto'ham anenādya</seg> <seg type="pāda" n="b">vākyasyāsya yad uttaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">paryāptaṃ vacanaṃ mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.83">
<l><seg type="pāda" n="a">yajñānāṃ hi gatir viṣṇuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣāṃ sahadakṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">praśno mama samāptavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.84">
<l><seg type="pāda" n="a">kūrmeṇābhihitaṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāraṃparyād ihāgatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sadakṣiṇe 'smin puruṣe</seg> <seg type="pāda" n="d">tad vākyaṃ paryayāgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_100.85">
<l><seg type="pāda" n="a">yan māṃ bhavantaḥ pṛcchanti</seg> <seg type="pāda" n="b">vākyasyāsya vinirṇayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad etat sarvam ākhyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sādhayāmi yathāgatam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_100.85x1123-1" n="*HV_100.85*1123:1"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇaparā vedā</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇaparā makhāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.85x1123-2" n="*HV_100.85*1123:2"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇaparaṃ jñānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇaparaṃ tapaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.85x1123-3" n="*HV_100.85*1123:3"><seg type="pāda" n="a">na ca nārāyaṇād anyat</seg> <seg type="pāda" n="b">triṣu lokeṣu vidyate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.85x1123-4" n="*HV_100.85*1123:4"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇātmakam idaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagat sthāvarajaṅgamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.85x1123-5" n="*HV_100.85*1123:5">iyaṃ hi vedārthagatiḥ sanātanī |</l>
<l xml:id="xHV_100.85x1123-6" n="*HV_100.85*1123:6">nṛpā yadi śroṣyatha madvacaḥ param |</l>
<l xml:id="xHV_100.85x1123-7" n="*HV_100.85*1123:7">idaṃ tu satyaṃ sakalaṃ nṛpottamā |</l>
<l xml:id="xHV_100.85x1123-8" n="*HV_100.85*1123:8">ity evam uktvā sa divaṃ jagāma ha |</l>
<lg xml:id="HV_100.86">
<l><seg type="pāda" n="a">nārade tu gate svargaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve te pṛthivīkṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vismitāḥ svāni rāṣṭrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">jagmuḥ sabalavāhanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2.4 G1.3.5 M (G4 cont. after *1123) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_100.86x1124-1" n="*HV_100.86*1124:1"><seg type="pāda" n="a">viṣṇuṃ jiṣṇuṃ hṛṣīkeśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">govindaṃ garuḍadhvajam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.86x1124-2" n="*HV_100.86*1124:2"><seg type="pāda" n="a">parāt parataraṃ brahma</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇam anāmayam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.86x1124-3" n="*HV_100.86*1124:3"><seg type="pāda" n="a">sarvavedāntavedyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">namaskṛtya guruṃ harim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.86x1124-4" n="*HV_100.86*1124:4"><seg type="pāda" n="a">dhanyo 'yaṃ nārado yasmād</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭaḥ sākṣād dhariḥ svayam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.86x1124-5" n="*HV_100.86*1124:5"><seg type="pāda" n="a">dhanyā vayaṃ jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradena vibodhitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.86x1124-6" n="*HV_100.86*1124:6"><seg type="pāda" n="a">sarve prītā jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tuṣṭuvuḥ puruṣottamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.86x1124-7" n="*HV_100.86*1124:7"><seg type="pāda" n="a">ko nāma viṣṇur ity evam</seg> <seg type="pāda" n="b">anye mūḍhā narādhamāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.86x1124-8" n="*HV_100.86*1124:8"><seg type="pāda" n="a">dhanyāḥ sarvaṃ vāsudeva</seg> <seg type="pāda" n="b">iti tattvārthatatparam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.86x1124-9" n="*HV_100.86*1124:9"><seg type="pāda" n="a">iti tattvena vijñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛpā nārāyaṇaṃ param |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_100.86x1124-10" n="*HV_100.86*1124:10"><seg type="pāda" n="a">tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">namaskṛtya punaḥ punaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_100.87">
<l><seg type="pāda" n="a">janārdano 'pi sahito</seg> <seg type="pāda" n="b">yadubhiḥ pāvakopamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svam eva bhavanaṃ vīro</seg> <seg type="pāda" n="d">viveśa yadupuṃgavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 101, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of July 13 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>


<lg xml:id="HV_101.1">
<l><seg type="pāda" n="a">punar eva mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasya jagatīpateḥ</seg> </l>
<note>k: S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_101.1x1125-1" n="*HV_101.1*1125:1"><seg type="pāda" n="a">kṛtārthāḥ sarvathā vipra</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇasamāśrayāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_101.1x1125-2" n="*HV_101.1*1125:2"><seg type="pāda" n="a">jātā hi vayam adyaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tatkathāśravaṇād dvija |</seg> </l>
<note>k: After line 1, T1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_101.1x1125A" n="*HV_101.1*1125A"><seg type="pāda" n="a">ity uktaḥ sa smitaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamya munipuṃgavam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māhātmyaṃ śrotum icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">paramaṃ dvijasattama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.2">
<l><seg type="pāda" n="a">na hi me tṛptir astīha</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇvatas tasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karmaṇām anusaṃdhānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">purāṇasya mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_101.3">
<l><seg type="pāda" n="a">nāntaḥ śakyaṃ prabhāvasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vaktuṃ varṣaśatair api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">govindasya mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyatām idam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.4">
<l><seg type="pāda" n="a">śaratalpe śayānena</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīṣmeṇa paricoditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāṇḍīvadhanvā bībhatsur</seg> <seg type="pāda" n="d">māhātmyaṃ keśavasya yat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.5">
<l><seg type="pāda" n="a">rājñāṃ madhye mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">jyeṣṭhaṃ bhrātaram abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yudhiṣṭhiraṃ jitāmitram</seg> <seg type="pāda" n="d">iti tac chṛṇu kaurava</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="arjuna uvāca"/>

<lg xml:id="HV_101.6">
<l><seg type="pāda" n="a">purāhaṃ dvārakāṃ yātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃbandhīn avalokakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nyavasaṃ pūjitas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">bhojavṛṣṇyandhakottamaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kadācid dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣito madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekāhena mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śāstradṛṣṭena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tato dīkṣitam āsīnam</seg> <seg type="pāda" n="b">abhigamya dvijottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaṃ vijñāpayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">paritrāhīti cābravīt</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="brāhmaṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_101.9">
<l><seg type="pāda" n="a">rakṣādhikāro bhavataḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parirakṣasva māṃ vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caturthāṃśaṃ hi dharmasya</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣitā labhate phalam</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vāsudeva uvāca"/>

<lg xml:id="HV_101.10">
<l><seg type="pāda" n="a">na bhetavyaṃ dvijaśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣāmi tvāṃ kuto 'nagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brūhi tattvena bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">yady api syāt suduṣkaram</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="brāhmaṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_101.11">
<l><seg type="pāda" n="a">jāto jāto mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">putro me hriyate vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trayo hṛtāś caturthaṃ tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇa rakṣitum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.12">
<l><seg type="pāda" n="a">brāhmaṇyāḥ sūtikālo 'dya</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra rakṣā vidhīyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā dhriyed apatyaṃ me</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā kuru janārdana</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="arjuna uvāca"/>

<lg xml:id="HV_101.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tato mām āha govindo</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣito 'smi kratāv iti</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rakṣā ca brāhmaṇe kāryā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvāvasthāgatair api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.14">
<l><seg type="pāda" n="a">śrutvāham evaṃ kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tato 'vocaṃ narottama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māṃ niyojaya govinda</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣiṣyāmi dvijaṃ bhayāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.15">
<l><seg type="pāda" n="a">ity uktaḥ sa smitaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">mām uvāca janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rakṣyasīty evam uktas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">vrīḍito 'smi narādhipa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tato māṃ vrīḍitaṃ jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">punar āha janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gamyatāṃ kauravaśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">śakyate yadi rakṣitum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tvatpurogāś ca gacchantu</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇyandhakamahārathāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛte rāmaṃ mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pradyumnaṃ ca mahābalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_101.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'haṃ vṛṣṇisainyena</seg> <seg type="pāda" n="b">mahatā parivāritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tam agrato dvijaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">prayātaḥ saha senayā</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 102, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of July 13 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="arjuna uvāca"/>

<lg xml:id="HV_102.1">
<l><seg type="pāda" n="a">sumuhūrtena tu vayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ grāmaṃ prāpya bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśrāntavāhanāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsāyopagatās tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tato grāmasya madhye 'haṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niviṣṭaḥ kurunandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samantād vṛṣṇisainyena</seg> <seg type="pāda" n="d">parikṣitya janavrajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śakunayo dīptā</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛgāś ca krūrabhāṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīptāyāṃ diśi vāśanto</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayam āvedayanti me</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.4">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃdhyārāgo japāvarṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhānumāṃś caiva niṣprabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">papāta mahatī colkā</seg> <seg type="pāda" n="d">pṛthivī cāpy akampata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tān samīkṣya mahotpātān</seg> <seg type="pāda" n="b">dāruṇāṃl lomaharṣaṇān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogam ājñāpayaṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">janasyotsukacetasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.6">
<l><seg type="pāda" n="a">yuyudhānapurogāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇyandhakamahārathāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarve yuktarathāḥ sajjāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svayaṃ cāhaṃ tathābhavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.7">
<l><seg type="pāda" n="a">gate 'rdharātrasamaye</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇo bhayaviklavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upāgamya bhayād asmān</seg> <seg type="pāda" n="d">idaṃ vacanam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.8">
<l><seg type="pāda" n="a">kālo 'yaṃ samanuprāpto</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇyāḥ prasavasya me</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yattā bhavantas tiṣṭhantu</seg> <seg type="pāda" n="d">na bhaved vañcanā yathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.9">
<l><seg type="pāda" n="a">muhūrtād iva cāśrauṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛpaṇaṃ ruditasvanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasya viprasya bhavane</seg> <seg type="pāda" n="d">hriyate hriyate iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.10">
<l><seg type="pāda" n="a">athākāśe punar vācam</seg> <seg type="pāda" n="b">aśrauṣaṃ bālakasya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hāheti hriyamāṇasya</seg> <seg type="pāda" n="d">na ca paśyāmi rākṣasam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'smābhis tadā tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">śaravarṣaiḥ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṭambhitā diśaḥ sarvā</seg> <seg type="pāda" n="d">hṛta eva sa bālakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.12">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmaṇo ''rtasvaraṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛte tasmin kumārake</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vācaḥ sa paruṣās tīvrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrāvayām āsa māṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.13">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛṣṇayo hatasaṃkalpās</seg> <seg type="pāda" n="b">tathāhaṃ naṣṭacetanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mām eva hi viśeṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">brāhmaṇaḥ paryabhāṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.14">
<l><seg type="pāda" n="a">rakṣiṣyāmīti coktaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">na ca rakṣasi me sutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śṛṇu vākyam idaṃ śeṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yat tvam arhasi durmate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vṛthā tvaṃ spardhase nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇenāmitabuddhinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadi syād iha govindo</seg> <seg type="pāda" n="d">naitad atyāhitaṃ bhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.16">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā caturthaṃ dharmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣitā labhate phalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāpasyāpi tathā mūḍha</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāgaṃ prāpnoty arakṣitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.17">
<l><seg type="pāda" n="a">rakṣiṣyāmīti coktaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">na ca śaknoṣi rakṣitum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">moghaṃ gāṇḍīvam etat te</seg> <seg type="pāda" n="d">moghaṃ vīryaṃ yaśaś ca te</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S (except G2; T3 missing) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_102.17ax1126" n="*HV_102.17a*1126"><seg type="pāda" n="a">arjuno 'smīti yā buddhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sā vṛthā satyam ity uta |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_102.18">
<l><seg type="pāda" n="a">akiṃcid uktvā taṃ vipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tato 'haṃ prasthitas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saha vṛṣṇyandhakasutair</seg> <seg type="pāda" n="d">yatra kṛṣṇo mahādyutiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tato dvāravatīṃ gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā madhunighātinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vrīḍitaḥ śokasaṃtapto</seg> <seg type="pāda" n="d">govindenopalakṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_102.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu māṃ vrīḍitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">samāśvasya ca mādhavaḥ</seg> </l>
<note>k: After 20a, K1 (marg. sec. m.) D1.2.5 Bom. Poona eds. G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-1" n="*HV_102.20a*1127:1">vinindan kṛṣṇasaṃnidhau |</l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-2" n="*HV_102.20a*1127:2"><seg type="pāda" n="a">mauḍhyaṃ paśyata me yo 'haṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śraddadhe klībakatthanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-3" n="*HV_102.20a*1127:3"><seg type="pāda" n="a">na pradyumno nāniruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">na rāmo na ca keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-4" n="*HV_102.20a*1127:4"><seg type="pāda" n="a">yasya śaktāḥ paritrātuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ko 'nyas tadaviteśvaraḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-5" n="*HV_102.20a*1127:5"><seg type="pāda" n="a">dhig arjunaṃ vṛthāvādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhig ātmaślāghino dhanuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-6" n="*HV_102.20a*1127:6"><seg type="pāda" n="a">daivopasṛṣṭo yo maurkhyād</seg> <seg type="pāda" n="b">āgacchati ca durmatiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-7" n="*HV_102.20a*1127:7"><seg type="pāda" n="a">evaṃ śapati viprarṣau</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyām āsthāya vaiṣṇavīm |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-8" n="*HV_102.20a*1127:8"><seg type="pāda" n="a">yayau saṃyaminīṃ vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">yatrāste bhagavān yamaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-9" n="*HV_102.20a*1127:9"><seg type="pāda" n="a">viprāpatyam acakṣāṇas</seg> <seg type="pāda" n="b">tata aindrīm agāt purīm |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-10" n="*HV_102.20a*1127:10"><seg type="pāda" n="a">āgneyīṃ nair ṛtīṃ saumyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāyavyāṃ vāruṇīṃ tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-11" n="*HV_102.20a*1127:11"><seg type="pāda" n="a">rasātalaṃ nākapṛṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhiṣṇyāny anyāny udāyudhaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-12" n="*HV_102.20a*1127:12"><seg type="pāda" n="a">tato 'labdhvā dvijasutam</seg> <seg type="pāda" n="b">anistīrṇapratiśravaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-13" n="*HV_102.20a*1127:13"><seg type="pāda" n="a">agniṃ vivikṣuḥ kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">pradyumnena niṣedhitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-14" n="*HV_102.20a*1127:14"><seg type="pāda" n="a">darśaye dvijasūnuṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">māvajñātmānam ātmanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-15" n="*HV_102.20a*1127:15"><seg type="pāda" n="a">kīrtiṃ ta ete vipulāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthāpayiṣyanti mānavāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_102.20ax1127-16" n="*HV_102.20a*1127:16">iti saṃbhāṣya māṃ snehāt |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">sāntvayitvā ca taṃ vipram</seg> <seg type="pāda" n="d">idaṃ vacanam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.21">
<l><seg type="pāda" n="a">sugrīvaṃ caiva śaibyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">meghapuṣpabalāhakau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yojayāśvān iti tadā</seg> <seg type="pāda" n="d">dārukaṃ pratyabhāṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.22">
<l><seg type="pāda" n="a">āropya brāhmaṇaṃ kṛṣṇas</seg> <seg type="pāda" n="b">tv avaropya ca dārukam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mām uvāca tataḥ śauriḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sārathyaṃ kriyatām iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_102.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ samāsthāya rathaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo 'haṃ brāhmaṇaḥ sa ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prayātāḥ sma diśaṃ saumyām</seg> <seg type="pāda" n="d">udīcīṃ kauravarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 103, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of July 17 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="arjuna uvāca"/>

<lg xml:id="HV_103.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ parvatajālāni</seg> <seg type="pāda" n="b">saritaś ca sarāṃsi ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apaśyaṃ samatikramya</seg> <seg type="pāda" n="d">sāgaraṃ makarālayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'rghyam udadhiḥ sākād</seg> <seg type="pāda" n="b">upaninye janārdane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāñjaliḥ samupasthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ karomīti cābravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.3">
<l><seg type="pāda" n="a">pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tam uvāca janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathapanthānam icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">dattaṃ nadanadīpate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.4">
<l><seg type="pāda" n="a">athābravīt samudras taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāñjalir garuḍadhvajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prasīda bhagavan maivam</seg> <seg type="pāda" n="d">anyo 'py evaṃ gamiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayaiva sthāpitaḥ pūrvam</seg> <seg type="pāda" n="b">agādho 'smi janārdana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayā pravartite gādhe</seg> <seg type="pāda" n="d">yāsyāmi gamanīyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.6">
<l><seg type="pāda" n="a">anye 'py evaṃ gamiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">rājāno darpamohitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ niścitya govinda</seg> <seg type="pāda" n="d">yat kṣamaṃ tat samācara</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vāsudeva uvāca"/>

<lg xml:id="HV_103.7">
<l><seg type="pāda" n="a">brāhmaṇārthe madarthe ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kuru sāgara madvacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mām ṛte na pumān kaścid</seg> <seg type="pāda" n="d">anyas tvāṃ dharṣayiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.8">
<l><seg type="pāda" n="a">athābravīt samudras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">punar eva janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhiśāpabhayād bhīto</seg> <seg type="pāda" n="d">bāḍham evaṃ bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.9">
<l><seg type="pāda" n="a">śoṣayāmy eṣa mārgaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">yena tvaṃ tāta yāsyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathena sahasūtena</seg> <seg type="pāda" n="d">sadhvajena ca keśava</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vāsudeva uvāca"/>

<lg xml:id="HV_103.10">
<l><seg type="pāda" n="a">mayā dattavaraḥ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na śoṣaṃ tvam ihārhasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānuṣās te na jānīyur</seg> <seg type="pāda" n="d">vividhān ratnasaṃcayān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.11">
<l><seg type="pāda" n="a">jalaṃ stambhaya sādho tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tato yāsyāmy ahaṃ rathī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na hi kaścit pramāṇaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnānāṃ vetsyate naraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sāgareṇa tathety ukte</seg> <seg type="pāda" n="b">prasthitāḥ sma jalena vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stambhitena yathā bhūmau</seg> <seg type="pāda" n="d">maṇivarṇena bhāsvatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'rṇavaṃ samuttīrya</seg> <seg type="pāda" n="b">kurūn apy uttarān vayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣaṇena samatikrāntā</seg> <seg type="pāda" n="d">gandhamādanam eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tu parvatāḥ sapta</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaṃ samupasthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jayanto vaijayantaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nīlo rajataparvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.15">
<l><seg type="pāda" n="a">mahāmeruḥ sakailāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">indrakūṭaś ca nāmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varṇarūpāṇi bibhranto</seg> <seg type="pāda" n="d">vividhāny adbhutāni ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.16">
<l><seg type="pāda" n="a">upasthāya ca govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ kurmetya bravaṃs tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃś cāpi pratijagrāha</seg> <seg type="pāda" n="d">vidhivan madhusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tān uvāca hṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇāmāvanatān sthitān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vivaraṃ gacchato me 'dya</seg> <seg type="pāda" n="d">rathamārgaḥ pradīyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.18">
<l><seg type="pāda" n="a">te kṛṣṇasya vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pratigṛhya ca parvatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradaduḥ kāmato mārgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gacchato bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tatraivāntarhitās te ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tad āścaryataraṃ mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asaktaṃ ca ratho yāti</seg> <seg type="pāda" n="d">meghajāleṣv ivāṃśumān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D1.2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_103.19x1128-1" n="*HV_103.19*1128:1"><seg type="pāda" n="a">sapta dvīpān sasindhūṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sapta sapta girīn atha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_103.19x1128-2" n="*HV_103.19*1128:2"><seg type="pāda" n="a">lokālokaṃ tathātītya</seg> <seg type="pāda" n="b">viveśa sumahat tamaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_103.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kadā cid duḥkhena</seg> <seg type="pāda" n="b">ratham ūhus turaṃgamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paṅkabhūtaṃ hi timiraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sparśād vijñāyate 'nagha</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_103.21">
<l><seg type="pāda" n="a">atha parvatabhūtaṃ tat</seg> <seg type="pāda" n="b">timiraṃ samapadyata</seg> </l>
<note>k: K2 D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_103.21abx1129" n="*HV_103.21ab*1129"><seg type="pāda" n="a">aśvā nāśaknuvan gantuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tato'haṃ saṃbhramānvitaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad āsādya hayā rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣprayatnās tataḥ sthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tataś cakreṇa govindaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṭayitvā tu tat tamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ākāśaṃ darśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">rathapanthānam ūttamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.23">
<l><seg type="pāda" n="a">niṣkramya tamasas tasmād</seg> <seg type="pāda" n="b">ākāśe darśite tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyāmīti saṃjñā me</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayaṃ ca vigataṃ mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.24">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tejaḥ prajvalitam</seg> <seg type="pāda" n="b">apaśyaṃ vadatāṃ vara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvalokaṃ samāviśya</seg> <seg type="pāda" n="d">sthitaṃ puruṣavigraham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.25">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ praviṣṭo hṛṣīkeśo</seg> <seg type="pāda" n="b">dīptaṃ tejonidhiṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ratha eva sthitaś cāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa ca brāhmaṇasattamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.26">
<l><seg type="pāda" n="a">sa muhūrtāt tataḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">niścakrāma tadā prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caturo bālakān gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="d">brāhmaṇasyātmajāṃs tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.27">
<l><seg type="pāda" n="a">pradadau brāhmaṇāyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">putrān sarvāñ janārdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trayaḥ pūrvaṃ hṛtā ye ca</seg> <seg type="pāda" n="d">sadyojātaś ca bālakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.28">
<l><seg type="pāda" n="a">prahṛṣṭo brāhmaṇas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">putrān dṛṣṭvā punaḥ prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ahaṃ ca paramaprīto</seg> <seg type="pāda" n="d">vismitaś cābhavaṃ nṛpa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tato vayaṃ punaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇasya ca te sutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathāgatā nivṛttāḥ sma</seg> <seg type="pāda" n="d">tathaiva bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.30">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sma dvārakāṃ prāptāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣaṇena nṛpasattama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asaṃprāpte 'rdhadivase</seg> <seg type="pāda" n="d">vismito 'haṃ tataḥ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_103.31">
<l><seg type="pāda" n="a">saputraṃ bhojayitvā taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvijaṃ kṛṣṇo mahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanena tarpayitvā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">gṛhaṃ prāsthāpayat tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 104, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of July 17 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="arjuna uvāca"/>

<lg xml:id="HV_104.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kṛṣṇo bhojayitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">śatāni subahūni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viprāṇām ṛṣikalpānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtakṛtyo 'bhavat tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2.4 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.1x1130" n="*HV_104.1*1130"><seg type="pāda" n="a">arcayitvā sahasrāṃśuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāskaraṃ bhuvaneśvaram |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_104.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ saha mayā bhuktvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣṇibhojaiś ca sarvaśaḥ</seg> </l>
<note>k: S (except G2; T3 missing) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.2abx1131-1" n="*HV_104.2ab*1131:1"><seg type="pāda" n="a">sātyakiṃ purataḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhojayām āsa vṛṣṇipān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.2abx1131-2" n="*HV_104.2ab*1131:2"><seg type="pāda" n="a">tataḥ sabhāṃ praviṣṭāḥ sma</seg> <seg type="pāda" n="b">saha vṛṣṇipuraḥsaraiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vicitrāś ca kathā divyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kathayām āsa bhārata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.3">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kathānte tatrāham</seg> <seg type="pāda" n="b">abhigamya janārdanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apṛcchaṃ tad yathāvṛttaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaṃ yad dṛṣṭvān aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.4">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ samudraḥ stabdhodaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtas te kamalekṣaṇa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parvatānāṃ ca vivaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtaṃ te katham acyuta</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tamas tac ca kathaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ghanaṃ cakreṇa pāṭitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yac ca tat paramaṃ tejaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">praviṣṭo 'si kutaś ca tat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.6">
<l><seg type="pāda" n="a">kim arthaṃ tena te bālās</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā cāpahṛtāḥ prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yac ca te dīrgham adhvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃkṣiptaṃ tat kathaṃ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 6cd, T2.4 G1.3-5 M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.6cdx1132" n="*HV_104.6cd*1132"><seg type="pāda" n="a">yo 'yaṃ dīrgho mahāmārgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃkṣiptaḥ kena hetunā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_104.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ cālpena kālena</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtaṃ nas tad gatāgatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">etat sarvaṃ yathāvṛttam</seg> <seg type="pāda" n="d">ācakṣva mama keśava</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vāsudeva uvāca"/>

<lg xml:id="HV_104.8">
<l><seg type="pāda" n="a">maddarśanārthaṃ te bālā</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛtās tena mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viprārtham eṣyate kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">nāgacched anyatheti hi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.9">
<l><seg type="pāda" n="a">brahmatejomayaṃ divyam</seg> <seg type="pāda" n="b">āścaryaṃ dṛṣṭavān asi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ahaṃ sa bharataśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">mattejas tat sanātanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.10">
<l><seg type="pāda" n="a">prakṛtiḥ sā mama parā</seg> <seg type="pāda" n="b">vyaktāvyaktā ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāṃ praviśya bhavantīha</seg> <seg type="pāda" n="d">muktā bharatasattama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.11">
<l><seg type="pāda" n="a">sā sāṃkhyānāṃ gatiḥ pārtha</seg> <seg type="pāda" n="b">yogināṃ ca tapasvinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tat padaṃ paramaṃ brahma</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvaṃ vibhajate jagat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3-5 M4 (G (ed.) after 10) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.11x1133" n="*HV_104.11*1133"><seg type="pāda" n="a">ādityavarṇaṃ vimalaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tamaḥpāre pratiṣṭhitam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_104.12">
<l><seg type="pāda" n="a">mām eva tad dhanaṃ tejo</seg> <seg type="pāda" n="b">jñātum arhasi bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samudraḥ stabdhatoyo 'ham</seg> <seg type="pāda" n="d">ahaṃ stambhayitā jalam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_104.13">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ te parvatāḥ sapta</seg> <seg type="pāda" n="b">ye dṛṣṭvā vividhās tvayā</seg> </l>
<note>k: T2.4 G1.2.4 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.3abx1134" n="*HV_104.3ab*1134"><seg type="pāda" n="a">paṅkabhūtaṃ hi timiraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭavān asi yad dhi tat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ahaṃ tamo ghanībhūtam</seg> <seg type="pāda" n="d">aham eva ca pāṭakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.13x1135-1" n="*HV_104.13*1135:1"><seg type="pāda" n="a">yac ca taṃ dīrgham adhvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtaṃ cāpi gatāgatam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.13x1135-2" n="*HV_104.13*1135:2"><seg type="pāda" n="a">yogaśaktyā gataś cāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣipram āgatavāṃs tataḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_104.14">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ ca kālo bhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmaś cāhaṃ prakīrtitaḥ</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T2.4 G1.2.4 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.14abx1136" n="*HV_104.14ab*1136"><seg type="pāda" n="a">candrādityau mahāśailāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saritaś ca sarāṃsi ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāturvarṇyaṃ matprasūtaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cāturāśramyam eva ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.15">
<l><seg type="pāda" n="a">catasraś ca diśaḥ sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">mamaivātmā caturvidhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāturvedyasya kartāham</seg> <seg type="pāda" n="d">iti budhyasva bhārata</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="arjuna uvāca"/>


<lg xml:id="HV_104.16">
<l><seg type="pāda" n="a">bhagavan sarvabhūteśa</seg> <seg type="pāda" n="b">vettum icchāmi te prabho</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.3-5 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.16ax1137-1" n="*HV_104.16a*1137:1">priyo me 'si jagatpate |</l>
<l xml:id="xHV_104.16ax1137-2" n="*HV_104.16a*1137:2">punaś ca paramaṃ tattvaṃ |</l>
<note>k: M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.16abx1138" n="*HV_104.16ab*1138"><seg type="pāda" n="a">paraṃ tattvaṃ suraśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">tvāṃ prapanno 'smi mādhava |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛcchāmi tvāṃ prapanno 'haṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">namas te puruṣottama</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vāsudeva uvāca"/>

<lg xml:id="HV_104.17">
<l><seg type="pāda" n="a">brahma ca brāhmaṇāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tapaḥ satyaṃ ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ukthyaṃ bṛhadrathaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">mattas tad viddhi pāṇḍava</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_104.18">
<l><seg type="pāda" n="a">priyas te 'haṃ mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">priyo me 'si dhanaṃjaya</seg> </l>
<note>k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3-6 G2.4 subst. for 18cd ; D2 T2.4 M4 ins. after 18ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.18abx1139" n="*HV_104.18ab*1139"><seg type="pāda" n="a">tena te kathayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">nānyathā vaktum utsahe |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vetsyase māṃ yathātattvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tad vyākhyāsyāmi te 'nagha</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_104.19">
<l><seg type="pāda" n="a">ahaṃ yajūṃṣi sāmāni</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛcaś cātharvaṇāni ca</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.3-5 M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.19abx1140-1" n="*HV_104.19ab*1140:1"><seg type="pāda" n="a">brahmā rudras tathendraś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇaś ca tathā yamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.19abx1140-2" n="*HV_104.19ab*1140:2"><seg type="pāda" n="a">kuberaś ca tathā cānye</seg> <seg type="pāda" n="b">dikpālāḥ sanakādayaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṣayo devatā yajñā</seg> <seg type="pāda" n="d">mattejo bharatarṣabha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.20">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛthivī vāyur ākāśam</seg> <seg type="pāda" n="b">āpo jyotiś ca pañcamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">candrādityāv ahorātre</seg> <seg type="pāda" n="d">pakṣā māsās tathā kṣapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">muhūrtāś ca kalāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">kṣaṇāḥ saṃvatsarās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.21">
<l><seg type="pāda" n="a">mantrāś ca vividhāḥ pārtha</seg> <seg type="pāda" n="b">yāni śāstrāṇi kānicit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vidyāś ca veditavyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">mattaḥ prādurbhavanti vai</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.22">
<l><seg type="pāda" n="a">manmayaṃ viddhi kaunteya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣayaṃ sṛṣṭiṃ ca bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sac cāsac ca mamaivātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">sad asac caiva yat param</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S (except G2; T3 missing) G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_104.22x1141-1" n="*HV_104.22*1141:1"><seg type="pāda" n="a">idam apy aparaṃ bhūyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu guhyaṃ sanātanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.22x1141-2" n="*HV_104.22*1141:2"><seg type="pāda" n="a">sarveṣv api ca vedeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">purāṇesu ca kṛtsnaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.22x1141-3" n="*HV_104.22*1141:3"><seg type="pāda" n="a">yad agryaṃ kathitaṃ pārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvair munivaraiḥ sadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.22x1141-4" n="*HV_104.22*1141:4"><seg type="pāda" n="a">varṇatrayasamāyuktam</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛgyajuḥsāmalakṣitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.22x1141-5" n="*HV_104.22*1141:5"><seg type="pāda" n="a">praṇavākhyaṃ mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">viddhi māṃ jagatīpate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.22x1141-6" n="*HV_104.22*1141:6"><seg type="pāda" n="a">idaṃ japan mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">māṃ namaskuru yatnataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.22x1141-7" n="*HV_104.22*1141:7"><seg type="pāda" n="a">tato māṃ vetsyase samyak</seg> <seg type="pāda" n="b">satyam etac chapāni te ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.22x1141-8" n="*HV_104.22*1141:8"><seg type="pāda" n="a">anyat sarvaṃ mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">vihāyaitat paro bhava |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_104.22x1141-9" n="*HV_104.22*1141:9"><seg type="pāda" n="a">idam eva paraṃ śreyo</seg> <seg type="pāda" n="b">nātra kāryā vicāraṇā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_104.23">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ukto 'smi kṣṛṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">prīyatā bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathaiva ca mano nityam</seg> <seg type="pāda" n="d">abhavan me janārdane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.24">
<l><seg type="pāda" n="a">etac chrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">māhātmyaṃ keśavasya me</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yan māṃ pṛcchasi rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūyaś cāto janārdane</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_104.25">
<l><seg type="pāda" n="a">etac chrutvā kuruśreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūjayām āsa manasā</seg> <seg type="pāda" n="d">govindaṃ puruṣottamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_104.26">
<l><seg type="pāda" n="a">vismitaś cābhavad rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">saha sarvaiḥ sahodaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājabhiś ca tathāsannair</seg> <seg type="pāda" n="d">ye tatrāsan samāgatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 105, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of July 26 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_105.1">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūya eva dvijaśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">yadusiṃhasya dhīmataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karmāṇy aparimeyāni</seg> <seg type="pāda" n="d">śrotum icchāmi tattvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.2">
<l><seg type="pāda" n="a">śrūyante vividhāni sma</seg> <seg type="pāda" n="b">adbhutāni mahādyute</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asaṃkhyeyāni divyāni</seg> <seg type="pāda" n="d">prākṛtāny api sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.3">
<l><seg type="pāda" n="a">. yāny ahaṃ vividhāny asya</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā prīye mahāmune</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabrūyāḥ sarvaśas tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">tāni me vaktum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_105.4">
<l><seg type="pāda" n="a">bahūny āścaryabhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karmāṇy uktāni vai rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūyaś caiva śrutāni te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.5">
<l><seg type="pāda" n="a">kathitāni mayā sādho</seg> <seg type="pāda" n="b">nāntaṃ śakyaṃ hi karmaṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gantuṃ bharataśārdūla</seg> <seg type="pāda" n="d">vistarasya mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.6">
<l><seg type="pāda" n="a">avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">leśamātreṇa bhārata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇor atulavīryasya</seg> <seg type="pāda" n="d">prathitodārakarmaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ānupūrvyā pravakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="f">śṛṇuṣvaikamanā nṛpa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.7">
<l><seg type="pāda" n="a">dvāravatyāṃ nivasatā</seg> <seg type="pāda" n="b">yadusiṃhena dhīmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rāṣṭrāṇi nṛpamukhyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣobhitāni mahīkṣitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.8">
<l><seg type="pāda" n="a">yadūnām antaraprepsur</seg> <seg type="pāda" n="b">vicakro dānavo hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.9">
<l><seg type="pāda" n="a">puraṃ prāgjyotiṣaṃ gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">punas tena mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samudramadhye duṣṭātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">narako dānavo hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.10">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsavaṃ ca raṇe jitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pārijāto hṛto balāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirjitaś caiva bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="d">varuṇo lohitahrade</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.11">
<l><seg type="pāda" n="a">dantavakraś ca kārūṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">nihato dakṣiṇāpathe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śiśupālaś ca saṃpūrṇe</seg> <seg type="pāda" n="d">kilbiṣaikaśate hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.12">
<l><seg type="pāda" n="a">gatvā ca śoṇitapuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃkareṇābhirakṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baleḥ suto mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇo bāhusahasravān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">mahāmṛdhe mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="f">jitvā jīvan visarjitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.13">
<l><seg type="pāda" n="a">nirjitāḥ pāvakāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">girimadhye mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sālvaś ca vijitaḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">saubhaś ca vinipātitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.14">
<l><seg type="pāda" n="a">vikṣobhya sāgaraṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāñcajanyo vaśīkṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hayagrīvaś ca nihato</seg> <seg type="pāda" n="d">nṛpāś cānye mahābalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.15">
<l><seg type="pāda" n="a">jarāsaṃdhasya nidhane</seg> <seg type="pāda" n="b">mokṣitāḥ sarvapārthivāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rathena jitvā nṛpatīn</seg> <seg type="pāda" n="d">gāndhāratanayā hṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.16">
<l><seg type="pāda" n="a">bhraṣṭarājyāś ca śokārtāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṇḍavāḥ parirakṣitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dāhitaṃ ca vanaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">puruhūtasya khāṇḍavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.17">
<l><seg type="pāda" n="a">gāṇḍīvaṃ cāgninā dattam</seg> <seg type="pāda" n="b">arjunāyopapāditam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dautyaṃ ca tatkṛtaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vigrahe janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.18">
<l><seg type="pāda" n="a">anena yadumukhyena</seg> <seg type="pāda" n="b">yaduvaṃśaś ca vardhitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kuntyāś ca pramukhe proktā</seg> <seg type="pāda" n="d">pratijñā pāṇḍavān prati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nivṛtte bhārate yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="f">pratidāsyāmi te sutān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: B1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_105.18x1142" n="*HV_105.18*1142"><seg type="pāda" n="a">api satyaṃ ca kṛtavān</seg> <seg type="pāda" n="b">kuntyā niryātya pāṇḍavān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_105.19">
<l><seg type="pāda" n="a">mokṣitaś ca mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛgaḥ śāpāt sudāruṇāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yavanaś ca hataḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">kāla ity abhiviśrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.20">
<l><seg type="pāda" n="a">vānarau ca mahāvīryau</seg> <seg type="pāda" n="b">maindo dvivida eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vijitau yudhi durdharṣau</seg> <seg type="pāda" n="d">jāmbavāṃś ca parājitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.21">
<l><seg type="pāda" n="a">sāṃdīpanes tathā putras</seg> <seg type="pāda" n="b">tava caiva pitā nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gatau vaivasvatavaśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jīvitau tasya tejasā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K2 Ñ1 M2-4 repeat and T1.2.4 G1.3.5 (all third time) read 13cd. T2 G1.3-5 ins. after the second occurrence of 13cd, T1 after 18: :k</note>
<l xml:id="xHV_105.21x1143" n="*HV_105.21*1143"><seg type="pāda" n="a">nirjitau haṃsaḍibhakau</seg> <seg type="pāda" n="b">hiḍimbaś caiva rākṣasaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_105.22">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃgrāmā bahavaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">ghorā naravarakṣayāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nihatāś ca nṛpāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtvā tad rūpam adbhutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">janamejaya yuddheṣu</seg> <seg type="pāda" n="f">yathā te kathitaṃ purā</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 106, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of July 26, 2002 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>


<lg xml:id="HV_106.1">
<l><seg type="pāda" n="a">karmāṇy aparimeyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutāni dvijasattama</seg> </l>
<note>k: After the ref., N (except Ś1 Ñ1) T4 G2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.1x1144" n="*HV_106.1*1144"><seg type="pāda" n="a">bhūya eva mahābāhor</seg> <seg type="pāda" n="b">yadusiṃhasya dhīmataḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvattaḥ śrutavatāṃ śreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudevasya dhīmataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.2">
<l><seg type="pāda" n="a">yac ca tat kathitaṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaṃ prati mahāsuram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad ahaṃ śrotum icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">vistareṇa tapodhana</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Dn ins. (V3 after 3): :k</note>
<l xml:id="xHV_106.2x1145" n="*HV_106.2*1145"><seg type="pāda" n="a">kathaṃ ca devadevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">putratvam asuro gataḥ |</seg> </l>

<note>k: Dn V3 cont., Ñ2.3 V1.2 B Ds D5 (marg.).6 T4 G2.5 ins. after 2: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.2x1146-1" n="*HV_106.2*1146:1"><seg type="pāda" n="a">yo 'bhiguptaḥ svayaṃ brahmañ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃkareṇa mahātmanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.2x1146-2" n="*HV_106.2*1146:2"><seg type="pāda" n="a">sahavāsaṃ gateneha</seg> <seg type="pāda" n="b">sagaṇena guhena ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.2x1146-3" n="*HV_106.2*1146:3"><seg type="pāda" n="a">baler balavataḥ putro</seg> <seg type="pāda" n="b">jyeṣṭho bhrātṛśatasya yaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.2x1146-4" n="*HV_106.2*1146:4"><seg type="pāda" n="a">vṛto bāhusahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">divyāstraśatadhāriṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.2x1146-5" n="*HV_106.2*1146:5"><seg type="pāda" n="a">asaṃkhyaiś ca mahākāyair</seg> <seg type="pāda" n="b">māyāśatasahair balaiḥ |</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V3 D6 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.2x1147" n="*HV_106.2*1147"><seg type="pāda" n="a">māyāśatabalair daityair</seg> <seg type="pāda" n="b">amarādibhir arcitaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.3">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsudevena sa kathaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaḥ saṃkhye parājitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃrabdho dvaṃdvayuddhārthī</seg> <seg type="pāda" n="d">jīvan muktaḥ kathaṃ ca saḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_106.4">
<l><seg type="pāda" n="a">śṛṇuṣvāvahito rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasyāmitatejasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manuṣyaloke bāṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">yathābhūd vigraho mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.5">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsudevena yatrāsau</seg> <seg type="pāda" n="b">rudraskandasahāyavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baliputro raṇaślāghī</seg> <seg type="pāda" n="d">jitvā jīvan visarjitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_105.6">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā cāsya varo dattaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃkareṇa mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nityaṃ sāṃnidhyatā caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">gāṇapatyaṃ tathākṣayam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1-3 Ñ2.3 V1.3 B1.3 D T2.4 G1.2.4.5 M1.2.4 ins. (K4 V2 B2 D5 T1 G3 M3 - second time - after the first occurrence of 6cd): :k</note>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-1" n="*HV_106.6*1148:1"><seg type="pāda" n="a">yathā bāṇasya tad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvan mukto yathā ca saḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-2" n="*HV_106.6*1148:2"><seg type="pāda" n="a">yathā ca devadevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">putratvaṃ so 'suro gataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-3" n="*HV_106.6*1148:3"><seg type="pāda" n="a">yadarthaṃ ca mahad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tat sarvam akhilaṃ śṛṇu ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-4" n="*HV_106.6*1148:4"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā vapuḥ kumārasya</seg> <seg type="pāda" n="b">krīḍato 'sya mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-5" n="*HV_106.6*1148:5"><seg type="pāda" n="a">baliputro mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="b">vismayaṃ paramaṃ gataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-6" n="*HV_106.6*1148:6"><seg type="pāda" n="a">tasya buddhiḥ samutpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">tapaś cartuṃ sudāruṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-7" n="*HV_106.6*1148:7"><seg type="pāda" n="a">rudrasyārādhanārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāsya syām ahaṃ sutaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-8" n="*HV_106.6*1148:8"><seg type="pāda" n="a">tato 'glapayad ātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tapasā so 'surottamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-9" n="*HV_106.6*1148:9"><seg type="pāda" n="a">devaś ca paramaṃ toṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagāma ca sahomayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-10" n="*HV_106.6*1148:10"><seg type="pāda" n="a">nīlakaṇṭhaḥ parāṃ prītiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gatvā cāsuram abravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-11" n="*HV_106.6*1148:11"><seg type="pāda" n="a">varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">yat te manasi vartate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-12" n="*HV_106.6*1148:12"><seg type="pāda" n="a">atha bāṇo 'bravīd vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevaṃ sanātanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-13" n="*HV_106.6*1148:13"><seg type="pāda" n="a">devyāḥ putratvam icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayā dattaṃ trilocana ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-14" n="*HV_106.6*1148:14"><seg type="pāda" n="a">śaṃkaraś ca tathety uktvā</seg> <seg type="pāda" n="b">rudrāṇīm idam abravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-15" n="*HV_106.6*1148:15"><seg type="pāda" n="a">kanīyān kārtikeyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">putro 'yaṃ pratigṛhyatām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-16" n="*HV_106.6*1148:16"><seg type="pāda" n="a">yatrotthito mahāsenaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'gnijo rudhire pure |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-17" n="*HV_106.6*1148:17"><seg type="pāda" n="a">tatroddeśe puraṃ cāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-18" n="*HV_106.6*1148:18"><seg type="pāda" n="a">nāmnā tac choṇitapuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati purottamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-19" n="*HV_106.6*1148:19"><seg type="pāda" n="a">mayābhiguptaṃ śrīmantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na kaścit prasahiṣyati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-20" n="*HV_106.6*1148:20"><seg type="pāda" n="a">tataḥ sa nivasan bāṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pure śoṇitasāhvaye |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-21" n="*HV_106.6*1148:21"><seg type="pāda" n="a">rājyaṃ praśāsate divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣobhayan sarvadevatāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-22" n="*HV_106.6*1148:22"><seg type="pāda" n="a">atha vīryamadotsikto</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇo bāhusahasravān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-23" n="*HV_106.6*1148:23"><seg type="pāda" n="a">acintayan devagaṇān</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddham ākāṅkṣate sadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-24" n="*HV_106.6*1148:24"><seg type="pāda" n="a">dhvajaṃ cāsya dadau prītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumāro hy agnitejasam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-25" n="*HV_106.6*1148:25"><seg type="pāda" n="a">vāhanaṃ caiva bāṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mayūraṃ dīptatejasam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-26" n="*HV_106.6*1148:26"><seg type="pāda" n="a">na devā na ca gandharvā</seg> <seg type="pāda" n="b">na yakṣā na ca pannagāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-27" n="*HV_106.6*1148:27"><seg type="pāda" n="a">tasya yuddhe vyatiṣṭhanta</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevasya tejasā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-28" n="*HV_106.6*1148:28"><seg type="pāda" n="a">tryambakenābhiguptaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">darpotsikto mahāsuraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148-29" n="*HV_106.6*1148:29"><seg type="pāda" n="a">bhūyo mṛgayate yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śūlinaṃ so 'bhyagacchata |</seg> </l>
<note>k: After line 8 of *1148, D6 T1.2 G M Bom. Poona eds. G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-1" n="*HV_106.6*1148A:1"><seg type="pāda" n="a">ārādhya ca jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃkaraṃ vṛṣavāhanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-2" n="*HV_106.6*1148A:2"><seg type="pāda" n="a">śūlinaṃ bhasmadigdhāṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">girivāsarataṃ sadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-3" n="*HV_106.6*1148A:3"><seg type="pāda" n="a">jaṭinaṃ muṇḍinaṃ nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tryakṣaṃ girisutāśrayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-4" n="*HV_106.6*1148A:4"><seg type="pāda" n="a">tuṣṭāva devam īśānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vareṣyaṃ varadaṃ śivam ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="bāṇaḥ"/>

<l xml:id="xHV_106.6x1148A-5" n="*HV_106.6*1148A:5"><seg type="pāda" n="a">namas te bhasmadigdhāṅga</seg> <seg type="pāda" n="b">śūline te namo namaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-6" n="*HV_106.6*1148A:6"><seg type="pāda" n="a">namo virūparūpāya</seg> <seg type="pāda" n="b">śmaśānaniratāya ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-7" n="*HV_106.6*1148A:7"><seg type="pāda" n="a">harāya harirūpāya</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃkarāya namo namaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-8" n="*HV_106.6*1148A:8"><seg type="pāda" n="a">namas tubhyaṃ virūpākṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāghracarmanivāsine ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-9" n="*HV_106.6*1148A:9"><seg type="pāda" n="a">namas tuṇḍāya devāya</seg> <seg type="pāda" n="b">nagnāya vikaṭāya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-10" n="*HV_106.6*1148A:10"><seg type="pāda" n="a">jñānapradāyine tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yogine yatacetase ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-11" n="*HV_106.6*1148A:11"><seg type="pāda" n="a">nama ādyāya bījāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṣāya vṛṣarūpiṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-12" n="*HV_106.6*1148A:12"><seg type="pāda" n="a">namo ghorāya ghorāya</seg> <seg type="pāda" n="b">ghoraghorāya te namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-13" n="*HV_106.6*1148A:13"><seg type="pāda" n="a">ghorapriyāya ghorāya</seg> <seg type="pāda" n="b">rudrāya vṛṣaṇāya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-14" n="*HV_106.6*1148A:14"><seg type="pāda" n="a">vṛṣaskandhāya moghāya</seg> <seg type="pāda" n="b">gadine khaṅgine namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-15" n="*HV_106.6*1148A:15"><seg type="pāda" n="a">muṇḍāyātha virūpāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vāmadevāya te namaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-16" n="*HV_106.6*1148A:16"><seg type="pāda" n="a">namo dakṣamakhaghnāya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaganetraharāya ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-17" n="*HV_106.6*1148A:17"><seg type="pāda" n="a">namaḥ smaravināśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">guhapitre namo namaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-18" n="*HV_106.6*1148A:18"><seg type="pāda" n="a">namas tubhyaṃ namas tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvīpicarmanivāsine ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-19" n="*HV_106.6*1148A:19"><seg type="pāda" n="a">namo namaḥ paśupate</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvātman sarvabhāvana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-20" n="*HV_106.6*1148A:20"><seg type="pāda" n="a">manoratho jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">pūryatāṃ tava bhāvanāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.6x1148A-21" n="*HV_106.6*1148A:21"><seg type="pāda" n="a">evaṃ stuto jagannāthaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śūlī vṛṣabhaketanaḥ |</seg> </l>
<note>k: After line 13 of *1148, Ñ2 Ds2 M2.3 (first time) repeat 6cd. While Ds1 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.6x1148B" n="*HV_106.6*1148B"><seg type="pāda" n="a">dehi bāhusahasraṃ me</seg> <seg type="pāda" n="b">devebhyaś cāpy avadhyatām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sa rudram abhigamyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇipatyābhivādya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balisūnur idaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">papraccha vṛṣabhadhvajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.8">
<l><seg type="pāda" n="a">asakṛn nirjitā devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sasādhyāḥ samarudgaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayā balamadotsekāt</seg> <seg type="pāda" n="d">sasainyena tavāśrayāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.4 Ñ2.3 V1.2 B D (except D6) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.8x1149" n="*HV_106.8*1149"><seg type="pāda" n="a">imaṃ deśaṃ samāgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">vasanti sma pure sukham |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.9">
<l><seg type="pāda" n="a">te parājayasaṃtrastā</seg> <seg type="pāda" n="b">nirāśā matparājaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nākapṛṣṭham upāgamya</seg> <seg type="pāda" n="d">nivasanti yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.10">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'haṃ nirāśo yuddhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvitaṃ nādya kāmaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayudhyato vṛthā hy eṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bāhūnāṃ dhāraṇaṃ mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tad brūhi mama yuddhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kaccid āgamanaṃ bhavet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na me yuddhaṃ vinā deva</seg> <seg type="pāda" n="d">ratir asti prasīda me</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prahasya bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">abravīd vṛṣabhadhvajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavitā bāṇa yuddhaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā tac chṛṇu dānava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.13">
<l><seg type="pāda" n="a">dhvajasyāsya yadā bhaṅgas</seg> <seg type="pāda" n="b">tava tāta bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svasthāne sthāpitasyātha</seg> <seg type="pāda" n="d">tadā yuddhaṃ bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.14">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam uktaḥ prahasan</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaḥ subahuśo mudā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prasannavadano bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">pādayoḥ patito 'bravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.15">
<l><seg type="pāda" n="a">diṣṭyā bāhusahasrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">na vṛthā dhāraṇaṃ mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">diṣṭā sahasrākṣam ahaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vijetā punar āhave</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.16">
<l><seg type="pāda" n="a">ānandajāśrupūrṇābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">netrābhyām arimardanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pañcāñjaliśatair devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayan patito bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="maheśvara uvāca"/>

<lg xml:id="HV_106.17">
<l><seg type="pāda" n="a">uttiṣṭhottiṣṭha bāhūnām</seg> <seg type="pāda" n="b">ātmanaḥ svakulasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sadṛśaṃ prātsyase vīre</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddham apratimaṃ raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.18">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktas tato bāṇas</seg> <seg type="pāda" n="b">tryambakena mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">harṣeṇābhyutthitaḥ śīghraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">natvā sa vṛṣabhadhvajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.19">
<l><seg type="pāda" n="a">śitikaṇṭhavisṛṣṭas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaḥ parapuraṃjayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yayau svabhavanaṃ yena</seg> <seg type="pāda" n="d">yatra dhvajagṛhaṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tatropaviṣṭaḥ prahasan</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍam idam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">priyam āvedayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavato manaso 'nugam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G1.3-5 M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.20x1150" n="*HV_106.20*1150"><seg type="pāda" n="a">yenāham iha saṃprāptaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍa śṛṇu me vacaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.21">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam uktaḥ prahasan</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇam apratimaṃ raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">provāca rājan kiṃ tv etad</seg> <seg type="pāda" n="d">vaktukāmo 'si matpriyam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vismayot phullanayanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">praharṣād iva sattama</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N(except Ś1 ) T4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.21x1151" n="*HV_106.21*1151"><seg type="pāda" n="a">tvattas tac chrotum icchāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">varaṃ kiṃ labdhavān asi |</seg> </l>

<note>k: Ñ V B2 Ds2 D2.6 T4 G5 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.21x1152-1" n="*HV_106.21*1152:1"><seg type="pāda" n="a">devadevaprasādāt tu</seg> <seg type="pāda" n="b">skandasya ca mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.21x1152-2" n="*HV_106.21*1152:2"><seg type="pāda" n="a">īpsitaṃ kiṃ tvayā prāptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tan me brūhi mahāsura |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.22">
<l><seg type="pāda" n="a">śitikaṇṭhaprasādena</seg> <seg type="pāda" n="b">skandagopāyanena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaccin trailokyarājyaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">vyādiṣṭaṃ śṛlapāṇinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.23">
<l><seg type="pāda" n="a">kaccid indras tava bhayāt</seg> <seg type="pāda" n="b">pātālam upayāsyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaccid viṣṇuparitrāsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vimokṣyanti diteḥ sutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.24">
<l><seg type="pāda" n="a">yasya cakrabhayatrastā</seg> <seg type="pāda" n="b">vasanti salilāśaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaccic chārṅgagadāpāṇeḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sthitasya param āhave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">na viṣṇor bhayasaṃtrāsāt</seg> <seg type="pāda" n="f">prayāsyanti diśo 'surāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.25">
<l><seg type="pāda" n="a">pātālavāsam utsṛjya</seg> <seg type="pāda" n="b">kaccit tava balāśrayāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vibudhāvāsaniratā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyanti mahāsurāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.26">
<l><seg type="pāda" n="a">balir viṣṇubalākrānto</seg> <seg type="pāda" n="b">baddhas tava pitā nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">salilaughād viniḥsṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">kaccid rājyam avāpsyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.27">
<l><seg type="pāda" n="a">divyamālyāmbaradharaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">divyasraganulepanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaccid vairocaniṃ tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">drakṣyāmaḥ pitaraṃ tava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.28">
<l><seg type="pāda" n="a">kaccintrabhiḥ kramaiḥ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛtāṃl lokān imān prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">punaḥ pratyānayiṣyāmo</seg> <seg type="pāda" n="d">jitvā sarvān divaukasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.29">
<l><seg type="pāda" n="a">snigdhagambhīranirghoṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śañkhasvanapurojavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaccin nārāyaṇaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jeṣyāmaḥ samitiṃjayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.30">
<l><seg type="pāda" n="a">kaccid vṛṣadhvajas tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">prasādasumukhas tava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā te hṛdayotkampaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sāśrubinduḥ pravartate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.31">
<l><seg type="pāda" n="a">kaccid īśvaratoṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kārttikeyamatena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptavān asi sarveṣām</seg> <seg type="pāda" n="d">asmākaṃ pārthivaṃ padam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.32">
<l><seg type="pāda" n="a">iti kumbhāṇḍavacanaiś</seg> <seg type="pāda" n="b">coditaḥ puruṣarṣabhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇo vācam asaṃsaktāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">provāca vadatāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 B1 D6 T4 ins. after 32 and T1.2 g M ins. after *1153 ad additionnal colophon, while T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.32x1153" n="*HV_106.32*1153"><seg type="pāda" n="a">nītimantam athāmātyam</seg> <seg type="pāda" n="b">anayo nītimat tadā |</seg> </l>
<note>k: [Colophon] :k</note>
<lg xml:id="HV_106.33">
<l><seg type="pāda" n="a">cirāt prabhṛti kumbhāṇḍa</seg> <seg type="pāda" n="b">na yuddhaṃ prāpyate mayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadā mayā mudā pṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śitikaṇṭhaḥ pratāpavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.33x1154" n="*HV_106.33*1154"><seg type="pāda" n="a">tato 'haṃ patito mūrdhnā</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevasya dhīmataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.34">
<l><seg type="pāda" n="a">yuddhābhilāṣaḥ sumahān</seg> <seg type="pāda" n="b">deva saṃjāyate mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">api prāpsyāmy ahaṃ yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">manasas tuṣṭikārakam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.34x1155" n="*HV_106.34*1155"><seg type="pāda" n="a">vijñaptaḥ sa mayā deva</seg> <seg type="pāda" n="b">prāha māṃ vṛṣabhadhvajaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'haṃ devadevena</seg> <seg type="pāda" n="b">hareṇāmitraghātinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prahasya suciraṃ kālam</seg> <seg type="pāda" n="d">ukto 'dya vacanaṃ priyam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.36">
<l><seg type="pāda" n="a">prāpsyase sumahad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvaṃ bāṇāpratimaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayūradhvajabhaṅgas te</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyati yadāsura</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N(except Ś1 K2 D3) T1.2.4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.36x1156" n="*HV_106.36*1156"><seg type="pāda" n="a">tadā tvaṃ prāpsyase yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sumahad ditinandana |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.37">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'haṃ paramaprīto</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavantaṃ vṛṣadhvajam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praṇamya śirasā devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tavāntikam upāgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.38">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam uktaḥ kumbhāṇḍaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">provāca nṛpatiṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aho na śobhanaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">yad evaṃ bhāṣase vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.39">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ kathayator eva</seg> <seg type="pāda" n="b">tayor anyonyam ucchritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhvajaḥ papāta vegena</seg> <seg type="pāda" n="d">śakrāśanisamāhataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.40">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'suro dhvajam uttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praharṣam atulaṃ lebhe</seg> <seg type="pāda" n="d">mene cāhavam āgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.41">
<l><seg type="pāda" n="a">tataś cakampe vasudhā</seg> <seg type="pāda" n="b">śakrāśanisamāhatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nanādāntarhito bhūmau</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛṣadaṃśo jagarja ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.42">
<l><seg type="pāda" n="a">devānām api yo devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'py avarṣata vāsavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śoṇitaṃ śoṇitapure</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvataḥ puram antikāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.43">
<l><seg type="pāda" n="a">sūryaṃ bhittvā maholkā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">papāta dharaṇītale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svapakṣe coditaḥ sūryo</seg> <seg type="pāda" n="d">bharaṇīṃ samapīḍayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.44">
<l><seg type="pāda" n="a">caityavṛkṣeṣu sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhārāḥ śatasahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śoṇitasyāsravan ghorā</seg> <seg type="pāda" n="d">nipetus tārakā bhṛśam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.45">
<l><seg type="pāda" n="a">rāhur agrasad ādityam</seg> <seg type="pāda" n="b">aparvaṇi viśāṃ pate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokakṣayakare kāle</seg> <seg type="pāda" n="d">nirghātaś cābhavan mahān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.46">
<l><seg type="pāda" n="a">dakṣiṇāṃ diśam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">dhūmaketuḥ sthito 'bhavat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aniśaṃ cāpy avicchinnā</seg> <seg type="pāda" n="d">vavur vātāḥ sudāruṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.47">
<l><seg type="pāda" n="a">śvetalohitaparyantaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇagrīvas taḍiddyutiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trivarṇaḥ parigho bhānoḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃdhyārāgam athāvṛṇot</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.48">
<l><seg type="pāda" n="a">vakram aṅgārakaś cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛttikāsu bhayaṃkaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇasya janmanakṣatraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhartsayann iva sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.49">
<l><seg type="pāda" n="a">anekaśākhaś caityaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nipapāta mahītale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arcitaḥ sarvakanyābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavānāṃ mahātmanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.50">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ vividharūpāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">nimittāni niśāmayan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇo balamadonmatto</seg> <seg type="pāda" n="d">niścayaṃ nādhigacchati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.51">
<l><seg type="pāda" n="a">vicetās tv abhavat prājñaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍas tattvadarśivān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇasya sacivas tatra</seg> <seg type="pāda" n="d">kīrtayan bahu kilbiṣam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T1.2.4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_106.51x1157-1" n="*HV_106.51*1157:1"><seg type="pāda" n="a">utpātā hy atra dṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="b">kathayanto naśobhanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.51x1157-2" n="*HV_106.51*1157:2"><seg type="pāda" n="a">tava rājyavināśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyanti na saṃśayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.51x1157-3" n="*HV_106.51*1157:3"><seg type="pāda" n="a">vayaṃ cānye ca sacivā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhṛtyā ye ca tavānugāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.51x1157-4" n="*HV_106.51*1157:4"><seg type="pāda" n="a">kṣayaṃ yāsyanti nacirāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve pārthiva durnayāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.51x1157-5" n="*HV_106.51*1157:5"><seg type="pāda" n="a">yathā śakradhvajataroḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svadarpāt patanaṃ bhavet |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.51x1157-6" n="*HV_106.51*1157:6"><seg type="pāda" n="a">raṇam ākāṅkṣato mohāt</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā bāṇasya nardataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.51x1157-7" n="*HV_106.51*1157:7"><seg type="pāda" n="a">devadevaprasādāt tu</seg> <seg type="pāda" n="b">trailokyavijayaṃ gataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.51x1157-8" n="*HV_106.51*1157:8"><seg type="pāda" n="a">utsekād dṛśyate nāśo</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhākāṅkṣī nanarda ha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.52">
<l><seg type="pāda" n="a">bāṇaḥ prītamanās tv eva</seg> <seg type="pāda" n="b">papau pānam anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityadānavanārībhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sārdham uttamavikramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.53">
<l><seg type="pāda" n="a">kumbhāṇḍaś cintayāviṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">rājaveśmābhyayāt tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">acintayac ca tattvārthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tais tair utpātadarśanaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.54">
<l><seg type="pāda" n="a">rājā pramādī durbuddhir</seg> <seg type="pāda" n="b">jitakāśī mahāsuraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuddham evābhilaṣate</seg> <seg type="pāda" n="d">na doṣān paśyate madāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.55">
<l><seg type="pāda" n="a">mahotpātabhayaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">na tan mithyā bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apīdānīṃ bhaven mithyā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvam utpātadarśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.56">
<l><seg type="pāda" n="a">iha tv āste trinayanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kārttikeyaś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tenotpanno 'pi doṣo naḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaccid gacchet parābhavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.57">
<l><seg type="pāda" n="a">utpannadoṣaprabhavaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣayo 'yaṃ bhavitā mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">doṣāṇāṃ na bhaven nāśa</seg> <seg type="pāda" n="d">iti me dhīyate matiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.58">
<l><seg type="pāda" n="a">niyataṃ doṣa evāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati na saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daurātmyān nṛpater asya</seg> <seg type="pāda" n="d">doṣabhūtā hi dānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.59">
<l><seg type="pāda" n="a">devadānavasaṃghānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaḥ kartā bhuvanaprabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa bhavaḥ kārttikeyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtavāso hi naḥ pure</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.60">
<l><seg type="pāda" n="a">prāṇaiḥ priyataro nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavasya tu guhaḥ sadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad viśiṣṭaś ca bāṇo 'pi</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavasya satataṃ priyaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2 Ñ V B Ds D2.4.5 (marg.).6 T1.2.4 G1.3.4 ins. (G2 after 60ab): :k</note>
<l xml:id="xHV_106.60x1158-1" n="*HV_106.60*1158:1"><seg type="pāda" n="a">darpotsekāt tu nāśāya</seg> <seg type="pāda" n="b">varaṃ yācitavān bhavam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.60x1158-2" n="*HV_106.60*1158:2"><seg type="pāda" n="a">yuddhahetoḥ sa lubdhas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvathā na bhaviṣyati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.60x1158-3" n="*HV_106.60*1158:3"><seg type="pāda" n="a">yadi viṣṇupurogāṇām</seg> <seg type="pāda" n="b">indrādīnāṃ divaukasām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.60x1158-4" n="*HV_106.60*1158:4"><seg type="pāda" n="a">bhavitā hy abhayat prāptir</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavahastāt kṛtā bhavet |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.61">
<l><seg type="pāda" n="a">etayoś ca hi ko yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumārabhavayor iha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakto dātuṃ samāgamya</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇasāhāyyakāṅkṣiṇoḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T1.2.4 G1.3.4 ins. (G5 after 58ab; G2 cont. after *1158): :k</note>
<l xml:id="xHV_106.61x1159-1" n="*HV_106.61*1159:1"><seg type="pāda" n="a">na ca devavaco mithyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati kathaṃcana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_106.61x1159-2" n="*HV_106.61*1159:2"><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyati mahad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvadaityavināśanam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_106.62">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ sa cintayāviṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍas tattvadarśivān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svastipraṇihitāṃ buddhiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakāra sa mahāsuraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_106.63">
<l><seg type="pāda" n="a">ye hi devair virudhyante</seg> <seg type="pāda" n="b">puṇyakarmabhir āhave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā balir niyamitas</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā te yānti saṃkṣayam</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 107, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by André Couture, version of August 2nd :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_107.1">
<l><seg type="pāda" n="a">krīḍāvihāropagataḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kadācid abhavad bhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devyā saha nadītīre</seg> <seg type="pāda" n="d">ramye śrīmati sa prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.2">
<l><seg type="pāda" n="a">śatāni tatrāpsarasāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cikrīḍuś ca samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvartukavane ramye</seg> <seg type="pāda" n="d">gandharvapatayas tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.3">
<l><seg type="pāda" n="a">kusumaiḥ pārijātasya</seg> <seg type="pāda" n="b">puṣpaiḥ saṃtānakasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandhoddāmam ivākāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nadītīraṃ ca sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.4">
<l><seg type="pāda" n="a">veṇuvīṇāmṛdaṅgaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">paṇavaiś ca sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vādyamānaiḥ sa śuśrāva</seg> <seg type="pāda" n="d">gītam apsarasāṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sūtamāgadhakalpaiś cāpy</seg> <seg type="pāda" n="b">astuvann apsarogaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devadevaṃ suvapuṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sragviṇaṃ raktavāsasam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 V1.2 B Ds D1.5.6 Bom. Poona eds. G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.5x1160" n="*HV_107.5*1160"><seg type="pāda" n="a">haraṃ sahomaṃ varadaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ramayanti manoramāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tu devyā rūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">vikralekhā varāpsarāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavaṃ prasādayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">devī ca prāhasat tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N(except Ś1) T1.2.4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.6x1161-1" n="*HV_107.6*1161:1"><seg type="pāda" n="a">prasādayantīm īśānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prahasanty apsaroganāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.6x1161-2" n="*HV_107.6*1161:2"><seg type="pāda" n="a">bhavasya pārṣadā divyā</seg> <seg type="pāda" n="b">nānārūpā mahaujasaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.6x1161-3" n="*HV_107.6*1161:3"><seg type="pāda" n="a">devyā hy anujñayā sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">krīḍante tatra tatra ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.6x1161-4" n="*HV_107.6*1161:4"><seg type="pāda" n="a">atha te pārṣadās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">rahasye suvipaścitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.6x1161-5" n="*HV_107.6*1161:5"><seg type="pāda" n="a">mahādevasya rūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tac cihnaṃ rūpam āsthitāḥ |</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.3-5 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.6x1162" n="*HV_107.6*1162"><seg type="pāda" n="a">nanṛtur bhūtapatayo</seg> <seg type="pāda" n="b">vicitrābhinayānvitāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tato devyās tu rūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">līlayā vadanena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devī prahāsaṃ mumuce</seg> <seg type="pāda" n="d">tāś caivāpsarasas tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kilikilāśabdaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhūtaḥ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praharṣam atulaṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">lebhe prītamanā bhavaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.9">
<l><seg type="pāda" n="a">bāṇasya duhitā kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">tatroṣā nāma bhāminī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devaṃ prakrīḍitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">devyā saha nadīgatam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K2 Ñ1) T1.2.4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.9x1163-1" n="*HV_107.9*1163:1"><seg type="pāda" n="a">dīpyamānaṃ mahādevaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvādaśādityatejasam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.9x1163-2" n="*HV_107.9*1163:2"><seg type="pāda" n="a">nānārūpaṃ vapuḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">devyāḥ priyacikīrṣayā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.10">
<l><seg type="pāda" n="a">uṣā manorathaṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">pārvatyāḥ saṃnidhau tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanyā hi bhartṛsahitā</seg> <seg type="pāda" n="d">ramyanty evaṃ samāgatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K2 Ñ1 D3) T1.2.4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.10x1164" n="*HV_107.10*1164"><seg type="pāda" n="a">manasā tv atha saṃkalpam</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣayā bhāṣitaṃ tathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.11">
<l><seg type="pāda" n="a">vijñāya tam abhiprāyam</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣāyāḥ parvatātmajā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāha devī tato vākyam</seg> <seg type="pāda" n="d">uṣāṃ harṣayatī śanaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.12">
<l><seg type="pāda" n="a">uṣe śīghraṃ tvam apy evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhartrā saha ramiṣyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā devo mayā sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaṃkaraḥ śatrusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.13">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ukte tadā devyā</seg> <seg type="pāda" n="b">vākye cintāvilekṣaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uṣā bhāvaṃ hṛdā cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">bhartrā raṃsye kadā saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tato haimavatī vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃprahasyedam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uṣe śṛṇuṣva kalyāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">yadā saṃyogam eṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vaiśākhe māsi harmyasthāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvādaśyāṃ tvāṃ dinakṣaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharṣayiṣyati yaḥ svapne</seg> <seg type="pāda" n="d">sa te bhartā bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.16">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktā daityasutā</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyāgaṇasamāvṛtā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apākrāmata harṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">ramamāṇā yathāsukham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ1.2 V B D T1.2.4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.16x1165-1" n="*HV_107.16*1165:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ sakhībhir hāsyantī</seg> <seg type="pāda" n="b">harṣeṇotphullalocanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.16x1165-2" n="*HV_107.16*1165:2"><seg type="pāda" n="a">tālikāsaṃnipātaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">anyonyaṃ jaghnur ūrjitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.16x1165-3" n="*HV_107.16*1165:3"><seg type="pāda" n="a">kiṃnaryo yakṣakanyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nāgadaityeśakanyakāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.16x1165-4" n="*HV_107.16*1165:4"><seg type="pāda" n="a">apsarogaṇakanyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣāyāḥ sakhitāṃ gataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.16x1165-5" n="*HV_107.16*1165:5"><seg type="pāda" n="a">uktā ca tatra tābhiḥ sā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhartā tava varānane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.16x1165-6" n="*HV_107.16*1165:6"><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyaty acireṇaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">devyā vacanakalpitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.16x1165-7" n="*HV_107.16*1165:7"><seg type="pāda" n="a">na hi devyā vaco mithyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati kadācana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.16x1165-8" n="*HV_107.16*1165:8"><seg type="pāda" n="a">rūpābhijanasaṃpannaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">patiḥ saṃkalpitas tayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.16x1165-9" n="*HV_107.16*1165:9"><seg type="pāda" n="a">uṣā sakhīnāṃ tad vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratipūjya yathāvidhi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.16x1165-10" n="*HV_107.16*1165:10"><seg type="pāda" n="a">dattaṃ manorathaṃ devyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāvayantī vyatiṣṭhata |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_107.17">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ krīḍāvihāraṃ tam</seg> <seg type="pāda" n="b">anubhūya sahomayā</seg> </l>
<note>k: K2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.17abx1166" n="*HV_107.17ab*1166"><seg type="pāda" n="a">jagāma bhagavān devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svapuraṃ tripurāntakṛt |</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.17abx1167" n="*HV_107.17ab*1167"><seg type="pāda" n="a">devadevo jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">upāraṃsīt tato haraḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gate 'hani punaḥ sarvās</seg> <seg type="pāda" n="d">tā nāryo jagmur adbhutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K2 D6; Ñ1 om.) T1.2.4 G ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.17x1168" n="*HV_107.17*1168"><seg type="pāda" n="a">yayuḥ svān ālayān sarvā</seg> <seg type="pāda" n="b">devī cādarśaṇaṃ gatā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.18">
<l><seg type="pāda" n="a">kāś cid aśvais tathā yānair</seg> <seg type="pāda" n="b">gajair anyās tathā rathaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puraṃ praviviśur hṛṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāścid ākāśam āsthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tato harmye śayānāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiśākhe māsi bhāminīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvādaśyāṃ śuklapakṣasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sakhīgaṇavṛtāṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.20">
<l><seg type="pāda" n="a">yathoktaḥ puruṣaḥ svapne</seg> <seg type="pāda" n="b">dharṣayām āsa tām uṣām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viveṣṭamānāṃ rudatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devyā vacanacoditaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.21">
<l><seg type="pāda" n="a">sā svapne dharṣitā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">strībhāvaṃ cāpi lambhitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śoṇitāktā prarudatī</seg> <seg type="pāda" n="d">sahasaivotthitā niśi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ tathā rudatīṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sakhī bhayasamanvitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">citralekhā vacaḥ snigdham</seg> <seg type="pāda" n="d">uvāca param ādbhutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.23">
<l><seg type="pāda" n="a">uṣe mā bhaiḥ kim evaṃ tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rudatī paritapyase</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baleḥ sutasutā ca tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prakhyātā kiṃ bhayānvitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.24">
<l><seg type="pāda" n="a">na bhayaṃ vidyate loke</seg> <seg type="pāda" n="b">tava subhru viśeṣataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhayadas tava vāmoru</seg> <seg type="pāda" n="d">pitā devāntako raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.25">
<l><seg type="pāda" n="a">uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣādaṃ mā kṛthāḥ śubhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naivaṃvidheṣu vāseṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayam asti varānane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.26">
<l><seg type="pāda" n="a">asakṛd devasahitaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śacībhartā sureśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aprāpta eva nagaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pitrā te mṛdito raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ayaṃ devasamūhasya</seg> <seg type="pāda" n="f">bhayadas te pitā raṇe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 107.26cd, D6 T1 G1.2.4.5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.26x1169-1" n="*HV_107.26*1169:1"><seg type="pāda" n="a">airāvataḥ sa mṛdito</seg> <seg type="pāda" n="b">gadayā cāsya bhāmini |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.26x1169-2" n="*HV_107.26*1169:2"><seg type="pāda" n="a">nirāśo jīvite so 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="b">vajrapāṇiḥ sahāmaraiḥ |</seg> </l>
<note>k: After 107.26, N (except Ś1) T4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.26x1170-1" n="*HV_107.26*1170:1"><seg type="pāda" n="a">mahāsuravaraḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">baleḥ putro mahābalaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.26x1170-2" n="*HV_107.26*1170:2"><seg type="pāda" n="a">evaṃ sābhihitā sakhyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaputrī yaśasvinī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.26x1170-3" n="*HV_107.26*1170:3"><seg type="pāda" n="a">svapnarūpaṃ yathā dṛṣtvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nyavedayad aninditā |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="uṣovāca"/>

<lg xml:id="HV_107.27">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ saṃdūṣitā sādhvī</seg> <seg type="pāda" n="b">kathaṃ jīvitum utsahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitaraṃ kiṃ nu vakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">devaśatrum ariṃdamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.28">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ saṃdūṣaṇakarī</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṃśasyāsya mahaujasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śreyo hi maraṇaṃ manye</seg> <seg type="pāda" n="d">na me śreyo 'dya jīvitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2 V B D T4 G1.2.5 G (ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.28x1171-1" n="*HV_107.28*1171:1"><seg type="pāda" n="a">īpsito vā yatha ko 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣo 'dhigato hi me |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.28x1171-2" n="*HV_107.28*1171:2"><seg type="pāda" n="a">jāgratīva yathāhaṃ syām</seg> <seg type="pāda" n="b">avastheyaṃ kṛtā mama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.28x1171-3" n="*HV_107.28*1171:3"><seg type="pāda" n="a">niśāyāṃ jāgratī vāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nītā kena daśām imām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.29">
<l><seg type="pāda" n="a">katham evaṃ kṛtā nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyā jīvitum utsahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kulopakrośanakarī</seg> <seg type="pāda" n="d">kulāṅgārā nirāśreyā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">jīvituṃ spṛhayen nārī</seg> <seg type="pāda" n="f">sādhvīnām agrataḥ sthitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.30">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evaṃ bāṣpapūrṇākṣī</seg> <seg type="pāda" n="b">sakhījanavṛtā tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vilalāpa ciraṃ kālam</seg> <seg type="pāda" n="d">uṣā kamalalocanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.31">
<l><seg type="pāda" n="a">anāthavattāṃ rudatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakhyaḥ sarvā vicetasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūcur aśruparītākṣya</seg> <seg type="pāda" n="d">uṣāṃ sarvāḥ samāgatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.32">
<l><seg type="pāda" n="a">duṣṭena manasā devi</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhaṃ yadi vāsubham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kriyate na ca te subhru</seg> <seg type="pāda" n="d">kaccid duṣṭaṃ manas tava</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T4 G1.2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.32x1172" n="*HV_107.32*1172"><seg type="pāda" n="a">prasabhaṃ devi saṃyogād</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi bhuktāsi bhāmini |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.33">
<l><seg type="pāda" n="a">svapnayogena kalyāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">vratalopo na vidyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyabhicāreṇa te devi</seg> <seg type="pāda" n="d">nāsti kaścid vyatikramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T4 G1.2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.33x1173-1" n="*HV_107.33*1173:1"><seg type="pāda" n="a">na ca svapnakṛto doṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">martyaloke 'sti sundari |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.33x1173-2" n="*HV_107.33*1173:2"><seg type="pāda" n="a">evaṃ viprarṣayo devi</seg> <seg type="pāda" n="b">dharmajñāḥ kathayanti vai |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.34">
<l><seg type="pāda" n="a">manasā caiva vācā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">karmaṇā ca viśeṣataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">duṣṭā yā tribhir etais tu</seg> <seg type="pāda" n="d">pāpā sā procyate bhuvi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.35">
<l><seg type="pāda" n="a">na va te duṣyate bhīru</seg> <seg type="pāda" n="b">manaḥ prajavitaṃ sadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ tvaṃ doṣaduṣṭā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">niyatā brahmacāriṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.36">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi suptā satī sādhvī</seg> <seg type="pāda" n="b">śuddhabhāvā manasvinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">imām avasthāṃ nītā tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">naiva dharmo vilupyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.37">
<l><seg type="pāda" n="a">yasyā duṣṭaṃ manaḥ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">karmaṇā copapāditam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tām āhur asatīṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">satī tvam asi bhāmini</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.38">
<l><seg type="pāda" n="a">kulajā rūpasaṃpannā</seg> <seg type="pāda" n="b">niyatā brahmacāriṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">imām avasthāṃ nītāsi</seg> <seg type="pāda" n="d">kālo hi duratikramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.39">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evaṃ uktāṃ rudatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṣpeṇāvṛtalocanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kumbhāṇḍaduhitā vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">paramaṃ tv idam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T4 G1.2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.39x1174-1" n="*HV_107.39*1174:1"><seg type="pāda" n="a">tyaja śokaṃ viśālākṣi</seg> <seg type="pāda" n="b">apāpā tvaṃ varānane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.39x1174-2" n="*HV_107.39*1174:2"><seg type="pāda" n="a">smṛtaṃ me yad idaṃ vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yāthātathyena tac chṛṇu |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.40">
<l><seg type="pāda" n="a">uṣe yad uktā devyāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">bhartāraṃ dhyāyatī tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samīpe devadevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">smara bhāmini tad vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.41">
<l><seg type="pāda" n="a">dvādaśyāṃ śuklapakṣasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiśākhe māsi yo niśi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">harmye śayānāṃ rudatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">strībhāvam upaneṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.42">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavitā sa hi te bhartā</seg> <seg type="pāda" n="b">śūraḥ śatrunibarhaṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ity uvāca tato hṛṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">devī tava manogatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.43">
<l><seg type="pāda" n="a">na hi tad vacanaṃ mithyā</seg> <seg type="pāda" n="b">pārvatyā yad udāhṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tattvaṃ kim idam atyarthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rodiṣīndunibhānane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.44">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam uktā vacanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">smṛtvā devīvacas tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhavan naṣṭaśokā sā</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇaputrī śubhekṣaṇā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 V3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.44x1175" n="*HV_107.44*1175"><seg type="pāda" n="a">smṛtvā tu vacanaṃ devyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratyuvāca sakhīṃ tadā |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="uṣovāca"/>

<lg xml:id="HV_107.45">
<l><seg type="pāda" n="a">smarāmi bhāmini vaco</seg> <seg type="pāda" n="b">devyāḥ krīḍāgate bhave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathoktaṃ sarvam akhilaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāptaṃ harmyatale mayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.46">
<l><seg type="pāda" n="a">bhartā tu mama yady eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">lokanāthasya bhāryayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyādiṣṭaḥ sa kathaṃ jñeyas</seg> <seg type="pāda" n="d">tatra kāryaṃ vidhīyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.47">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam ukte vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍaduhitā punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyājahāra yathānyāyam</seg> <seg type="pāda" n="d">arthatattvaviśāradā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.48">
<l><seg type="pāda" n="a">na hi tasya kulaṃ devi</seg> <seg type="pāda" n="b">na kīrtir nāpi pauruṣam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kaścij jānāti tattvena</seg> <seg type="pāda" n="d">kim idaṃ tvaṃ vihanyase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.49">
<l><seg type="pāda" n="a">adṛṣṭaś cāśrutaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭaḥ svapne tvayānaghe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ jñeyo bhaved bhīru</seg> <seg type="pāda" n="d">so 'smābhī ratitaskaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.50">
<l><seg type="pāda" n="a">yena tvam asitāpāṅge</seg> <seg type="pāda" n="b">mattakāśini vikramāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rudatī prasabhaṃ bhuktā</seg> <seg type="pāda" n="d">praviśyāntaḥpuraṃ sakhi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.51">
<l><seg type="pāda" n="a">na hy ayaṃ prākṛtaḥ kaścid</seg> <seg type="pāda" n="b">yaḥ praviṣṭaḥ prasahya naḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nagaraṃ lokavikhyātam</seg> <seg type="pāda" n="d">ekaḥ śatrunibarhaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.52">
<l><seg type="pāda" n="a">ādityā vasavo rudrā</seg> <seg type="pāda" n="b">aśvinau ca mahaujasau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na śaktāḥ śoṇitapuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">praveṣṭuṃ bhīmavikramāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1 G1.3-5 M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.52x1176" n="*HV_107.52*1176"><seg type="pāda" n="a">purīṃ śāsati bāṇe tu</seg> <seg type="pāda" n="b">jitvā śakraṃ śacīpatim |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.53">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'yam etaiḥ śataguṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">viśiṣṭaḥ śatrusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviṣṭaḥ śoṇitapuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇam ākramya mūrdhani</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S(except T4; T3 missing) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.53x1177-1" n="*HV_107.53*1177:1"><seg type="pāda" n="a">ko nu nāma jagaty asmin</seg> <seg type="pāda" n="b">manaḥ kartuṃ mahāsure |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.53x1177-2" n="*HV_107.53*1177:2"><seg type="pāda" n="a">śāsaty etat puraṃ devi</seg> <seg type="pāda" n="b">manuṣyo jīvitaspṛhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.53x1177-3" n="*HV_107.53*1177:3"><seg type="pāda" n="a">praviśet tam avajñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaṃ kiṃ vāpi dharṣaṇam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.54">
<l><seg type="pāda" n="a">yasyā naivaṃvidho bhartā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaved yuddhaviśāradaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kas tasyā jīvitenārtho</seg> <seg type="pāda" n="d">bhogair vā syāc chubhekṣaṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.55">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanyāsy anugṛhītāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">yasyās te patir īdṛśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāpto devyāḥ prasādena</seg> <seg type="pāda" n="d">pārvatyā mattakāśini</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.56">
<l><seg type="pāda" n="a">idaṃ tu te kāryatamaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu tvaṃ vai mayeritam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vijñeyo yasya putras tu</seg> <seg type="pāda" n="d">yan nāmā yat kulaś ca saḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_107.57">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam ukte vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">tatroṣā kāmamohitā</seg> </l>
<note>k: T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.57abx1178-1" n="*HV_107.57ab*1178:1"><seg type="pāda" n="a">taccharaiś ca samāviddhā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrāntalocanaviklavā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57abx1178-2" n="*HV_107.57ab*1178:2"><seg type="pāda" n="a">daśām antyāṃ samāsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">nidrāsukhavimohitā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca kumbhāṇḍasutāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kathaṃ jñāsyāmahe sakhi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T1 G2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.57x1179-1" n="*HV_107.57*1179:1"><seg type="pāda" n="a">tvam eva cintaya sakhi</seg> <seg type="pāda" n="b">nottaraṃ pratibhāti me |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57x1179-2" n="*HV_107.57*1179:2"><seg type="pāda" n="a">svakārye muhyate loko</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā jīvaṃ labhāmy aham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57x1179-3" n="*HV_107.57*1179:3"><seg type="pāda" n="a">uṣāyā vacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">rāmā vākyam idaṃ punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57x1179-4" n="*HV_107.57*1179:4"><seg type="pāda" n="a">uvāca rudatīṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kubhāṇḍatanayā sakhīm ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57x1179-5" n="*HV_107.57*1179:5"><seg type="pāda" n="a">kuśalā te viśālākṣi</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvathā saṃdhivigrahe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57x1179-6" n="*HV_107.57*1179:6"><seg type="pāda" n="a">apsarā citralekhā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣipraṃ vijñāpyatāṃ sakhi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57x1179-7" n="*HV_107.57*1179:7"><seg type="pāda" n="a">asyāḥ sarvam aśeṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">trailokyaṃ viditaṃ sadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57x1179-8" n="*HV_107.57*1179:8"><seg type="pāda" n="a">evam uktā tadaivoṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">harṣeṇāgatavismayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57x1179-9" n="*HV_107.57*1179:9"><seg type="pāda" n="a">tām apsarasam ānāyya</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhāṃ sakhīṃ priyām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57x1179-10" n="*HV_107.57*1179:10"><seg type="pāda" n="a">kṛtāñjalipuṭā dīnā</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣā vacanam abravīt |</seg> </l>
<note>k: B Ds cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.57x1180-1" n="*HV_107.57*1180:1"><seg type="pāda" n="a">sā tac chrutvā tu vacanam</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣāyāḥ parikīrtitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.57x1180-2" n="*HV_107.57*1180:2"><seg type="pāda" n="a">āśvāsayām āsa sakhīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaputrīṃ yaśasvinīm |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.58">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sā cintayāviṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">vacanaṃ prāha durvacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">citralekhām apsarasaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">praṇayāt tāṃ sakhīṃ sakhī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.59">
<l><seg type="pāda" n="a">paramaṃ śṛṇu me vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yat tvāṃ vakṣyāmi bhāmini</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhartāraṃ yadi me 'dya tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nānayiṣyasi matpriyam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.60">
<l><seg type="pāda" n="a">kāntaṃ padmapalāśākṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mattamātaṅgavikramam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tyakṣyāmy ahaṃ priyān prāṇāṃs</seg> <seg type="pāda" n="d">tataḥ kamalalocane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.61">
<l><seg type="pāda" n="a">vikralekhābravīd vākyam</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣāṃ tāṃ hasatī śanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naiṣo 'rthaḥ śakyate 'smābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">vettuṃ bhāmini suvrate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T4 G2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.61x1181-1" n="*HV_107.61*1181:1"><seg type="pāda" n="a">na kulena na varṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">na śīlena na rūpataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.61x1181-2" n="*HV_107.61*1181:2"><seg type="pāda" n="a">na deśataś ca vijñātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa hi coro mayā sakhi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.62">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ tu śakyam idaṃ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">buddhipūrvaṃ mayā sakhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptuṃ tac chṛṇu me vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā kāmam avāpsyasi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D1.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.62abcx1182-1" n="*HV_107.62abc*1182:1">uṣāṃ harṣayatī śanaiḥ |</l>
<l xml:id="xHV_107.62abcx1182-2" n="*HV_107.62abc*1182:2">yathā ca śakyate 'smābhir |</l>
<lg xml:id="HV_107.63">
<l><seg type="pāda" n="a">devadānavayakṣāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvoragarakṣasām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ye viśiṣṭāḥ prabhāvena</seg> <seg type="pāda" n="d">rūpeṇābhijanena ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.64">
<l><seg type="pāda" n="a">yathāpradhānāṃs tān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">ālikhiṣyāmy ahaṃ sakhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">manuṣyaloke ye cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">pravarā lokaviśrutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.65">
<l><seg type="pāda" n="a">saptarātreṇa te bhīru</seg> <seg type="pāda" n="b">darśayiṣyāmi tān aham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato vijñāya paṭṭasthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhartāraṃ pratilapsyase</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.65x1183" n="*HV_107.65*1183"><seg type="pāda" n="a">na darśaye yadi sakhi</seg> <seg type="pāda" n="b">tarhi vahnim ahaṃ viśe |</seg> </l>

<note>k: Ds1 cont.: K1.3.4 Ñ2 V B Dn Ds2 D1-6 T4 G1.2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.65x1184-1" n="*HV_107.65*1184:1"><seg type="pāda" n="a">sā citralekhayā proktā</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣāhitacikīrṣayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.65x1184-2" n="*HV_107.65*1184:2"><seg type="pāda" n="a">kriyatām evam ity āha</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhāṃ sakhīṃ priyām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.65x1184-3" n="*HV_107.65*1184:3"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kuśalahastatvād</seg> <seg type="pāda" n="b">yathālekhyaṃ samantataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.66">
<l><seg type="pāda" n="a">ity uktvā saptarātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvālekhyagatāṃs tu tān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">citrapaṭṭagatān mukhyān</seg> <seg type="pāda" n="d">ānayām āsa śobhanā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_107.67">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prāstīrya paṭṭaṃ sā</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhā svayaṃkṛtam</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.4.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.67abx1185" n="*HV_107.67ab*1185"><seg type="pāda" n="a">atyujjvalaṃ mahācitraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">piṅgavarṇavibhūsitam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uṣāyā darśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">sakhīnāṃ ca viśeṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.68">
<l><seg type="pāda" n="a">ete deveṣu ye mukhyās</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā dānavavaṃśajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kiṃ naroragayakṣāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2 V B D G1.2.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.68x1186" n="*HV_107.68*1186"><seg type="pāda" n="a">gandharvāsuradaityānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ye cānye bhoginaḥ smṛtāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.69">
<l><seg type="pāda" n="a">manuṣyāṇāṃ ca sarveṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ye viśiṣṭatamā narāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad etān paśya sarvāṃs tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yathābhilikhitān mayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.70">
<l><seg type="pāda" n="a">yas te bhartā yathārūpo</seg> <seg type="pāda" n="b">yathābhilaṣitaḥ sakhi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ tvaṃ pratyabhijānīhi</seg> <seg type="pāda" n="d">svapne yaṃ dṛṣṭavaty asi</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_107.71">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ krameṇa sarvāṃs tān</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā sā mattakāśinī</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V B Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.71abx1187" n="*HV_107.71ab*1187"><seg type="pāda" n="a">devadānavagandharva</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyādharagaṇān atha |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atītya ca yadūn sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">dadarśa yadunandanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G1.2.4.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.71x1188-1" n="*HV_107.71*1188:1"><seg type="pāda" n="a">balabhadram atho dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pradyumnam atha sātyakim |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.71x1188-2" n="*HV_107.71*1188:2"><seg type="pāda" n="a">dadarśa yadusiṃhaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pautraṃ viṣṇor mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.71x1188-3" n="*HV_107.71*1188:3"><seg type="pāda" n="a">aniruddhaṃ raṇe ruddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pañcabāṇam iva sthitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.71x1188-4" n="*HV_107.71*1188:4"><seg type="pāda" n="a">paṭe sthitaṃ tato dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vīraṃ citrātmanā yadum |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.72">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāniruddhaṃ dṛṣṭvā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">vismayot phullalocanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abravīc citralekhāṃ tām</seg> <seg type="pāda" n="d">ayaṃ coraḥ sa vai sakhi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.73">
<l><seg type="pāda" n="a">yenāhaṃ dūṣitā pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svapne harmyagatā satī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">so 'yaṃ vijñātarūpo me</seg> <seg type="pāda" n="d">kutastyas taskaraḥ śubhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.74">
<l><seg type="pāda" n="a">citralekhe vadasvainaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tattvato mama śobhane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">guṇaśīlābhijanato</seg> <seg type="pāda" n="d">nāma kiṃ cāsya bhāmini</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K1.2 Ñ2 V B Ds D1.2.4-6 T4 G1.2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.74x1189" n="*HV_107.74*1189"><seg type="pāda" n="a">tataḥ paścād vidhāsyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">kāryasyāsya viniścayam |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="citralekhovāca"/>


<lg xml:id="HV_107.75">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ trilokyanāthasya</seg> <seg type="pāda" n="b">naptā kṛṣṇasya dhīmataḥ</seg> </l>
<note>k: T1 G M G(ed.) ins. after the ref., T2 after 74: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.75x1190-1" n="*HV_107.75*1190:1"><seg type="pāda" n="a">devadevo jagannāthaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣāc cakragadādharaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.75x1190-2" n="*HV_107.75*1190:2"><seg type="pāda" n="a">dānavānāṃ raṇe hantā</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇur jiṣṇur jagatpatiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.75x1190-3" n="*HV_107.75*1190:3"><seg type="pāda" n="a">yo vikramaṃ jagannāthas</seg> <seg type="pāda" n="b">trailokyaṃ sacarācaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.75x1190-4" n="*HV_107.75*1190:4"><seg type="pāda" n="a">nijaikapadapadme yo</seg> <seg type="pāda" n="b">nilīnam akarod vibhuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.75x1190-5" n="*HV_107.75*1190:5"><seg type="pāda" n="a">tasyāyaṃ devadevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadābhṛtaḥ |</seg> </l>
<note>k: For 75ab, T1.2 G M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.75abx1191" n="*HV_107.75ab*1191"><seg type="pāda" n="a">pautraḥ kṛṣṇasya vikhyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvalokeṣu bhāmini |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhartā tava viśālākṣi</seg> <seg type="pāda" n="d">prādyumnir bhīmavikramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.76">
<l><seg type="pāda" n="a">na hy asya triṣu lokeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">sadṛśo 'sti parākrame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpāṭya parvatān eṣa</seg> <seg type="pāda" n="d">parvatair eva śātayet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.77">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanyāsy anugṛhītāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">yasyās te yadupuṃgavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tryakṣapatnyā samādiṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sadṛśaḥ sajjanaḥ patiḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="uṣovāca"/>


<lg xml:id="HV_107.78">
<l><seg type="pāda" n="a">yady enaṃ me viśālākṣi</seg> <seg type="pāda" n="b">bhartāram amaropamam</seg> </l>
<note>k: After the ref.,K1.3.4 Ñ2 V B D T4 G1.2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.78x1192-1" n="*HV_107.78*1192:1"><seg type="pāda" n="a">tvam evātra viśālākṣi</seg> <seg type="pāda" n="b">yogyā bhava varānane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.78x1192-2" n="*HV_107.78*1192:2"><seg type="pāda" n="a">aśakyā hi gatiś cānyā</seg> <seg type="pāda" n="b">agatyā me gatir bhava ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.78x1192-3" n="*HV_107.78*1192:3"><seg type="pāda" n="a">antarikṣacarā ca tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yoginī kāmarūpiṇī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.78x1192-4" n="*HV_107.78*1192:4"><seg type="pāda" n="a">upāyaśilpakuśalā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣipram ānaya me priyam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.78x1192-5" n="*HV_107.78*1192:5"><seg type="pāda" n="a">upāyaś cintyatāṃ bhīru</seg> <seg type="pāda" n="b">apratarkyaṃ priye sukham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.78x1192-6" n="*HV_107.78*1192:6"><seg type="pāda" n="a">siddhārthā saṃnivartasva</seg> <seg type="pāda" n="b">yenopāyena sundari ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.78x1192-7" n="*HV_107.78*1192:7"><seg type="pāda" n="a">bhaved āpatsu yan mitraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tan mitraṃ śasyate budhaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.78x1192-8" n="*HV_107.78*1192:8"><seg type="pāda" n="a">kāmārtā cāsmi suśroṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">bhava me prāṇadhāriṇī |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adya nānayasi kṣipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāṇāṃs tyakṣyāmy ahaṃ śubhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.79">
<l><seg type="pāda" n="a">uṣāyā vacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhābravīd vacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrotum arhasi kalyāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">vacanaṃ me śucismite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.80">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā bāṇasya nagaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣyate devi sarvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvārakāpi tathā bhīru</seg> <seg type="pāda" n="d">durādharṣā viśeṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.80x1193-1" n="*HV_107.80*1193:1"><seg type="pāda" n="a">ayasmayapraticchannā</seg> <seg type="pāda" n="b">guptadvārā ca sā purī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.80x1193-2" n="*HV_107.80*1193:2"><seg type="pāda" n="a">guptāvṛṣṇikumāraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā dvārakavāsibhiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.80x1193-3" n="*HV_107.80*1193:3"><seg type="pāda" n="a">prānte salilasaṃyuktā</seg> <seg type="pāda" n="b">vihitā viśvakarmaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.80x1193-4" n="*HV_107.80*1193:4"><seg type="pāda" n="a">rakṣyate puruṣair ghoraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">padmanābhasya śāsanāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.80x1193-5" n="*HV_107.80*1193:5"><seg type="pāda" n="a">śailaprākāraparikhā</seg> <seg type="pāda" n="b">durgamārgapraveśinī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.80x1193-6" n="*HV_107.80*1193:6"><seg type="pāda" n="a">saptaprākāraracitā</seg> <seg type="pāda" n="b">parvatair dhātumaṇḍitaiḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_107.81">
<l><seg type="pāda" n="a">na ca śakyam avijñātaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">praveṣṭuṃ dvārakāṃ purīm</seg> </l>
<note>k: T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.81abx1194-1" n="*HV_107.81ab*1194:1"><seg type="pāda" n="a">nānuyokṣyasi māṃ devi</seg> <seg type="pāda" n="b">sāhase 'smiṃs tu karmaṇi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.81abx1194-2" n="*HV_107.81ab*1194:2"><seg type="pāda" n="a">tato virama buddhiṃ tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">duḥprāpāt svapnavastunaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ātmānaṃ māṃ ca rakṣasva</seg> <seg type="pāda" n="d">pitaraṃ ca viśeṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="uṣovāca"/>


<lg xml:id="HV_107.82">
<l><seg type="pāda" n="a">aniruddhasya vadanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrṇacandranibhaṃ sakhi</seg> </l>
<note>k: Ś1 M4 om. the ref. After the ref. Ñ (except Ś1 Ñ1) T4 G1.2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.82x1195-1" n="*HV_107.82*1195:1"><seg type="pāda" n="a">tava yogaprabhāveṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śakyaṃ tatra praveśanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.82x1195-2" n="*HV_107.82*1195:2"><seg type="pāda" n="a">kiṃ me bahuvilāpena</seg> <seg type="pāda" n="b">śrūyatāṃ sakhi kāraṇam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yady ahaṃ taṃ na paśyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">yāsyāmi yamasādanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N(except Ś1 Ñ1) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.82x1196-1" n="*HV_107.82*1196:1"><seg type="pāda" n="a">dūtam āsādya kāryāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">siddhir bhavati bhāmini |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.82x1196-2" n="*HV_107.82*1196:2"><seg type="pāda" n="a">tasmād dautyena me gaccha</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvantīṃ māṃ yadīcchasi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_107.83">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi tvaṃ me vijānāsi</seg> <seg type="pāda" n="b">sakhyaṃ premṇā ca bhāṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣipram ānaya me kāntaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāṇāṃs tyakṣyāmi vā priyān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.83x1197-1" n="*HV_107.83*1197:1"><seg type="pāda" n="a">jīvitasya hi saṃdehaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣayaṃ caiva kulasya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.83x1197-2" n="*HV_107.83*1197:2"><seg type="pāda" n="a">kāmārtā hi na paśyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">dūṣaṇaṃ vai kulasya ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.83x1197-3" n="*HV_107.83*1197:3"><seg type="pāda" n="a">prayatno yujyate kārye</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣviti śāstranidarśanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.83x1197-4" n="*HV_107.83*1197:4"><seg type="pāda" n="a">tvaṃ ca śaktā viśālākṣi</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārakāyāḥ praveśane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.83x1197-5" n="*HV_107.83*1197:5"><seg type="pāda" n="a">saṃstutāsi mayā bhīru</seg> <seg type="pāda" n="b">kuru me priyadarśanam |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="citralekhovāca"/>


<lg xml:id="HV_107.84">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣā gacchāmy ahaṃ bhīru</seg> <seg type="pāda" n="b">praviśya dvārakāṃ purīm</seg> </l>
<note>k: K1 Ñ2.3 V B Dn Ds D1-3.5 T4 G2.4.5 ins. after the ref.; D4 cont. after 1197*: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.84x1198-1" n="*HV_107.84*1198:1"><seg type="pāda" n="a">sarvathā saṃstutā te 'haṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vākyair amṛtakalpakaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_107.84x1198-2" n="*HV_107.84*1198:2"><seg type="pāda" n="a">kāritā ca samudyogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">priyaiḥ kāntaiś ca bhāṣitaiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhartāram ānayāmy adya</seg> <seg type="pāda" n="d">tava vṛṣṇikulodvaham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K1 Ñ1) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.84x1199" n="*HV_107.84*1199"><seg type="pāda" n="a">aniruddhaṃ mahābāhuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">praviśya dvārakāṃ purīm |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_107.85">
<l><seg type="pāda" n="a">sā vacas tathyam aśivaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavānāṃ bhayāvaham</seg> </l>
<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.85abx1200" n="*HV_107.85ab*1200"><seg type="pāda" n="a">yādavānāṃ tathaivāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kulodbhūtasamudbhavam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uktvā cāntarhitā kṣipraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">citralekhā manojavā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K2 Ñ1) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_197.85x1201" n="*HV_197.85*1201"><seg type="pāda" n="a">sakhībhiḥ sahitā hy ūṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">cintayantī sthitā tu sā |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_107.86">
<l><seg type="pāda" n="a">tṛtīye tu muhūrte sā</seg> <seg type="pāda" n="b">naṣṭā bāṇapurāt tadā</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V B Dn Ds D2.6 T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_107.86abx1202" n="*HV_107.86ab*1202"><seg type="pāda" n="a">sakhīpriyaṃ cikīrṣantī</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjayantī tapodhanān |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣaṇena samanuprāptā</seg> <seg type="pāda" n="d">dvārakāṃ kṛṣṇapālitām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_107.87">
<l><seg type="pāda" n="a">kailāsaśikharākāraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāsādair upaśobhitām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadarśa dvārakāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">divi tāreva saṃsthitām</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 108, transliterated by Julie Bélanger, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 4, 2003. :h</note>
<note>k: After the ref., all Mss. (except Ś1 Ñ1 ins. a passage given in App. I (No. 33). :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>


<lg xml:id="HV_108.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tato dvāravatīmadhye</seg> <seg type="pāda" n="b">prākārair upaśobhitam</seg> </l>
<note>k: K1.2 Ñ2 V B Dn Ds D1-5 ins. after App. I (No. 33); D6 after 1ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.1x1203-1" n="*HV_108.1*1203:1"><seg type="pāda" n="a">tato dvāravatīmadhye</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmasya bhavanaṃ śubham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.1x1203-2" n="*HV_108.1*1203:2"><seg type="pāda" n="a">tatsamīpe 'niruddhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavanaṃ sā sma paśyati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.1x1203-3" n="*HV_108.1*1203:3"><seg type="pāda" n="a">sauvarṇavedikāstambhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rukmavaidūryatoraṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.1x1203-4" n="*HV_108.1*1203:4"><seg type="pāda" n="a">mālyadāmāvasaktaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrṇakumbhopaśobhitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.1x1203-5" n="*HV_108.1*1203:5"><seg type="pāda" n="a">barhikaṇṭhānatagrīvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāsādair ekasaṃcayaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.1x1203-6" n="*HV_108.1*1203:6"><seg type="pāda" n="a">maṇipravālasaṃstīrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">divyagandharvanāditam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadarśa bhavanaṃ yatra</seg> <seg type="pāda" n="d">prādyumnir avasat sukham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: avasat corrected for printed asat :k</note>

<lg xml:id="HV_108.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ praviśya sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavanaṃ tasya tan mahat</seg> </l>
<note>k: K1.3.4 V B D S (T3 missing) ins. (Ñ2 after the first occurence of 2ab): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.2abx1204" n="*HV_108.2ab*1204"><seg type="pāda" n="a">tatrāniruddhaṃ sāpaśyac</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhā varāpsarāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dadarśa madhye nārīṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tārāpatim ivoditam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.3">
<l><seg type="pāda" n="a">krīḍāvihāre nārībhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sevyamānam itas tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pibantaṃ madhu mādhvīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śriyā paramayā yutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">varāsanagataṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="f">yathaivailavilaṃ tathā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B D (except D3) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.3x1205-1" n="*HV_108.3*1205:1"><seg type="pāda" n="a">vādyate samatālaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gīyate madhuraṃ tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.3x1205-2" n="*HV_108.3*1205:2"><seg type="pāda" n="a">na ca tasya manas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">tam evārtham acintayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.3x1205-3" n="*HV_108.3*1205:3"><seg type="pāda" n="a">striyaḥ sarvaguṇopetā</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛtyante tatra tatra vai |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.3x1205-4" n="*HV_108.3*1205:4"><seg type="pāda" n="a">na cāsya manasas tuṣṭiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhā prapaśyati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.3x1205-5" n="*HV_108.3*1205:5"><seg type="pāda" n="a">na cābhiramate bhogair</seg> <seg type="pāda" n="b">na cāpi madhu sevate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.3x1205-6" n="*HV_108.3*1205:6"><seg type="pāda" n="a">vyaktam asya hi tat svapnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛdaye parivartate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.3x1205-7" n="*HV_108.3*1205:7"><seg type="pāda" n="a">iti tatraiva buddhyā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">niścitā gatasādhvasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.3x1205-8" n="*HV_108.3*1205:8"><seg type="pāda" n="a">sā dṛṣṭvā paramastrīṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">madhye śakradhvajopamam |</seg> </l>
<note>k: After line 3, K1 Ñ2 B1 D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108x1205.3x1205A" n="*HV_108*1205.3*1205A"><seg type="pāda" n="a">priyāsu gīyamānāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛtyamānāsu sarvaśaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.4">
<l><seg type="pāda" n="a">cintayāviṣṭadehā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhā manasvinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ kāryam idaṃ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kathaṃ svasti bhaven mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sāntarhitā cintayitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhā yaśasvinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tāmasyā chādayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">vidyayā śubhalocanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.6">
<l><seg type="pāda" n="a">harmye strīgaṇamadhyasthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā cāntarhitaṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpapāta gṛhītvā sā</seg> <seg type="pāda" n="d">prādyumniṃ yuddhadurmadam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sā tam adhvānam āgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">siddhacāraṇasevitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasā śoṇitapuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">praviveśa manojavā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B D T4 G2.4.5 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.7x1206-1" n="*HV_108.7*1206:1"><seg type="pāda" n="a">adarśanaṃ tam ānīya</seg> <seg type="pāda" n="b">māyayā kāmarūpiṇī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.7x1206-2" n="*HV_108.7*1206:2"><seg type="pāda" n="a">aniruddhaṃ mahābhāgā</seg> <seg type="pāda" n="b">yatroṣā tatra gacchati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.7x1206-3" n="*HV_108.7*1206:3"><seg type="pāda" n="a">uṣāyādarśayac cainaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">citrābharaṇabhūṣitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.7x1206-4" n="*HV_108.7*1206:4"><seg type="pāda" n="a">citrāmbaradharaṃ vīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kandarpasamarūpiṇam |</seg> </l>
<note>k: G2.4.5 cont. (T1.2 G1.3 M ins. after 7; T4 after line 2 of *1206): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.7x1207-1" n="*HV_108.7*1207:1"><seg type="pāda" n="a">tṛtīye tu muhūrte sā</seg> <seg type="pāda" n="b">prāptā bāṇapuraṃ tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.7x1207-2" n="*HV_108.7*1207:2"><seg type="pāda" n="a">uṣāṃ tāṃ darśayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">paśyainaṃ yady asau bhavet ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.7x1207-3" n="*HV_108.7*1207:3"><seg type="pāda" n="a">evam uktā tadā kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasya duhitā tataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tatroṣā vismitā dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">harmyasthā sakhisaṃnidhau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praveśayām āsa tadā</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃprāptaṃ svagṛhaṃ tataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.8x1208-1" n="*HV_108.8*1208:1"><seg type="pāda" n="a">praveśite 'niruddhe tu</seg> <seg type="pāda" n="b">prahṛṣṭā sahitā tayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.8x1208-2" n="*HV_108.8*1208:2"><seg type="pāda" n="a">sakhījanasamāyuktā</seg> <seg type="pāda" n="b">lajjamānā śucismitā |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_108.9">
<l><seg type="pāda" n="a">praharṣotphullanayanā</seg> <seg type="pāda" n="b">priyaṃ dṛṣṭvārthakovidā</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1 Ñ1 D1.2) T4 G2.4.5 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.9abx1209-1" n="*HV_108.9ab*1209:1"><seg type="pāda" n="a">sā harmyasthā tam arghyeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavaṃ samapūjayat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.9abx1209-2" n="*HV_108.9ab*1209:2"><seg type="pāda" n="a">citralekhāṃ pariṣvajya</seg> <seg type="pāda" n="b">priyākhyānair ayojayat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvaritā kāminī prāha</seg> <seg type="pāda" n="d">citralekhāṃ bhayāturā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sakhīdaṃ vai kathaṃ guhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāryaṃ kāryaviśārade</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">guhye kṛte bhavet svasti</seg> <seg type="pāda" n="d">prakāśe jīvitakṣayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 10, T4 ins. an addl. colophon mentioning adhy. no. 218. T4 ins. after the addl. colophon: K Ñ3 V1.2 B Ds2 D1-5 G2.4.5 (Ñ2 V3 Dn Ds1 D6 after the first occurrence of 11abcd) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-1" n="*HV_108.10*1210:1"><seg type="pāda" n="a">citralekhābravīd vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu tvaṃ niścayaṃ sakhi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-2" n="*HV_108.10*1210:2"><seg type="pāda" n="a">kṛtaṃ puruṣakāraṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">daivaṃ nāśayate sakhi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-3" n="*HV_108.10*1210:3"><seg type="pāda" n="a">na vai devyāḥ prasādas te</seg> <seg type="pāda" n="b">anukūlo bhaviṣyati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-4" n="*HV_108.10*1210:4"><seg type="pāda" n="a">apramādāt kṛtaṃ guhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na kaścij jñāsyate naraḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-5" n="*HV_108.10*1210:5"><seg type="pāda" n="a">sakhyā vai evam uktā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">paryavasthitacetanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-6" n="*HV_108.10*1210:6"><seg type="pāda" n="a">evam etad iti prāha</seg> <seg type="pāda" n="b">sāniruddham idaṃ vacaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-7" n="*HV_108.10*1210:7"><seg type="pāda" n="a">diṣṭyā svapnagataś coro</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛśyate subhago janaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-8" n="*HV_108.10*1210:8"><seg type="pāda" n="a">yatkṛte tu vayaṃ khinnā</seg> <seg type="pāda" n="b">durlabhapriyakāṅkṣayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-9" n="*HV_108.10*1210:9"><seg type="pāda" n="a">kaccit tava mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">kuśalaṃ sarvatogatam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-10" n="*HV_108.10*1210:10"><seg type="pāda" n="a">hṛdayaṃ hi mṛdu strīṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tena pṛcchāmy ahaṃ tava ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-11" n="*HV_108.10*1210:11"><seg type="pāda" n="a">tasyās tad vacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣāyāḥ ślakṣṇam arthavat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-12" n="*HV_108.10*1210:12"><seg type="pāda" n="a">so 'py āha yaduśārdūlaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śubhākṣarataraṃ vacaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-13" n="*HV_108.10*1210:13"><seg type="pāda" n="a">harṣaviplutanetrāyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṇināśru pramṛjya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-14" n="*HV_108.10*1210:14"><seg type="pāda" n="a">prahasya sasmitaṃ prāha</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛdayagrāhakaṃ vacaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-15" n="*HV_108.10*1210:15"><seg type="pāda" n="a">kuśalaṃ me varārohe</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvatra mitabhāṣiṇi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-16" n="*HV_108.10*1210:16"><seg type="pāda" n="a">tvatprasādena me devi</seg> <seg type="pāda" n="b">priyam āvedayāmi te ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-17" n="*HV_108.10*1210:17"><seg type="pāda" n="a">adṛṣṭapūrvaś ca mayā</seg> <seg type="pāda" n="b">deśo 'yaṃ śubhadarśane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-18" n="*HV_108.10*1210:18"><seg type="pāda" n="a">niśi svapne mayā dṛṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakṛt kanyāpuraṃ mahat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-19" n="*HV_108.10*1210:19"><seg type="pāda" n="a">evam evam ahaṃ bhīru</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatprasādād ihāgataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-20" n="*HV_108.10*1210:20"><seg type="pāda" n="a">na ca tad rudrapatnyā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">mithyā vākyaṃ bhaviṣyati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-21" n="*HV_108.10*1210:21"><seg type="pāda" n="a">devyās tu prītim ājñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatpriyārthaṃ ca bhāvini |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.10x1210-22" n="*HV_108.10*1210:22"><seg type="pāda" n="a">anuprāpto 'smi cādyaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">prasīda śaraṇaṃ gataḥ |</seg> </l>
<note>k: After line 22, D6 ins. an addl. colophon mentioning adhy. name bāṇayuddham. B1.2 Ds2 D2 T4 G2.4.5 cont. (Ds1 ins. after second occurrence of 11cd): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.10x1211" n="*HV_108.10*1211"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā ramayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'niruddho mahāyaśāḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_108.11">
<l><seg type="pāda" n="a">ity uktvā tvaramāṇā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">guhyadeśe svalaṃkṛtā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāntena saha saṃyuktā</seg> <seg type="pāda" n="d">sthitā vai bhītabhītavat</seg> </l>
<note>k: K Ñ3 V1.2 B Ds2 D1-5 T2.4 G1.3-5 G(ed.) ins. after 11cd; Ñ2 V3 Dn D6 after second occurrence of 11cd; Ds1 after *1211: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1212-1" n="*HV_108.11cd*1212:1"><seg type="pāda" n="a">tataś codvāhadharmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">gāndharveṇa samīyatuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1212-2" n="*HV_108.11cd*1212:2"><seg type="pāda" n="a">anyonyaṃ rematus tau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">cakravākau yathā divā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1212-3" n="*HV_108.11cd*1212:3"><seg type="pāda" n="a">patinā sāniruddhena</seg> <seg type="pāda" n="b">mumude tu varāṅganā |</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V B Dn Ds D6 cont. (T2.4 G1.3-5 G(ed.) ins. after line 2 of *1212): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1213" n="*HV_108.11cd*1213"><seg type="pāda" n="a">kāntena saha saṃyuktā</seg> <seg type="pāda" n="b">divyasraganulepanā |</seg> </l>
<note>k: D6 T2.4 G1.3-5 G(ed.) cont.; T1 G2 M ins. after 11cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-1" n="*HV_108.11cd*1214:1"><seg type="pāda" n="a">ekadeśe gṛhasyāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">pracchanno caiva bhāminī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-2" n="*HV_108.11cd*1214:2"><seg type="pāda" n="a">kareṇur dviradeneva</seg> <seg type="pāda" n="b">varayām āsa saṃgatā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-3" n="*HV_108.11cd*1214:3"><seg type="pāda" n="a">papau tasya mukhaṃ sādhvī</seg> <seg type="pāda" n="b">samāliṅgya yathākramam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-4" n="*HV_108.11cd*1214:4"><seg type="pāda" n="a">netre cucumba sā devī</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasya duhitā yadum ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-5" n="*HV_108.11cd*1214:5"><seg type="pāda" n="a">bhūyo bhūyaḥ samāśliṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">yatheṣṭaṃ madamohitā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-6" n="*HV_108.11cd*1214:6"><seg type="pāda" n="a">na tṛptim āyayau sā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">samāliṅgya yadūttamam ||</seg> </l>
<note>k: [Colophon] :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyanaḥ"/>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-7" n="*HV_108.11cd*1214:7"><seg type="pāda" n="a">tāmasyā vidyayā yuktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādyumnir atha tatkṣaṇāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-8" n="*HV_108.11cd*1214:8"><seg type="pāda" n="a">cintayām āsa taṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhe strījanam adbhutam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-9" n="*HV_108.11cd*1214:9"><seg type="pāda" n="a">ko 'yaṃ vidhir mama mahān</seg> <seg type="pāda" n="b">na jāne tv asya kāraṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-10" n="*HV_108.11cd*1214:10"><seg type="pāda" n="a">svapno 'yaṃ kiṃ mayā dṛṣṭa</seg> <seg type="pāda" n="b">utāho vibhramo mama ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-11" n="*HV_108.11cd*1214:11"><seg type="pāda" n="a">jāgarmy ahaṃ na me svapno</seg> <seg type="pāda" n="b">na ca ma vibhramo mahān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-12" n="*HV_108.11cd*1214:12"><seg type="pāda" n="a">keyam agre sthitā subhrūr</seg> <seg type="pāda" n="b">lateva ca supuṣpitā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-13" n="*HV_108.11cd*1214:13"><seg type="pāda" n="a">udbhrāntahariṇāpaṅgī</seg> <seg type="pāda" n="b">bhrūlatābhaṅgabhāṣiṇī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-14" n="*HV_108.11cd*1214:14"><seg type="pāda" n="a">pīnastanorujaghanā</seg> <seg type="pāda" n="b">tāmrapādakarādharā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-15" n="*HV_108.11cd*1214:15"><seg type="pāda" n="a">nīlakuñcitakeśāḍhyā</seg> <seg type="pāda" n="b">madhurasmitabhāṣiṇī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-16" n="*HV_108.11cd*1214:16"><seg type="pāda" n="a">mama netrapathākrāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">candralekheva śāradī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-17" n="*HV_108.11cd*1214:17"><seg type="pāda" n="a">kim idaṃ nātra jānāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">kenedaṃ pratipāditam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-18" n="*HV_108.11cd*1214:18"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvāsya vavṛdhe kāmas</seg> <seg type="pāda" n="b">tām uṣāṃ madamohitām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-19" n="*HV_108.11cd*1214:19"><seg type="pāda" n="a">sā ca tatpurataḥ sākṣāt</seg> <seg type="pāda" n="b">pānaṃ kartuṃ samudyatā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-20" n="*HV_108.11cd*1214:20"><seg type="pāda" n="a">atha tām iṅgitair jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā caiva yathārthataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-21" n="*HV_108.11cd*1214:21"><seg type="pāda" n="a">ramayām āsa ramaṇīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmatas tāṃ manoramām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-22" n="*HV_108.11cd*1214:22"><seg type="pāda" n="a">sā cāpi taṃ samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">harṣabhītākulekṣaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-23" n="*HV_108.11cd*1214:23"><seg type="pāda" n="a">kāmato ramayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">romāñcodgatakarkaśā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-24" n="*HV_108.11cd*1214:24"><seg type="pāda" n="a">līlāsaṃlāpalalitair</seg> <seg type="pāda" n="b">lalanā taṃ samācarat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214-25" n="*HV_108.11cd*1214:25"><seg type="pāda" n="a">kareṇur iva mātaṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāśitā girigahvare |</seg> </l>
<note>k: After line of *1214, T1.2 G1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.6x1214A" n="*HV_108.6*1214A"><seg type="pāda" n="a">aniruddhaṃ mahābāhuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nidrāparavaśaṃ gataṃ |</seg> </l>
<note>k: After the ref. before line 7, T2 G3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214B-1" n="*HV_108.11cd*1214B:1"><seg type="pāda" n="a">tato niruddhaḥ svapne tu</seg> <seg type="pāda" n="b">svapurāc citralekhayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214B-2" n="*HV_108.11cd*1214B:2"><seg type="pāda" n="a">nīto bāṇapuraṃ sadyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgataś coṣayā saha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214B-3" n="*HV_108.11cd*1214B:3"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvaivaṃ svapnasaṃsargaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣayā svasya cādbhutam |</seg> </l>
<note>k: After line 20a of *1214, T2 G1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214C-1" n="*HV_108.11cd*1214C:1">vacanena vimohitām ||</l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214C-2" n="*HV_108.11cd*1214C:2"><seg type="pāda" n="a">sa tataś citralekhāṃ tām</seg> <seg type="pāda" n="b">avekṣyovāca yādavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214C-3" n="*HV_108.11cd*1214C:3"><seg type="pāda" n="a">dvārakānagarāc chīgram</seg> <seg type="pāda" n="b">ānītaś citralekhayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214C-4" n="*HV_108.11cd*1214C:4"><seg type="pāda" n="a">bāṇasya nagaraṃ prāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgato 'smy uṣayā rahaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214C-5" n="*HV_108.11cd*1214C:5"><seg type="pāda" n="a">evaṃ svapno mayā dṛṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">vicitro 'dṛṣṭapūrvakaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214C-6" n="*HV_108.11cd*1214C:6"><seg type="pāda" n="a">ko 'yaṃ vidhir mamāyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kā tvaṃ kaiṣā ca bhāminī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214C-7" n="*HV_108.11cd*1214C:7"><seg type="pāda" n="a">keyaṃ purī gṛhaṃ kasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tat tvam ākhyātum arhasi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214C-8" n="*HV_108.11cd*1214C:8"><seg type="pāda" n="a">iti bruvantaṃ taṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhā vaco 'bravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11cdx1214C-9" n="*HV_108.11cd*1214C:9"><seg type="pāda" n="a">api te kuśalaṃ vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvatra yadunandana |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ramamāṇāniruddhena</seg> <seg type="pāda" n="f">avijñātā tu sā tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 11, T1.2 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.11x1215-1" n="*HV_108.11*1215:1"><seg type="pāda" n="a">papau cāsyā mukhaṃ kāmī</seg> <seg type="pāda" n="b">samāliṅgya dṛḍhaṃ yaduḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11x1215-2" n="*HV_108.11*1215:2"><seg type="pāda" n="a">parasparaṃ samāśliṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">parasparamukhaṃ papuḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11x1215-3" n="*HV_108.11*1215:3"><seg type="pāda" n="a">tayodyatāṃ tato mādhvīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">papau śiṣṭām apāyayat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11x1215-4" n="*HV_108.11*1215:4"><seg type="pāda" n="a">tayor evaṃ tadā kāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">vavṛdhe janasaṃsadi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11x1215-5" n="*HV_108.11*1215:5"><seg type="pāda" n="a">citralekhā tataḥ sādhvī</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūṣayām āsa bhūṣaṇaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11x1215-6" n="*HV_108.11*1215:6"><seg type="pāda" n="a">vastrair ābharaṇaiś citrair</seg> <seg type="pāda" n="b">mālyaiś ca bahugandhibhiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11x1215-7" n="*HV_108.11*1215:7"><seg type="pāda" n="a">rarāja yaduvīras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rohiṇyā candramā yathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11x1215-8" n="*HV_108.11*1215:8"><seg type="pāda" n="a">saudhamārge tatas tau tu</seg> <seg type="pāda" n="b">daṃpatī rematuś ciram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11x1215-9" n="*HV_108.11*1215:9"><seg type="pāda" n="a">tāṃ tathā ramayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">yatheṣṭaṃ yadunandanaḥ |</seg> </l>
<note>k: T2 G1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.11x1215A" n="*HV_108.11*1215A"><seg type="pāda" n="a">parasparasya vadanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">papatus tau parasparam |</seg> </l>

<note>k: After line 6 of *1215, T2 G1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.11x1215B" n="*HV_108.11*1215B"><seg type="pāda" n="a">alaṃkṛtas tayā tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgataś coṣayā rahaḥ |</seg> </l>

<note>k: T2 G1 cont. after line 9 of *1215: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.11x1216-1" n="*HV_108.11*1216:1"><seg type="pāda" n="a">papau tasya mukhaṃ sādhvī</seg> <seg type="pāda" n="b">samāliṅgya yathākramam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.11x1216-2" n="*HV_108.11*1216:2"><seg type="pāda" n="a">netre ca cumbito devī</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasya duhitā sakhī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tasminn eva kṣaṇe prāpte</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnām ṛṣabho hi saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">divramālyāmbaradharo</seg> <seg type="pāda" n="d">divyasraganulepanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">uṣayā saha saṃyukto</seg> <seg type="pāda" n="f">vijñāto bāṇarakṣibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 12e T1.2 G M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-1" n="*HV_108.12e*1217:1">damayantyā nalo yathā |</l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-2" n="*HV_108.12e*1217:2"><seg type="pāda" n="a">vijahāra yathākāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ramayaṃs tām uṣāṃ śubhām ||</seg> </l>
<note>k: [Colophon] :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyanaḥ"/>

<l xml:id="xHV_108.12ex1217-3" n="*HV_108.12e*1217:3"><seg type="pāda" n="a">atha tasyām avasthāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sthavirā vetrapāṇayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-4" n="*HV_108.12e*1217:4"><seg type="pāda" n="a">āmuktakañcukā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">kañcukīyāḥ samantataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-5" n="*HV_108.12e*1217:5"><seg type="pāda" n="a">aniruddhaṃ tato jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sārdhaṃ kanyāpure sthitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-6" n="*HV_108.12e*1217:6"><seg type="pāda" n="a">uṣayā bāṇasutayā</seg> <seg type="pāda" n="b">ramayantaṃ yatheṣṭataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-7" n="*HV_108.12e*1217:7"><seg type="pāda" n="a">rakṣiṇaḥ sahasā gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhītā bāṇāntikaṃ tadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-8" n="*HV_108.12e*1217:8"><seg type="pāda" n="a">atha dīptāyudhodagrā</seg> <seg type="pāda" n="b">nityaṃ suparirakṣakāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-9" n="*HV_108.12e*1217:9"><seg type="pāda" n="a">te bhītāḥ kathayām āsur</seg> <seg type="pāda" n="b">aniruddhasya ceṣṭitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-10" n="*HV_108.12e*1217:10"><seg type="pāda" n="a">eṣa kaścin mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣayā saha saṃgataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-11" n="*HV_108.12e*1217:11"><seg type="pāda" n="a">sthitaḥ kanyāpure rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">kaś cāsau kuta ity api ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-12" n="*HV_108.12e*1217:12"><seg type="pāda" n="a">āyātaḥ sahasā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">na vidmo 'sya gatiṃ vibho ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.12ex1217-13" n="*HV_108.12e*1217:13"><seg type="pāda" n="a">śrutvaitad roṣayuktas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">balaṃ bāṇo nirīkṣya tat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas taiś cārapuruṣair</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasyāveditaṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathādṛṣṭam aśeṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">kanyāyās tadvyatikramam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kiṃkarasainyaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vyādiṣṭaṃ bhīmakarmaṇā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baleḥ putreṇa bāṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">vīreṇāmitraghātinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.15">
<l><seg type="pāda" n="a">gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">hanyatām eṣa durmatiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yena naḥ kulacāritraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dūṣitaṃ dūṣitātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.16">
<l><seg type="pāda" n="a">uṣāyāṃ dharṣitāyāṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">kulaṃ no dharṣitaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asaṃpradānādyo 'smābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svayaṃgrāham adharṣayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.17">
<l><seg type="pāda" n="a">aho vīryamaho dhairyam</seg> <seg type="pāda" n="b">aho dhārṣṭyaṃ ca durmateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaḥ puraṃ bhavanaṃ cedaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">praviṣṭo naḥ subāliśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T4 G2.4.5 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.17x1218-1" n="*HV_108.17*1218:1"><seg type="pāda" n="a">evam uktvā punas tāṃs tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃkarāṃś codayad bhṛśam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.17x1218-2" n="*HV_108.17*1218:2"><seg type="pāda" n="a">te tasyājñām atho gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">susaṃnaddhā viniryayuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.17x1218-3" n="*HV_108.17*1218:3"><seg type="pāda" n="a">yatrāniruddho hy abhavat</seg> <seg type="pāda" n="b">tatrāgacchan mahābalāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.18">
<l><seg type="pāda" n="a">nānāśastrodyatakarā</seg> <seg type="pāda" n="b">nānārūpadharās tu te</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavāḥ samabhikruddhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prādyumnivadhakāṅkṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T2.4 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-1" n="*HV_108.18*1219:1"><seg type="pāda" n="a">rudate tadbalaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṣpeṇāvṛtalocanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-2" n="*HV_108.18*1219:2"><seg type="pāda" n="a">prādyumnivadhabhītā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaputrī yaśasvinī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-3" n="*HV_108.18*1219:3"><seg type="pāda" n="a">tatas tu rudatīṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">tām uṣāṃ mṛgalocanām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-4" n="*HV_108.18*1219:4"><seg type="pāda" n="a">hā hā kānteti vepantīm</seg> <seg type="pāda" n="b">aniruddho 'bhyabhāṣata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-5" n="*HV_108.18*1219:5"><seg type="pāda" n="a">abhayaṃ te 'stu saśroṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">mā bhais tvaṃ hi mayi sthite |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-6" n="*HV_108.18*1219:6"><seg type="pāda" n="a">saṃprāpto harṣakālas te</seg> <seg type="pāda" n="b">na te 'sti bhayakāraṇam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-7" n="*HV_108.18*1219:7"><seg type="pāda" n="a">kṛtsno 'yaṃ yadi bāṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhṛṭyavargo yaśasvini |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-8" n="*HV_108.18*1219:8"><seg type="pāda" n="a">āgaccheta na me cintā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīru paśyādya vikramam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-9" n="*HV_108.18*1219:9"><seg type="pāda" n="a">tasya sainyasya ninadaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvābhyāgacchatas tataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-10" n="*HV_108.18*1219:10"><seg type="pāda" n="a">sahasaivotthitaḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">prādyumniḥ kim iti bruvan ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-11" n="*HV_108.18*1219:11"><seg type="pāda" n="a">athāsyāpaśyata balaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nānāpraharaṇodyatam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-12" n="*HV_108.18*1219:12"><seg type="pāda" n="a">sthitaṃ samantatas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">parivārya gṛhaṃ mahat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-13" n="*HV_108.18*1219:13"><seg type="pāda" n="a">tato 'bhyagacchat tvarito</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra tad veṣṭitaṃ balam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-14" n="*HV_108.18*1219:14"><seg type="pāda" n="a">kruddhaḥ svabalam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃdaśya daśanacchadam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-15" n="*HV_108.18*1219:15"><seg type="pāda" n="a">tato yuddham apoḍhānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇeyānāṃ niśamya tu |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-16" n="*HV_108.18*1219:16"><seg type="pāda" n="a">sā citralekhā sasmāra</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradaṃ devadarśanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-17" n="*HV_108.18*1219:17"><seg type="pāda" n="a">tato nimeṣamātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃprāpto munipuṃgavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-18" n="*HV_108.18*1219:18"><seg type="pāda" n="a">smṛto 'tha citralekhāyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">puraṃ śoṇitasāhvayam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-19" n="*HV_108.18*1219:19"><seg type="pāda" n="a">antarikṣe sthitas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'niruddham athābravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-20" n="*HV_108.18*1219:20"><seg type="pāda" n="a">mā bhayaṃ svasti te vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpto 'smy abhimatas tava ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-21" n="*HV_108.18*1219:21"><seg type="pāda" n="a">tataś ca nāradaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'bhivādya mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1219-22" n="*HV_108.18*1219:22"><seg type="pāda" n="a">prahṛṣṭaḥ sumanā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhārtham abhyavartata |</seg> </l>
<note>k: T2 G1.2.4 cont. (M4 ins. after 18): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.18x1220-1" n="*HV_108.18*1220:1"><seg type="pāda" n="a">vadhyatāṃ vadhyatām eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhyatāṃ gṛhyatām ayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.18x1220-2" n="*HV_108.18*1220:2"><seg type="pāda" n="a">hanyatāṃ hanyatāṃ kṣipram</seg> <seg type="pāda" n="b">ity ūcur dānavās tada |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas teṣāṃ svanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣām eva garjatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasaivotthitaḥ śūras</seg> <seg type="pāda" n="d">totrārdita iva dvipaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.19x1221-1" n="*HV_108.19*1221:1"><seg type="pāda" n="a">niruddho 'pi tayā tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">bahuśo yuddhadurmadaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.19x1221-2" n="*HV_108.19*1221:2"><seg type="pāda" n="a">bhītayā bhīta evāsau</seg> <seg type="pāda" n="b">dhāvati sma tathāsurān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃdaṣṭauṣṭhaṃ mahābhujam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāsādāc cāvarohantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayārtā vipradudruvuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 20c, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.20cx1222-1" n="*HV_108.20c*1222:1">nadantaṃ siṃhavat tadā |</l>
<l xml:id="xHV_108.20cx1222-2" n="*HV_108.20c*1222:2">tasya nādena vai rājan |</l>
<lg xml:id="HV_108.21">
<l><seg type="pāda" n="a">antaḥpuradvāragataṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">parighaṃ gṛhya cātulam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vadhāya teṣāṃ cikṣepa</seg> <seg type="pāda" n="d">nānāyudhaviśāradaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.22">
<l><seg type="pāda" n="a">te sarve bāṇavarṣaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gadābhis tomarais tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asibhiḥ śaktibhiḥ śūlair</seg> <seg type="pāda" n="d">nijaghnū raṇagocaram</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_108.23">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hanyamāno nārācaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parighaiś ca samantataḥ</seg> </l>
<note>k: K1 Ñ2.3 V B Dn Ds D1.4-6 T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.23abx1223" n="*HV_108.23ab*1223"><seg type="pāda" n="a">dānavaiḥ samabhikruddhaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādyumniḥ śastrakovidaiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nākṣubhyat sarvabhūtātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">nadan megha ivoṣṇage</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.24">
<l><seg type="pāda" n="a">āvidhya parighaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">teṣāṃ madhye vyavasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sūryo divicaranmadhye</seg> <seg type="pāda" n="d">meghānām iva sarvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T4 G2-5 (T2 after 25, G1 after 28) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.24x1224-1" n="*HV_108.24*1224:1"><seg type="pāda" n="a">daṇḍakāṣṭhājinadharo</seg> <seg type="pāda" n="b">nārado hraṣṭacetanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.24x1224-2" n="*HV_108.24*1224:2"><seg type="pāda" n="a">sādhu sādhv iti vai tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'niruddham abhāṣata |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.25">
<l><seg type="pāda" n="a">te hanyamānā raudreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">parigheṇāmitaujasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prādravanta bhayāt sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">megho vāteritā yathā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1) T4 G2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.25x1225" n="*HV_108.25*1225"><seg type="pāda" n="a">vidrāvya dānavān vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">parigheṇāśuvikramaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.26">
<l><seg type="pāda" n="a">aniruddho nadan hṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhanādaṃ vyarocata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gharmānte toyado vyomni</seg> <seg type="pāda" n="d">nadann iva mahāsvanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.27">
<l><seg type="pāda" n="a">tiṣṭhadhvam iti cukrośa</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavān yuddhadurmadān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prādyumnir vyahanac cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvaśatrunibarhaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tena te samare sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">hanyamānā mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yato bāṇas tato bhītā</seg> <seg type="pāda" n="d">yayur yuddhaparāṅmukhāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.29">
<l><seg type="pāda" n="a">tato bāṇasamīpasthāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śvasanto rudhirokṣitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na śarma lebhire daityā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayaviklavalocanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.30">
<l><seg type="pāda" n="a">mā bhaiṣṭa mā bhaiṣṭa iti</seg> <seg type="pāda" n="b">rājñā te tena coditāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">trāsaṃ visṛjya caikasthā</seg> <seg type="pāda" n="d">yudhyadhvaṃ dānavarṣabhāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K2 Ñ1) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.30x1226" n="*HV_108.30*1226"><seg type="pāda" n="a">tān uvāca punar bāṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhayavitrastalocanān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.31">
<l><seg type="pāda" n="a">kim idaṃ lokavikhyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśa utsṛjya dūrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavanto yānti vaiklavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">klībā iva vicetasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.32">
<l><seg type="pāda" n="a">ko 'yaṃ yasya bhayatrastā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavanto yānty anekaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kulāpadeśinaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">nānāyuddhaviśāradāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.33">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavadbhir na hi me yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">kāryaṃ sāhāyyam adya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abravīd dhvaṃsatety evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">matsamīpāc ca naśyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.34">
<l><seg type="pāda" n="a">atha tān vāgbhir ugrābhis</seg> <seg type="pāda" n="b">trāsayan bahudhā balī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyādideśa raṇe śūrān</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvān ayutaśaḥ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.35">
<l><seg type="pāda" n="a">pramāthagaṇabhūyiṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyādiṣṭaṃ tasya nigrahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anīkaṃ sumahadrātrau</seg> <seg type="pāda" n="d">nānāpraharaṇodyatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāntarikṣaṃ bahudhā</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyudvadbhir ivāmbudaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇānīkaiḥ samabhavad</seg> <seg type="pāda" n="d">vyāptaṃ saṃdīptalocanaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.37">
<l><seg type="pāda" n="a">kecit kṣitisthāḥ prākrośan</seg> <seg type="pāda" n="b">gajā iva samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">athāntarikṣe vyanadan</seg> <seg type="pāda" n="d">gharmānteṣv iva toyadāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tat sumahad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sametam abhavat punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tiṣṭha tiṣṭheti ca tadā</seg> <seg type="pāda" n="d">vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K2 Ñ1) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.38x1227" n="*HV_108.38*1227"><seg type="pāda" n="a">aniruddho raṇe vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa ca tān abhyavartata |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.39">
<l><seg type="pāda" n="a">tad āścaryaṃ samabhavad</seg> <seg type="pāda" n="b">yad ekas taiḥ samāgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayudhyata mahāvīryair</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavaiḥ saha saṃyuge</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.40">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣām eva ca jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="b">parighāṃs tomarān api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tair eva ca mahāyuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">nijaghāna mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: B1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.40x1228" n="*HV_108.40*1228"><seg type="pāda" n="a">parigṛhya ca tān eva</seg> <seg type="pāda" n="b">cāyudhair ahanad raṇe |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.41">
<l><seg type="pāda" n="a">punaḥ sa parighaṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pragṛhya raṇamūrdhani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa daityasaṃghān samare</seg> <seg type="pāda" n="d">nijaghāna mahābalān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.41x1229-1" n="*HV_108.41*1229:1"><seg type="pāda" n="a">aṣṭau trīṇi sahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃkarāṇāṃ tarasvinām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.41x1229-2" n="*HV_108.41*1229:2"><seg type="pāda" n="a">jaghāna samare caikaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣāt pautras tu śārṅgiṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.41x1229-3" n="*HV_108.41*1229:3"><seg type="pāda" n="a">nanāda vividhaṃ nādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rodasī ca sa kampayan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.42">
<l><seg type="pāda" n="a">nistriṃśaṃ carma cotsṛṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagrāha raṇamūrdhani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa tena vyacaran mārgān</seg> <seg type="pāda" n="d">ekaḥ śatrunibarhaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.43">
<l><seg type="pāda" n="a">bhrāntam udbhrāntam āviddham</seg> <seg type="pāda" n="b">āplutaṃ viplutaṃ plutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">iti prakārān dvātriṃśad</seg> <seg type="pāda" n="d">vicarann abhyadṛśyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.44">
<l><seg type="pāda" n="a">ekaṃ sahasraśas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">dadṛśū raṇamūrdhani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krīḍantaṃ bahudhā yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">vyāditāsyam ivāntakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.45">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tenābhisaṃtaptā</seg> <seg type="pāda" n="b">rudhiraughapariplutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">punar bhagnāḥ prādravanta</seg> <seg type="pāda" n="d">yatra bāṇaḥ sthito raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.46">
<l><seg type="pāda" n="a">gajavājirathaughais te</seg> <seg type="pāda" n="b">uhyamānāḥ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtvā cārtasvaraṃ ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">diśo jagmur hataujasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 B1 Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.46x1230" n="*HV_108.46*1230"><seg type="pāda" n="a">evaṃ bhayam abhūt teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavānāṃ mahāraṇe |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.47">
<l><seg type="pāda" n="a">ekaikasyopari tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">te 'nyonyaṃ bhayapīḍitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vamantaḥ śoṇitaṃ jagmur</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣādād vimukhā raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.48">
<l><seg type="pāda" n="a">na babhūva bhayaṃ tādṛg</seg> <seg type="pāda" n="b">gānavānāṃ purā raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yādṛśaṃ yudhyamānānām</seg> <seg type="pāda" n="d">aniruddhena saṃyuge</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D2 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.48cdx1231" n="*HV_108.48cd*1231"><seg type="pāda" n="a">yudhyatām aniruddhena</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāvartata dāruṇam |</seg> </l>

<note>k: K2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.48x1232" n="*HV_108.48*1232"><seg type="pāda" n="a">tādṛśaṃ na bhayaṃ teṣām</seg> <seg type="pāda" n="b">abhavad devasaṃyuge |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.49">
<l><seg type="pāda" n="a">kecid vamanto rudhiram</seg> <seg type="pāda" n="b">apatan vasudhātale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavā giriśṛṅgābhā</seg> <seg type="pāda" n="d">gadāśūlāsipāṇayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.49x1233" n="*HV_108.49*1233"><seg type="pāda" n="a">kecin mathitamastiṣkāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kecid bhinnagalāntarāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.50">
<l><seg type="pāda" n="a">te bāṇam utsṛjya raṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">jagmur bhayasamākulāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśālam ākāśatalaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavā nirjitās tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.51">
<l><seg type="pāda" n="a">niḥsaṅgabhagnāṃ mahatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā tāṃ vāhinīṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇaḥ krodhāt prajajvāla</seg> <seg type="pāda" n="d">samiddho 'gnir ivādhvare</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K2 Ñ1) T4 G2.4.5 ins. (T2 G3 after 68): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.51x1234-1" n="*HV_108.51*1234:1"><seg type="pāda" n="a">antarikṣacaro bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhuvādī samantataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.51x1234-2" n="*HV_108.51*1234:2"><seg type="pāda" n="a">nārado nṛtyati prīto hy</seg> <seg type="pāda" n="b">aniruddhasya saṃyuge ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.51x1234-3" n="*HV_108.51*1234:3"><seg type="pāda" n="a">etasminn antare caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaḥ paramakopana |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.52">
<l><seg type="pāda" n="a">kumbhāṇḍasaṃgṛhītaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">ratham āsthāya vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yayau yatrāniruddho vai</seg> <seg type="pāda" n="d">so 'sim udyamya dāruṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.53">
<l><seg type="pāda" n="a">paṭṭisāsigadāśūlān</seg> <seg type="pāda" n="b">udyamya ca paraśvadhān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhau bāhusahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">śakradhvajaśatair iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.54">
<l><seg type="pāda" n="a">baddhagodhāṅgulitraiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhubhiḥ sa mahābhujaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nānāpraharaṇopetaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śuśubhe dānavottamaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_108.55">
<l><seg type="pāda" n="a">siṃhanādaṃ nadan kruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">visphāritamahādhanuḥ</seg> </l>
<note>k: T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.55abx1235-1" n="*HV_108.55ab*1235:1"><seg type="pāda" n="a">visṛjañ śataśo bāṇān</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavo 'tha mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.55abx1235-2" n="*HV_108.55ab*1235:2"><seg type="pāda" n="a">abhyadravac ca vegena</seg> <seg type="pāda" n="b">prādyumnir yatra saṃsthitaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abravīt tiṣṭha tiṣṭheti</seg> <seg type="pāda" n="d">krodhasaṃraktalocanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.56">
<l><seg type="pāda" n="a">vacanaṃ tasya saṃśrutya</seg> <seg type="pāda" n="b">prādyumnir aparājitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇasya vadataḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">udaikṣata tato 'hasat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2.4 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.56x1236-1" n="*HV_108.56*1236:1"><seg type="pāda" n="a">uṣā ca pitaraṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhayavihvalalocanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.56x1236-2" n="*HV_108.56*1236:2"><seg type="pāda" n="a">prāsādamadhye saṃlīnā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhartāraṃ samudaikṣata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.56x1236-3" n="*HV_108.56*1236:3"><seg type="pāda" n="a">kartavyamūḍhā saṃbhrāntā</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhā varāpsarāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.56x1236-4" n="*HV_108.56*1236:4"><seg type="pāda" n="a">babhūva vimanā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛtāsmīti vyacintayat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.57">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃkiṇīśatanirghoṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">raktadhvajapatākinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛkṣacarmāvanaddhāṅgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">daśanalvaṃ mahāratham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.57x1237" n="*HV_108.57*1237"><seg type="pāda" n="a">āruhya syandanaṃ vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">babhau bāhusahasravān |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_108.58">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya vājisahasraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rathe yuktaṃ mahātmanā</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1 K2) T2.4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.58abx1238-1" n="*HV_108.58ab*1238:1"><seg type="pāda" n="a">purā devāsure yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">hiraṇyakaśipor iva ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.58abx1238-2" n="*HV_108.58ab*1238:2"><seg type="pāda" n="a">tam āpatantaṃ dadṛśe</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavaṃ yadupuṃgavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.58abx1238-3" n="*HV_108.58ab*1238:3"><seg type="pāda" n="a">saṃprahṛṣṭas tato yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">tejasā cāpy apūryata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.58abx1238-4" n="*HV_108.58ab*1238:4"><seg type="pāda" n="a">asicarmadharo vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svasthaḥ saṃgrāmalālasaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.58abx1238-5" n="*HV_108.58ab*1238:5"><seg type="pāda" n="a">narasiṃho yathā pūrvam</seg> <seg type="pāda" n="b">ādidaityavadhodyataḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpatantaṃ dadarśātha</seg> <seg type="pāda" n="d">khaḍgacarmadharaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.59abx1239" n="*HV_108.59ab*1239"><seg type="pāda" n="a">rāgiṇaṃ cihnitaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">priyānakhapadais tathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.59">
<l><seg type="pāda" n="a">khaḍgacarmadharaṃ taṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā bāṇaḥ padātinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praharṣam atulaṃ lebhe</seg> <seg type="pāda" n="d">prādyumnivadhakāṅkṣayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.60">
<l><seg type="pāda" n="a">tanutreṇa vihīnaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">khaḍgapāṇiś ca yādavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajeyaś ceti matvā taṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhāyābhimukhe sthitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.60x1240-1" n="*HV_108.60*1240:1"><seg type="pāda" n="a">aniruddhaṃ raṇe bāṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">jitakāśī mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.60x1240-2" n="*HV_108.60*1240:2"><seg type="pāda" n="a">vācaṃ covāca saṃkruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhyatāṃ hanyatām iti ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.60x1240-3" n="*HV_108.60*1240:3"><seg type="pāda" n="a">vācaṃ ca bruvatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā prādyumnir āhave |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.60x1240-4" n="*HV_108.60*1240:4"><seg type="pāda" n="a">bāṇasya bruvataḥ krodhād</seg> <seg type="pāda" n="b">dhasamāno 'bhyudaikṣata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.60x1240-5" n="*HV_108.60*1240:5"><seg type="pāda" n="a">uṣā bhayaparitrastā</seg> <seg type="pāda" n="b">rudatī tatra bhāminī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.60x1240-6" n="*HV_108.60*1240:6"><seg type="pāda" n="a">aniruddhaḥ prahasyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">samāśvāsya ca tāṃ sthitām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.60x1240-7" n="*HV_108.60*1240:7"><seg type="pāda" n="a">atha bāṇaḥ śaraughāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣudrakāṇāṃ samantataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.60x1240-8" n="*HV_108.60*1240:8"><seg type="pāda" n="a">cikṣepa samare kruddho hy</seg> <seg type="pāda" n="b">aniruddhavadhepsayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.60x1240-9" n="*HV_108.60*1240:9"><seg type="pāda" n="a">aniruddhas tu ciccheda</seg> <seg type="pāda" n="b">kāṅkṣaṃs tasya parājayam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.61">
<l><seg type="pāda" n="a">vavarṣa śarajālāni</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣudrakāṇāṃ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇo'niruddhaśirasi</seg> <seg type="pāda" n="d">kāṅkṣaṃs tasya raṇe vadham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.62">
<l><seg type="pāda" n="a">tāni bāṇasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">carmaṇā vyavadhūya saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhau pramukhatas tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sthitaḥ sūrya ivodaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.63">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'bhibhūya raṇe bāṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">āsthito yadunandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siṃhaḥ pramukhato dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">gajam ekaṃ yathā vane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.64">
<l><seg type="pāda" n="a">tato bāṇasahasraughair</seg> <seg type="pāda" n="b">marmabhedibhir āśugaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vivyādha niśitais tīkṣṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prādyumnim aparājitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.64cdx1241" n="*HV_108.64cd*1241"><seg type="pāda" n="a">tato vivyādha niśitair</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaiḥ prādyumnim āsthitaḥ |</seg> </l>

<note>k: B2 D5 T4 G2.4.5 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.64x1242" n="*HV_108.64*1242"><seg type="pāda" n="a">samāhatas tato bāṇaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">khaḍgacarmadharo nṛpa |</seg> </l>

<note>k: B2 D5 T4 G2.4.5 cont.; K1.3.4 Ñ2 V B Ds2 D1.4.6 ins. after 64 (Dn1 after 67ab): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.64x1243" n="*HV_108.64*1243"><seg type="pāda" n="a">tam āpatantaṃ niśitair</seg> <seg type="pāda" n="b">abhyaghnan sāyakais tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.65">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'tividdho mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krodhenābhiprajajvāla</seg> <seg type="pāda" n="d">cikīrṣuḥ karma duṣkaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.66">
<l><seg type="pāda" n="a">rudhiraughaplutair gātrair</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇavarṣaiḥ samāhataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhibhūtaḥ susaṃkruddho</seg> <seg type="pāda" n="d">yayau bāṇarathaṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.67">
<l><seg type="pāda" n="a">asibhir musalaiḥ śūlaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paṭṭisais tomarais tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">so 'tividdhaḥ śaraughais tu</seg> <seg type="pāda" n="d">prādyumnir nābhyakampata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.68">
<l><seg type="pāda" n="a">āplutya sahasā kruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">ratheṣāṃ tasya so 'cchinat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghānāśvāṃś ca khaḍgena</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇasya rathamūrdhani</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.69">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ punaḥ śaravarṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tomaraiḥ paṭṭisais tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakārāntarhitaṃ bāṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhamārgaviśāradaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.70">
<l><seg type="pāda" n="a">hato 'yam iti vijñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">prāṇadan nairṛtā gaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato 'vaplutya sahasā</seg> <seg type="pāda" n="d">rathapārśve vyavasthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.71">
<l><seg type="pāda" n="a">śaktiṃ bāṇas tataḥ kruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">ghorarūpāṃ bhayāvahām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagrāha jvalitāṃ dīptāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ghaṇṭāmālākulāṃ raṇe</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_108.72">
<l><seg type="pāda" n="a">jvalanādityasaṃkāśāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yamadaṇḍopamāṃ śubhām</seg> </l>
<note>k: Ś1 D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.72abx1244-1" n="*HV_108.72ab*1244:1"><seg type="pāda" n="a">vārayantīṃ durādharṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cāmīkaravibhūṣitām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.72abx1244-2" n="*HV_108.72ab*1244:2"><seg type="pāda" n="a">gurvīṃ bhārasahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">viśvakarmakṛtāṃ tadā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāhiṇot tām asaṅgena</seg> <seg type="pāda" n="d">maholkāṃ jvalitām iva</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_108.73">
<l><seg type="pāda" n="a">tām āpatantīṃ saṃprekṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvitāntakarīṃ tadā</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.73abx1245" n="*HV_108.73ab*1245"><seg type="pāda" n="a">tām eva prāhiṇoc chaktiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaśatrubhayaṃkarīm |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">so 'bhiplutya tadā śaktiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagrāha puruṣottamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.74">
<l><seg type="pāda" n="a">nirbibheda tato bāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svaśaktyaiva mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sā bhittvā tasya dehaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">jagāma vasudhātalam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After an addl. colophon, M3 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyanaḥ"/>

<l xml:id="xHV_108.74x1246-1" n="*HV_108.74*1246:1"><seg type="pāda" n="a">tato mūrchāṃ samāpede</seg> <seg type="pāda" n="b">baliputraḥ pratāpavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.74x1246-2" n="*HV_108.74*1246:2"><seg type="pāda" n="a">rudhirāplutagātras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">svaśakyā pīḍito bhṛśam |</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1) T4 G2.4.5 ins. after 74: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.74x1247" n="*HV_108.74*1247"><seg type="pāda" n="a">sa gāḍhaviddho vyathito</seg> <seg type="pāda" n="b">dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.75">
<l><seg type="pāda" n="a">tato mūrchābhibhūtaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍo vākyam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">upekṣase dānavendra</seg> <seg type="pāda" n="d">kim evaṃ śatrum udyatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.76">
<l><seg type="pāda" n="a">labdhalakṣyo hy ayaṃ vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">nirvikāro 'dya dṛśyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māyām āśritya yudhyasva</seg> <seg type="pāda" n="d">nāyaṃ vadhyo 'nyathā bhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.77">
<l><seg type="pāda" n="a">ātmānaṃ māṃ ca rakṣasva</seg> <seg type="pāda" n="b">pramādāt kim upekṣase</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vadhyatām ayam adyaiva</seg> <seg type="pāda" n="d">na naḥ sarvān vināśayet</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ds1 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.77x1248" n="*HV_108.77*1248"><seg type="pāda" n="a">anyāṃś ca śataśo hatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣāṃ nītvā vrajiṣyati |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.78">
<l><seg type="pāda" n="a">kumbhāṇḍavacanair evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavendraḥ pracoditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vācaṃ rūkṣām abhikruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">provāca vadatāṃ varaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.79">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣo 'ham asya vidadhe</seg> <seg type="pāda" n="b">mṛtyuṃ prāṇaharaṃ raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādāsyāmy aham enaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">garutmān iva pannagam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.80">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam uktvā sarathaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāśvaḥ sadhvajasārathiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandharvanagarākāras</seg> <seg type="pāda" n="d">tatraivāntaradhīyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.81">
<l><seg type="pāda" n="a">vijñāyāntarhitaṃ bāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādyumnir aparājitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pauruṣeṇa samāyuktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa praikṣata diśo daśa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.82">
<l><seg type="pāda" n="a">āsthāya tāmasīṃ vidyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā kruddho baleḥ sutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mumoca viśikhāṃs tīkṣṇāṃś</seg> <seg type="pāda" n="d">channo māyādharo balī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.83">
<l><seg type="pāda" n="a">prādyumnir viśikhair baddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpabhūtaiḥ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">veṣṭito bahudhā tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">dehaḥ pannagarāśibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.83x1249" n="*HV_108.83*1249"><seg type="pāda" n="a">dehaḥ saṃveṣṭitas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bahudhā śararāśibhiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.84">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu veṣṭitasarvāṅgo</seg> <seg type="pāda" n="b">baddhaḥ prādyumnir āhave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niṣprayatnaḥ sthitaḥ svastho</seg> <seg type="pāda" n="d">maināka iva parvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.85">
<l><seg type="pāda" n="a">jvālāvalīḍhavadanaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpabhogair viveṣṭitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhītaḥ parvatākāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prādyumnir abhavad raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.86">
<l><seg type="pāda" n="a">niṣprayatnaḥ sthitaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpabhogamayaiḥ śaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na vivyathe sa bhūtātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvataḥ pariveṣṭitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.87">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas taṃ vāgbhir ugrābhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃrabdhaḥ samatarjayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇo dhvajaṃ samāśritya</seg> <seg type="pāda" n="d">provācāmarṣito vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.88">
<l><seg type="pāda" n="a">kumbhāṇḍa vadhyatāṃ śīghram</seg> <seg type="pāda" n="b">ayaṃ vai kulapāṃsanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāritraṃ yena me loke</seg> <seg type="pāda" n="d">dūṣitaṃ dūṣitātmanā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.89">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam ukte vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍo vākyam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājan vakṣyāmy ahaṃ kiṃcit</seg> <seg type="pāda" n="d">tan me śṛṇu yadīcchasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.90">
<l><seg type="pāda" n="a">ayaṃ vijñāyatāṃ kasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kuto vāyam ihāgataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kena vāyam ihānītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śakratulyaparākramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: CE -parākamaḥ :k</note>
<lg xml:id="HV_108.91">
<l><seg type="pāda" n="a">mayāyaṃ bahuśo yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭo rājan mahāraṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">krīḍann iva ca yuddheṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">dṛśyate devasūnuvat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Dn ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.91x1250-1" n="*HV_108.91*1250:1"><seg type="pāda" n="a">kulaśīlatapovīryaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvair eva samanvitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.91x1250-2" n="*HV_108.91*1250:2"><seg type="pāda" n="a">sarvayuddhe 'py asaṃhāryo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaved vīryādhikas tava |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.92">
<l><seg type="pāda" n="a">balavān sattvasaṃpannaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaśāstraviśāradaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāyaṃ vadhakṛtaṃ doṣam</seg> <seg type="pāda" n="d">arhate daityasattama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vijñāya ca vadhaṃ vāsya</seg> <seg type="pāda" n="f">pūjāṃ vāpi kariṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T2.4 G2.3 ins. (G4 after 92ab; G5 after first occurrence of 92cd): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.92x1251-1" n="*HV_108.92*1251:1"><seg type="pāda" n="a">gāndharveṇa vivāhena</seg> <seg type="pāda" n="b">kanyeyaṃ tava saṃgatā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.92x1251-2" n="*HV_108.92*1251:2"><seg type="pāda" n="a">adeyā hy apratigrāhyā</seg> <seg type="pāda" n="b">ataś cintya vadhaṃ kuru |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.93">
<l><seg type="pāda" n="a">vadhe hy asya mahān doṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣaṇe sumahān guṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayaṃ hi puruṣotkarṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvathā mānam arhati</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_108.94">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvato veṣṭitatanur</seg> <seg type="pāda" n="b">na vyathaty eṣa bhogibhiḥ</seg> </l>
<note>k: K1 Ñ2.3 V B Ds D1.4-6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.94abx1252" n="*HV_108.94ab*1252"><seg type="pāda" n="a">kulaśauṇḍīryavīryaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sattvena ca samanvitaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paśya rājan yaśovīryair</seg> <seg type="pāda" n="d">anvitaṃ puruṣottamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">na no gaṇayate sarvān</seg> <seg type="pāda" n="f">vadhaṃ prāpto 'py ayaṃ balī</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2 V B Dn (both second time) Ds D1-5.6 (second time) T2 G2-5 ins. after 94 (Dn D6 (all first time) after 77ab): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.94x1253-1" n="*HV_108.94*1253:1"><seg type="pāda" n="a">yadi māyāprabhāvena</seg> <seg type="pāda" n="b">nātra baddho bhaved ayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.94x1253-2" n="*HV_108.94*1253:2"><seg type="pāda" n="a">sarvāsuragaṇān saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">yodhayen nātra saṃśayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.94x1253-3" n="*HV_108.94*1253:3"><seg type="pāda" n="a">sarvayuddheṣu mārgajño</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaved vīryādhikas tava |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_108.95">
<l><seg type="pāda" n="a">śoṇitaughaplutair gātrair</seg> <seg type="pāda" n="b">nāgabhogaiś ca veṣṭitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">na cintayati naḥ sthitān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.96">
<l><seg type="pāda" n="a">imām avasthāṃ nīto 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">svabāhubalam āśritaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na cintayati rājaṃs tvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vīryavān ko 'py asau yuvā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.97">
<l><seg type="pāda" n="a">sahasrabāhoḥ samare</seg> <seg type="pāda" n="b">dvibāhuḥ samavasthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rucitaṃ yadi te rājañ</seg> <seg type="pāda" n="d">jñeyo vīryabalānvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2 V2.3 D2-4.6 G3 ins. (K1.4 Ñ2.3 V1 B Dn Ds D1.5 T4 G2.4.5 after second occurrence of 97cd): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.97x1254-1" n="*HV_108.97*1254:1"><seg type="pāda" n="a">kanyā ceyaṃ na cānyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">niryātyānena saṃgatā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.97x1254-2" n="*HV_108.97*1254:2"><seg type="pāda" n="a">yadi ceṣṭatamaḥ kaścid</seg> <seg type="pāda" n="b">ayaṃ vaṃśe mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.97x1254-3" n="*HV_108.97*1254:3"><seg type="pāda" n="a">tataḥ pūjām ayaṃ vīraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpsyaty evāsurottamaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.97x1254-4" n="*HV_108.97*1254:4"><seg type="pāda" n="a">rakṣyatām iti coktvaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tathāstv iti ca tasthivān |</seg> </l>
<note>k: G3-5 cont., T1 M ins. after 97 (T2 after 95ab; G1 after 68a): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.97x1255-1" n="*HV_108.97*1255:1"><seg type="pāda" n="a">bāḍham ity abravīd bāṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">hantuṃ vyavasitaḥ kila |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.97x1255-2" n="*HV_108.97*1255:2"><seg type="pāda" n="a">uṣāṃ babandha nigaḍair</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛḍhaiḥ pāśaiś ca saṃyataiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.97x1255-3" n="*HV_108.97*1255:3"><seg type="pāda" n="a">vyādideśa tato bāṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣiṇaḥ kiṃkarān bahūn |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.97x1255-4" n="*HV_108.97*1255:4"><seg type="pāda" n="a">rakṣyatām eṣa duṣṭātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">sā ca rakṣyā kulādhamā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.97x1255-5" n="*HV_108.97*1255:5"><seg type="pāda" n="a">iti sarvān samādiśya</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇo madabalānvitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.97x1255-6" n="*HV_108.97*1255:6"><seg type="pāda" n="a">kumbhāṇḍena yayau sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svam eva bhavanaṃ balī |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_108.98">
<l><seg type="pāda" n="a">kumbhāṇḍasya vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">śuddhānte pannagair bhṛśam</seg> </l>
<note>k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T.4 G4.5 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.98abx1256" n="*HV_108.98ab*1256"><seg type="pāda" n="a">evam ukte tu vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍena mahātmanā |</seg> </l>
<note>k: K1.3.4 Ñ2 V B D T4 M4 cont., G2 M4 ins. after 98ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.98x1257-1" n="*HV_108.98*1257:1"><seg type="pāda" n="a">tathety āha ca kumbhāṇḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaḥ śatruniṣūdanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1257-2" n="*HV_108.98*1257:2"><seg type="pāda" n="a">saṃrakṣiṇas tato dattvā</seg> <seg type="pāda" n="b">aniruddhasya dhīmataḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aniruddhaṃ yodhayitvā</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇaḥ svagṛham āviśat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.3.4 Ñ2 V B D T4 G2 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108.98cdx1258" n="*HV_108.98cd*1258"><seg type="pāda" n="a">yayau svam eva bhavanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">baleḥ putro mahāsuraḥ |</seg> </l>

<note>k: K1.3.4 Ñ2 V B D T4 G2 cont., Ñ3 ins. after 98 (T2 G1.3 cont. after 1255*: G4.5 after 1257*): :k</note>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-1" n="*HV_108.98*1259:1"><seg type="pāda" n="a">saṃyataṃ māyayā dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">aniruddhaṃ mahābalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-2" n="*HV_108.98*1259:2"><seg type="pāda" n="a">ṛṣīṇāṃ nāradaḥ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="b">'brajad dvāravatīṃ prati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-3" n="*HV_108.98*1259:3"><seg type="pāda" n="a">tato hy ākāśamārgeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">munir dvāravatīṃ gataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-4" n="*HV_108.98*1259:4"><seg type="pāda" n="a">gate ṛṣīṇāṃ pravare</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'niruddho vyacintayat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-5" n="*HV_108.98*1259:5"><seg type="pāda" n="a">naṣṭo 'yaṃ dānavaḥ krūro</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhaṃ prāpya na saṃśayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-6" n="*HV_108.98*1259:6"><seg type="pāda" n="a">sa gatvā nāradas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadādharam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-7" n="*HV_108.98*1259:7"><seg type="pāda" n="a">jñāpayiṣyati tattvena</seg> <seg type="pāda" n="b">imam arthaṃ yathaiva tat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-8" n="*HV_108.98*1259:8"><seg type="pāda" n="a">nāgair viveṣṭitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣā prādyumnim āturā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-9" n="*HV_108.98*1259:9"><seg type="pāda" n="a">ruroda bāṣparaktākṣī</seg> <seg type="pāda" n="b">tām āha rudatīṃ punaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-10" n="*HV_108.98*1259:10"><seg type="pāda" n="a">kim idaṃ rudyeta bhīru</seg> <seg type="pāda" n="b">mā bhais tvaṃ śubhalocane |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-11" n="*HV_108.98*1259:11"><seg type="pāda" n="a">paśya suśroṇi saṃprāptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">matkṛte madhusūdanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-12" n="*HV_108.98*1259:12"><seg type="pāda" n="a">yasya śaṅkhadhvaniṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhuśabdaṃ balasya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-13" n="*HV_108.98*1259:13"><seg type="pāda" n="a">dānavā nāśam eṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">garbhāś cāsurayoṣitām ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_108.98x1259-14" n="*HV_108.98*1259:14"><seg type="pāda" n="a">evam uktā niruddhena</seg> <seg type="pāda" n="b">uṣā viśrambham āgatā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_108.98x1259-15" n="*HV_108.98*1259:15"><seg type="pāda" n="a">nṛśaṃsaṃ cāpi pitaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śocate sā sumadhyamā |</seg> </l>
<note>k: After line 3, Ñ2 V2 B2 Ds1 D2.6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_108x1259.3x1259A" n="*HV_108*1259.3*1259A"><seg type="pāda" n="a">baddhaṃ nivedayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">prādyumniṃ garuḍadhvaje |</seg> </l>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE) chapter 109, transliterated by Julie Bélanger, proof-read, by Horst Brinkhaus, version of February 4, 2003 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_109.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'niruddhasya gṛhe</seg> <seg type="pāda" n="b">ruruduḥ sarvayoṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">priyaṃ nātham apaśyantyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃnarya iva saṃghaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.2">
<l><seg type="pāda" n="a">aho dhik kim idaṃ loke</seg> <seg type="pāda" n="b">nāthe kṛṣṇe vyavasthite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anāthā iva saṃtrastā</seg> <seg type="pāda" n="d">rudimo bhayamohitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.3">
<l><seg type="pāda" n="a">yasyendrapramukhā devāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sādityāḥ samarudgaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāhucchāyāṃ samāśritya</seg> <seg type="pāda" n="d">vasanti divi devatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_108.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyotpannam idaṃ loke</seg> <seg type="pāda" n="b">bhayadasya mahadbhayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yasyāniruddhaḥ pautraḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">vīraḥ kenāpi no hṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.5">
<l><seg type="pāda" n="a">aho nāsti bhayaṃ nūnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya loke sudurmateḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsudevasya yaḥ krodhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajvālayati duḥsaham</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_109.6">
<l><seg type="pāda" n="a">vyāditāsyasya yo mṛtyor</seg> <seg type="pāda" n="b">daṃṣṭrāgre parivartate</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.6abx1260-1" n="*HV_109.6ab*1260:1"><seg type="pāda" n="a">atikruddhasya siṃhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">ghnataś ca gajasattamān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.6abx1260-2" n="*HV_109.6ab*1260:2"><seg type="pāda" n="a">śoṇitaṃ pātukāmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">daṃṣṭrān prodhṛtya daṃśataḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa vāsudevaṃ samare</seg> <seg type="pāda" n="d">mohāt pratyudiyād ripuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.7">
<l><seg type="pāda" n="a">idam evaṃvidhaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vipriyaṃ yadupuṃgave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ jīvan vimucyeta</seg> <seg type="pāda" n="d">sākṣād api śatakratuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.8">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtāgā na sa śocyas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vayaṃ tv adya vinākṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viprayogena nāthasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtāntavaśagāḥ kṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.9">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evaṃ tā rudantyaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vadantyaś ca punaḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">netrajaṃ vāri mumucur</seg> <seg type="pāda" n="d">aśivaṃ paramāṅganāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ bāṣpābhipūrṇāni</seg> <seg type="pāda" n="b">nayanāni cakāśire</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">salilenāplutānīva</seg> <seg type="pāda" n="d">paṅkajāni jalāgame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsām arālapakṣmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">rājimanti śubhāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rudhireṇāplutānīva</seg> <seg type="pāda" n="d">nayanāni cakāśire</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tāsāṃ harmyatalasthānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tūrṇam āsīn mahāsvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kurarīṇām ivākāśe</seg> <seg type="pāda" n="d">rudatīnāṃ sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.13">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ śrutvā ninadaṃ ghoram</seg> <seg type="pāda" n="b">apūrvaṃ bhayam āgatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utpetuḥ sahasā khebhyo</seg> <seg type="pāda" n="d">gṛhebhyaḥ puruṣarṣabhāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.14">
<l><seg type="pāda" n="a">kasmād eṣo 'niruddhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śrūyate sumahāsvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gṛhe kṛṣṇābhiguptānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kuto no bhayam āgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.15">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam ūcus te 'nyonyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">snehaviklavagadgadāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradharṣitā yathā siṃhā</seg> <seg type="pāda" n="d">guhābhya iva niḥsṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.16">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃnāhabherī kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sabhāyām āhatā tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyāḥ śabdena te sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">sabhām āgamya viṣṭhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.17">
<l><seg type="pāda" n="a">kim etad iti cānyonyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samapṛcchanta yādavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyonyasya hi te sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">yathānyāyam avedayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te bāṣpapūrṇākṣāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">krodhasaṃraktalocanāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niḥśvasanto vyatiṣṭhanta</seg> <seg type="pāda" n="d">yādavā yuddhadurmadāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_109.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tūṣṇīṃbhūteṣu sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vipṛthur vākyam abravīt</seg> </l>
<note>k: T1.2.4 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.19abx1261" n="*HV_109.19ab*1261"><seg type="pāda" n="a">nītijño hitavaktā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavānāṃ priyaṃkaraḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.20">
<l><seg type="pāda" n="a">kim evaṃ cintayāviṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣendra bhavān iha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava bāhubalaprāṇam</seg> <seg type="pāda" n="d">āśritāḥ sarvayādavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bhavantam āśritāḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="f">saṃvibhaktāś ca sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva balahā śakras</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayy āveśya jayājayau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sukhaṃ svapiti niścintaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kathaṃ tvaṃ cintayānvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.22">
<l><seg type="pāda" n="a">śokasāgaram akṣobhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve te jñātayo gatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tān majjamānān ekas tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">samuddhara mahābhuja</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.23">
<l><seg type="pāda" n="a">kim evaṃ cintayāviṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">na kiṃcid api bhāṣase</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cintāṃ kartuṃ vṛthā deva</seg> <seg type="pāda" n="d">na tvam arhasi mādhava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.24">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam uktaḥ kṛṣṇas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">niḥśvasya suciraṃ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāha vākyaṃ sa vākyajño</seg> <seg type="pāda" n="d">bṛhaspatir iva svayam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_109.25">
<l><seg type="pāda" n="a">vipṛtho cintayāviṣṭa</seg> <seg type="pāda" n="b">etat kāryaṃ vicintayan</seg> </l>
<note>k: Ś1 K1 Ñ2 V B Dn Ds D1.2.4-6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.25abx1262" n="*HV_109.25ab*1262"><seg type="pāda" n="a">vicintayaṃs tv ahaṃ cāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">kāryasya na labhe gatim |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathāhaṃ bhavatāpy ukto</seg> <seg type="pāda" n="d">nottaraṃ vidadhe kvacit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.26">
<l><seg type="pāda" n="a">dāśārhagaṇamadhye 'dya</seg> <seg type="pāda" n="b">vadāmy arthavatīṃ giram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śṛṇudhvaṃ yādavāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā cintānvito hy aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.27">
<l><seg type="pāda" n="a">aniruddhe hṛte vīre</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśaktān iva manyante</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvān asmān sabāndhavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.28">
<l><seg type="pāda" n="a">āhukaś caiva no rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">hṛtaḥ sālvena vai purā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pratyānītas tato 'smābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhaṃ kṛtvā sudāruṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_09.29">
<l><seg type="pāda" n="a">pradyumnaś cāpi no bālye</seg> <seg type="pāda" n="b">śambareṇa hṛto hy abhūt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa taṃ nihatya samare</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpto rukmiṇinandanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.30">
<l><seg type="pāda" n="a">idaṃ tu sumahatkaṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādyumniḥ kva pravāsitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naivaṃvidham ahaṃ doṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">smarāmi manujarṣabhāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_109.31">
<l><seg type="pāda" n="a">bhasmanā guṇṭhitaḥ pādo</seg> <seg type="pāda" n="b">yena me mūrdhni pātitaḥ</seg> </l>
<note>k: T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.31abx1263-1" n="*HV_109.31ab*1263:1"><seg type="pāda" n="a">mama netraṃ durāsrāvam</seg> <seg type="pāda" n="b">andhatāṃ ko 'nayad balāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.31abx1263-2" n="*HV_109.31ab*1263:2"><seg type="pāda" n="a">ko vā jaḍamatiḥ satyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ratnaṃ me makuṭād dharet ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.31abx1263-3" n="*HV_109.31ab*1263:3"><seg type="pāda" n="a">ko vā balaṃ durādharṣam</seg> <seg type="pāda" n="b">avamatyāgrataḥ sthitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.31abx1263-4" n="*HV_109.31ab*1263:4"><seg type="pāda" n="a">ko nu vā śiniputrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">cāpaṃ na smarati prabho |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sānubandhasya tasyāhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">hariṣye jīvitaṃ raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.32">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam ukte kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">sātyakir vākyam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">carāḥ kṛṣṇa prayujyantām</seg> <seg type="pāda" n="d">aniruddhasya mārgaṇe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2.3 V B Dn Ds D5(marg.).6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.32x1264" n="*HV_109.32*1264"><seg type="pāda" n="a">saparvatavanoddeśāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mārgantu vasudhām imām |</seg> </l>

<note>k: T1.2 G M ins. after 32: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.32x1265-1" n="*HV_109.32*1265:1"><seg type="pāda" n="a">atraiva prāyaśas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi syāt kenacid dhṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.32x1265-2" n="*HV_109.32*1265:2"><seg type="pāda" n="a">jñāte pratikariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yat tu prāptam anantaram |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.33">
<l><seg type="pāda" n="a">āhukaṃ prāha kṛṣṇas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">smitaṃ kṛtvā vacas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ābhyantarāś ca bāhyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vyādiśyantāṃ carā nṛpa</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2.4 Ñ2 V B Dn Ds D1.3-6 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_109.33x1266-1" n="*HV_109.33*1266:1"><seg type="pāda" n="a">keśavasya vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">āhukas tvarito 'bravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.33x1266-2" n="*HV_109.33*1266:2"><seg type="pāda" n="a">anveṣaṇe 'niruddhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">carān vyādiṣṭavāṃs tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tataś carās tu vyādiṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthivena yaśasvinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhyantaraṃ ca mārgadhvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bāhyataś ca samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2 Dn D1-5 T4 ins. (V B Ds D6 after 34ab): :k</note>
<l xml:id="xHV_109.34x1267" n="*HV_109.34*1267"><seg type="pāda" n="a">hayā rathāś ca vyādiṣṭāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pārthivena mahātmanā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.35">
<l><seg type="pāda" n="a">veṇumantaṃ latāveṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā raivatakaṃ girim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛkṣavantaṃ giriṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">mārgadhvaṃ tvaritā hayaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.36">
<l><seg type="pāda" n="a">ekaikaṃ tatra codyānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mārgitavyaṃ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gantavyaṃ cāpi niḥsaṅgam</seg> <seg type="pāda" n="d">udyāneṣu samantataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.37">
<l><seg type="pāda" n="a">hayānāṃ ca sahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">rathānāṃ cāpy anekaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āruhya tvaritāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">mārgadhvaṃ yadunandanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.38">
<l><seg type="pāda" n="a">senāpatir anādhṛṣṭir</seg> <seg type="pāda" n="b">idaṃ vacanam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam</seg> <seg type="pāda" n="d">acyutaṃ bhītabhītavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.39">
<l><seg type="pāda" n="a">śṛṇu kṛṣṇa vaco mahyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi te rocate vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cirāt prabhṛti me vaktuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavantaṃ jāyate matiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.40">
<l><seg type="pāda" n="a">asilomā pulomā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nisundanarakau hatau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saubhaḥ sālvaś ca nihatau</seg> <seg type="pāda" n="d">maindo dvivida eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">hayagrīvaś ca sumahān</seg> <seg type="pāda" n="f">sānubandhas tvayā hataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.40x1268-1" n="*HV_109.40*1268:1"><seg type="pāda" n="a">kaṃsaś ca nihataḥ kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">narakaś ca nipātitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.40x1268-2" n="*HV_109.40*1268:2"><seg type="pāda" n="a">anye ca bahavas tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">sainyāḥ śatasahasraśaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.41">
<l><seg type="pāda" n="a">tādṛśe vigrahe vṛtte</seg> <seg type="pāda" n="b">devahetoḥ sudāruṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvāṇy etāni karmāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">niḥśeṣāṇi raṇe raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kṛtavān asi govinda</seg> <seg type="pāda" n="f">pārṣṇigrāhaś ca nāsti te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.42">
<l><seg type="pāda" n="a">idaṃ karma tvayā kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">sānubandhaṃ kṛtaṃ raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pārijātasya haraṇe</seg> <seg type="pāda" n="d">yat kṛtaṃ karma duṣkaraṃ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.43">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra śakras tvayā kṛṣṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">airāvataśirogataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirjito bāhuvīryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">svayaṃ yuddhaviśāradaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.44">
<l><seg type="pāda" n="a">tena vairaṃ tvayā sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kartavyaṃ nātra saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatrānubandhaś ca mahāṃs</seg> <seg type="pāda" n="d">tena kāryas tvayā saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.45">
<l><seg type="pāda" n="a">tatrāniruddhaharaṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtaṃ maghavatā svayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na hy anyasya bhavec chaktir</seg> <seg type="pāda" n="d">vairaniryātanaṃ prati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.46">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam ukte vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo nāga iva śvasan</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uvāca vacanaṃ dhīmān</seg> <seg type="pāda" n="d">anādhṛṣṭiṃ mahābalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.47">
<l><seg type="pāda" n="a">senānīs tāta mā maivaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na devāḥ kṣudrakarmiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nākṛtajñā na vā klībā</seg> <seg type="pāda" n="d">nāvaliptā na bāliśāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.48">
<l><seg type="pāda" n="a">devatārthaṃ ca me yatno</seg> <seg type="pāda" n="b">mahān dānavasaṃkṣaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ priyārthaṃ ca raṇe</seg> <seg type="pāda" n="d">hanmi dṛptān mahāsurān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.49">
<l><seg type="pāda" n="a">tatparas tanmanāś cāsmi</seg> <seg type="pāda" n="b">tadbhaktas tatpriye rataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ pāpaṃ kariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">vijñāyaivaṃvidhaṃ hi mām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.50">
<l><seg type="pāda" n="a">akṣudrāḥ satyavantaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">nityaṃ bhaktānuyāyinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na teṣu pāpaṃ vijñeyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bāliśa tvaṃ prabhāṣase</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 V2 B Ds D1.2.4.5. (D6 after 1270*, T1.2 G1.3-5 after 54ab) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.50x1269-1" n="*HV_109.50*1269:1"><seg type="pāda" n="a">kadācid iha puṃścalyā</seg> <seg type="pāda" n="b">aniruddho hṛto bhavet |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.50x1269-2" n="*HV_109.50*1269:2"><seg type="pāda" n="a">deveṣu samahendreṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">naitatkarma vidhīyate ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_109.50x1269-3" n="*HV_109.50*1269:3"><seg type="pāda" n="a">evaṃ cintayamānasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ |</seg> </l>
<note>k: D6 T1.2 G1.3.5 ins. after 50: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.50x1270" n="*HV_109.50*1270"><seg type="pāda" n="a">na vaktavyam idaṃ pāpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvadvidhena yadūttama |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.51">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">tadākrūro 'bravīd vacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhuraṃ ślakṣṇayā vācā</seg> <seg type="pāda" n="d">arthavākyaviśāradaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.52">
<l><seg type="pāda" n="a">yac chakrasya prabhoḥ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tad asmākaṃ viniścitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asmākaṃ cāpi yat kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tac ca kāryaṃ śacīpateḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.53">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃrakṣyāś ca vayaṃ devair</seg> <seg type="pāda" n="b">asmābhiś cāpi devatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devatārthe vayaṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">mānuṣatvam upāgatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 V2 B1 D5.6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.53x1271" n="*HV_109.53*1271"><seg type="pāda" n="a">viṣṇur madhunihā vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevaḥ sanātanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.54">
<l><seg type="pāda" n="a">evam akrūravacanaiś</seg> <seg type="pāda" n="b">coditaḥ puruṣottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">snigdhagambhīrayā vācā</seg> <seg type="pāda" n="d">punaḥ kṛṣṇo 'bhyabhāṣata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.55">
<l><seg type="pāda" n="a">nāyaṃ devair na gandharvair</seg> <seg type="pāda" n="b">nāpi yakṣair na rākṣasaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradyumnaputro 'pahṛtaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">puṃścalyā tu hṛtaḥ striyā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.56">
<l><seg type="pāda" n="a">māyāvidagdhāḥ puṃścalyo</seg> <seg type="pāda" n="b">daityadānavayoṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tābhir hṛto na saṃdeho</seg> <seg type="pāda" n="d">nānyato vidyate bhayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.57">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam ukte vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">sūtamāgadhabandinām</seg> </l>
<note>k: After 57a, K Ñ2 V B D T4 G2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.57ax1272-1" n="*HV_109.57a*1272:1">kṛṣṇena tu mahātmanā |</l>
<l xml:id="xHV_109.57ax1272-2" n="*HV_109.57a*1272:2"><seg type="pāda" n="a">athāvagamya tattvena</seg> <seg type="pāda" n="b">yad bhūtaṃ yadumaṇḍale ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.57ax1272-3" n="*HV_109.57a*1272:3"><seg type="pāda" n="a">udatiṣṭhan mahānādas</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā kṛṣṇaṃ praśaṃsayan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.57ax1272-4" n="*HV_109.57a*1272:4">harṣayan sa tu sarveṣāṃ |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhuraḥ śrūyate śabdo</seg> <seg type="pāda" n="d">mādhavasya niveśane</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.58">
<l><seg type="pāda" n="a">te carāḥ sarvataḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">sabhādvāram upāgatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śanair gadgadayā vācā</seg> <seg type="pāda" n="d">idaṃ vacanam abruvan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.59">
<l><seg type="pāda" n="a">udyānāni śilāḥ śailā</seg> <seg type="pāda" n="b">guhā nadyaḥ sarāṃsi ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaikaṃ śataśo rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">mārgitaṃ na ca dṛśyeta</seg> //</l>
</lg>

<note>k: B3 Dn D3.6 G2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.59x1273-1" n="*HV_109.59*1273:1"><seg type="pāda" n="a">anye kṛṣṇaṃ carā rājann</seg> <seg type="pāda" n="b">upāgamya tadābruvan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.59x1273-2" n="*HV_109.59*1273:2"><seg type="pāda" n="a">sarve no viditā deśāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādyumnir na ca dṛśyate |</seg> </l>
<note>k: D3 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.59x1274" n="*HV_109.59*1274"><seg type="pāda" n="a">te 'pi śāntimanaskā hi</seg> <seg type="pāda" n="b">gamayeyuḥ kathaṃ ca naḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.60">
<l><seg type="pāda" n="a">yad anyat saṃvidhātavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhānaṃ yadunandana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadājñāpaya naḥ kṣipram</seg> <seg type="pāda" n="d">aniruddhasya mārgaṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.61">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te dīnamanasaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve bāṣpākulekṣaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyonyam abhyabhāṣanta</seg> <seg type="pāda" n="d">kim ataḥ kāryam uttaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.62">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃdaṣṭauṣṭhapuṭāḥ kecit</seg> <seg type="pāda" n="b">kecid bāṣpāvilekṣaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kecic cācintañ śūrā</seg> <seg type="pāda" n="d">āsthāya bhrukuṭiṃ narāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: 109.62c hypometric. :k</note>
<note>k: N (except Ś1) T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.62x1275" n="*HV_109.62*1275"><seg type="pāda" n="a">evaṃ cintayatāṃ teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bahvartham abhibhāṣatām |</seg> </l>

<note>k: Ñ2 V2.3 B Ds D2.3.6 T4 cont. (G2 ins. after 62ab, G4.5 after 62): :k</note>
<l xml:id="xHV_109.62x1276" n="*HV_109.62*1276"><seg type="pāda" n="a">aniruddhaḥ kutaś ceti</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃbhramaḥ sumahān abhūt |</seg> </l>

<note>k: Ñ2 V2.3 B Ds D2.3.6 cont. (K Ñ1 V1 Dn D1.4.5 cont. after 1275): :k</note>
<l xml:id="xHV_109.62x1277-1" n="*HV_109.62*1277:1"><seg type="pāda" n="a">anyonyam abhivīkṣante</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavā jātamanyavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.62x1277-2" n="*HV_109.62*1277:2"><seg type="pāda" n="a">tāṃ niśāṃ vimanaskās te</seg> <seg type="pāda" n="b">gamayeyuḥ kathaṃcana ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.62x1277-3" n="*HV_109.62*1277:3"><seg type="pāda" n="a">aniruddho hṛtaś ceti</seg> <seg type="pāda" n="b">punaḥ punar ariṃdama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.62x1277-4" n="*HV_109.62*1277:4"><seg type="pāda" n="a">evaṃ ca bruvatāṃ teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhātā rajanī tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.63">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tūryaninādaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabodhanaṃ mahābāhoḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇasyākriyatālaye</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.63x1278-1" n="*HV_109.63*1278:1"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo 'pi devadeveśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kartavye mūḍhavat sthitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.63x1278-2" n="*HV_109.63*1278:2"><seg type="pāda" n="a">kiṃ mayā kāryam ity eva</seg> <seg type="pāda" n="b">kuto nu bhayam āgatam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.63x1278-3" n="*HV_109.63*1278:3"><seg type="pāda" n="a">sarvathā yatnam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">yatiṣye kāryam uttaram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.63x1278-4" n="*HV_109.63*1278:4"><seg type="pāda" n="a">diśām antaṃ gamiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgaraṃ varuṇālayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.63x1278-5" n="*HV_109.63*1278:5"><seg type="pāda" n="a">yatrāsau sthitavān pautro</seg> <seg type="pāda" n="b">gamiṣyāmy aham adya vai ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.63x1278-6" n="*HV_109.63*1278:6"><seg type="pāda" n="a">prathamaṃ kāṃ diśaṃ yāsye</seg> <seg type="pāda" n="b">kena syāc chrūyate 'khilam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.63x1278-7" n="*HV_109.63*1278:7"><seg type="pāda" n="a">yadi kaścid vijānīyāt</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā tu sukṛtaṃ bhavet |</seg> </l>
<note>Colophon</note>
<lg xml:id="HV_109.64">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ prabhāte vimale</seg> <seg type="pāda" n="b">prādurbhūte divākare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviveśa sabhām eko</seg> <seg type="pāda" n="d">nāradaḥ prahasann iva</seg> //</l>
</lg>

<note>k: ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.64x1279" n="*HV_109.64*1279"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā tu yādavān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇena saha saṃgatān |</seg> </l>

<note>k: Ñ2 B Dn Ds D1.5.6 cont., K Ñ3 V D2-4 T4 G4.5 ins. after 64: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.64x1280-1" n="*HV_109.64*1280:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ sa jayaśabdena</seg> <seg type="pāda" n="b">mādhavaṃ pratyapūjayat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.64x1280-2" n="*HV_109.64*1280:2"><seg type="pāda" n="a">ugrasenādayaste ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tam ṛṣiṃ pratyapūjayan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.65">
<l><seg type="pāda" n="a">athābhyutthāya vimanāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ samitidurjayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhuparkaṃ ca gāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">nāradāya dadau prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.66">
<l><seg type="pāda" n="a">sa viṣṭare sthitaḥ śubhre</seg> <seg type="pāda" n="b">spardhyāstaraṇasaṃvṛte</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛjvāsīno yathānyāyam</seg> <seg type="pāda" n="d">uvācedaṃ vaco 'rthavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.67">
<l><seg type="pāda" n="a">kim evaṃ cintayāviṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">niḥsaṅgaṃ tamasāvṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utsāhanāśāt sarve vai</seg> <seg type="pāda" n="d">klībā iva vicetasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3 M1-3 (G2.5 M4 after 70) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.67x1281" n="*HV_109.67*1281"><seg type="pāda" n="a">atīte divase vīre</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavā adbhutaṃ mahat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.68">
<l><seg type="pāda" n="a">evam ukte tu vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradena mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsudevo 'bravīd vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyatāṃ bhagavann idam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.69">
<l><seg type="pāda" n="a">aniruddho hṛto brahman</seg> <seg type="pāda" n="b">kenāpi niśi suvrata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyārthe sarva evāsma</seg> <seg type="pāda" n="d">cintayāviṣṭacetasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B D T4 (G2.4.5 after 67) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.69x1282-1" n="*HV_109.69*1282:1"><seg type="pāda" n="a">eṣa te yadi vṛttāntaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śruto dṛṣṭo 'pi vā mune ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.69x1282-2" n="*HV_109.69*1282:2"><seg type="pāda" n="a">bhagavan kathyatāṃ sādhu</seg> <seg type="pāda" n="b">priyam etan mamānagha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.70">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam ukte vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavena mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prahasya nāradaḥ prāha</seg> <seg type="pāda" n="d">śrūyatāṃ madhusūdana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.71">
<l><seg type="pāda" n="a">nirvṛttaṃ sumahad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāpuruṣasevitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aniruddhasya caikasya</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇasya ca mahāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.72">
<l><seg type="pāda" n="a">uṣā nāma sutā tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasyāpratimaujasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyārthe citralekhā vai</seg> <seg type="pāda" n="d">jahārāśu tam apsarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.73">
<l><seg type="pāda" n="a">ubhayor api tatrāsīn</seg> <seg type="pāda" n="b">mahad yuddhaṃ sudāruṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prādyumnibāṇayoḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">balivāsavayor iva</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B D T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.73x1283" n="*HV_109.73*1283"><seg type="pāda" n="a">asmābhiś cāpi tad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭaṃ sumahad adbhutam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.74">
<l><seg type="pāda" n="a">aniruddho bhayāt tena</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃyugeṣv anivartinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">baṇena māyām āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">baddho nāgair mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.74x1284-1" n="*HV_109.74*1284:1"><seg type="pāda" n="a">hatvā dānavasaṃghāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">koṭiśaḥ śataśas tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.74x1284-2" n="*HV_109.74*1284:2"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭam etan mayā viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">prādyumner yuddham īdṛśam |</seg> </l>
<note>k: T2 G2.4 cont. (K Ñ2.3 V B D T4 ins. after 74): :k</note>
<l xml:id="xHV_109.74x1285-1" n="*HV_109.74*1285:1"><seg type="pāda" n="a">vyādiṣṭas tu vadhas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇena garuḍadhvaja |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.74x1285-2" n="*HV_109.74*1285:2"><seg type="pāda" n="a">taṃ nivāritavān mantrī</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍo nāma tasya ha |</seg> </l>
<note>k: K Ñ2.3 V B D T4 G4.5 cont. (Ś1 Ñ1 ins. after 74): :k</note>
<l xml:id="xHV_109.74x1286-1" n="*HV_109.74*1286:1"><seg type="pāda" n="a">kumārasyāniruddhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tenāśaktena saṃyuge |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_109.74x1286-2" n="*HV_109.74*1286:2"><seg type="pāda" n="a">bāṇena māyām āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">sarpair niyamanaṃ kṛtam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.75">
<l><seg type="pāda" n="a">uttiṣṭhatu bhavāñ śīghraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśase vijayāya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāṇāṃs tāta jayaiṣiṇām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.75x1287" n="*HV_109.75*1287"><seg type="pāda" n="a">prāṇaiḥ kiṃcid gatair vīro</seg> <seg type="pāda" n="b">dhairyam ālambya tiṣṭhati |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.76">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam ukte vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevaḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāyātrikān vai saṃbhārān</seg> <seg type="pāda" n="d">ājñāpayata vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2.4 G M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.76x1288" n="*HV_109.76*1288"><seg type="pāda" n="a">puṇyāhaghoṣaś ca tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">śuśruve brāhmaṇeritaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.77">
<l><seg type="pāda" n="a">tataś candanacūrṇaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">lājaiś cāpi samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niryayau sa mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kīryamāṇo janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.77x1289" n="*HV_109.77*1289"><seg type="pāda" n="a">gantum aichaj jagannātho</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaṃ hantuṃ mahāsuram |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="nārada uvāca"/>

<lg xml:id="HV_109.78">
<l><seg type="pāda" n="a">smaraṇaṃ vainateyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇa tvaṃ kartum arhasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na hy anyena tam adhvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">gantuṃ śakyaṃ mahābhuja</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2 V B D G2.4.5 G (ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.78x1290" n="*HV_109.78*1290"><seg type="pāda" n="a">śrūyatāṃ ca tad adhvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gantavyam atidurjayam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.79">
<l><seg type="pāda" n="a">ekādaśa sahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">yojanānāṃ janārdana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taditaḥ śoṇitapuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prādyumnir yatra sāṃpratam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_109.80">
<l><seg type="pāda" n="a">manojavo mahāvīryo</seg> <seg type="pāda" n="b">vainateyaḥ pratāpavān</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V B2 Dn (B1 (marg.) D2.3 after 80) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.80abx1291" n="*HV_109.80ab*1291"><seg type="pāda" n="a">samāhvayasva govinda</seg> <seg type="pāda" n="b">sa hi tvāṃ tatra neṣyati |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekena sa muhūrtena</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇaṃ saṃdarśayiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.81">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya tad vacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">prādhyāyad garuḍaṃ hariḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa kṛṣṇapārśvam āgamya</seg> <seg type="pāda" n="d">harṣeṇāvasthito 'bhavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.82">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇakeśaḥ pravalayo</seg> <seg type="pāda" n="b">jiṣṇuḥ kṛṣṇaś ca varṇataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caturdaṃṣṭraś caturbāhuś</seg> <seg type="pāda" n="d">caturvedaṣaḍaṅgavit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.83">
<l><seg type="pāda" n="a">śrīvatsāṅko 'ravindākṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">ūrdhvalomā mṛdutvacaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">samāṅguliḥ samanakho</seg> <seg type="pāda" n="d">raktāṅgulinakhāntaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.84">
<l><seg type="pāda" n="a">snigdhagambhīranirghoṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛttabāhur mahābhujaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājānubāhuḥ siṃhāsyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">siṃhasaṃhanano yuvā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sahasram iva sūryāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">dīpyamānaḥ prakāśate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.85">
<l><seg type="pāda" n="a">yaḥ prabhur bhāti bhūtātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtānāṃ bhāvanaḥ prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yasyāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dadau prītaḥ prajāpatiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.86">
<l><seg type="pāda" n="a">prajāpatīnāṃ sādhyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tridaśānāṃ ca śāśvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">stūyamānaḥ stavaiḥ sarvaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sūtamāgadhabandibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ṛṣibhiś ca mahābhāgair</seg> <seg type="pāda" n="f">vedavedāṅgapāragaiḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_109.87">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃvidhānam athājñāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārakāyāṃ mahābhujaḥ</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.2.4.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.87abx1292" n="*HV_109.87ab*1292"><seg type="pāda" n="a">sātyakau saṃniveśyātha</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣyatāṃ dvāraketi ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gamanāya matiṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudevaḥ pratāpavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.88">
<l><seg type="pāda" n="a">āsthito garuḍaṃ devas</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya cānu halāyudhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛṣṭhato 'nu balasyāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 T1.2 G1.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_109.88x1293" n="*HV_109.88*1293"><seg type="pāda" n="a">śrūyante sma tadā vācaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sūtamāgadhabandinām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_109.89">
<l><seg type="pāda" n="a">jaya bāṇaṃ mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">ye cāsyānucarā raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na hi te pramukhe sthātuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kaścic chakto mahāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.90">
<l><seg type="pāda" n="a">prasāde te dhruvā lakṣmīr</seg> <seg type="pāda" n="b">vijayaś ca parākrame</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vijeṣyasi raṇe śatruṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">daityendraṃ sahasainikam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_109.91">
<l><seg type="pāda" n="a">siddhacāraṇasaṃghānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śṛṇvan vāco 'ntarikṣasthaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prayayau keśavo raṇe</seg> //</l>
</lg>

<note>Colophon</note>

<note>h: HV (CE), adhyāya 110, transliterated from the critical ed. (P. L. Vaidya, Poona 1969) by Arlo Griffiths (Leiden/Groningen); proof-read by Peter Bisschop. This is the version of April 5, 2004 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśampāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_110.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tūryaninādaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bandimāgadhasūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvaiś cāpi sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M ins. after 1: D6 after *1293: T4 after 109.87: G2.4 (first time) after 109.88: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-1" n="*HV_110.1*1294:1"><seg type="pāda" n="a">jayājaya jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">jaya cakragadādhara |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-2" n="*HV_110.1*1294:2"><seg type="pāda" n="a">jaya lokatrayāvāsa</seg> <seg type="pāda" n="b">jayāśeṣajaganmaya ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-3" n="*HV_110.1*1294:3"><seg type="pāda" n="a">jaya nābhisamutthābja+</seg> <seg type="pāda" n="b">+niṣaṇṇacaturānana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-4" n="*HV_110.1*1294:4"><seg type="pāda" n="a">jaya kaustubharatnāṃśu+</seg> <seg type="pāda" n="b">+vibhāsitajagattraya ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-5" n="*HV_110.1*1294:5"><seg type="pāda" n="a">jaya śrīkarapadmastha+</seg> <seg type="pāda" n="b">+caraṇāmbhoruhadvaya |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-6" n="*HV_110.1*1294:6"><seg type="pāda" n="a">jaya tridhāmansarveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">jaya lokapitāmaha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-7" n="*HV_110.1*1294:7"><seg type="pāda" n="a">jaya yajñapate deva</seg> <seg type="pāda" n="b">jaya viśvaguro hare |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-8" n="*HV_110.1*1294:8"><seg type="pāda" n="a">jaya cakragadāśaṅkha+</seg> <seg type="pāda" n="b">+padmadīptakarāmbuja ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-9" n="*HV_110.1*1294:9"><seg type="pāda" n="a">jaya śārṅgādihetyudyat+</seg> <seg type="pāda" n="b">+sahasrabhujamaṇḍala |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-10" n="*HV_110.1*1294:10"><seg type="pāda" n="a">jaya cakrāgninirdagdha+</seg> <seg type="pāda" n="b">+nikhilāsuramaṇḍala ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-11" n="*HV_110.1*1294:11"><seg type="pāda" n="a">jaya yogimanaḥpadma+</seg> <seg type="pāda" n="b">+bodhakṛccaraṇāmbuja |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-12" n="*HV_110.1*1294:12"><seg type="pāda" n="a">nijaikapādasaṃlīna+</seg> <seg type="pāda" n="b">+jagattraya hare jaya ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-13" n="*HV_110.1*1294:13"><seg type="pāda" n="a">jaya sthitilayotpatti+</seg> <seg type="pāda" n="b">+kāraṇāśeṣakāraṇa |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.1x1294-14" n="*HV_110.1*1294:14"><seg type="pāda" n="a">jaya viṣṇo hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">jaya bāṇaṃ mahāsura |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.2">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tūnmukhair jayāśīrbhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">stūyamāno hi mānavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">babhāra rūpaṃ somārka+</seg> <seg type="pāda" n="d">+śakrāṇāṃ sadṛśaṃ hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.3">
<l><seg type="pāda" n="a">atīva śuśubhe rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya cābhyutpatiṣyataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vainateyasya bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">bṛṃhitaṃ haritejasā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.4.5 M ins. after 3: G(ed.) after 4: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.3x1295-1" n="*HV_110.3*1295:1"><seg type="pāda" n="a">smṛtvā smṛtvā ca tadrūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadābhṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.3x1295-2" n="*HV_110.3*1295:2"><seg type="pāda" n="a">tṛptiṃ nādyāpi govinda</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpnuyāmo hareḥ sadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.4">
<l><seg type="pāda" n="a">athāṣṭabāhuḥ kṛṣṇas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">parvatākārasaṃnibhaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vibabhau puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">vikāṅkṣan bāṇasaṃkṣayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.5">
<l><seg type="pāda" n="a">asicakragadābāṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">carma śārṅgaṃ tathā cāpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaṅkhaṃ caivāsya vāmataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.6">
<l><seg type="pāda" n="a">śīrṣāṇāṃ vai sahasraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vihitaṃ śārṅgadhanvanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasraṃ caiva kāyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vahan saṃkarṣaṇas tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.7">
<l><seg type="pāda" n="a">śvetapraharaṇo 'dhṛṣyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kailāsa iva śṛṅgavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsthito garuḍaṃ rāma</seg> <seg type="pāda" n="d">udyann iva niśākaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.8">
<l><seg type="pāda" n="a">sanatkumārasya vapuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prādur āsīn mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradyumnasya mahābāhoḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃgrāme vikramiṣyataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.9">
<l><seg type="pāda" n="a">sa pakṣabalavikṣepair</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhunvan parvatān bahūn</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma mārgaṃ balavān</seg> <seg type="pāda" n="d">vātasya pratiṣedhayan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.10">
<l><seg type="pāda" n="a">ati vāyor atha gatim</seg> <seg type="pāda" n="b">āsthāya garuḍas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siddhacāraṇasaṃghānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śubhaṃ mārgam avātarat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.11">
<l><seg type="pāda" n="a">atha rāmo 'bravīd vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇam apratimam raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svābhiḥ prabhābhir hīnāḥ smaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇa kasmād apūrvavat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.12">
<l><seg type="pāda" n="a">sarve kanakavarṇābhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃvṛttāḥ sma na saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kim idaṃ brūhi nas tattvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ meroḥ pārśvagā vayam</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>

<note>k: Ñ2.3 V B1.2 Dn Ds D1.2.5(marg.).6 ins. after the ref.; D3 after 12: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.13x1296-1" n="*HV_110.13*1296:1"><seg type="pāda" n="a">manye bāṇasya nagaram</seg> <seg type="pāda" n="b">abhyāśastham ariṃdama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.13x1296-2" n="*HV_110.13*1296:2"><seg type="pāda" n="a">rakṣārthaṃ tasya niyato</seg> <seg type="pāda" n="b">vahnir eṣa sthito jvalan |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.13">
<l><seg type="pāda" n="a">agner āhavanīyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhayā sma samāhatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena no varṇavairūpyam</seg> <seg type="pāda" n="d">idaṃ jātaṃ halāyudha</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="rāma uvāca"/>

<lg xml:id="HV_110.14">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi sma saṃnikarṣasthā</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi niṣprabhatāṃ gatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad vidhatsva svayaṃ buddhyā</seg> <seg type="pāda" n="d">yad atrānantaraṃ hitam</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>

<lg xml:id="HV_110.15">
<l><seg type="pāda" n="a">kuruṣva vainateya tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yan naḥ kāryam anantaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayā vidhāne vihite</seg> <seg type="pāda" n="d">kariṣyāmy aham uttaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.16">
<l><seg type="pāda" n="a">etac chrutvā tadā vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavasya mahātmanaḥ</seg> </l>
<note>k: For 16ab, K Ñ2.3 V B D G2 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.16abx1297" n="*HV_110.16ab*1297"><seg type="pāda" n="a">etac chrutvā tu garuḍo</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevasya bhāṣitam |</seg> </l>
<note>k: K Ñ2.3 V B D G2 cont.; G5 M4 ins. after 16ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.16abx1298" n="*HV_110.16ab*1298"><seg type="pāda" n="a">cakre mukhasahasraṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">kāmarūpī mahābalaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaṅgām upāgamat tūrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vainateyas tato balī</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ V B D G2.5 ins. after 16; G4 after 14: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.16x1299-1" n="*HV_110.16*1299:1"><seg type="pāda" n="a">āplutyākāśagaṅgāyām</seg> <seg type="pāda" n="b">āpīya salilaṃ bahu |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.16x1299-2" n="*HV_110.16*1299:2"><seg type="pāda" n="a">pravavarṣoparigato</seg> <seg type="pāda" n="b">vaitaneyaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.16x1299-3" n="*HV_110.16*1299:3"><seg type="pāda" n="a">tenāgniṃ śamayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">buddhimān vinatātmajaḥ |</seg> </l>
<note>k: After line 1 of *1299, D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.16x1299A" n="*HV_110.16*1299A"><seg type="pāda" n="a">sa pakṣābhyām upādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vavarṣa salilaṃ bahu |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.17">
<l><seg type="pāda" n="a">gṛhītvā salilaṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">tam agnim abhiṣecayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agnir āhavanīyas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">tataḥ śāntim upāgamat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 17, N (except Ś1 Ñ1) T4 G2.4.5 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.17x1300-1" n="*HV_110.17*1300:1"><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛṣṭvāhavanīyaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">śāntam ākāśagaṅgayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.17x1300-2" n="*HV_110.17*1300:2"><seg type="pāda" n="a">paramaṃ vismayaṃ gatvā</seg> <seg type="pāda" n="b">suparṇo vākyam abravīt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.17x1300-3" n="*HV_110.17*1300:3"><seg type="pāda" n="a">aho vīryam athāgnes tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yo dahed yugasaṃkṣaye |</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V2.3 B Dn1 Ds D6 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.17x1301" n="*HV_110.17*1301"><seg type="pāda" n="a">tad eva varṇavairūpyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakre kṛṣṇasya dhīmataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.18">
<l><seg type="pāda" n="a">trayas trayāṇāṃ lokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paryāptā iti me matiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaḥ saṃkarṣaṇaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">pradyumnaś ca mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ praśānte dahane</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃpratasthe sa pakṣirāṭ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svapakṣabalavikṣepaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kurvan ghoraṃ mahāsvanam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_110.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tān dṛṣṭvācintayaṃs tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">rudrasyānucarāgnayaḥ</seg> </l>
<note>k: After 20ab, T1.2 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.20abx1302-1" n="*HV_110.20ab*1302:1"><seg type="pāda" n="a">niyuktāḥ śūlinā pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣaṇe nagarasya hi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.20abx1302-2" n="*HV_110.20ab*1302:2"><seg type="pāda" n="a">ūcuḥ paramasaṃkruddhā</seg> <seg type="pāda" n="b">jvālayanto diso daśa |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsthitā garuḍaṃ hy ete</seg> <seg type="pāda" n="d">nānārūpā bhayāvāhāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">kim artham iha saṃprāptāḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">ke vāpīme janās trayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.21">
<l><seg type="pāda" n="a">niścayaṃ nādhyagacchanta</seg> <seg type="pāda" n="b">te girivrajavahnayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāvartayaṃś ca saṃgrāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tais tribhiḥ saha yādavaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 22 (=21?), N (except Ś1; Ñ1 om.) T4 G2.4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.21x1303-1" n="*HV_110.21*1303:1"><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ yuddhe prasaktānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃnādaḥ sumahān abhūt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.21x1303-2" n="*HV_110.21*1303:2"><seg type="pāda" n="a">taṃ ca śrutvā mahānādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhānām iva garjatām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.21x1303-3" n="*HV_110.21*1303:3"><seg type="pāda" n="a">athāṅgirāḥ svapuruṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">preṣayām āsa buddhimān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.21x1303-4" n="*HV_110.21*1303:4"><seg type="pāda" n="a">yatra tad vartate yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra gacchasva māciram |</seg> </l>
<note>k: corr. tad vavartate :k</note>
<lg xml:id="HV_110.22">
<l><seg type="pāda" n="a">athājñaptas tu bāṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣo vai manojavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭvā tat sarvam āgacche+</seg> <seg type="pāda" n="d">+tyuktaḥ prahvas tatas tvaran</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tathety uktvā sa tad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vartamānam avaikṣata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">agnīnāṃ vāsudevena</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃsaktānāṃ mahāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.24">
<l><seg type="pāda" n="a">te jātavedasaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">kalmāṣaḥ khasṛmas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dahanaḥ śoṣaṇaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">tapanaś ca mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">svadhākārasya viṣaye</seg> <seg type="pāda" n="f">prakhyātāḥ pañca vahnayaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_110.25">
<l><seg type="pāda" n="a">athāpare mahābhāgāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">svair anīkair vyavasthitāḥ</seg> </l>
<note>k: After 25ab, D3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.25abx1304" n="*HV_110.25ab*1304"><seg type="pāda" n="a">agnayaḥ samadṛśyanta</seg> <seg type="pāda" n="b">jvalamānā mahāhave |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paṭaraḥ patagaḥ svarṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">agādho bhrāja eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">svāhākārāśrayā pañca</seg> <seg type="pāda" n="f">ayudhyaṃs te 'pi cāgnayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.26">
<l><seg type="pāda" n="a">jyotiṣṭomahavirbhāgau</seg> <seg type="pāda" n="b">vaṣaṭkārāśrayau punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvāv agnī saṃprayudhyetāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mahātmānau mahādyutī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tayor madhye 'ṅgirāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">maharṣir vibabhau prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 26cd, Ñ2.3 B Dn D6 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.26x1305" n="*HV_110.26*1305"><seg type="pāda" n="a">āgneyaṃ ratham āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">śūlam udyamya bhāsvaram |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.27">
<l><seg type="pāda" n="a">sthitam aṅgirasaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">syandane puruṣottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaḥ provāca vacanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">smayann iva punaḥ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tiṣṭhadhvam agnayo yūyam</seg> <seg type="pāda" n="b">eṣa vo vidadhe bhayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mamāstratejasā dadghā</seg> <seg type="pāda" n="d">diśo yāsyatha vikṣatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.29">
<l><seg type="pāda" n="a">athāṅgirās triśūlena</seg> <seg type="pāda" n="b">dīptena samadhāvata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādadāna iva krodhāt</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇaprāṇān madhāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.30">
<l><seg type="pāda" n="a">triśūlaṃ tasya tad dīptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ciccheda parameṣubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ardhacandrais tathā tīkṣṇair</seg> <seg type="pāda" n="d">yamāntakanibhair yudhi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.31">
<l><seg type="pāda" n="a">sthūṇākarṇena cāstreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">dīptena sumahāyaśāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vivyādhāntakatulyena</seg> <seg type="pāda" n="d">vakṣasy enam atho 'nadat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.32">
<l><seg type="pāda" n="a">rudhiraughaplutair gātrais</seg> <seg type="pāda" n="b">tadāgnir cihvalann iva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṭabdhagātraḥ sahasā</seg> <seg type="pāda" n="d">papāta dharaṇītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.33">
<l><seg type="pāda" n="a">śeṣās tato 'gnayaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāro brahmaṇaḥ sutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āvāhayaṃs tadā śīghraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇasya puram antikāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 33, K1.2 Dn D1.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.33x1306" n="*HV_110.33*1306"><seg type="pāda" n="a">avagāhat tataḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra bāṇapuraṃ tataḥ |</seg> </l>

<note>k: K1.2 Ñ2.3 V B Ds D4.6 ins. after the addl. colophon: K3.4 D2.3.5 T4 G5 after 33: Dn D1 cont. after *1306: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_110.33x1307-1" n="*HV_110.33*1307:1"><seg type="pāda" n="a">atha bāṇapuraṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">dūrāt provāca nāradaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.33x1307-2" n="*HV_110.33*1307:2"><seg type="pāda" n="a">etat tacchoṇitapuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇa paśya mahābhuja ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.33x1307-3" n="*HV_110.33*1307:3"><seg type="pāda" n="a">atra rudro mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="b">rudrāṇyā sahito 'vasat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.33x1307-4" n="*HV_110.33*1307:4"><seg type="pāda" n="a">guhaś ca bāṇaguptyarthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">satataṃ kṣemakāraṇāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.33x1307-5" n="*HV_110.33*1307:5"><seg type="pāda" n="a">nāradasya vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇas tv idam athābravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.33x1307-6" n="*HV_110.33*1307:6"><seg type="pāda" n="a">kṣemaṃ cintayatām atra</seg> <seg type="pāda" n="b">śrūyatāṃ ca mahāmune ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.33x1307-7" n="*HV_110.33*1307:7"><seg type="pāda" n="a">yadi vāvatared rudro</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasaṃrakṣaṇaṃ prati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.33x1307-8" n="*HV_110.33*1307:8"><seg type="pāda" n="a">śaktito vayam apy atra</seg> <seg type="pāda" n="b">saha yotsyāma tena vai ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.33x1307-9" n="*HV_110.33*1307:9"><seg type="pāda" n="a">evaṃ vivadatos tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇanāradayos tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.33x1307-10" n="*HV_110.33*1307:10"><seg type="pāda" n="a">prāptā nimeṣamātreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śīghratvād garuḍena te |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_110.34">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śaṅkhaṃ samānīya</seg> <seg type="pāda" n="b">vadane puṣkarekṣaṇaḥ</seg> </l>
<note>k: CE prints pupkarekṣaṇaḥ :k</note>
<note>k: After 34ab, B1 D2.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.34abx1308" n="*HV_110.34ab*1308"><seg type="pāda" n="a">pradadhmau samare kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">nādenāpūrayan diśaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāyuvegena taṃ dadhmau</seg> <seg type="pāda" n="d">meghaś candram ivodgiran</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_110.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pradhmāpya taṃ śaṅkhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhayam utpādya vīryavān</seg> </l>
<note>k: After 35ab, T1.2 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.35abx1309" n="*HV_110.35ab*1309"><seg type="pāda" n="a">agniṃ jitvā tadā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasya purarakṣiṇaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praviveśa puraṃ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3-5 ins. after the addl. colophon: G(ed.) after 35: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyanaḥ"/>

<l xml:id="xHV_110.35x1310-1" n="*HV_110.35*1310:1"><seg type="pāda" n="a">tato bāṇapuraṃ prāpya</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhaṃ dadhmau janārdanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.35x1310-2" n="*HV_110.35*1310:2"><seg type="pāda" n="a">tato hi balabhadras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhmau śaṅkham anuttamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.35x1310-3" n="*HV_110.35*1310:3"><seg type="pāda" n="a">pradyumnaś cāpi saṃkruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhmau śaṅkham anuttamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.35x1310-4" n="*HV_110.35*1310:4"><seg type="pāda" n="a">garuḍaḥ pakṣavātena</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasainyaṃ vyadhūnayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.35x1310-5" n="*HV_110.35*1310:5"><seg type="pāda" n="a">caturṇāṃ ca mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">sāgarāṇāṃ yathā svanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.35x1310-6" n="*HV_110.35*1310:6"><seg type="pāda" n="a">prādur babhūva tumulaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śabdo bāṇapuraṃ prati |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śaṅkhapraṇādena</seg> <seg type="pāda" n="b">bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇānīkāni sahasā</seg> <seg type="pāda" n="d">samanahyanta sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.37">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kiṃkarasainyaṃ tad</seg> <seg type="pāda" n="b">abhyāgāt samare mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">koṭiśaś cāpi bahudhā</seg> <seg type="pāda" n="d">dīptapraharaṇaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.38">
<l><seg type="pāda" n="a">tad asaṃkhyeyam ekasthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mahābhraghanasaṃnibham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nīlāñjanacayaprakhyam</seg> <seg type="pāda" n="d">aprameyaṃ tathākṣayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.39">
<l><seg type="pāda" n="a">te pradīptapraharaṇā</seg> <seg type="pāda" n="b">daityadānavarākṣasāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pramāthagaṇamukhyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">te 'yudhyan kṛṣṇasaṃgatāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_110.40">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvatas taiḥ pradīptāsyaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sārciṣmadbhir ivānalaiḥ</seg> </l>
<note>k: After 40ab, Ñ2.3 V1.3 B Dn D4-6 T1 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.40abx1311" n="*HV_110.40ab*1311"><seg type="pāda" n="a">abhyupetya tadātyugrair</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āpīyata tadā raktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">caturṇām api saṃyuge</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_110.41">
<l><seg type="pāda" n="a">tato rāmo mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaṃ vākyam abravīt</seg> </l>
<note>k: For 41ab, K Ñ2.3 V B D T4 G(ed.) subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.41abx1312-1" n="*HV_110.41ab*1312:1"><seg type="pāda" n="a">tadbalaṃ tu samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadro mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.41abx1312-2" n="*HV_110.41ab*1312:2"><seg type="pāda" n="a">provāca vacanaṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">parasya balanāśanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="d">vidhatsvaiṣāṃ mahad bhayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.42">
<l><seg type="pāda" n="a">iti saṃcoditaḥ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">balabhadreṇa dhīmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">teṣāṃ vadhārtham āgneyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagrāha puruṣottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">astram astravidāṃ śreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="f">yamāntakasamaprabham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.43">
<l><seg type="pāda" n="a">sa vidhūyāsuragaṇān</seg> <seg type="pāda" n="b">kravyādān astratejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prayayau tvarayā yukto</seg> <seg type="pāda" n="d">yato 'dṛśyata tadbalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.44">
<l><seg type="pāda" n="a">śūlapaṭṭisaśaktyṛṣṭi+</seg> <seg type="pāda" n="b">+pinākaparighāyudham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pramāthagaṇabhūyiṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">balaṃ tad abhavat kṣitau</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_110.45">
<l><seg type="pāda" n="a">śailameghapratīkāśair</seg> <seg type="pāda" n="b">nānārūpair bhayānakaiḥ</seg> </l>
<note>k: After 45ab, T2 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.45abx1313" n="*HV_110.45ab*1313"><seg type="pāda" n="a">vetāḷaiś ca piśācaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bhakṣayadbhiś ca māṃsakam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāhanaiḥ saṃghaśaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">yodhās tatrāvatasthire</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">vātoddhūtair iva ghanair</seg> <seg type="pāda" n="f">viprakīrṇair ivācalaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 45, K Ñ2.3 V B D T4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.45x1314-1" n="*HV_110.45*1314:1"><seg type="pāda" n="a">śuśubhe tatra bahulair</seg> <seg type="pāda" n="b">anīkair bahudhānvibhiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.45x1314-2" n="*HV_110.45*1314:2"><seg type="pāda" n="a">musalair asibhiḥ śūlair</seg> <seg type="pāda" n="b">gadābhiḥ parighais tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.45x1314-3" n="*HV_110.45*1314:3"><seg type="pāda" n="a">adhāvat tad asaṃkhyeyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śuśubhe sarvato balam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.45x1314-4" n="*HV_110.45*1314:4"><seg type="pāda" n="a">tataḥ saṃkarṣaṇo devam</seg> <seg type="pāda" n="b">uvāca madhusūdanam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.46">
<l><seg type="pāda" n="a">vainateyagato rāmas</seg> <seg type="pāda" n="b">tān dṛṣṭvā kṛṣṇam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="d">yad etad dṛśyate balam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">etaiḥ saha raṇe yoddhum</seg> <seg type="pāda" n="f">icchāmi puruṣottama</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 46, T1.2 G1.4.5 M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.46x1315" n="*HV_110.46*1315"><seg type="pāda" n="a">iti bruvāṇaṃ rāmaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo vacanam abravīt |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_110.47">
<l><seg type="pāda" n="a">mamāpy eṣaiva saṃjātā</seg> <seg type="pāda" n="b">buddhir ity abravīc ca tam</seg> </l>
<note>k: For 47ab, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.47abx1316" n="*HV_110.47ab*1316"><seg type="pāda" n="a">eṣo 'bhilaṣitaḥ kāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāg eva hi mamābhavat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ebhiḥ saha samāgantum</seg> <seg type="pāda" n="d">iccheyaṃ yuddhadurmadaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.48">
<l><seg type="pāda" n="a">yudhyataḥ prāṅmukhasyāstu</seg> <seg type="pāda" n="b">suparṇo vai mamāgrataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">savye pārśve ca pradyumnas</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā me dakṣiṇe bhavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.49">
<l><seg type="pāda" n="a">rakṣitavyam athānyonyam</seg> <seg type="pāda" n="b">asmin ghore mahāmṛdhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ bruvantas te 'nyonyam</seg> <seg type="pāda" n="d">adhirūḍhāḥ khagottamam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 49, S (except T4; T3 G2 missing) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.49x1317-1" n="*HV_110.49*1317:1"><seg type="pāda" n="a">tato yuddhaṃ mahac cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">lāṅgalenātha lāṅgalī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.49x1317-2" n="*HV_110.49*1317:2"><seg type="pāda" n="a">sahasram ayutaṃ rāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghāna ditinandanān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.50">
<l><seg type="pāda" n="a">giriśṛṅganibhair yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">gadāmusalalāṅgalaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yudhyato rauhiṇeyasya</seg> <seg type="pāda" n="d">raudraṃ rūpam abhūt tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">yugānte sarvabhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="f">kālasyeva didhakṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.51">
<l><seg type="pāda" n="a">ākṛṣya lāṅgalāgreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">musalena vyapothayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">caraty atibalo yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhamārgaviśāradaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.52">
<l><seg type="pāda" n="a">pradyumnaḥ śarajālais tān</seg> <seg type="pāda" n="b">samantāt pratyavārayat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dānavān puruṣavyāghro</seg> <seg type="pāda" n="d">yudyamānān sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.53">
<l><seg type="pāda" n="a">snigdhāñjanacayaprakhyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadādharaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradhmāpya bahuśaḥ śaṅkham</seg> <seg type="pāda" n="d">ayudhyata janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.54">
<l><seg type="pāda" n="a">pakṣaprahārābhihatāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tuṇḍāgranakhavikṣatān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akarot samare śatrūn</seg> <seg type="pāda" n="d">vainateyaḥ pratāpavān</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V1.2 B2.3 Dn D1-5 T4 G5 subst. for 54cd: Ds1 ins. after 54: Ds2 after 54ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.54x1318" n="*HV_110.54*1318"><seg type="pāda" n="a">nītā vaivasvatamukhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vainateyena dhīmatā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.55">
<l><seg type="pāda" n="a">tair hanyamānaṃ daityānām</seg> <seg type="pāda" n="b">anīkaṃ bhīmavikramaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhajyata tadā saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇavarṣasamāhatam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 55, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.55x1319-1" n="*HV_110.55*1319:1"><seg type="pāda" n="a">nirjitya kaiṃkaraṃ sainyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">harir lokanamaskṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.55x1319-2" n="*HV_110.55*1319:2"><seg type="pāda" n="a">pāñcajānyaṃ mahāśaṅkhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dadhmau daityabhayaṃkaram |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_110.56">
<l><seg type="pāda" n="a">bhajyamāneṣv anīkeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">trātukāmaḥ samabhyayāt</seg> </l>
<note>k: After 56ab, Ds1(marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-1" n="*HV_110.56ab*1320:1"><seg type="pāda" n="a">etasminn antare rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradaḥ prayayau raṇāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-2" n="*HV_110.56ab*1320:2"><seg type="pāda" n="a">kailāsaṃ merusaṃkāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭo rudreṇa pūjitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-3" n="*HV_110.56ab*1320:3"><seg type="pāda" n="a">pṛṣṭaḥ kim iha devarṣe</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃprāptas tad vadasva me ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-4" n="*HV_110.56ab*1320:4"><seg type="pāda" n="a">tataḥ prahasya devarṣiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāha rudraṃ mahīpate |</seg> </l>
<milestone unit="speaker" n="nāradaḥ"/>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-5" n="*HV_110.56ab*1320:5"><seg type="pāda" n="a">bāṇaḥ saṃhanyate deva</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇena halinā kila |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-6" n="*HV_110.56ab*1320:6"><seg type="pāda" n="a">tasya sarvam anīkaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagnaṃ tan nāvatiṣṭhati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-7" n="*HV_110.56ab*1320:7"><seg type="pāda" n="a">kiṃ vartase 'dya niścinto</seg> <seg type="pāda" n="b">bhartas te pīḍyate kila |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-8" n="*HV_110.56ab*1320:8"><seg type="pāda" n="a">kuruṣva tasya sāhāyyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaktādhīno bhavān iti ||</seg> </l>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyanaḥ"/>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-9" n="*HV_110.56ab*1320:9"><seg type="pāda" n="a">nāradasya vacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">haraḥ prasphuritādharaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-10" n="*HV_110.56ab*1320:10"><seg type="pāda" n="a">niśvāsaṃ mumuce rājann</seg> <seg type="pāda" n="b">astaḥ kaś cid vinirgataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-11" n="*HV_110.56ab*1320:11"><seg type="pāda" n="a">taṃ kiṃ karomīti haraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛcchantaṃ prāha bhūtapaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-12" n="*HV_110.56ab*1320:12"><seg type="pāda" n="a">gaccha bāṇapuraṃ śīghraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jahi kṛṣṇahalāyudhau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-13" n="*HV_110.56ab*1320:13"><seg type="pāda" n="a">tathety antardadhe so 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">yayau yatra harir halī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-14" n="*HV_110.56ab*1320:14"><seg type="pāda" n="a">pramathān āha rudras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sajjā bhavata sattamāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-15" n="*HV_110.56ab*1320:15"><seg type="pāda" n="a">sajjair gacchata mātsyārddho (?)</seg> <seg type="pāda" n="b">mayūrondaravāhanau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-16" n="*HV_110.56ab*1320:16"><seg type="pāda" n="a">gaccha nārada tatra tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇam āśvāsaya prabho ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-17" n="*HV_110.56ab*1320:17"><seg type="pāda" n="a">eṣa mām āgataṃ paśya</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatkṛte daityasattama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-18" n="*HV_110.56ab*1320:18"><seg type="pāda" n="a">ghātayāmi yaduśreṣṭhau</seg> <seg type="pāda" n="b">prāptau yāv iha mandadhīḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-19" n="*HV_110.56ab*1320:19"><seg type="pāda" n="a">tatheti nāradaḥ prāpto</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇāyāvedayat tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-20" n="*HV_110.56ab*1320:20"><seg type="pāda" n="a">punar yayau kṛṣṇapārśvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">khecaro vā garutmani ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-21" n="*HV_110.56ab*1320:21"><seg type="pāda" n="a">kārayām āsa rudras tu</seg> <seg type="pāda" n="b">prayānodyogam uttamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-22" n="*HV_110.56ab*1320:22"><seg type="pāda" n="a">jvaras tu raṇam āgatya</seg> <seg type="pāda" n="b">dadarśa halinaṃ raṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.56abx1320-23" n="*HV_110.56ab*1320:23"><seg type="pāda" n="a">ghnantaṃ dānavadaiteyāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ hantuṃ sa samāgataḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jvaras tripādas triśirās</seg> <seg type="pāda" n="d">tadā samaradurjayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.57">
<l><seg type="pāda" n="a">bhasmapraharaṇo ghoraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālāntakayamopamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nadan meghasahasrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">tulyanirghātanisvanaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_110.58">
<l><seg type="pāda" n="a">halāyudham abhikruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣepam idam abravīt</seg> </l>
<note>k: After 58ab, T1 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.58abx1321" n="*HV_110.58ab*1321"><seg type="pāda" n="a">kiṃ māṃ yudhyasi durbuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">balavantaṃ mahāsvanam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kim evaṃ balamatto 'si</seg> <seg type="pāda" n="d">na māṃ paśyasi saṃyuge</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan</seg> <seg type="pāda" n="f">mokṣyase raṇamūrdhani</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.59">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam uktvā prahasan</seg> <seg type="pāda" n="b">halāyudham abhidravat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugāntāgninibhair ghorair</seg> <seg type="pāda" n="d">muṣṭibhir janayan bhayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.60">
<l><seg type="pāda" n="a">caratas tasya saṃgrāme</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇḍalāni sahasraśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rauhiṇeyasya śaighryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">nāvasthānam adṛśyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 60, D6 T1.4 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.60x1322" n="*HV_110.60*1322"><seg type="pāda" n="a">savyena bāhunā bhasma</seg> <seg type="pāda" n="b">cikṣepa balavakṣasi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.61">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya bhasma tadā kṣiptaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jvareṇāpratimaujasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaighryāl lakṣye nipatitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śarīre parvatopame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.62">
<l><seg type="pāda" n="a">tad bhasma vakṣasas tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">meroḥ śikharam āgatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pradīptaṃ patitaṃ tat tu</seg> <seg type="pāda" n="d">giriśṛṅgaṃ vyadārayat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.63">
<l><seg type="pāda" n="a">roṣeṇābhiprajajvāla</seg> <seg type="pāda" n="b">bhasmanā kṛṣṇapūrvajaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niḥśvasañ jṛmbhamāṇaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nidrānvitatanur muhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.64">
<l><seg type="pāda" n="a">netrayor ākulatvaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">muhuḥ kurvan bhramaṃs tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃhṛṣṭalomā glānākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣiptacitta iva śvasan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.65">
<l><seg type="pāda" n="a">tato haladharo mattaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇam āha vicetanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="d">pradīpto 'smy abhayaṃkara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dahyāmi sarvatas tāta</seg> <seg type="pāda" n="f">kathaṃ śāntir bhaven mama</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_110.66">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam ukte vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">pariṣvakto halāyudhaḥ</seg> </l>
<note>k: After 66a, N (except Ś1 Ñ1) T4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.66ax1323-1" n="*HV_110.66a*1323:1">balenāmitatejasā |</l>
<l xml:id="xHV_110.66ax1323-2" n="*HV_110.66a*1323:2"><seg type="pāda" n="a">prahasya vacanaṃ prāha</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ praharatāṃ varaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.66ax1323-3" n="*HV_110.66a*1323:3">na bhetavyam itītyuktvā |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇena paramasnehāt</seg> <seg type="pāda" n="d">tato dāhāt pramucyata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 66cd, Ś1 Ñ1 T1.2 G M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.66cdx1324" n="*HV_110.66cd*1324"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇena sahasā yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaraṃ bhasmapraśāntaye |</seg> </l>

<note>k: While N (except Ś1 Ñ1) ins. after 66: G1.5 after line 1 of 1326*: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.66x1325" n="*HV_110.66*1325"><seg type="pāda" n="a">mokṣayitvā balaṃ tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">dāhāt tu madhusūdanaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_110.67">
<l><seg type="pāda" n="a">provāca paramakruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevo jvaraṃ tadā</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.3.4 M subst. for 67ab: G5 ins. after 67ab: G(ed.) after 1325*: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.67abx1326-1" n="*HV_110.67ab*1326:1"><seg type="pāda" n="a">balabhadro hṛṣīkeśāc</seg> <seg type="pāda" n="b">chāntiṃ prāptas tadā raṇe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.67abx1326-2" n="*HV_110.67ab*1326:2"><seg type="pāda" n="a">tayor antaram āsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">tasthau yuddhāya keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.67abx1326-3" n="*HV_110.67ab*1326:3"><seg type="pāda" n="a">vyāvidhya sahasā bāhuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaram etad uvāca ha |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ehy ehi jvara yudhyasva</seg> <seg type="pāda" n="d">yā te śaktir mahāmṛdhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tāṃ darśayasva samare</seg> <seg type="pāda" n="f">mayi yuddhaviśārada</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 67ef, N (except Ś1) G5 G(ed.) subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.67efx1327" n="*HV_110.67ef*1327"><seg type="pāda" n="a">yac ca te pauruṣaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tad darśayatu no bhavān |</seg> </l>

<note>k: G5 G(ed.) cont.: T1.2 G1.3.4 M ins. after 67: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.67x1328" n="*HV_110.67*1328"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho jvaro rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">duḥkhānām agraṇīr harim |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.68">
<l><seg type="pāda" n="a">savyetarābhyāṃ bāhubhyām</seg> <seg type="pāda" n="b">evam ukto jvaras tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cikṣepa cainaṃ tad bhasma</seg> <seg type="pāda" n="d">jvālāgarbhaṃ mahāgadaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 68, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.68x1329" n="*HV_110.68*1329"><seg type="pāda" n="a">bhasmanā viddhadehas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevo janārdanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.69">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pradīptas tu vibhur</seg> <seg type="pāda" n="b">muhūrtam abhavat tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śamaṃ cāgnir gataḥ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_110.70">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tair bhujagākārair</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhubhis tu tribhis tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaghāna kṛṣṇaṃ grīvāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">muṣṭinaikena corasi</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 70, D6 S (T3 G2 missing) G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.70x1330-1" n="*HV_110.70*1330:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho hṛṣīkeśo</seg> <seg type="pāda" n="b">muṣṭinā nijaghāna tam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.70x1330-2" n="*HV_110.70*1330:2"><seg type="pāda" n="a">vakṣaḥsthale sa bhūtātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrdhni caiva punaḥ punaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.70x1330-3" n="*HV_110.70*1330:3"><seg type="pāda" n="a">tato jvaraḥ samāvidhya</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhū dhamanisaṃtatau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.70x1330-4" n="*HV_110.70*1330:4"><seg type="pāda" n="a">tābhyāṃ vakṣaḥ samāhatya</seg> <seg type="pāda" n="b">dadaṃśa ca yadūttamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.70x1330-5" n="*HV_110.70*1330:5"><seg type="pāda" n="a">tato 'sahañ jagannāthaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">ānane samapothayat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.71">
<l><seg type="pāda" n="a">sa saṃprahāras tumulas</seg> <seg type="pāda" n="b">tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jvarasya ca mahān āsīt</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">parvateṣu patantīnām</seg> <seg type="pāda" n="f">aśanīnām iva svanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 71, T1.2 G1.3.5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.71x1331-1" n="*HV_110.71*1331:1"><seg type="pāda" n="a">aṣṭābhiś ca tribhiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhubhiś ca tadā raṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_110.71x1331-2" n="*HV_110.71*1331:2"><seg type="pāda" n="a">prāvartata mahāghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devānāṃ tatra paśyatām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.72">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇajvarabhujaprāṇair</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddham āsīt sudāruṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naivam evaṃ prahartavyam</seg> <seg type="pāda" n="d">iti tatrābhavat svanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">muhūrtam abhavad yuddham</seg> <seg type="pāda" n="f">anyonyaṃ sumahātmanoḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 72, T1.2 G1.3-5 M1.3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_110.72x1332" n="*HV_110.72*1332"><seg type="pāda" n="a">hantum aicchat tadā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaraṃ lokabhayaṃkaram |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_110.73">
<l><seg type="pāda" n="a">tato jvaraṃ kanakavicitrabhūṣaṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nyapīḍayad bhujavalayena saṃyuge</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yam akṣayaṃ samupanayañ jagatpatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śarīradhṛg gaganacaraṃ mahāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE), adhyāya 111, transliterated from the critical ed. (P. L. Vaidya, Poona 1969) by Arlo Griffiths (Leiden/Groningen); proof-read by Arlo Griffiths. This is the version of April 5, 2004 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśampāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_111.1">
<l><seg type="pāda" n="a">mṛta ity abhivijñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaraṃ śatruniṣūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇo bhujabalābhyāṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cikṣepātha mahītale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_111.2">
<l><seg type="pāda" n="a">muktamātras tu bāhubhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇadehaṃ viveśa saḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">amuktvā vigrahaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇasyāpratimaujasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3.4 M subst. for 2cd: G5 ins. after 1: G(ed.) after 2: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.2x1333" n="*HV_111.2*1333"><seg type="pāda" n="a">praviśya hṛdayaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">babādhe yadusattamam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_111.3">
<l><seg type="pāda" n="a">sa hy āviṣṭas tadā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">jvareṇāpratimaujasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇaḥ skhalann iva muhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣitau samabhivartata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_111.4">
<l><seg type="pāda" n="a">jṛmbhate ca tadā kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">punaś ca skhalate bhṛśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">romāñ cotthitagātras tu</seg> <seg type="pāda" n="d">nidrayā cābhibhūyate</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 K3 Ñ1) T4 G4 ins. after 4: G5 after 5ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.4x1334-1" n="*HV_111.4*1334:1"><seg type="pāda" n="a">tasya sthairyaṃ samālambya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.4x1334-2" n="*HV_111.4*1334:2"><seg type="pāda" n="a">vikurvati mahāyogī</seg> <seg type="pāda" n="b">jṛmbhamāṇaḥ punaḥ punaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_111.5">
<l><seg type="pāda" n="a">jvarābhimṛṣṭam ātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vijñāya puruṣottamaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">so 'sṛjaj jvaram anyaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrvajvaravināśanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 5, Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.5x1335-1" n="*HV_111.5*1335:1"><seg type="pāda" n="a">sa vaiṣṇavajvaro gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ ca vai jvaram ojasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1335-2" n="*HV_111.5*1335:2"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇāya na (?) saṃprayacchaṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ jagrāha punar hariḥ |</seg> </l>
<note>k: While Ñ2.3 V B1.3 Dn Ds D1.5 G(ed.) ins. after 5: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.5x1336-1" n="*HV_111.5*1336:1"><seg type="pāda" n="a">ghoraṃ vaiṣṇavam atyugraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaprāṇibhayaṃkaraṃ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1336-2" n="*HV_111.5*1336:2"><seg type="pāda" n="a">sṛṣṭavān atha tejasvī</seg> <seg type="pāda" n="b">balavān bhīmavikramaḥ |</seg> </l>
<note>k: Ñ2.3 V B1.3 Dn Ds D1.5 G(ed.) cont.: K Ñ1 B2 D2-4.6 T4 G4.5 ins. after 5: Ś1 cont. after 1335*: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.5x1337-1" n="*HV_111.5*1337:1"><seg type="pāda" n="a">jvaraḥ kṛṣṇavisṛṣṭas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhītvā taṃ jvaraṃ balāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1337-2" n="*HV_111.5*1337:2"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇāya hṛṣṭaḥ prāyacchat</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ jagrāha tato hariḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1337-3" n="*HV_111.5*1337:3"><seg type="pāda" n="a">tatas taṃ paramakruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevo mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1337-4" n="*HV_111.5*1337:4"><seg type="pāda" n="a">svagātrāt svajvareṇaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣkrāmayata vīryavān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1337-5" n="*HV_111.5*1337:5"><seg type="pāda" n="a">āvidhya bhūtale cainaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatadhā kartum udyataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1337-6" n="*HV_111.5*1337:6"><seg type="pāda" n="a">vyāghoṣayaj jvaras tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">bhoḥ paritrātum arhasi |</seg> </l>
<note>k: After line 4, D2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.5x1337A-1" n="*HV_111.5*1337A:1"><seg type="pāda" n="a">māheśvaro vaiṣṇavaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yuyudhāte jvarāv ubhau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1337A-2" n="*HV_111.5*1337A:2"><seg type="pāda" n="a">māheśvaraḥ samākrandan</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiṣṇavena balārditaḥ |</seg> </l>
<note>k: G4.5 cont.: T1.2 G1.3 M G(ed.) ins. after 5: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-1" n="*HV_111.5*1338:1"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇajvaro jvaraṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhītvā svena tejasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-2" n="*HV_111.5*1338:2"><seg type="pāda" n="a">nanāda sumahānādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiṣṇavaḥ sa mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-3" n="*HV_111.5*1338:3"><seg type="pāda" n="a">caturbhujaś caturvaktraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvapraharaṇodyataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-4" n="*HV_111.5*1338:4"><seg type="pāda" n="a">tayos tu tumulaṃ yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jvarayor bāhuśālinoḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-5" n="*HV_111.5*1338:5"><seg type="pāda" n="a">tato devāḥ sagandharvā</seg> <seg type="pāda" n="b">divisthā yuddhalālasāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-6" n="*HV_111.5*1338:6"><seg type="pāda" n="a">dadṛśuś ca mahad yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtāni ca samantataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-7" n="*HV_111.5*1338:7"><seg type="pāda" n="a">tato māheśvaro yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">tāḍayām āsa vaiṣṇavam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-8" n="*HV_111.5*1338:8"><seg type="pāda" n="a">bāhunā tāḍitas tena</seg> <seg type="pāda" n="b">nanāda bahuvistaram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-9" n="*HV_111.5*1338:9"><seg type="pāda" n="a">sa gato vaiṣṇavaṃ rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">raudraṃ bhasmāyudhaṃ raṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-10" n="*HV_111.5*1338:10"><seg type="pāda" n="a">dvābhyām atha ca bāhubhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhītvātāḍayad balī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-11" n="*HV_111.5*1338:11"><seg type="pāda" n="a">itarābhyāṃ samāhatya</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhubhyāṃ vaiṣṇavo jvaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-12" n="*HV_111.5*1338:12"><seg type="pāda" n="a">nanāda sumahānādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvalokasya paśyataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-13" n="*HV_111.5*1338:13"><seg type="pāda" n="a">tato raudro jvaro rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">muṣṭinātha jaghāna tam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-14" n="*HV_111.5*1338:14"><seg type="pāda" n="a">dadaṃśa dantair bahudhā</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaraṃ keśavam āhave ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-15" n="*HV_111.5*1338:15"><seg type="pāda" n="a">bāhubhyām eva tau rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">yuyudhāte mahāgadau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-16" n="*HV_111.5*1338:16"><seg type="pāda" n="a">anyonyaṃ tāḍayantau ca</seg> <seg type="pāda" n="b">muṣṭibhir jvarasattamau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-17" n="*HV_111.5*1338:17"><seg type="pāda" n="a">cakratuś ca mahānādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jvarau tau lokaviśrutau |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-18" n="*HV_111.5*1338:18"><seg type="pāda" n="a">vaiṣṇavo 'tha jvaro rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">grahītuṃ raudrasaṃjñitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-19" n="*HV_111.5*1338:19"><seg type="pāda" n="a">yatate bahudhā tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">muṣṭinātha jaghāna tam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-20" n="*HV_111.5*1338:20"><seg type="pāda" n="a">āhatya bāhunā bhūyo</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣpipeṣa punaḥ punaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-21" n="*HV_111.5*1338:21"><seg type="pāda" n="a">niṣpiṣṭahṛdayas tūrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śūlino jvarasattamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-22" n="*HV_111.5*1338:22"><seg type="pāda" n="a">nanāda bahudhā nādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūmau viparivartate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-23" n="*HV_111.5*1338:23"><seg type="pāda" n="a">gṛhītvā tu balād raudram</seg> <seg type="pāda" n="b">ākṛṣya ca punaḥ punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-24" n="*HV_111.5*1338:24"><seg type="pāda" n="a">kṛṣnāya hṛṣtaḥ prāyacchat</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ kariṣyāmy ataḥ param ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-25" n="*HV_111.5*1338:25"><seg type="pāda" n="a">haniṣye devadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhakṣayiṣye 'tha vā punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-26" n="*HV_111.5*1338:26"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā sumahānādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakāra raṇamūrdhani ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-27" n="*HV_111.5*1338:27"><seg type="pāda" n="a">utthāya ca hṛṣīkeśo</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaraṃ māheśvaraṃ raṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.5x1338-28" n="*HV_111.5*1338:28"><seg type="pāda" n="a">hantum aicchat tadā loko</seg> <seg type="pāda" n="b">nirjvaro 'stv iti keśavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_111.6">
<l><seg type="pāda" n="a">vyāvidhyamāne tu tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">jvare tenāmitaujasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśarīrā tato vāṇī</seg> <seg type="pāda" n="d">tam uvācāntarikṣagā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_111.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnāṃ nandivardhana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mā vadhīr jvaram etaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">rakṣaṇīyas tvayānagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ity evam ukte vacane</seg> <seg type="pāda" n="f">taṃ mumoca hariḥ svayam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 7, K Ñ2.3 V B D T4 G4.5 M4 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.7x1339-1" n="*HV_111.7*1339:1"><seg type="pāda" n="a">bhūtabhavyabhaviṣyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">jagataḥ paramo guruḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1339-2" n="*HV_111.7*1339:2"><seg type="pāda" n="a">evam ukto hṛṣīkeśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaro vākyam athābravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1339-3" n="*HV_111.7*1339:3"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇasya pādayor mūrdhnā</seg> <seg type="pāda" n="b">śaraṇaṃ so 'gamaj jvaraḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1339-4" n="*HV_111.7*1339:4"><seg type="pāda" n="a">śṛṇuṣva mama govinda</seg> <seg type="pāda" n="b">vijñāpyaṃ yadunandana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1339-5" n="*HV_111.7*1339:5"><seg type="pāda" n="a">yo me manorathā deva</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ tvaṃ kuru mahābhuja |</seg> </l>
<note>k: On the other hand, T1.2 G1.3 M1-3 ins. after 7: D6 after line 2 of 1339*: G4.5 M4 G(ed.) after line 1 of 1399*: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-1" n="*HV_111.7*1340:1"><seg type="pāda" n="a">tam uvāca jvaro bhūyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sākṣād viṣṇur iva svayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-2" n="*HV_111.7*1340:2"><seg type="pāda" n="a">praṇamya śirasā devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="jvaraḥ"/>

<l xml:id="xHV_111.7x1340-3" n="*HV_111.7*1340:3"><seg type="pāda" n="a">namaḥ kṛṣṇāya haraye</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇave prabhaviṣṇave |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-4" n="*HV_111.7*1340:4"><seg type="pāda" n="a">ādidevāya devāya</seg> <seg type="pāda" n="b">purāṇāya gadābhṛte ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-5" n="*HV_111.7*1340:5"><seg type="pāda" n="a">namaḥ sahasraśirase</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasracaraṇāya ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-6" n="*HV_111.7*1340:6"><seg type="pāda" n="a">sahasrākṣa namo nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānām abhayaṃkara |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-7" n="*HV_111.7*1340:7"><seg type="pāda" n="a">udgīthāya namo deva</seg> <seg type="pāda" n="b">yajñādhipataye namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-8" n="*HV_111.7*1340:8"><seg type="pāda" n="a">namas te cakriṇe nityam</seg> <seg type="pāda" n="b">asihastāya te namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-9" n="*HV_111.7*1340:9"><seg type="pāda" n="a">anantāya virūpāya</seg> <seg type="pāda" n="b">namas te madhusūdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-10" n="*HV_111.7*1340:10"><seg type="pāda" n="a">namas te devadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">tubhyaṃ deva kapardine ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-11" n="*HV_111.7*1340:11"><seg type="pāda" n="a">namas te rākṣasaghnāya</seg> <seg type="pāda" n="b">namo rāghavarūpiṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-12" n="*HV_111.7*1340:12"><seg type="pāda" n="a">jñānajñeyāya devāya</seg> <seg type="pāda" n="b">nama ādyāya viṣṇave ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-13" n="*HV_111.7*1340:13"><seg type="pāda" n="a">namas te narasiṃhāya</seg> <seg type="pāda" n="b">daityarājavihāriṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-14" n="*HV_111.7*1340:14"><seg type="pāda" n="a">namas tubhyaṃ varāhāya</seg> <seg type="pāda" n="b">daṃṣṭroddhṛtavasuṃdhara ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-15" n="*HV_111.7*1340:15"><seg type="pāda" n="a">trivikrama namas tubhyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">baliyajñavināśana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-16" n="*HV_111.7*1340:16"><seg type="pāda" n="a">vāsudevāya devāya</seg> <seg type="pāda" n="b">namaḥ kaṃsavināśana ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-17" n="*HV_111.7*1340:17"><seg type="pāda" n="a">namaḥ sarvātmane deva</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvakartre namo namaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-18" n="*HV_111.7*1340:18"><seg type="pāda" n="a">prasīda devadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhītānām abhayaṃkara ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-19" n="*HV_111.7*1340:19"><seg type="pāda" n="a">namāmi devadeveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vareṇyam abhayapradam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-20" n="*HV_111.7*1340:20"><seg type="pāda" n="a">viṣṇo tvāṃ sakaleśeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">tvāṃ gadādharam avyayam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-21" n="*HV_111.7*1340:21"><seg type="pāda" n="a">namas te devadeveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhīto 'haṃ bhavanāśana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-22" n="*HV_111.7*1340:22"><seg type="pāda" n="a">iti stutvā jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛtyann iva tadā jvaraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-23" n="*HV_111.7*1340:23"><seg type="pāda" n="a">papāta pādayor viṣṇor</seg> <seg type="pāda" n="b">niḥśvasan bhītabhītavat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.7x1340-24" n="*HV_111.7*1340:24"><seg type="pāda" n="a">prasīda viṣṇo deveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">pīḍito 'smi janārdana |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_111.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tam uvāca jvaro bhūyas tv</seg> <seg type="pāda" n="b">aham eko jvaro bhuvi</seg> </l>
<note>k: For 8ab, K Ñ2.3 V B D T1.2.4 G1.3-5 M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.8abx1341" n="*HV_111.8ab*1341"><seg type="pāda" n="a">aham eko jvaras tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">nānyo loke jvaro bhavet |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava prasādān nānyaḥ syāj</seg> <seg type="pāda" n="d">jvaraḥ samitiśobhana</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 8, K Ñ2.3 V B D T4 G5 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="deva uvāca"/>

<l xml:id="xHV_111.8x1342-1" n="*HV_111.8*1342:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ bhavatu bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā tvaṃ jvara kāṅkṣase |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.8x1342-2" n="*HV_111.8*1342:2"><seg type="pāda" n="a">varārthināṃ varo deyo</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavāṃś ca śaraṇaṃ gataḥ |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>


<lg xml:id="HV_111.9">
<l><seg type="pāda" n="a">eka eva jvaro loke</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavān astu yathāsukham</seg> </l>
<note>k: Some Mss. om. the ref. T1 G3 śrīkṛṣṇaḥ (for bhagavān). After the ref., T1.2 G1.3.4 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.9x1343-1" n="*HV_111.9*1343:1"><seg type="pāda" n="a">tatas tuṣṭo hṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">stotreṇānena keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1343-2" n="*HV_111.9*1343:2"><seg type="pāda" n="a">prītimāṃś cābhavat kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">raudrajvaram uvāca ha |</seg> </l>
<note>k: After 9ab, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.9abx1344" n="*HV_111.9ab*1344"><seg type="pāda" n="a">antakāle manuṣyāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūyād bhogāya māmakaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yo 'yaṃ mayā jvaro sṛṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="d">mayy evaiṣa pralīyatām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: corr. for mayy aivaiṣa :k</note>
<note>k: After 9, N (except Ś1 Ñ1) T4 G5 G(ed.) ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_111.9x1345-1" n="*HV_111.9*1345:1"><seg type="pāda" n="a">evam ukte tu vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaraṃ prati mahāyaśāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-2" n="*HV_111.9*1345:2"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">punar vākyam uvāca ha ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-3" n="*HV_111.9*1345:3"><seg type="pāda" n="a">śṛṇuṣva jvara saṃdeśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā loke cariṣyasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-4" n="*HV_111.9*1345:4"><seg type="pāda" n="a">sarvajātiṣu vinyastas</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā sthāvarajaṅgame ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-5" n="*HV_111.9*1345:5"><seg type="pāda" n="a">tridhā vibhajya cātmānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">matpriyaṃ yadi kāṅkṣase |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-6" n="*HV_111.9*1345:6"><seg type="pāda" n="a">catuṣpādān bhajaikena</seg> <seg type="pāda" n="b">dvitīyena ca sthāvarān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-7" n="*HV_111.9*1345:7"><seg type="pāda" n="a">tṛtīyo yaś ca te bhāgo</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣeṣūpapatsyate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-8" n="*HV_111.9*1345:8"><seg type="pāda" n="a">tridhābhūtaṃ vapuḥ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣiṣu tvaṃ bhava jvara ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-9" n="*HV_111.9*1345:9"><seg type="pāda" n="a">caturdhā yas tṛtīyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati ca te dhruvam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-10" n="*HV_111.9*1345:10"><seg type="pāda" n="a">ekāntaraś caturbhāgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">khorakaś ca caturthakaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-11" n="*HV_111.9*1345:11"><seg type="pāda" n="a">mānuṣeṣv atha bhedane</seg> <seg type="pāda" n="b">vasa tvaṃ pravibhajya vai |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-12" n="*HV_111.9*1345:12"><seg type="pāda" n="a">jātiṣv athāvaśeṣāsu</seg> <seg type="pāda" n="b">nivasa tvaṃ śṛṇuṣva me ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-13" n="*HV_111.9*1345:13"><seg type="pāda" n="a">vṛkṣeṣu kīṭarūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā saṃkocapatrakaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-14" n="*HV_111.9*1345:14"><seg type="pāda" n="a">pāṇḍupatraś ca vikhyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">phaleṣv āturyam eva ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-15" n="*HV_111.9*1345:15"><seg type="pāda" n="a">apāṃ tu nīlikāṃ vidyāc</seg> <seg type="pāda" n="b">chikhodbhedaś ca barhiṇām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-16" n="*HV_111.9*1345:16"><seg type="pāda" n="a">padminīṣu himo bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivyām api coṣaraḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-17" n="*HV_111.9*1345:17"><seg type="pāda" n="a">gaurikaḥ parvateṣv eva</seg> <seg type="pāda" n="b">matprasādād bhaviṣyasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-18" n="*HV_111.9*1345:18"><seg type="pāda" n="a">goṣv apasmārako bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">khorakaś ca bhaviṣyasi ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-19" n="*HV_111.9*1345:19"><seg type="pāda" n="a">evaṃ vividharūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyasi mahītale ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-20" n="*HV_111.9*1345:20"><seg type="pāda" n="a">darśanāt sparśanāc cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">prāṇināṃ vadham eṣyasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-21" n="*HV_111.9*1345:21"><seg type="pāda" n="a">ṛte devamanuṣyebhyo</seg> <seg type="pāda" n="b">nānyas tvāṃ visahiṣyati ||</seg> </l>
<note>k: corr. for manuṣvebhyo :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_111.9x1345-22" n="*HV_111.9*1345:22"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaro hṛṣṭamanā hy abhūt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-23" n="*HV_111.9*1345:23"><seg type="pāda" n="a">provāca vacanaṃ kiṃcit</seg> <seg type="pāda" n="b">praṇamitvā kṛtāñjaliḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-24" n="*HV_111.9*1345:24"><seg type="pāda" n="a">sarvajātiprabhutvena</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛto dhanyo 'smi mādhava |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-25" n="*HV_111.9*1345:25"><seg type="pāda" n="a">bhūyaś ca te vacaḥ kartum</seg> <seg type="pāda" n="b">icchāmi puruṣarṣabha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1345-26" n="*HV_111.9*1345:26"><seg type="pāda" n="a">tad ājñāpaya govinda</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ karomi mahābhuja |</seg> </l>
<note>k: After line 2 of *1345, Ds ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="deva uvāca"/>

<l xml:id="xHV_111.9x1345A" n="*HV_111.9*1345A"><seg type="pāda" n="a">evaṃ bhavatu bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā tvaṃ jvara kākṣase |</seg> </l>

<note>k: K Ñ2.3 V B D G5 cont.: T1.2 G1 M ins. after 9: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.9x1346-1" n="*HV_111.9*1346:1">aham asurakulapramāthinā |</l>
<l xml:id="xHV_111.9x1346-2" n="*HV_111.9*1346:2">tripurahareṇa hareṇa nirmitaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_111.9x1346-3" n="*HV_111.9*1346:3">raṇaśirasi vinirjitas tvayā |</l>
<l xml:id="xHV_111.9x1346-4" n="*HV_111.9*1346:4">prabhur asi me 'dya tavāsmi kiṃkaraḥ ||</l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_111.9x1346-5" n="*HV_111.9*1346:5"><seg type="pāda" n="a">jvarasya vacanaṃ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevo 'bravīd vacaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1346-6" n="*HV_111.9*1346:6"><seg type="pāda" n="a">abhisaṃdhiṃ śṛṇuṣvādya</seg> <seg type="pāda" n="b">yat tvā vakṣyāmi niścayāt |</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.3.5 M G(ed.) cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.9x1347-1" n="*HV_111.9*1347:1"><seg type="pāda" n="a">yuvāṃ jvarau ca bhavatāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pīḍāyāṃ maraṇe tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1347-2" n="*HV_111.9*1347:2"><seg type="pāda" n="a">pīḍāyāṃ ca bhavān svāmī</seg> <seg type="pāda" n="b">maraṇe māmakas tathā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.9x1347-3" n="*HV_111.9*1347:3"><seg type="pāda" n="a">ihaiva līyatāṃ tāvaj</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaro māmaka eva hi |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="jvara uvāca"/>

<lg xml:id="HV_111.10">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi</seg> <seg type="pāda" n="b">yat tvayā matpriyaṃ krṭaṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ājñāpaya priaṃ kiṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrāyudha karomy aham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M1-3 ins. after 10: T2 G1 M4 after line 4 of 1346*: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.10x1348-1" n="*HV_111.10*1348:1"><seg type="pāda" n="a">stuvan māṃ bhaktiyuktena</seg> <seg type="pāda" n="b">stotreṇānena mānavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.10x1348-2" n="*HV_111.10*1348:2"><seg type="pāda" n="a">jvaradevāvayoḥ samyak</seg> <seg type="pāda" n="b">cintayan yuddham adbhutam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.10x1348-3" n="*HV_111.10*1348:3"><seg type="pāda" n="a">na tasya jvarasaṃjātā</seg> <seg type="pāda" n="b">pīḍā bhuvi bhaviṣyati |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>

<lg xml:id="HV_111.11">
<l><seg type="pāda" n="a">mahāmṛdhe tava mama ca dvayor imaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">parākramaṃ bhujabalakevalāstrayoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praṇamya mām ekamanāḥ paṭhet tu yaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa vai bhavej jvara vigatajvaro naraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 11, Ś1 K1.3 Ds1(marg.) D4.5(marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.11x1349-1" n="*HV_111.11*1349:1"><seg type="pāda" n="a">tripād bhasmapraharaṇas</seg> <seg type="pāda" n="b">triśirā raktalocanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.11x1349-2" n="*HV_111.11*1349:2"><seg type="pāda" n="a">sa me prītaḥ sukhaṃ dadyāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāmayapatir jvaraḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.11x1349-3" n="*HV_111.11*1349:3">ādyantavantaḥ kavayaḥ purāṇāḥ |</l>
<l xml:id="xHV_111.11x1349-4" n="*HV_111.11*1349:4">sūkṣmā bṛhanto 'py anuśāsitāraḥ |</l>
<l xml:id="xHV_111.11x1349-5" n="*HV_111.11*1349:5">sarvāñ jvarān ghnantu mamāniruddha+ |</l>
<l xml:id="xHV_111.11x1349-6" n="*HV_111.11*1349:6">+pradyumnasaṃkarṣaṇavāsudevāḥ |</l>

<lg xml:id="HV_111.12">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktas tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">jvaraḥ sākṣān mahātmanā</seg> </l>
<note>k: After 12ab, K1.2.4 Ñ2.3 V B D T4 G5 M4 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.12abx1350-1" n="*HV_111.12ab*1350:1"><seg type="pāda" n="a">provāca yaduśārdūlam</seg> <seg type="pāda" n="b">evam etad bhaviṣyati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_111.12abx1350-2" n="*HV_111.12ab*1350:2"><seg type="pāda" n="a">varaṃ labdhvā jvaro hṛṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇāc ca samayaṃ punaḥ |</seg> </l>
<note>k: While T.1.2 G.1.3.4 M1-3 ins. after 12ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.12abx1351" n="*HV_111.12ab*1351"><seg type="pāda" n="a">evam astv iti govindaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">babhāṣe keśavaṃ tadā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">praṇamya śirasā kṛṣṇam</seg> <seg type="pāda" n="d">apakrāntas tato raṇāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 12c, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_111.12cx1352-1" n="*HV_111.12c*1352:1">bhaktānām abhayaṃkaram |</l>
<l xml:id="xHV_111.12cx1352-2" n="*HV_111.12c*1352:2">vāsudevaṃ mahātmānaṃ |</l>

<note>h: HV (CE), adhyāya 112, transliterated from the critical ed. (P. L. Vaidya, Poona 1969) by Arlo Griffiths (Leiden/Groningen); proof-read by Arlo Griffiths. This is the version of April 5, 2004 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te sahitāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">trayastraya ivāgnayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vainateyaṃ samāruhya</seg> <seg type="pāda" n="d">yudhyamānā raṇe sthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sarvāṇy anīkāni</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇavarṣair mahābalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ardayan vainateyasthā</seg> <seg type="pāda" n="d">nadanto 'tibalā raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.3">
<l><seg type="pāda" n="a">cakralāṅgalapātaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇavarṣaiś ca pīḍitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃcukopa mahānīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavānāṃ mahātmanām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.4">
<l><seg type="pāda" n="a">kakṣe 'gnir iva saṃvṛddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śuṣkendhanasamīritāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛṣṇabāṇāgnir udbhūto</seg> <seg type="pāda" n="d">vivṛddhim upagacchati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sa dānavasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmin samaramūrdhani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugāntāgnir ivārciṣmān</seg> <seg type="pāda" n="d">dahamāno vyarājata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 5, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.5x1353-1" n="*HV_112.5*1353:1"><seg type="pāda" n="a">tatrāśītisahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">nāgānāṃ nihatāni ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.5x1353-2" n="*HV_112.5*1353:2"><seg type="pāda" n="a">lakṣaṃ ca rathavṛndaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">hataṃ keśavasāyakaiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.5x1353-3" n="*HV_112.5*1353:3"><seg type="pāda" n="a">aśvānāṃ śatasāhasram</seg> <seg type="pāda" n="b">ayutaṃ pattināṃ tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.5x1353-4" n="*HV_112.5*1353:4"><seg type="pāda" n="a">niḥśeṣitātha sā senā</seg> <seg type="pāda" n="b">palāyanaparābhavat |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ dīryamāṇāṃ mahatīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nānāpraharaṇodyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">senāṃ bāṇaḥ samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">vārayan vākyam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.7">
<l><seg type="pāda" n="a">lāghavaṃ samupāgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">kim evaṃ bhayaviklavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daityavaṃśasamutpannāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">palāyadhyvaṃ mahāmṛdhe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.8">
<l><seg type="pāda" n="a">kavacāsigadāprāsān</seg> <seg type="pāda" n="b">khaḍgacarmaparaśvadhān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">utsṛjyotsṛjya gacchanti</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ bhavanto 'ntarikṣagāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.9">
<l><seg type="pāda" n="a">svajātiṃ caiva vāsaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">harasaṃsargam eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānayadbhir na gantavyam</seg> <seg type="pāda" n="d">eṣo hy aham avasthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.10">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uccāritāṃ vācaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇvantas tām acintya vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apakrāmanta te sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">dānavā bhayapīḍitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.11">
<l><seg type="pāda" n="a">pramāthagaṇaśeṣaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tadanīkapuraḥsaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhagnāvaśeṣaṃ yuddhāya</seg> <seg type="pāda" n="d">manaś cakre punas tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.12">
<l><seg type="pāda" n="a">kumbhāṇḍo nāma bāṇastha</seg> <seg type="pāda" n="b">sakhāmātyaś ca vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">balaṃ bhagnaṃ samālokya</seg> <seg type="pāda" n="d">vacanaṃ cedam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.13">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa bāṇaḥ sthito yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃkaro 'yaṃ guhas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kimarthaṃ yuddham utsṛjya</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavanto bhayamohitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 13, Ñ2 B Dn Ds D5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.13x1354" n="*HV_112.13*1354"><seg type="pāda" n="a">prāṇāṃs tyaktvā ca yudhyadhvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve dānavapuṃgavāḥ |</seg> </l>

<note>k: B1.2 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.13x1355-1" n="*HV_112.13*1355:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ saṃstūyamānās te</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍena mahātmanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.13x1355-2" n="*HV_112.13*1355:2"><seg type="pāda" n="a">naiva tastambhire daityāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">palāyanta samantataḥ |</seg> </l>
<note>k: B1.2 cont.: Ñ2 B3 Dn Ds D5 cont. after 1354*: K V D2-6 T4 G(ed.) ins. after 13: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.13x1356-1" n="*HV_112.13*1356:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ kumbhāṇḍavākyaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇvanto bhayavihlavāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.13x1356-2" n="*HV_112.13*1356:2"><seg type="pāda" n="a">cakrāgnibhayavitrastāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve yānti diśo daśa ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.13x1356-3" n="*HV_112.13*1356:3"><seg type="pāda" n="a">bhagnaṃ balaṃ tato dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇenāmitatejasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.13x1356-4" n="*HV_112.13*1356:4"><seg type="pāda" n="a">saṃraktanayanaḥ sthāṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhāya paryavartata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.13x1356-5" n="*HV_112.13*1356:5"><seg type="pāda" n="a">bāṇasaṃrakṣaṇaṃ kartuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ratham āsthāya suprabham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.13x1356-6" n="*HV_112.13*1356:6"><seg type="pāda" n="a">devaḥ kumāraś ca tathā</seg> <seg type="pāda" n="b">rathenāgninibhena vai |</seg> </l>
<note>k: While after 13, T1.2 G1.3-5 M ins. an addl. colophon (...) and cont.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyanaḥ"/>

<l xml:id="xHV_112.13x1357-1" n="*HV_112.13*1357:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho haraḥ sākṣād</seg> <seg type="pāda" n="b">nadī khaṅgī paraśvadhī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.13x1357-2" n="*HV_112.13*1357:2"><seg type="pāda" n="a">śūlī niṣaṅgī kavacī</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇī kārmukavāñ śivaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.14">
<l><seg type="pāda" n="a">nandīśvarasamāyuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ratham āsthāya vīryavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdaṣṭauṣṭhapuṭo rudraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pradhāvati yato hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 14, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.14x1358-1" n="*HV_112.14*1358:1"><seg type="pāda" n="a">tasyānuyātā vetāḷāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">piśācāś candramālinaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.14x1358-2" n="*HV_112.14*1358:2"><seg type="pāda" n="a">pibantaḥ śoṇitaṃ bhūyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">karālā nirṇatodarāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.15">
<l><seg type="pāda" n="a">pibann iva tadākāśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhayukto mahāsvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ratho bhāti ghanonmuktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">paurṇamāsyāṃ yathā śaśī</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 15, N (except Ś1 Ñ1) T4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-1" n="*HV_112.15*1359:1"><seg type="pāda" n="a">tato gaṇasahasrais tu</seg> <seg type="pāda" n="b">nānārūpair bhayāvahaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-2" n="*HV_112.15*1359:2"><seg type="pāda" n="a">nadadbhir vividhān nādān</seg> <seg type="pāda" n="b">ratho devasya so 'bhayāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-3" n="*HV_112.15*1359:3"><seg type="pāda" n="a">ke cit siṃhamukhās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā vyāghramukhāś ca ha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-4" n="*HV_112.15*1359:4"><seg type="pāda" n="a">nāgāśvoṣṭramukhās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">prāvepann abhipīḍitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-5" n="*HV_112.15*1359:5"><seg type="pāda" n="a">vyālayajñopavītāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">ke cit tatra mahābalāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-6" n="*HV_112.15*1359:6"><seg type="pāda" n="a">kharoṣṭragajavaktrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">aśvagrīvāś ca saṃsthitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-7" n="*HV_112.15*1359:7"><seg type="pāda" n="a">chāgamārjāravaktrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">meṣavaktrās tathā pare |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-8" n="*HV_112.15*1359:8"><seg type="pāda" n="a">cīriṇaḥ śikhinaś cānye</seg> <seg type="pāda" n="b">jaṭilordhvaśiroruhāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-9" n="*HV_112.15*1359:9"><seg type="pāda" n="a">bhagnāḥ paripatanti sma</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhaduṃdubhinisvanaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-10" n="*HV_112.15*1359:10"><seg type="pāda" n="a">ke cit saumyamukhās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">divyaiḥ śastrair alaṃkṛtāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-11" n="*HV_112.15*1359:11"><seg type="pāda" n="a">nānāpuṣpakṛtāpīḍā</seg> <seg type="pāda" n="b">nānāpraharaṇāyudhāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-12" n="*HV_112.15*1359:12"><seg type="pāda" n="a">vāmanā vikaṭāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhavyāghraparicchadāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-13" n="*HV_112.15*1359:13"><seg type="pāda" n="a">rudhirārdramahādaṃṣṭrā</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāmāṃsabalipriyāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-14" n="*HV_112.15*1359:14"><seg type="pāda" n="a">devaṃ saṃparivāryātha</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāśatrupramardanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-15" n="*HV_112.15*1359:15"><seg type="pāda" n="a">līlāyamānās tiṣṭhanti</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃgrāmābhimukhonmukhāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-16" n="*HV_112.15*1359:16"><seg type="pāda" n="a">tato divyaṃ rathaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">rudrasyākliṣṭakarmaṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.15x1359-17" n="*HV_112.15*1359:17"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇo garuḍam āsthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">yayau rudrāya saṃyuge |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_112.16">
<l><seg type="pāda" n="a">vainateyastham asyantam</seg> <seg type="pāda" n="b">āyāntam agraṇīr haraḥ</seg> </l>
<note>k: After 16ab, T1.3 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.16abx1360-1" n="*HV_112.16ab*1360:1"><seg type="pāda" n="a">tiṣṭha tiṣṭheti covāca</seg> <seg type="pāda" n="b">kruddho 'haṃkāragarvitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.16abx1360-2" n="*HV_112.16ab*1360:2"><seg type="pāda" n="a">bhagavān api govindaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">smayann iva ca saṃsthitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.16abx1360-3" n="*HV_112.16ab*1360:3"><seg type="pāda" n="a">sthito 'smi tava saṃgrāme</seg> <seg type="pāda" n="b">yatheṣṭaṃ kriyatām iti |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hariṃ vivyādha kupito</seg> <seg type="pāda" n="d">nārācānāṃ śatena saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.17">
<l><seg type="pāda" n="a">sa śarair arditas tena</seg> <seg type="pāda" n="b">hareṇāmitraghātinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">harir jagrāha kupito hy</seg> <seg type="pāda" n="d">āstraṃ pārjanyam uttamam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ś1 Ñ1) T4 G(ed.) ins. after: T2 G1.4.5 after the first occurrence of 18: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-1" n="*HV_112.17*1361:1"><seg type="pāda" n="a">pracacāla tato bhūmir</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇurudraprapīḍitā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-2" n="*HV_112.17*1361:2"><seg type="pāda" n="a">nāgāś cordhvamukhās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">vicelur abhipīḍitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-3" n="*HV_112.17*1361:3"><seg type="pāda" n="a">parvatāḥ prastutās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">jaladhārābhir āplutāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-4" n="*HV_112.17*1361:4"><seg type="pāda" n="a">ke cin mumucire tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">śikharāṇi samantataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-5" n="*HV_112.17*1361:5"><seg type="pāda" n="a">diśaś ca vidiśaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūmir ākāśam eva ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-6" n="*HV_112.17*1361:6"><seg type="pāda" n="a">pradīptānīva dṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="b">sthāṇukṛṣṇasamāgame |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-7" n="*HV_112.17*1361:7"><seg type="pāda" n="a">samantataś ca nirghātāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">patanti dharaṇītale ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-8" n="*HV_112.17*1361:8"><seg type="pāda" n="a">śivāś caivāśivān nādān</seg> <seg type="pāda" n="b">nadante bhīmadarśanāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-9" n="*HV_112.17*1361:9"><seg type="pāda" n="a">vāsavaś cānadad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rudhiraṃ cāpy avarṣata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-10" n="*HV_112.17*1361:10"><seg type="pāda" n="a">ulkā ca bāṇasainyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mukhāny āvṛtya tiṣṭhati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-11" n="*HV_112.17*1361:11"><seg type="pāda" n="a">na vavau mārutaś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">jyotīṃṣy ākulatām iyuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-12" n="*HV_112.17*1361:12"><seg type="pāda" n="a">prabhāhīnāś ca oṣadhyo</seg> <seg type="pāda" n="b">na caranty antarikṣagāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-13" n="*HV_112.17*1361:13"><seg type="pāda" n="a">etasminn antare brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvair devagaṇair vṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-14" n="*HV_112.17*1361:14"><seg type="pāda" n="a">tripurāntakam udyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jñātvā rudram upāgamat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-15" n="*HV_112.17*1361:15"><seg type="pāda" n="a">gandharvāpsarasaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣā vidyādharās tathā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-16" n="*HV_112.17*1361:16"><seg type="pāda" n="a">siddhacāraṇasaṃghāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">paśyanto 'tha divi sthitāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-17" n="*HV_112.17*1361:17"><seg type="pāda" n="a">tataḥ pārjanyam astraṃ tat</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣiptaṃ rudrāya viṣṇunā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.17x1361-18" n="*HV_112.17*1361:18"><seg type="pāda" n="a">yayau jvalann atha tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">yato rudro rathe sthitaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śatasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">śarāṇāṃ nataparvaṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niṣpetuḥ sarvato digbhyo</seg> <seg type="pāda" n="d">yato haratanus tataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.19">
<l><seg type="pāda" n="a">athāgneyaṃ mahāraudram</seg> <seg type="pāda" n="b">astram astravidāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mumoca ruṣito rudras</seg> <seg type="pāda" n="d">tad adbhutam ivābhavat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 19, K Ñ2.3 V B D S ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.19x1362" n="*HV_112.19*1362"><seg type="pāda" n="a">tato viśīrṇadehās te</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāro 'pi samantataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tato viśīrṇadehās te</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāro 'pi samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nādṛśyanta śaraiś channā</seg> <seg type="pāda" n="d">dahyamānāś ca vahninā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 20, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.20x1363" n="*HV_112.20*1363"><seg type="pāda" n="a">tato bhūtāni vitresur</seg> <seg type="pāda" n="b">devāś ca bhayaviklavāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.21">
<l><seg type="pāda" n="a">siṃhanādaṃ tataś cakruḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarva evāsurottamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hato 'yam iti vijñāya</seg> <seg type="pāda" n="d">āgneyāntarhite harau</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tad viṣahitvājau hy</seg> <seg type="pāda" n="b">astram astravidāṃ varaḥ</seg> </l>
<note>k: For 22ab, T1.2 G1.3-5 M subst.: :k</note>
<note>k: T4 ins. after 22ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.22abx1364" n="*HV_112.22ab*1364"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho hṛṣīkeśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratiṣidhyāgnisaṃcayaṃ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagrāha vāruṇaṃ so 'straṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudevaḥ pratāpavān</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.23">
<l><seg type="pāda" n="a">udyate vāruṇāstre tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevena dhīmatā</seg> </l>
<note>k: For 22ab (= 23ab?), K1.3 Ñ2.3 V B D T4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.23abx1365" n="*HV_112.23ab*1365"><seg type="pāda" n="a">prayukte vāsudevena</seg> <seg type="pāda" n="b">vāruṇāstre 'titejasi |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āgneyaṃ praśamaṃ yātam</seg> <seg type="pāda" n="d">astraṃ vāruṇatejasā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 23, N (except ś 1 Ñ1) T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.23x1366" n="*HV_112.23*1366"><seg type="pāda" n="a">tasmin pratihate hy astre</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevena saṃyuge |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.24">
<l><seg type="pāda" n="a">paiśācaṃ rākṣasaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">raudram āṅgirasaṃ bhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mumocāstrāṇi catvāri</seg> <seg type="pāda" n="d">yugāntāgninibhāni saḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 24, K1.2 Ñ2 B2 D1.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.24x1367" n="*HV_112.24*1367"><seg type="pāda" n="a">vāsudevo 'pi cāstrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā viprahitāni vai |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.25">
<l><seg type="pāda" n="a">vāyavyam atha sāvitraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsavaṃ mohanaṃ tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atrāṇāṃ vāruṇārthāya</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudevo mumoca ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.26">
<l><seg type="pāda" n="a">astraiś caturbhiś catvāri</seg> <seg type="pāda" n="b">vārayitvā ca keśavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagrāha vaiṣṇavaṃ so 'straṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vyāditāsyāntakopamam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.27">
<l><seg type="pāda" n="a">vaiṣṇavāstre vimukte tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sarva evāsurottamāḥ</seg> </l>
<note>k: After 27ab, N (except Ś1 Ñ1) T1.2.4 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.27abx1368" n="*HV_112.27ab*1368"><seg type="pāda" n="a">bhūtayakṣagaṇāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇānīkaṃ ca sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">diśaḥ pradudruvuḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayamohitalocanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 27, N (except Ś1 Ñ1) T4 G4 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_112.27x1369-1" n="*HV_112.27*1369:1"><seg type="pāda" n="a">pramāthagaṇabhūyiṣṭhe</seg> <seg type="pāda" n="b">sainye dīrṇe mahāsuraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-2" n="*HV_112.27*1369:2"><seg type="pāda" n="a">nirjagāma tato bāṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhāyabhimukhas tvaran ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-3" n="*HV_112.27*1369:3"><seg type="pāda" n="a">bhīmapraharaṇair ghorair</seg> <seg type="pāda" n="b">daityendraiḥ sumahābalaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-4" n="*HV_112.27*1369:4"><seg type="pāda" n="a">vṛto mahārathair vīrair</seg> <seg type="pāda" n="b">vajrīva surasattamaiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-5" n="*HV_112.27*1369:5">japyaiś ca mantraiś ca tathoṣadhībhir |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-6" n="*HV_112.27*1369:6">mahātmanaḥ svastyayanaṃ pracakruḥ |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-7" n="*HV_112.27*1369:7">sa tatra vastrāṇi śubhāś ca gāvaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-8" n="*HV_112.27*1369:8">phalāni puṣpāṇi tathaiva niṣkān ||</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-9" n="*HV_112.27*1369:9">baleḥ suto brāhmaṇasattamebhyo |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-10" n="*HV_112.27*1369:10">dadau dhanāny āśu yathā dhaneśaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-11" n="*HV_112.27*1369:11">sahasrasūryo bahukiṃkiṇīkaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-12" n="*HV_112.27*1369:12">parārdhyajāmbunadahemcitraḥ ||</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-13" n="*HV_112.27*1369:13">sahasracandrāyutatārakaś ca |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-14" n="*HV_112.27*1369:14">ratho mahān agnir ivāvabhāti |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-15" n="*HV_112.27*1369:15">tam āsthito dānavasaṃgṛhītaṃ |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-16" n="*HV_112.27*1369:16">mahādhvajaḥ kārmukadhṛk sa bāṇaḥ ||</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-17" n="*HV_112.27*1369:17">udvartayiṣyan yadupuṃgavānām |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-18" n="*HV_112.27*1369:18">atīva raudraṃ sa bibharti rūpaṃ |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-19" n="*HV_112.27*1369:19">sa vegavān vīrarathaughasaṃkulo |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-20" n="*HV_112.27*1369:20">viniryayau tān prati daityasāgaraḥ ||</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-21" n="*HV_112.27*1369:21">mahārṇavodbhūtataraṃgasaṃkulo |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-22" n="*HV_112.27*1369:22">yathārṇavo lokavināśanāya |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-23" n="*HV_112.27*1369:23">bhīmāni saṃtrāsakarair vapurbhis |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-24" n="*HV_112.27*1369:24">tāny agrato bhānti balāni tasya ||</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-25" n="*HV_112.27*1369:25">mahārathāny ucchritakārmukāṇi |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-26" n="*HV_112.27*1369:26">saparvatānīva vanāni rājan |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-27" n="*HV_112.27*1369:27">viniḥsṛtaḥ sāgaratoyavāsād |</l>
<l xml:id="xHV_112.27x1369-28" n="*HV_112.27*1369:28">atyadbhutaṃ cāhavaṃ draṣṭukāmaḥ ||</l>
<lg xml:id="HV_112.28">
<l><seg type="pāda" n="a">andhakārīkṛte loke</seg> <seg type="pāda" n="b">pradīpte tryambake tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na nandī nāpi ca ratho</seg> <seg type="pāda" n="d">na rudraḥ pratyadṛśyata</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.29">
<l><seg type="pāda" n="a">dviguṇaṃ dīptadehas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">roṣeṇa ca balena ca</seg> </l>
<note>k: After 29ab, D6 T1.2 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-1" n="*HV_112.29ab*1370:1"><seg type="pāda" n="a">astraṃ nārāyaṇaṃ nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">nārāyaṇajighāṃsayā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-2" n="*HV_112.29ab*1370:2"><seg type="pāda" n="a">jagrāha śūlī bhūtātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">devānām atha paśyatām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-3" n="*HV_112.29ab*1370:3"><seg type="pāda" n="a">mumoca ca yathāśakti</seg> <seg type="pāda" n="b">rudro brahmātmasaṃbhavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-4" n="*HV_112.29ab*1370:4"><seg type="pāda" n="a">vimuktaṃ tena tac cāstraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagāma ca samīpataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-5" n="*HV_112.29ab*1370:5"><seg type="pāda" n="a">śaṃkarasya tad astraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">prahasan keśavas tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-6" n="*HV_112.29ab*1370:6"><seg type="pāda" n="a">jagrāha līlayā viṣṇus</seg> <seg type="pāda" n="b">tūṇau tac ca vyanikṣipat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-7" n="*HV_112.29ab*1370:7"><seg type="pāda" n="a">kupito rudrarūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">rudraḥ saṃhāramūrtimān ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-8" n="*HV_112.29ab*1370:8"><seg type="pāda" n="a">tataḥ śūlaṃ samādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaśatruvidāraṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-9" n="*HV_112.29ab*1370:9"><seg type="pāda" n="a">devadānavagandharva+</seg> <seg type="pāda" n="b">+yakṣapannagarakṣasām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-10" n="*HV_112.29ab*1370:10"><seg type="pāda" n="a">bhayaṃkaraṃ mumocātha</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇam uddiśya śaṃkaraḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-11" n="*HV_112.29ab*1370:11"><seg type="pāda" n="a">tac ca śūlaṃ harir dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">nijaśaktyā nyavārayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-12" n="*HV_112.29ab*1370:12"><seg type="pāda" n="a">tatas trilocanaḥ kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kālāntakayamopamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-13" n="*HV_112.29ab*1370:13"><seg type="pāda" n="a">astraṃ pāśupataṃ yat tu</seg> <seg type="pāda" n="b">loke khyātaṃ svavīryavat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-14" n="*HV_112.29ab*1370:14"><seg type="pāda" n="a">jagrāhātmasamaṃ sākṣād</seg> <seg type="pāda" n="b">dhantuṃ keśavam ojasā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-15" n="*HV_112.29ab*1370:15"><seg type="pāda" n="a">vijñāyātha tadā viṣṇus</seg> <seg type="pāda" n="b">tad evāstraṃ samādade ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29abx1370-16" n="*HV_112.29ab*1370:16"><seg type="pāda" n="a">dve hy astre praśamaṃ yāte</seg> <seg type="pāda" n="b">dvābhyāṃ saṃdhārite tadā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tripurāntakaraṃ bāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagrāha ca caturmukhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 29, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.29x1371-1" n="*HV_112.29*1371:1"><seg type="pāda" n="a">agnimārutasomānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇos tejaḥ samutthitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29x1371-2" n="*HV_112.29*1371:2"><seg type="pāda" n="a">anenāhaṃ haniṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">sabandhuṃ sasutaṃ raṇe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.29x1371-3" n="*HV_112.29*1371:3"><seg type="pāda" n="a">iti matvā virūpākṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">dakṣayajñavināśanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.30">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃdadhatkārmuke caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣeptukāmas trilocanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vijñāto vāsudevena</seg> <seg type="pāda" n="d">cittajñena mahātmanā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 30, T1.2 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.30x1372-1" n="*HV_112.30*1372:1"><seg type="pāda" n="a">bāṇenānena bhūteśo</seg> <seg type="pāda" n="b">māṃ hantuṃ kila niścitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.30x1372-2" n="*HV_112.30*1372:2"><seg type="pāda" n="a">iti matvā tadā kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratikāraṃ samārabhat |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_112.31">
<l><seg type="pāda" n="a">jṛmbhaṇaṃ nām so 'py astraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagrāha puruṣottamaḥ</seg> </l>
<note>k: After 31ab, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.31abx1373" n="*HV_112.31ab*1373"><seg type="pāda" n="a">tenāstreṇa tadā kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">mantrapūtena keśavaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">haraṃ saṃjṛmbhayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣiprakārī mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 31, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.31x1374-1" n="*HV_112.31*1374:1"><seg type="pāda" n="a">vijṛmbhaṇaṃ nāma tataḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'straṃ jagrāha keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.31x1374-2" n="*HV_112.31*1374:2"><seg type="pāda" n="a">vijṛmbhayām āsa haraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tenāstreṇa mahābalaḥ |</seg> </l>
<note>k: K Ñ V B Dn Ds D1.3-6 T4 ins. after 31: D2 after 30: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.31x1375-1" n="*HV_112.31*1375:1"><seg type="pāda" n="a">saśaraḥ sadhanuś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">haras tenāśu jṛmbhitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.31x1375-2" n="*HV_112.31*1375:2"><seg type="pāda" n="a">saṃjñāṃ na lebhe bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">vijetāsurarakṣasām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.31x1375-3" n="*HV_112.31*1375:3"><seg type="pāda" n="a">saśaraṃ sadhanuṣkaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣtvātmānaṃ vijṛmbhitam |</seg> </l>
<note>k: After the above, K1 D1-3 read lines 22-24 of the App. I (No. 37) repeating them in their proper place. :k</note>
<note>k: K1 D1-3 ins. after the first occurrence of line 24 of App. I (No. 37): Ñ2 V2.3 B Ds D6 T4 cont. after *1375: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.31x1376-1" n="*HV_112.31*1376:1"><seg type="pāda" n="a">balonmatto 'tha bāṇo 'sau</seg> <seg type="pāda" n="b">śarvaṃ codayate 'sakṛt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.31x1376-2" n="*HV_112.31*1376:2"><seg type="pāda" n="a">sṛṣṭim anyāṃ sṛjasveti</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā darpavivṛddhaye ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.31x1376-3" n="*HV_112.31*1376:3"><seg type="pāda" n="a">śaktim anyāṃ sṛjann eva</seg> <seg type="pāda" n="b">tadā darpavivṛddhaye |</seg> </l>
<note>k: K1 Ñ2 V2.3 B Ds D1-3.6 T4 cont.: K2-4 Ñ1 V1 Dn D4.5 cont. after 1375*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.31x1377-1" n="*HV_112.31*1377:1"><seg type="pāda" n="a">tato nanāda bhūtātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">snigdhagambhīranisvanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.31x1377-2" n="*HV_112.31*1377:2"><seg type="pāda" n="a">pradhmāpayām āsa tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ śaṅkhaṃ mahābalaḥ |</seg> </l>
<note>k: While T1.2 G1.3-5 M ins. after 31: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.31x1378-1" n="*HV_112.31*1378:1"><seg type="pāda" n="a">jṛmbhite ca hare tasmiñ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhaṃ dadhmau sa keśavaḥ |</seg> </l>
<note>k: note sandhi -ñś- :k</note>
<l xml:id="xHV_112.31x1378-2" n="*HV_112.31*1378:2"><seg type="pāda" n="a">śārṅgaṃ ca kūjayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhanādaṃ vyanīnadat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.31x1378-3" n="*HV_112.31*1378:3"><seg type="pāda" n="a">pāravaśyaṃ samāyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śūlī jṛmbhaṇatejasā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.32">
<l><seg type="pāda" n="a">pāñcajanyasya ghoṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śārṅgavisphūrjitena ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devaṃ vijṛmbhitaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvabhūtāni tatrasuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 32, T1.2 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-1" n="*HV_112.32*1379:1"><seg type="pāda" n="a">dānavāś ca tathā yānti</seg> <seg type="pāda" n="b">diśo 'tha vidiśo 'pi ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-2" n="*HV_112.32*1379:2"><seg type="pāda" n="a">bāṇaś cāpi tadā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">bhītabhītaḥ samāśvasat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-3" n="*HV_112.32*1379:3"><seg type="pāda" n="a">tato hāhākṛtaṃ sainyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paśyataḥ śūlinas tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-4" n="*HV_112.32*1379:4"><seg type="pāda" n="a">kiṃ kurmaḥ kva gamiṣyāma</seg> <seg type="pāda" n="b">iti dānavasattamāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-5" n="*HV_112.32*1379:5"><seg type="pāda" n="a">sthitāś ca vimukhā rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">kartavye mūḍhacetasaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-6" n="*HV_112.32*1379:6"><seg type="pāda" n="a">atha rudro 'pi sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">jṛmbhaṇāstreṇa mohitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-7" n="*HV_112.32*1379:7"><seg type="pāda" n="a">kṛtyākṛtyavimūḍhātmā</seg> <seg type="pāda" n="b">na kiṃ cid pratyapadyata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-8" n="*HV_112.32*1379:8"><seg type="pāda" n="a">dhyāthātho manasā tātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaktigrāhyam atīndriyam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-9" n="*HV_112.32*1379:9"><seg type="pāda" n="a">parāt parataraṃ viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvalokeśvareśvaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-10" n="*HV_112.32*1379:10"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇaṃ prabhuṃ kṛṣṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">anantaṃ puruṣottamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-11" n="*HV_112.32*1379:11"><seg type="pāda" n="a">yadi dharmo bhavej jyāyān</seg> <seg type="pāda" n="b">yuktaṃ madapasarpaṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1379-12" n="*HV_112.32*1379:12"><seg type="pāda" n="a">iti dhyātvā haraḥ śīghraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmād deśād apākramat |</seg> </l>
<note>k: While N (except Ś1 Ñ1) T4 ins. after 32 a passage given in App. I (No. 37), after which N (except Ś1 Ñ1) T4 G(ed.) ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<l xml:id="xHV_112.32x1380-1" n="*HV_112.32*1380:1"><seg type="pāda" n="a">apayāte tato deve</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇe caiva mahātmani |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.32x1380-2" n="*HV_112.32*1380:2"><seg type="pāda" n="a">punaś cāsīt kathaṃ yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pareṣāṃ lomaharṣaṇam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.33">
<l><seg type="pāda" n="a">kumbhāṇḍasaṃgṛhītāśve</seg> <seg type="pāda" n="b">rathe tiṣṭhan guhas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhidudrāva kṛṣṇaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">balaṃ pradyumnam eva ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1(marg.).2 Ñ2.3 V B2.3 Dn Ds D4-6 ins. after 33: B1 after 34: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.33x1381" n="*HV_112.33*1381"><seg type="pāda" n="a">tataḥ śaraśatair ugrais</seg> <seg type="pāda" n="b">tān vivyādha raṇe guhaḥ |</seg> </l>

<note>k: Ñ2.3 V B Ds D5.6 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.33x1382" n="*HV_112.33*1382"><seg type="pāda" n="a">amarṣaroṣasaṃkruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumārapravaro nadan |</seg> </l>

<note>k: While T1.2 G1.3-5 M ins. after 33: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.33x1383-1" n="*HV_112.33*1383:1"><seg type="pāda" n="a">śarāṇāṃ śatasāhasrair</seg> <seg type="pāda" n="b">vivyādha samare guhaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.33x1383-2" n="*HV_112.33*1383:2"><seg type="pāda" n="a">vāsudevaṃ sahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śatena balam eva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.33x1383-3" n="*HV_112.33*1383:3"><seg type="pāda" n="a">pradyumnaṃ bāṇasāhasrair</seg> <seg type="pāda" n="b">jaghāna samare guhaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.34">
<l><seg type="pāda" n="a">śaraughācitagātrās te</seg> <seg type="pāda" n="b">trayastraya ivāgnayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śoṇitaughaplutair gātraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pratyayudhyan guhaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te yuddhamārgajñās</seg> <seg type="pāda" n="b">trayas tribhir anuttamaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāyavyāgneyapārjanyair</seg> <seg type="pāda" n="d">bibhidur dīptatejasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 35, N (except Ś1 K3 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.35x1384-1" n="*HV_112.35*1384:1"><seg type="pāda" n="a">tān astrāṃs tribhir evāstrair</seg> <seg type="pāda" n="b">vinivārya sa pāvakiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.35x1384-2" n="*HV_112.35*1384:2"><seg type="pāda" n="a">śailavāruṇasāvitrais</seg> <seg type="pāda" n="b">tān sa vivyādha sāyakaiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya dīptaśaraughasya</seg> <seg type="pāda" n="b">dīptacāpadharasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaraughān astramāyābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">grasanti sma mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 36, Ñ2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.36x1385" n="*HV_112.36*1385"><seg type="pāda" n="a">bāṇaughe vivṛte tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">paramakrodhadīpitaḥ |</seg> </l>

<note>k: Ñ2 cont.: K1.2.4 V B D T4 ins. after 36: K after 35: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.36x1386" n="*HV_112.36*1386"><seg type="pāda" n="a">yadā tadā guhaḥ kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prajvalann iva tejasā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.37">
<l><seg type="pāda" n="a">astraṃ brahmaśiro nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">kālakalpaṃ durāsadam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdaṣṭauṣṭhapuṭaḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="d">jagrāha sa guhas tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.38">
<l><seg type="pāda" n="a">prayukte brahmaśirasi</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasrāṃśusamaprabhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ugre paramadurdharṣe</seg> <seg type="pāda" n="d">lokakṣayakare tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 38, T1.2 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.38x1387" n="*HV_112.38*1387"><seg type="pāda" n="a">pradhāvan sarvabhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">dahyamānāni sarvataḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_112.39">
<l><seg type="pāda" n="a">mahābhūteṣu sarveṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">pradhāvatsu tatastataḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ2 V B1.3 Ds D6 ins. after 39ab: B2 after 38: T1.2 G1.3-5 cont. after 1387*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.39abx1388" n="*HV_112.39ab*1388"><seg type="pāda" n="a">astratejaḥpramūḍhe tu</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣaṇṇe jagati prabhuḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">keśavaḥ keśimathanaś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakraṃ jagrāha vīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.40">
<l><seg type="pāda" n="a">sarveṣām astravīryāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāraṇe ghātane tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakram apraticakrasya</seg> <seg type="pāda" n="d">loke khyātaṃ mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.41">
<l><seg type="pāda" n="a">astraṃ brahmaśiras tena</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣprabhaṃ kṛtam ojasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">meghair ivātapāpāye</seg> <seg type="pāda" n="d">savitur maṇḍalaṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.42">
<l><seg type="pāda" n="a">tato niṣprabhatāṃ yāte</seg> <seg type="pāda" n="b">naṣṭavīrye mahaujasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmin brahmaśirasy astre</seg> <seg type="pāda" n="d">śaktiṃ jagrāha kāñcanīm</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 42c, K1.3 Ñ2 V3 B Ds D4-6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.42cx1389-1" n="*HV_112.42c*1389:1">krodhasaṃraktalocanaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_112.42cx1389-2" n="*HV_112.42c*1389:2"><seg type="pāda" n="a">guhaḥ prajajvāla raṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">haviṣevāgnir ulbaṇaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.42cx1389-3" n="*HV_112.42c*1389:3">śatrughīṃ jvalitāṃ divyāṃ |</l>
<note>k: After 42, Ñ2 V3 B Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.42x1390" n="*HV_112.42*1390"><seg type="pāda" n="a">amoghāṃ dayitāṃ ghorāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvalokabhayāvahām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.43">
<l><seg type="pāda" n="a">maholkām iva tāṃ dīptāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yugāntāgnisamaprabhām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghaṇṭāmālākulāṃ śaktiṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cikṣepa ruṣito guhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 43, N (except Ś1) T1.2.4 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.43x1391-1" n="*HV_112.43*1391:1"><seg type="pāda" n="a">nanāda balavac cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">nādaṃ śatrubhayaṃkaram ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.43x1391-2" n="*HV_112.43*1391:2"><seg type="pāda" n="a">sā ca kṣiptā tadā tena</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmaṇyena mahātmanā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.44">
<l><seg type="pāda" n="a">jṛmbhamāṇeva gagane</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃpradīptamukhī tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āghāvantī mahāśaktiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇasya vadhakāṅkṣiṇī</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3-5 M G(ed.) ins. after 44: T4 after 47ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.44x1392" n="*HV_112.44*1392"><seg type="pāda" n="a">tato vidyādharāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvā ṛṣayas tathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.45">
<l><seg type="pāda" n="a">bhṛśaṃ viṣaṇṇāḥ sendrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāmarapurogamāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śaktiṃ prajvalitāṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="d">dagdhaḥ kṛṣṇa iti bruvan</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.46">
<l><seg type="pāda" n="a">abhyāśamāgatāṃ tāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāśaktiṃ mahāmṛdhe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">huṃkāreṇaiva nirbhartsya</seg> <seg type="pāda" n="d">pātayām āsa bhūtale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.47">
<l><seg type="pāda" n="a">pātitāyāṃ mahāśaktyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhu sādhv iti sarvaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siṃhanādaṃ tataś cakruḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve devāḥ savāsavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.48">
<l><seg type="pāda" n="a">tato deveṣu nardatsu</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevaḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">punaś cakraṃ sa jagrāha</seg> <seg type="pāda" n="d">bhūtāntakaraṇaṃ tadā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 48, D6 T1.2.4 G1.3-5 M1.3.4 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.48x1393-1" n="*HV_112.48*1393:1"><seg type="pāda" n="a">musalaṃ lāṅgalaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">jagrāha ruṣito balaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.48x1393-2" n="*HV_112.48*1393:2"><seg type="pāda" n="a">tato bhīmo guho devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kartavye vismṛto 'bhavat |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_112.49">
<l><seg type="pāda" n="a">vyāvidhyamāne cakre tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇenāmitatejasā</seg> </l>
<note>k: After 49ab, K1.2 Ñ2.3 V B1.2 D (except D2.6) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.49abx1394" n="*HV_112.49ab*1394"><seg type="pāda" n="a">kumārarakṣaṇārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">vibhajya svatanuṃ tadā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ dṛṣṭvā pramukhe tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vyatiṣṭhita ca kauṭavī</seg> </l>
<note>k: For 49cd, K Ñ1.2 V B D T1.4 G5 (also) subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.49cdx1395" n="*HV_112.49cd*1395"><seg type="pāda" n="a">digvāsā devavacanāt</seg> <seg type="pāda" n="b">prātiṣṭhat tatra kauṭavī |</seg> </l>
<note>k: K Ñ1.2 V B D T4 cont.: T1 G5 cont. after 1397*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.49cdx1396-1" n="*HV_112.49cd*1396:1"><seg type="pāda" n="a">lambā nāma mahābhāgā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāgo devyās tathāṣṭamaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49cdx1396-2" n="*HV_112.49cd*1396:2"><seg type="pāda" n="a">citrā kanakaśaktis tu</seg> <seg type="pāda" n="b">sā ca nagnā sthitāntare ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49cdx1396-3" n="*HV_112.49cd*1396:3"><seg type="pāda" n="a">athāntarā kumārasya</seg> <seg type="pāda" n="b">devīṃ dṛṣṭvā mahābhujaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49cdx1396-4" n="*HV_112.49cd*1396:4"><seg type="pāda" n="a">parāṅmukhas tato vākyam</seg> <seg type="pāda" n="b">uvāca madhusūdanaḥ |</seg> </l>
<note>k: While T2 G2.3.5 M ins. after 49cd: T1 G5 cont. after 1395*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.49cdx1397-1" n="*HV_112.49cd*1397:1"><seg type="pāda" n="a">digvāsā vikaṭā dhūmrā</seg> <seg type="pāda" n="b">karāḷā nirṇatodarī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49cdx1397-2" n="*HV_112.49cd*1397:2"><seg type="pāda" n="a">bāhū prasārya sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">grasantīvāmbaraṃ mahat |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">apagacchāpagaccha tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">dhigdhig ity eva so 'bravīt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 49, N (except Ś1 Ñ1) T1.2.4 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.49x1398-1" n="*HV_112.49*1398:1"><seg type="pāda" n="a">kim evaṃ kuruṣe vighnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">niścitasya vadhaṃ prati ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_112.49x1398-2" n="*HV_112.49*1398:2"><seg type="pāda" n="a">śrutvaiva vacanaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kauṭavī tu tadā vibho |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1398-3" n="*HV_112.49*1398:3"><seg type="pāda" n="a">naiva vāsaḥ samādhatte</seg> <seg type="pāda" n="b">kumāraparirakṣaṇāt |</seg> </l>
<note>k: N (except Ś1 Ñ1) cont.: T1.4 G5 cont. after 1402*: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>

<l xml:id="xHV_112.49x1399-1" n="*HV_112.49*1399:1"><seg type="pāda" n="a">apavāhya guhaṃ śīghram</seg> <seg type="pāda" n="b">apayāhi raṇājirāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1399-2" n="*HV_112.49*1399:2"><seg type="pāda" n="a">svasti hy evaṃ bhaved adya</seg> <seg type="pāda" n="b">mokṣyase yotsyatā mayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1399-3" n="*HV_112.49*1399:3"><seg type="pāda" n="a">tāṃ ca dṛṣṭvā sthitāṃ devo</seg> <seg type="pāda" n="b">hariḥ saṃgrāmamūrdhani |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1399-4" n="*HV_112.49*1399:4"><seg type="pāda" n="a">saṃjahāra tataś cakraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavān vāsavānujaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1399-5" n="*HV_112.49*1399:5"><seg type="pāda" n="a">evam ukte tu vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevena dhīmatā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1399-6" n="*HV_112.49*1399:6"><seg type="pāda" n="a">apavāhya guhaṃ devī</seg> <seg type="pāda" n="b">harasāṃnidhyam āgatā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1399-7" n="*HV_112.49*1399:7"><seg type="pāda" n="a">etasminn antare caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vartamāne mahābhaye |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1399-8" n="*HV_112.49*1399:8"><seg type="pāda" n="a">kumāre rakṣite devyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇas taṃ deśam āyayau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1399-9" n="*HV_112.49*1399:9"><seg type="pāda" n="a">apayātaṃ guhaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">muktaṃ kṛṣṇena saṃyugāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1399-10" n="*HV_112.49*1399:10"><seg type="pāda" n="a">bāṇas cintayate tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">svayaṃ yotsyāmi mādhavam |</seg> </l>
<note>k: After line 1 of 1399, Ñ2 V1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.49x1399A-1" n="*HV_112.49*1399A:1"><seg type="pāda" n="a">tasmād vaktrākṣi gacha tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yataḥ skandopagachati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1399A-2" n="*HV_112.49*1399A:2"><seg type="pāda" n="a">etad eva paraṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati na saṃśayaḥ |</seg> </l>
<note>k: K1.2 Ñ2 V1 Dn D1.2.4.5 G(ed.) cont.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_112.49x1400-1" n="*HV_112.49*1400:1"><seg type="pāda" n="a">bhūtakṣayagaṇās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇānīkaṃ ca sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1400-2" n="*HV_112.49*1400:2"><seg type="pāda" n="a">diśaḥ pradudruvuḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">bhayamohitalocanāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1400-3" n="*HV_112.49*1400:3"><seg type="pāda" n="a">pramāthagaṇabhūyiṣṭhe</seg> <seg type="pāda" n="b">sainye dīrṇe mahāsuraḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1400-4" n="*HV_112.49*1400:4"><seg type="pāda" n="a">nirjagāma tato bāṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhāyābhimukhas tvaran ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1400-5" n="*HV_112.49*1400:5"><seg type="pāda" n="a">bhīmapraharaṇair ghorair</seg> <seg type="pāda" n="b">daityendraiḥ sumahārathaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1400-6" n="*HV_112.49*1400:6"><seg type="pāda" n="a">mahābalair mahāvīrair</seg> <seg type="pāda" n="b">vajrīva surasattamaiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1400-7" n="*HV_112.49*1400:7">purohitāḥ śatruvadhaṃ vadantas |</l>
<l xml:id="xHV_112.49x1400-8" n="*HV_112.49*1400:8">tathaiva cānye śrutaśīlavṛddhāḥ |</l>
<l xml:id="xHV_112.49x1400-9" n="*HV_112.49*1400:9">japaiś ca mantraiś ca tathauṣadhībhir |</l>
<l xml:id="xHV_112.49x1400-10" n="*HV_112.49*1400:10">mahātmanaḥ svastyayanaṃ pracakruḥ |</l>

<note>k: While T1.2.4 G1.3-5 M cont. after 1398*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.49x1401-1" n="*HV_112.49*1401:1"><seg type="pāda" n="a">śaśāpa caināṃ ruṣito</seg> <seg type="pāda" n="b">yaś ca māṃ bhaktisaṃyutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1401-2" n="*HV_112.49*1401:2"><seg type="pāda" n="a">dvādaśābdaṃ namas kuryāt</seg> <seg type="pāda" n="b">tenābhūd yat phalaṃ mahat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1401-3" n="*HV_112.49*1401:3"><seg type="pāda" n="a">tadā saṃdarśanāt tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tat phalaṃ naśyatāṃ mahat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1401-4" n="*HV_112.49*1401:4"><seg type="pāda" n="a">sadā digambarā bhūyas</seg> <seg type="pāda" n="b">tiṣṭha vā tvaṃ yatheṣṭataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1401-5" n="*HV_112.49*1401:5"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā devadevo 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">vihāya guham acyutaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1401-6" n="*HV_112.49*1401:6"><seg type="pāda" n="a">parāvṛtya sthitas tūrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sabalaḥ sasutas tadā |</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.3 M4 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.49x1402" n="*HV_112.49*1402"><seg type="pāda" n="a">tadāprabhṛti rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">digvāsāḥ sābhavat tadā |</seg> </l>

<note>k: T2 G1.3 M cont.: T1 G5 ins. after line 6 of 1399*: M1-3 cont. after 1401*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.49x1403-1" n="*HV_112.49*1403:1"><seg type="pāda" n="a">apākrāmad guho yuddhād</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhāyaiva ca keśavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.49x1403-2" n="*HV_112.49*1403:2"><seg type="pāda" n="a">rāmapradyumnasaṃyukto</seg> <seg type="pāda" n="b">garuḍe garuḍadhvajaḥ ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyanaḥ"/>

<l xml:id="xHV_112.49x1403-3" n="*HV_112.49*1403:3"><seg type="pāda" n="a">nirjite ca jvare tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">hare caiva guhe tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.50">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tūryapraṇādaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siṃhanādaiś ca daityānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇaḥ kṛṣṇam abhidravat</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 50, T1.2 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.50x1404-1" n="*HV_112.50*1404:1"><seg type="pāda" n="a">śaktīś caiva gadāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">cāpāni vividhāni ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.50x1404-2" n="*HV_112.50*1404:2"><seg type="pāda" n="a">parighāṃś ca mahāghorāṃś</seg> <seg type="pāda" n="b">cakrāṇi ca bahūni ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.50x1404-3" n="*HV_112.50*1404:3"><seg type="pāda" n="a">bāṇānāṃ dhārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="b">sahasram amitaujasām |</seg> </l>
<note>k: T1 G5 cont.: N (except Ś1) T4 ins. after 50: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.50x1405-1" n="*HV_112.50*1405:1"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā bāṇaṃ tu niryātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhāyaiva vyavasthitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.50x1405-2" n="*HV_112.50*1405:2"><seg type="pāda" n="a">āruhya garuḍaṃ kṛṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇāyābhimukho yayau |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_112.51">
<l><seg type="pāda" n="a">āyāntam atha taṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yadūnām ṛṣabhaṃ raṇe</seg> </l>
<note>k: For 51ab, T2 G1.3.4 M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.51abx1406" n="*HV_112.51ab*1406"><seg type="pāda" n="a">gatvātha kiṃ cid dṛṣṭvaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">svabalaṃ keśavaṃ tadā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vainateyasamārūḍhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛṣṇam apratimaujasam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 51, N (except ś Ñ1} T4 G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.51x1407-1" n="*HV_112.51*1407:1"><seg type="pāda" n="a">atha nāṇas tu taṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">pramukhe pratyupasthitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.51x1407-2" n="*HV_112.51*1407:2"><seg type="pāda" n="a">uvāca vacanaṃ kruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevaṃ tarasvinam |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="bāṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.52">
<l><seg type="pāda" n="a">tiṣṭha tiṣṭha na me 'dya tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvan pratigamiṣyasi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvārakāṃ dvārakāsthān vā</seg> <seg type="pāda" n="d">suhṛdo drakṣyase na ca</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.53">
<l><seg type="pāda" n="a">suvarṇavarṇān vṛkṣāgrān</seg> <seg type="pāda" n="b">adya drakṣyasi mādhava</seg> </l>
<note>k: For 53ab, B3 D2.6 T2 G1.3.4 M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.53abx1408" n="*HV_112.53ab*1408"><seg type="pāda" n="a">tvam adyāṣṭabhujaḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">kathaṃ bāhusahasriṇā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayābhibhūtaḥ samare</seg> <seg type="pāda" n="d">muhūrṣuḥ kālacoditaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.54">
<l><seg type="pāda" n="a">adya bāhusahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">katham aṣṭabhujo raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayā saha samāgamya</seg> <seg type="pāda" n="d">yotsyase garuḍadhvaja</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.55">
<l><seg type="pāda" n="a">adya hi tvaṃ mayā yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">nirjitaḥ saha bāndhavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvārakāṃ śoṇitapure</seg> <seg type="pāda" n="d">nihataḥ saṃsmariṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.56">
<l><seg type="pāda" n="a">nānāpraharaṇopetaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nānāṅgadavibhūṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adya bāhusahasraṃ me</seg> <seg type="pāda" n="d">koṭibhūtaṃ niśāmaya</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3-5 M ins. after 56: D5 T4 after the ref. of 52: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.56x1409-1" n="*HV_112.56*1409:1"><seg type="pāda" n="a">nāhaṃ guho na ca haro</seg> <seg type="pāda" n="b">na jvaro nāpi cāgnayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.56x1409-2" n="*HV_112.56*1409:2"><seg type="pāda" n="a">baliputraṃ tu māṃ viddhi</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇam apratimaṃ raṇe |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_112.57">
<l><seg type="pāda" n="a">garjatas tasya vākyaughāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samudrād iva sindhavaḥ</seg> </l>
<note>k: After 57ab, T2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.57abx1410" n="*HV_112.57ab*1410"><seg type="pāda" n="a">parākramarasopetā</seg> <seg type="pāda" n="b">mattebhād iva śīkarāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niścaranti mahāghorā</seg> <seg type="pāda" n="d">vātoddhūtā ivormayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.58">
<l><seg type="pāda" n="a">roṣaparyākule caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">netre tasya babhūvatuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagad didhakṣann iva khe</seg> <seg type="pāda" n="d">mahāsūrya ivoditau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 57c-58d, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.58x1411-1" n="*HV_112.58*1411:1"><seg type="pāda" n="a">apiban mṛtyunāviṣṭaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo bāṇam abhidravat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.58x1411-2" n="*HV_112.58*1411:2"><seg type="pāda" n="a">kṣobhavisphūrjite tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">raktanetre babhūvatuḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.58x1411-3" n="*HV_112.58*1411:3"><seg type="pāda" n="a">jagad didhakṣū yugapan</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāsūryāvivoditau |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.59">
<l><seg type="pāda" n="a">bāṇa kiṃ garjase śūrā</seg> <seg type="pāda" n="b">na garjanti raṇe sthitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ehy ehi yudhyasva raṇe</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ mithyāgarjitena te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.60">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi yuddhāni vacanaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sidhyanti ditinandana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhavān eva jayen nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bahvabaddhaṃ prabhāṣase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.61">
<l><seg type="pāda" n="a">ehy ehi jaya māṃ bāṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">jito vā vasudhātale</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cirāyāvāṅmukho dīnaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">patitaḥ śeṣyase 'sura</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 61, T1.2.4 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.61x1412" n="*HV_112.61*1412"><seg type="pāda" n="a">kākagṛdhrabaḷaiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvataḥ pāṭito 'tha vā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.62">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam uktvā vacanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">marmabhedibhir āśugaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nirbibheda raṇe kṛṣṇas tv</seg> <seg type="pāda" n="d">amoghair dīptatejasaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 62, N (except Ś1) T4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.62x1413" n="*HV_112.62*1413"><seg type="pāda" n="a">vinirbhinnas tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">mārgaṇairmarmabhedibhiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.63">
<l><seg type="pāda" n="a">smayan bāṇas tataḥ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaravarṣair avākirat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jvaladbhir iva saṃsaktais</seg> <seg type="pāda" n="d">tasmin yuddhe sudāruṇe</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.64">
<l><seg type="pāda" n="a">tau tataḥ śaranistriṃśair</seg> <seg type="pāda" n="b">gadāparighatomaraiḥ</seg> </l>
<note>k: For 64ab, N (except Ś1) T1.2 G1.3-5 M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.64abx1414" n="*HV_112.64ab*1414"><seg type="pāda" n="a">tataḥ parighanistriṃśair</seg> <seg type="pāda" n="b">gadātomaraśaktibhiḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vinindamānau saṃyattau</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhe ceratur ojasā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.65">
<l><seg type="pāda" n="a">musalaiḥ paṭṭisaiś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">chādayām āsa keśavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.66">
<l><seg type="pāda" n="a">aṣṭabāhuḥ sahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhūnāṃ samayudhyata</seg> </l>
<note>k: After 66ab, K Ñ V B D T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.66abx1415" n="*HV_112.66ab*1415"><seg type="pāda" n="a">yodhayām āsa samare</seg> <seg type="pāda" n="b">dvibāhum atha līlayā |</seg> </l>
<note>k: B1 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.66abx1416" n="*HV_112.66ab*1416"><seg type="pāda" n="a">tatas tu samare hantuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">hiraṇyakaśipor yathā |</seg> </l>
<note>k: B1 cont.: K1.2 Ñ2.3 V B2 Ds D4.6 cont. after 1415*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.66abx1417" n="*HV_112.66ab*1417"><seg type="pāda" n="a">sahasrabāhunā sārdham</seg> <seg type="pāda" n="b">aṣṭabāhur ayudhyata |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇena saha saṃgamya</seg> <seg type="pāda" n="d">śaṅkhacakragadādharaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2 Ñ2.3 V B2 Ds D4.6 T1 G1 ins. after 66: K3.4 Ñ1 B3 Dn D1-3 T4 cont. after 1415*: B1 after 1417*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.66x1418" n="*HV_112.66*1418"><seg type="pāda" n="a">lāghavaṃ vīkṣya kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">balisūnū ruṣānvitaḥ |</seg> </l>

<note>k: T1 G5 cont.: T2 G3.4 ins. after 66: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.66x1419" n="*HV_112.66*1419"><seg type="pāda" n="a">mumocāstraṃ tadā yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo bāṇaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.67">
<l><seg type="pāda" n="a">yad astraṃ paramaṃ divyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tapasā nirmitaṃ mahat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad apratihitaṃ yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvaśatrunibarhaṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">brahmaṇā vihitaṃ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">tan mumoca baleḥ sutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.68">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin mukte diśaḥ sarvās</seg> <seg type="pāda" n="b">tamopahatamaṇḍalāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prādur āsaṃs tato raudrā</seg> <seg type="pāda" n="d">na prājñāyata kiṃ cana</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 68c, N (except Ś1) T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.68cx1420-1" n="*HV_112.68c*1420:1"><seg type="pāda" n="a">...</seg> <seg type="pāda" n="b">sughorāṇi ca sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.68cx1420-2" n="*HV_112.68c*1420:2"><seg type="pāda" n="a">tamasā saṃvṛte loke</seg> <seg type="pāda" n="b">... |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.69">
<l><seg type="pāda" n="a">sādhu sādhv iti bāṇaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjayanti sma dānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aho dhig iti devānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">carate vāg udīritā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.70">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'strabalavegena</seg> <seg type="pāda" n="b">sārciṣmatyaḥ sudāruṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ghorarūpā mahāvegā</seg> <seg type="pāda" n="d">niṣpetur bāṇavṛṣṭayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.71">
<l><seg type="pāda" n="a">nākampata tadā vāyur</seg> <seg type="pāda" n="b">na meghāḥ saṃcaranti ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">astre vimukte bāṇena</seg> <seg type="pāda" n="d">dahyamāne ca keśave</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.72">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'straṃ sumahāvegaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagrāha madhusūdanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pārjanyaṃ nāma bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="d">yamāntakanibhaṃ raṇe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 72, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.72x1421-1" n="*HV_112.72*1421:1"><seg type="pāda" n="a">tato vitimire loke</seg> <seg type="pāda" n="b">sa cāgniḥ praśamaṃ gataḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.72x1421-2" n="*HV_112.72*1421:2"><seg type="pāda" n="a">dānavā moghasaṃkalpāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve 'bhuvaṃs tadā bhṛśam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.73">
<l><seg type="pāda" n="a">dānavāstraṃ praśāntaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">parjanyāstre 'bhimantrite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato devagaṇāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">praṇedur jahṛṣus tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.74">
<l><seg type="pāda" n="a">hate śastre mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">daiteyaḥ krodhamūrchitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhūyaḥ saṃchādayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">keśavaṃ garuḍe sthitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">musalaiḥ paṭṭisaiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">śūlam udgarakasmaraiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.75">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya tāṃ tarasā sarvāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇavṛṣṭiṃ samudyatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">punaḥ saṃvārayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">keśavaḥ śatrusūdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 75, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-1" n="*HV_112.75*1422:1"><seg type="pāda" n="a">keśavasya tu bāṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">vartamāne mahāhave ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-2" n="*HV_112.75*1422:2"><seg type="pāda" n="a">tasya śārṅgavinirmuktaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śarair aśanisaṃnibhaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-3" n="*HV_112.75*1422:3"><seg type="pāda" n="a">tilaśas tad rathaṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="b">sāśvadhvajapatākinam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-4" n="*HV_112.75*1422:4"><seg type="pāda" n="a">ciccheda kavacaṃ kāyān</seg> <seg type="pāda" n="b">mukuṭaṃ ca mahāprabham |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-5" n="*HV_112.75*1422:5"><seg type="pāda" n="a">kārmukaṃ ca mahātejā</seg> <seg type="pāda" n="b">hastāc cāpaṃ ca keśavaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-6" n="*HV_112.75*1422:6"><seg type="pāda" n="a">vivyādha cainam urasi</seg> <seg type="pāda" n="b">nārācena smayann iva ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-7" n="*HV_112.75*1422:7"><seg type="pāda" n="a">sa marmābhihataḥ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">pramumohālpacetanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-8" n="*HV_112.75*1422:8"><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛṣṭvā mūrchitaṃ bāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prahāraparipīḍitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-9" n="*HV_112.75*1422:9"><seg type="pāda" n="a">prāsādavaraśṛṅgastho</seg> <seg type="pāda" n="b">nārado munipuṃgavaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-10" n="*HV_112.75*1422:10"><seg type="pāda" n="a">utthāyāpaśyata tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">kakṣāsphoṭanatatparaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-11" n="*HV_112.75*1422:11"><seg type="pāda" n="a">vādayāno nakhāṃś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-12" n="*HV_112.75*1422:12"><seg type="pāda" n="a">aho me saphalaṃ janma</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvitaṃ ca sujīvitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-13" n="*HV_112.75*1422:13"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭaṃ me yad idaṃ citraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dāmodaraparākramam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-14" n="*HV_112.75*1422:14"><seg type="pāda" n="a">jaya bāṇaṃ mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">daiteyaṃ devapūjita |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-15" n="*HV_112.75*1422:15"><seg type="pāda" n="a">yad artham avatīrṇo 'si</seg> <seg type="pāda" n="b">tat karma saphalaṃ kuru ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-16" n="*HV_112.75*1422:16"><seg type="pāda" n="a">evaṃ stutvā tadā devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaiḥ khaṃ dyotayañ śitaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-17" n="*HV_112.75*1422:17"><seg type="pāda" n="a">itas tataḥ saṃpatadbhir</seg> <seg type="pāda" n="b">nārado vyacarad raṇe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.75x1422-18" n="*HV_112.75*1422:18"><seg type="pāda" n="a">prāyudhyetāṃ dhvajau tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">tāv anyonyam abhidrutau |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.76">
<l><seg type="pāda" n="a">yuddhaṃ cābhūd vāhanayor</seg> <seg type="pāda" n="b">ubhayor devadaityayoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">garuḍasya ca saṃgrāme</seg> <seg type="pāda" n="d">mayūrasya ca yudhyataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.77">
<l><seg type="pāda" n="a">pakṣatuṇḍaprahārais tau</seg> <seg type="pāda" n="b">caraṇāgranakhais tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyonyaṃ jaghnatuḥ krodhān</seg> <seg type="pāda" n="d">mayūrgaruḍāv ubhau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.78">
<l><seg type="pāda" n="a">vainateyas tataḥ kruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">mayūraṃ dīptatejasam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagrāha śirasi kruddhas</seg> <seg type="pāda" n="d">tuṇḍenābhyahanat tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.79">
<l><seg type="pāda" n="a">dakṣiṇena ca pakṣeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">nijaghāna mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">padbhyāṃ pārśvābhighātāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dattvā ghorān anekaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.80">
<l><seg type="pāda" n="a">ākṛṣya cainaṃ tarasā</seg> <seg type="pāda" n="b">vikṛṣya ca mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niḥsaṃjñaṃ pātayām āsa</seg> <seg type="pāda" n="d">gaganād iva parvatam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.81">
<l><seg type="pāda" n="a">mayūre pātite tasmin</seg> <seg type="pāda" n="b">garuḍenātha pakṣiṇā</seg> </l>
<note>k: After 81ab, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.81abx1423" n="*HV_112.81ab*1423"><seg type="pāda" n="a">papāta tasmāt sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">vegena mahatā balī |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇaḥ paramasaṃvignaś</seg> <seg type="pāda" n="d">cintayan kāryam ātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 81, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.81x1424-1" n="*HV_112.81*1424:1"><seg type="pāda" n="a">mayātibalamattena</seg> <seg type="pāda" n="b">na kṛtaṃ suhṛdāṃ vacaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.81x1424-2" n="*HV_112.81*1424:2"><seg type="pāda" n="a">paśyatāṃ devadaityānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpto 'smy āpadam uttamām |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.82">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ dīnamanasaṃ jñātvā</seg> <seg type="pāda" n="b">raṇe bāṇaṃ suviklavam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cintayad bhagavān rudro</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇarakṣaṇam āturaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.83">
<l><seg type="pāda" n="a">tato nandiṃ mahādevaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāha gambhīrayā girā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nandikeśvara saṃyāhi</seg> <seg type="pāda" n="d">yato bāṇas tato ratham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 83, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.83x1425-1" n="*HV_112.83*1425:1"><seg type="pāda" n="a">rathenānena divyena</seg> <seg type="pāda" n="b">siṃhayuktena bhāsvatā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.83x1425-2" n="*HV_112.83*1425:2"><seg type="pāda" n="a">bāṇaṃ saṃyojayāśu tvam</seg> <seg type="pāda" n="b">alaṃ yuddhāya cānagha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.84">
<l><seg type="pāda" n="a">pramāthagaṇapārśve hi</seg> <seg type="pāda" n="b">na hi me sthāsyate manaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāhi prabhavase tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇaṃ saṃrakṣa gamyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.85">
<l><seg type="pāda" n="a">tathety uktvā punar nandī</seg> <seg type="pāda" n="b">rathena rathināṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yato bāṇas tato gatvā</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇam āha śanair idam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.86">
<l><seg type="pāda" n="a">daityemaṃ ratham ātiṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="b">śīghram ehi mahābala</seg> </l>
<note>k: K1.2 Ñ2 V1.2 B2 Dn Ds D1.4.6 ins. after 86ab: D2 after 86: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.86abx1426" n="*HV_112.86ab*1426"><seg type="pāda" n="a">mayā sārathinā vīra</seg> <seg type="pāda" n="b">ehi yudhyasva māciram |</seg> </l>
<note>k: While T1.2 G1.3-5 ins. after 86ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.86abx1427" n="*HV_112.86ab*1427"><seg type="pāda" n="a">sa nandinā tathoktaḥ san</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaḥ parabalārdanaḥ |</seg> </l>
<note>k: On the other hand, ś Bom. Poona eds. G(ed.) ins. after 86ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.86abx1428" n="*HV_112.86ab*1428"><seg type="pāda" n="a">tato yudhyasva kṛṣṇaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavāntakaraṃ raṇe |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ārūḍhaḥ sa tathety uktvā</seg> <seg type="pāda" n="d">mahādevasya taṃ ratham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 86cd, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.86cdx1429" n="*HV_112.86cd*1429"><seg type="pāda" n="a">tathety uktvā bhavaratham</seg> <seg type="pāda" n="b">āruroha sa dānavaḥ |</seg> </l>

<note>k: While N (except Ś1) T1.4 G5 ins. after 86: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.86x1430" n="*HV_112.86*1430"><seg type="pāda" n="a">āruḍhasya tu bāṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ rathaṃ brahmanirmitam |</seg> </l>

<note>k: D2 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.86x1431" n="*HV_112.86*1431"><seg type="pāda" n="a">śuśubhe rūpam atyartham</seg> <seg type="pāda" n="b">ādityasyeva cāmbare |</seg> </l>

<note>k: While T1.4 G5 cont. after 1430*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.86x1432" n="*HV_112.86*1432"><seg type="pāda" n="a">rūpam āsīt purā yadvat</seg> <seg type="pāda" n="b">tripuraṃ vai didhakṣataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.87">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ syandanam adhiṣṭhāya</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavasyāmitatejasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāduś cakre tadā raudram</seg> <seg type="pāda" n="d">astram astravidāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dīptaṃ brahmaśiro nāma</seg> <seg type="pāda" n="f">bāṇaḥ kruddho 'tivīryavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.88">
<l><seg type="pāda" n="a">pradīpte brahmaśirasi</seg> <seg type="pāda" n="b">lokaḥ kṣobham upāgamat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokasaṃrakṣaṇārthaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="d">tat sṛṣṭaṃ padmayoninā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.89">
<l><seg type="pāda" n="a">tac cakreṇa nihatyāstraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāha kṛṣṇaḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">loke prakhyātayaśasaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇam apratimaṃ raṇe</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.90">
<l><seg type="pāda" n="a">katthitāni kva te bāṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">tāni kiṃ na vikatthase</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ayam asmi sthito yuddhe</seg> <seg type="pāda" n="d">yudhyasva puruṣo bhava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.91">
<l><seg type="pāda" n="a">kārtavīryārjuno nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvam āsīn mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sahasrabāhū rāmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">dvibāhuḥ samare kṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 91bc, N (except Ñ1 V3 B3 D6) T4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.91bcx1433-1" n="*HV_112.91bc*1433:1"><seg type="pāda" n="a">...</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrvaṃ bāhusahasravān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.91bcx1433-2" n="*HV_112.91bc*1433:2"><seg type="pāda" n="a">mahābalaḥ sa rāmeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">... |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.92">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā tavāpi darpo 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāhūnāṃ vīryasaṃbhavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakraṃ te darpaśamanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">karoti raṇamūrdhani</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.93">
<l><seg type="pāda" n="a">darpasaṃjananān yāvan</seg> <seg type="pāda" n="b">nāśayiṣyāmi te bhujān</seg> </l>
<note>k: For 93ab, K1.3.4 V1.2 B1.2 Ds D1-6 T4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.93abx1434" n="*HV_112.93ab*1434"><seg type="pāda" n="a">yāvat te darpaśamanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">karomy adya svabāhunā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tiṣṭhedānīṃ na me 'dya tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mokṣyase raṇamūrdhani</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 93, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.93x1435-1" n="*HV_112.93*1435:1"><seg type="pāda" n="a">atha tad durlabhaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">yuddhaṃ paramadāruṇam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.93x1435-2" n="*HV_112.93*1435:2"><seg type="pāda" n="a">tathā devāsurasamaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">harṣān nṛtyati nāradaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.93x1435-3" n="*HV_112.93*1435:3"><seg type="pāda" n="a">nirjitāś ca gaṇāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">pradyumnena mahātmanā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.93x1435-4" n="*HV_112.93*1435:4"><seg type="pāda" n="a">nikṣiptavādā yudhyasva</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevaṃ gatāḥ punaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.94">
<l><seg type="pāda" n="a">tataś cakraṃ sahasrāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nadan megha ivoṣṇage</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagrāha puruṣavyāghro</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇabāhupraśāntaye</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.95">
<l><seg type="pāda" n="a">jyotiṣmataḥ pataṃgasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śaśinaś caiva yat tathā</seg> </l>
<note>k: For 95ab, K Ñ2.3 V B D T1 (second time).4 G4.5 (last two second time) subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.95abx1436" n="*HV_112.95ab*1436"><seg type="pāda" n="a">tejo yaj jyotiṣāṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">tejo vajrāśanes tathā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prājāpatyaṃ ca yat tejas</seg> <seg type="pāda" n="d">tac cakre paryavasthitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 95, N 9except Ś1 Ñ1 V2) T1.4 G4.5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.95x1437-1" n="*HV_112.95*1437:1"><seg type="pāda" n="a">tretāgneś caiva yat tejo</seg> <seg type="pāda" n="b">yac cāgner brahmacāriṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.95x1437-2" n="*HV_112.95*1437:2"><seg type="pāda" n="a">ṛṣīṇāṃ ca tapo jñānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tac cakre paryavasthitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.95x1437-3" n="*HV_112.95*1437:3"><seg type="pāda" n="a">pativratānāṃ yat tejaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāṇaṃ ca mṛgapakṣiṇām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.95x1437-4" n="*HV_112.95*1437:4"><seg type="pāda" n="a">yac ca cakradhareṣv asti</seg> <seg type="pāda" n="b">tac cakre saṃniveśitam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.95x1437-5" n="*HV_112.95*1437:5"><seg type="pāda" n="a">nāgarākṣasayakṣāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gandharvāpsarasām api |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.95x1437-6" n="*HV_112.95*1437:6"><seg type="pāda" n="a">trailokyasya ca yat tejaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvaṃ cakre vyavasthitam |</seg> </l>
<note>k: T1 G5 cont.: T2 G1.3 M ins. after 95: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.95x1438" n="*HV_112.95*1438"><seg type="pāda" n="a">yac ca tejas tathā śaṃbhor</seg> <seg type="pāda" n="b">yamasya varuṇasya ca |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.96">
<l><seg type="pāda" n="a">tejasā tena saṃyuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhāsvatā prajvalabhṛśam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vapuṣā teja ādatte</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇasya pramukhe sthitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K B2.3 Dn D1-5 T4 ins. after 96: Ñ2.3 V B1 Ds D6 T1 G5 after 97ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.96x1439-1" n="*HV_112.96*1439:1"><seg type="pāda" n="a">jñātvātitejasaṃ cakraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇenābhyudyataṃ raṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.96x1439-2" n="*HV_112.96*1439:2"><seg type="pāda" n="a">aprameyaṃ hy avihitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rudrāṇīm abravīc chivaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.96x1439-3" n="*HV_112.96*1439:3"><seg type="pāda" n="a">ajeyam etat trailokye</seg> <seg type="pāda" n="b">cakraṃ kṛṣṇena dhāryate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.96x1439-4" n="*HV_112.96*1439:4"><seg type="pāda" n="a">bāṇaṃ trāyasva devi tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yāvac cakraṃ na muñcati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.96x1439-5" n="*HV_112.96*1439:5"><seg type="pāda" n="a">tatas tryakṣavacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">devī lambām athābravīt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.96x1439-6" n="*HV_112.96*1439:6"><seg type="pāda" n="a">gachaihi lambe tvaṃ śīghraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasaṃrakṣaṇaṃ prati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.96x1439-7" n="*HV_112.96*1439:7"><seg type="pāda" n="a">tato yogaṃ samādhāya</seg> <seg type="pāda" n="b">adṛśyā himavatsutā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.96x1439-8" n="*HV_112.96*1439:8"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇasyaikasya tad rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">darśayanty āgatāntikam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.97">
<l><seg type="pāda" n="a">cakrodyatakaraṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhagavantaṃ raṇājire</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pramukhe vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">digvāsāḥ koṭavī sthitā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 97, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.97x1440-1" n="*HV_112.97*1440:1"><seg type="pāda" n="a">tāṃ dṛṣṭvātha punaḥ prāptāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devīṃ rudrasya saṃgatām |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.97x1440-2" n="*HV_112.97*1440:2"><seg type="pāda" n="a">lambādvitīyāṃ tiṣṭhantīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo vacanam abravīt |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.98">
<l><seg type="pāda" n="a">antarghānam upāgamya</seg> <seg type="pāda" n="b">tyaktvā sā vāsasī punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paritrāṇāya bāṇasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vijayādhiṣṭhitā tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bhūyaḥ sāmarṣatāmrākṣī</seg> <seg type="pāda" n="f">vivastrāvasthitā raṇe</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.99">
<l><seg type="pāda" n="a">bāṇasaṃrakṣaṇaparā</seg> <seg type="pāda" n="b">vākyam etad uvāca ha</seg> </l>
<note>k: After 99a, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.99ax1441-1" n="*HV_112.99a*1441:1">hanmi bāṇaṃ na saṃśayaḥ |</l>
<l xml:id="xHV_112.99ax1441-2" n="*HV_112.99a*1441:2">evam uktā tu bāṇena |</l>
<note>k: Ñ2 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.99ax1442-1" n="*HV_112.99a*1442:1">bāṇasaṃrakṣaṇārthinī |</l>
<l xml:id="xHV_112.99ax1442-2" n="*HV_112.99a*1442:2">girā madhurayā devī |</l>
<note>k: After 99ab, N (except Ś1) T1.2.4 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.99abx1443-1" n="*HV_112.99ab*1443:1"><seg type="pāda" n="a">jāne tvāṃ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sraṣṭāraṃ puruṣottamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99abx1443-2" n="*HV_112.99ab*1443:2"><seg type="pāda" n="a">mahābhāgaṃ mahādevam</seg> <seg type="pāda" n="b">anantaṃ nīlam avyayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99abx1443-3" n="*HV_112.99ab*1443:3"><seg type="pāda" n="a">padmanābhaṃ hṛṣīkeśa</seg> <seg type="pāda" n="b">lokānām ādisaṃbhavam |</seg> </l>
<note>k: T2 G1.3-5 cont.: M1-3 ins. after 99ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.99abx1444" n="*HV_112.99ab*1444"><seg type="pāda" n="a">devadeva jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇo jiṣṇo jagatpate |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nārhase deva hantuṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇam apratimaṃ raṇe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 99, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-1" n="*HV_112.99*1445:1"><seg type="pāda" n="a">prayaccha hy abhayaṃ bāṇe</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvaputrītvam eva ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-2" n="*HV_112.99*1445:2"><seg type="pāda" n="a">mayā dattavaro hy eṣa</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūyaś ca parirakṣyate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-3" n="*HV_112.99*1445:3"><seg type="pāda" n="a">na me mithyā samudyogaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kartum arhasi mādhava ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-4" n="*HV_112.99*1445:4"><seg type="pāda" n="a">evam ukte tu vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-5" n="*HV_112.99*1445:5"><seg type="pāda" n="a">kruddhaḥ prabhāṣate vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu satyaṃ tu bhāminī ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-6" n="*HV_112.99*1445:6"><seg type="pāda" n="a">bāṇo bāhusahasreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">nardate darpam āśritaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-7" n="*HV_112.99*1445:7"><seg type="pāda" n="a">eteṣāṃ chedanaṃ tv adya</seg> <seg type="pāda" n="b">kartavyaṃ nātra saṃśayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-8" n="*HV_112.99*1445:8"><seg type="pāda" n="a">dvibāhunā ca bāṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">jīvaputrī bhaviṣyasi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-9" n="*HV_112.99*1445:9"><seg type="pāda" n="a">saṃtyajya cāsuraṃ darpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">na ca māṃ saṃśrayiṣyati ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-10" n="*HV_112.99*1445:10"><seg type="pāda" n="a">evam ukte tu vacane</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-11" n="*HV_112.99*1445:11"><seg type="pāda" n="a">provāca devī bāṇo 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevo bhaved iti ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.99x1445-12" n="*HV_112.99*1445:12"><seg type="pāda" n="a">atha tāṃ kārttikeyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mātaraṃ so 'bhibhāṣya vai |</seg> </l>
<note>k: While T2 G1.3.4 M ins. after 99: T1 G5 after line 4 of 1145*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.99x1446" n="*HV_112.99*1446"><seg type="pāda" n="a">dhig dhig ity abravīt tāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">duṣṭe dhvaṃseti keśavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.100">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kruddho mahābāhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ praharatāṃ varaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">provāca bāṇaṃ samare</seg> <seg type="pāda" n="d">bhrāmayaṃś cakram uttamam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 100, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.100x1447" n="*HV_112.100*1447"><seg type="pāda" n="a">tataḥ provāca vacanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaṃ kaṃsārisūdanaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.101">
<l><seg type="pāda" n="a">yudhyatāṃ yudhyatāṃ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavatāṃ koṭavī sthitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśaktānām iva raṇe</seg> <seg type="pāda" n="d">dhigbāṇa tava pauruṣam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.102">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā tataḥ kṛṣṇas</seg> <seg type="pāda" n="b">tac cakraṃ paramāstravit</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nimīlitākṣo vyasṛjad</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇaṃ prati mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 102, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.102x1448-1" n="*HV_112.102*1448:1"><seg type="pāda" n="a">kṣepaṇād yasya muhyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">lokāḥ sasthāṇujaṅgamāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.102x1448-2" n="*HV_112.102*1448:2"><seg type="pāda" n="a">kravyādāni ca bhūtāni</seg> <seg type="pāda" n="b">tṛptiṃ yānti mahāmṛdhe ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.102x1448-3" n="*HV_112.102*1448:3"><seg type="pāda" n="a">tamapratimakarmāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samānaṃ sūryavarcasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.102x1448-4" n="*HV_112.102*1448:4"><seg type="pāda" n="a">cakram udyamya samare</seg> <seg type="pāda" n="b">kopadīpto gadādharaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.102x1448-5" n="*HV_112.102*1448:5"><seg type="pāda" n="a">sa muṣṇan dānavaṃ tejaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samare svena tejasā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.102x1448-6" n="*HV_112.102*1448:6"><seg type="pāda" n="a">ciccheda bāhūṃś cakreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīdharaḥ paramaujasā |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_112.103">
<l><seg type="pāda" n="a">alātacakravat tūrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhramamāṇaṃ raṇājire</seg> </l>
<note>k: After 103ab, Dn Ds ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.103abx1449" n="*HV_112.103ab*1449"><seg type="pāda" n="a">kṣiptaṃ tu vāsudevena</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasya raṇamūrdhani |</seg> </l>
<note>k: Ds cont.: Ñ2 V2.3 B Ds ins. after 103ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.103abx1450" n="*HV_112.103ab*1450"><seg type="pāda" n="a">bāṇasya rathamārge ca</seg> <seg type="pāda" n="b">dvitīya iva bhāskaraḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇor astraṃ sunābhaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="d">śaighryayogān na dṛśyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.104">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya bāhusahasrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">paryāyeṇa punaḥ punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇasya chedanaṃ cakre</seg> <seg type="pāda" n="d">tac cakraṃ raṇamūrdhani</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 104, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.104x1451-1" n="*HV_112.104*1451:1"><seg type="pāda" n="a">kṛtvā dvibāhuṃ taṃ bāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">chinnaśākham iva drumam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.104x1451-2" n="*HV_112.104*1451:2"><seg type="pāda" n="a">punaḥ karāgraṃ kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">cakraṃ prāptaṃ sudarśanam ||</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_112.104x1451-3" n="*HV_112.104*1451:3"><seg type="pāda" n="a">kṛtakṛte tu saṃprāpte</seg> <seg type="pāda" n="b">cakre daitye vipātite |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.105">
<l><seg type="pāda" n="a">śarīreṇa prasravatā</seg> <seg type="pāda" n="b">rudhiraughapariplutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhavat parvatākāraś</seg> <seg type="pāda" n="d">chinnabāhur mahāsuraḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1 G3-5 M ins. after 105: T2 after 103ab: G1 after 104: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.105x1452-1" n="*HV_112.105*1452:1"><seg type="pāda" n="a">chinnaśākho yathā vṛkṣaś</seg> <seg type="pāda" n="b">chinnapakṣo yathā khagaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.105x1452-2" n="*HV_112.105*1452:2"><seg type="pāda" n="a">chittvā bāhusahasraṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasya ca sudarśanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.105x1452-3" n="*HV_112.105*1452:3"><seg type="pāda" n="a">jagāma devadevasya</seg> <seg type="pāda" n="b">pārśvaṃ ripunighātinaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.105x1452-4" n="*HV_112.105*1452:4"><seg type="pāda" n="a">provāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakro medaḥsamākulaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.105x1452-5" n="*HV_112.105*1452:5"><seg type="pāda" n="a">ājñāpaya jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">śiraś chettuṃ durātmanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.105x1452-6" n="*HV_112.105*1452:6"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kṛṣṇo hṛṣīkeśas</seg> <seg type="pāda" n="b">tad ādatte sudarśanam |</seg> </l>
<note>k: T1 G5 cont.: K Ñ1.2 V B D T4 ins. after 105: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.105x1453-1" n="*HV_112.105*1453:1"><seg type="pāda" n="a">asṛṅmattaś ca vividhān</seg> <seg type="pāda" n="b">nādān muñcan yathā ghanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.105x1453-2" n="*HV_112.105*1453:2"><seg type="pāda" n="a">tasya nādena mahatā</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavo ripusūdanaḥ |</seg> </l>
<note>k: While M cont. after 1452*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.105x1454" n="*HV_112.105*1454"><seg type="pāda" n="a">vyāvidhya sahasā kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śiraś chettuṃ samārabhat |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_112.106">
<l><seg type="pāda" n="a">cakraṃ bhūyaḥ kṣeptukāmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇanāśārtham acyutam</seg> </l>
<note>k: T4 M4 subst. for 106ab: T1 G5 cont. after 1453*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.106abx1455" n="*HV_112.106ab*1455"><seg type="pāda" n="a">cakraṃ bhūyaḥ kṣeptukāmo</seg> <seg type="pāda" n="b">nāṇanāśārtham acyutaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tam upetya mahādevaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kumārasahito 'bravīt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 106, T1 G1.4.5 M2-4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.106x1456" n="*HV_112.106*1456"><seg type="pāda" n="a">sahomayā haro devo</seg> <seg type="pāda" n="b">jvareṇa ca samanvitaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_112.107">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇa kṛṣṇa mahādeva</seg> <seg type="pāda" n="b">jāne tvāṃ puruṣottamam</seg> </l>
<note>k: After 107ab, K2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.107abx1457-1" n="*HV_112.107ab*1457:1"><seg type="pāda" n="a">na hy enaṃ vadhakāmas tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yad icchet pārvatīhitam ||</seg> </l>
<milestone unit="speaker" n="kṛṣṇa uvāca"/>
<l xml:id="xHV_112.107abx1457-2" n="*HV_112.107ab*1457:2"><seg type="pāda" n="a">hiraṇyakaśipoḥ putrāś</seg> <seg type="pāda" n="b">catvāro lokaviśrutāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.107abx1457-3" n="*HV_112.107ab*1457:3"><seg type="pāda" n="a">hrādaḥ prahrādaḥ saṃhrādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">anuhrādaś caturthakaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.107abx1457-4" n="*HV_112.107ab*1457:4"><seg type="pāda" n="a">prahrādāya varo dattaś</seg> <seg type="pāda" n="b">caiṣāṃ madhye varāthine |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.107abx1457-5" n="*HV_112.107ab*1457:5"><seg type="pāda" n="a">avyadhyas tava vaṃśo 'stu</seg> <seg type="pāda" n="b">daityaughāḥ satataṃ mayā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.107abx1457-6" n="*HV_112.107ab*1457:6"><seg type="pāda" n="a">iti pratiśrutaṃ pūrvam</seg> <seg type="pāda" n="b">aparāghaparāya ca |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhukaiṭabhahantāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">devadevaṃ sanātanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 107, T1 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.107x1458" n="*HV_112.107*1458"><seg type="pāda" n="a">ādidevam ajaṃ viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">surādhyakṣaṃ purātanam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.108">
<l><seg type="pāda" n="a">lokānāṃ tvaṃ gatir deva</seg> <seg type="pāda" n="b">tvatprasūtam idaṃ jagat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajeyas tvaṃ tribhir lokaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sadevāsuramānuṣaiḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 108, Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.108x1459" n="*HV_112.108*1459"><seg type="pāda" n="a">tava prasādajo brahmā</seg> <seg type="pāda" n="b">tathāhaṃ krodhasaṃbhavaḥ |</seg> </l>

<note>k: While T1 G1.3-5 M ins. after 108: T2 after 107: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.107x1460-1" n="*HV_112.107*1460:1"><seg type="pāda" n="a">vande 'haṃ tvāṃ jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jagatām īśvaraṃ harim ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.107x1460-2" n="*HV_112.107*1460:2"><seg type="pāda" n="a">namāmi nirguṇaṃ viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">tvām ādyam akhilaṃ raṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.107x1460-3" n="*HV_112.107*1460:3"><seg type="pāda" n="a">niṣkalaṃ tvāṃ hare devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">namāmi puruṣottamam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.107x1460-4" n="*HV_112.107*1460:4"><seg type="pāda" n="a">trayīmūrte purāṇātmann</seg> <seg type="pāda" n="b">namāmi tvāṃ janārdanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.107x1460-5" n="*HV_112.107*1460:5"><seg type="pāda" n="a">ajeyo 'si sadā viṣṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">yāce tvāṃ nityam avyayam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.109">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmāt saṃhara divyaṃ tvam</seg> <seg type="pāda" n="b">idaṃ cakraṃ samudyatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anivāryam asaṃhāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">raṇe śatrubhayaṃkaram</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 109, Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.109x1461-1" n="*HV_112.109*1461:1"><seg type="pāda" n="a">ye tvā deva prapadyante</seg> <seg type="pāda" n="b">na te suvyaktimānavāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.109x1461-2" n="*HV_112.109*1461:2"><seg type="pāda" n="a">bhaye mahati magnānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">trātā nityaṃ janārdanaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.109x1461-3" n="*HV_112.109*1461:3"><seg type="pāda" n="a">ye cāpy asmatkṛtaṃ stotram</seg> <seg type="pāda" n="b">abhidhāsyanti bhaktitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.109x1461-4" n="*HV_112.109*1461:4"><seg type="pāda" n="a">te sarvabhayanirmuktā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyanti nirāmayāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.109x1461-5" n="*HV_112.109*1461:5"><seg type="pāda" n="a">nāthas tvaṃ sarvalokānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viśeṣeṇa mama prabho |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.109x1461-6" n="*HV_112.109*1461:6"><seg type="pāda" n="a">kṣamyatāṃ deva bāṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">matkṛte puruṣottama |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.110">
<l><seg type="pāda" n="a">bāṇasyāsyābhayaṃ dattaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā keśiniṣūdana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tan me na syān mṛṣā vākyam</seg> <seg type="pāda" n="d">atas tvāṃ kṣamayāmy aham</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 110, K1 Ds1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.110x1462" n="*HV_112.110*1462"><seg type="pāda" n="a">na hy enaṃ vadhakāmasya</seg> <seg type="pāda" n="b">yadīcchet pārvatīhitam |</seg> </l>

<note>k: While T1.2 G1.3-4 M ins. after 110: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.110x1463" n="*HV_112.110*1463"><seg type="pāda" n="a">kṣantavyaṃ bhavatā bhūyo</seg> <seg type="pāda" n="b">yat kṛtaṃ bhaktavatsala |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.111">
<l><seg type="pāda" n="a">jīvatāṃ deva bāṇo 'yam</seg> <seg type="pāda" n="b">etac cakraṃ nivartitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mānyas tvaṃ deva devānām</seg> <seg type="pāda" n="d">asurāṇāṃ ca sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 111, T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.11x1464-1" n="*HV_112.11*1464:1"><seg type="pāda" n="a">anyathā chedanaṃ kuryāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasyāsya durātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.11x1464-2" n="*HV_112.11*1464:2"><seg type="pāda" n="a">yasmān mānyaḥ sadā deva</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmāj jīvatu bāṇakaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.112">
<l><seg type="pāda" n="a">namas te 'stu gamiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yat kāryaṃ tan maheśvara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na tāvat kriyate tasmān</seg> <seg type="pāda" n="d">mām anujñātum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_112.113">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā mahādevaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇas tūrṇaṃ garutmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma tatra yatrāste</seg> <seg type="pāda" n="d">prādyumniḥ sāyakaiś citaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_112.114">
<l><seg type="pāda" n="a">gate kṛṣṇe tato nandī</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇam āha śubhaṃ vacaḥ</seg> </l>
<note>k: After 114ab, K3.4 Ñ2 V2.3 B Dn Ds D2.3.5.6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.114abx1465-1" n="*HV_112.114ab*1465:1"><seg type="pāda" n="a">gaccha bāṇa kṣatenaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">devadevasya cāgrataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.114abx1465-2" n="*HV_112.114ab*1465:2"><seg type="pāda" n="a">tac chrutvā nandivākyaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇo 'gacchata śīghragaḥ |</seg> </l>
<note>k: K3.4 Ñ2 V2.3 B Dn Ds D2.3.5.6 cont.: K1.2 Ñ3 V1 D1.4 T1.4 G5 ins. after 114ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.114abx1466-1" n="*HV_112.114ab*1466:1"><seg type="pāda" n="a">chinnabāhuṃ tato bāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā nandī pratāpavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.114abx1466-2" n="*HV_112.114ab*1466:2"><seg type="pāda" n="a">apavāhya rathenaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yato devas tato yayau ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.114abx1466-3" n="*HV_112.114ab*1466:3"><seg type="pāda" n="a">tato nandī punar bāṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāg uvācottaraṃ vacaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇa bāṇa pranṛtyasva</seg> <seg type="pāda" n="d">śreyas tava bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 114cd, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.114cdx1467" n="*HV_112.114cd*1467"><seg type="pāda" n="a">kṛttabāṇa mahādaitya</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ śreyas tvam āpsyasi |</seg> </l>

<note>k: Ñ2 B Dn Ds D6 T1 G3 ins. after 114: V2 cont. after 1466*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.114x1468" n="*HV_112.114*1468"><seg type="pāda" n="a">eṣa devo mahādevaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasādasumukhas tava |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.115">
<l><seg type="pāda" n="a">śoṇitaughaplutair gātrair</seg> <seg type="pāda" n="b">nandivākyapracoditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jīvitārthī tato bāṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pramukhe śaṃkarasya vai</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 115, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.115x1469-1" n="*HV_112.115*1469:1"><seg type="pāda" n="a">etac chrutvā vaco nandeḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śoṇitāṅgaḥ sa dānavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.115x1469-2" n="*HV_112.115*1469:2"><seg type="pāda" n="a">pravṛtto jīvitārthāya</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṃkaraṃ pramukhe sthitaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_112.116">
<l><seg type="pāda" n="a">prānṛtyata bhaye jāte</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavaḥ sa vicetanaḥ</seg> </l>
<note>k: After 116ab, D6 T1.2 G1.3-5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.116abx1470-1" n="*HV_112.116ab*1470:1"><seg type="pāda" n="a">jaya deva jagannātha</seg> <seg type="pāda" n="b">jayājeya harāvyaya |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.116abx1470-2" n="*HV_112.116ab*1470:2"><seg type="pāda" n="a">jaya bhaktipriya sadā</seg> <seg type="pāda" n="b">jaya bhūtagaṇārcitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.116abx1470-3" n="*HV_112.116ab*1470:3"><seg type="pāda" n="a">jaya bhasmapradigdhāṅga</seg> <seg type="pāda" n="b">jaya nagnavidāṃ mukha |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.116abx1470-4" n="*HV_112.116ab*1470:4"><seg type="pāda" n="a">umāpate viśvapate</seg> <seg type="pāda" n="b">jayājeyāvyaya prabho ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.116abx1470-5" n="*HV_112.116ab*1470:5"><seg type="pāda" n="a">evamādi tadā bāṇo</seg> <seg type="pāda" n="b">vilapan bhavatuṣṭaye |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avasthāṃ kṛpaṇāṃ prāpto</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayaviklavalocanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 116, K1.2 D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.116x1471-1" n="*HV_112.116*1471:1"><seg type="pāda" n="a">tataḥ pranṛttaṃ bāṇaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">cakram apratimaṃ raṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.116x1471-2" n="*HV_112.116*1471:2"><seg type="pāda" n="a">bāṇaṃ dvibāhuṃ kṛtvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">svām eva prakṛtiṃ gatam |</seg> </l>
<note>k: K1.2 D4 cont.: K3.4 Dn D1-3.5 ins. after 116ab: Ñ2.3 V B Ds T1.4 G3.5 after 116: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.116x1472-1" n="*HV_112.116*1472:1"><seg type="pāda" n="a">taṃ dṛṣṭvā ca pranṛtyantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhayodvignaṃ punaḥ punaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.116x1472-2" n="*HV_112.116*1472:2"><seg type="pāda" n="a">nandivākyaprajavitaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaktānugrahakṛd bhavaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.116x1472-3" n="*HV_112.116*1472:3"><seg type="pāda" n="a">karuṇāvaśam āpanno</seg> <seg type="pāda" n="b">mahādevo 'bravīd vacaḥ |</seg> </l>
<note>k: While T1.2 G1.3-5 M1.3.4 ins. after 116: M2 after the first occurrence of 116cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.116x1473" n="*HV_112.116*1473"><seg type="pāda" n="a">prānṛtyad bahuśo rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā prīto bhaved bhava |</seg> </l>

<note>k: T2 G1.3.4 M cont.: T1 G5 ins. after line 2 of 1472*: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.116x1474" n="*HV_112.116*1474"><seg type="pāda" n="a">tataḥ prīto 'bhavad rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasyāsya sa līlayā |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="maheśvara uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.117">
<l><seg type="pāda" n="a">varaṃ vṛṇīṣva bāṇa tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yat te manasi vartate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prasādasumukho 'haṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">varakālo 'yam āgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 117, K4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.117x1475-1" n="*HV_112.117*1475:1"><seg type="pāda" n="a">yat prārthyase varaṃ bāṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">cirāya manasepsitam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.117x1475-2" n="*HV_112.117*1475:2"><seg type="pāda" n="a">tat te 'haṃ tvāṃ pradāsyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">tridaśair api durlabham |</seg> </l>
<note>k: K4 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.117x1476-1" n="*HV_112.117*1476:1"><seg type="pāda" n="a">rudravākyaṃ tataḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇo manasi harṣitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.117x1476-2" n="*HV_112.117*1476:2"><seg type="pāda" n="a">varān manasi saṃdhārya</seg> <seg type="pāda" n="b">pravaktum upacakrame |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="bāṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.118">
<l><seg type="pāda" n="a">ajaraś cāmaraś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaveyaṃ satataṃ vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa me prathamo deva</seg> <seg type="pāda" n="d">varo 'stu yadi manyase</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="maheśvara uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.119">
<l><seg type="pāda" n="a">tulyo 'si daivatair bāṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">na mṛtyus tava vidyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyaṃ varaṃ vṛṇīṣvādya</seg> <seg type="pāda" n="d">anugrāhyo 'si me sadā</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bāṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.120">
<l><seg type="pāda" n="a">yathāhaṃ śoṇitādigdho</seg> <seg type="pāda" n="b">bhṛśārto vraṇapīḍitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaktānāṃ nṛtyatām evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">putrajanma bheved bhava</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="maheśvara uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.121">
<l><seg type="pāda" n="a">nirāhārāḥ kṣamāyuktāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">satyārjavaparāyaṇāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madbhaktā ye hi nṛtyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">teṣām evaṃ bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 121, Ñ2 repeats 119cd and G3 repeats 120. K V B D T1.4 G5 ins. after 121: Ñ2 after the repetition of 119cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.121x1477-1" n="*HV_112.121*1477:1"><seg type="pāda" n="a">tṛtīyaṃ tvam atho bāṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">varaṃ vara manogatam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.121x1477-2" n="*HV_112.121*1477:2"><seg type="pāda" n="a">tad vidhāsyāmi te putra</seg> <seg type="pāda" n="b">saphalo 'stu bhavān iha |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="bāṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.122">
<l><seg type="pāda" n="a">cakrapāṭanajā ghorā</seg> <seg type="pāda" n="b">rujā tīvrā hi yā mama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vareṇa sā tṛtīyena</seg> <seg type="pāda" n="d">śāntiṃ gacchatu me bhava</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="maheśvara uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.123">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ bhavatu bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">na rujā prabhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṣataṃ tava gātraṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">svasthāvasthaṃ bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 123, Ś1 Ñ2 V3 B3 T4 subst.: :k</note>
<note>k: Ds T1 G5 ins. after 122: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.123x1478-1" n="*HV_112.123*1478:1"><seg type="pāda" n="a">cakrapāṭanajā ghorā</seg> <seg type="pāda" n="b">rujā te surasattama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.123x1478-2" n="*HV_112.123*1478:2"><seg type="pāda" n="a">na bhaviṣyati gātreṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">balavāṃś ca bhaviṣyasi |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.124">
<l><seg type="pāda" n="a">caturthaṃ te varaṃ dadmi</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛṇīṣvāsura kāṅkṣitaṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na te 'haṃ vimukhas tāta</seg> <seg type="pāda" n="d">prasādasumukho hy aham</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bāṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.125">
<l><seg type="pāda" n="a">pramāthagaṇavaṃśasya</seg> <seg type="pāda" n="b">prathamaḥ syām ahaṃ vibho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahākāla iti khyātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">khyātiṃ gaccheyam īśvara</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 125, N (except Ś1 Ñ1) T1.4 G5 M4 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="vaiśampāyana uvāca"/>

<l xml:id="xHV_112.125x1479-1" n="*HV_112.125*1479:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ bhaviṣyatīty āha</seg> <seg type="pāda" n="b">devo bāṇaṃ mahādyutiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.125x1479-2" n="*HV_112.125*1479:2"><seg type="pāda" n="a">divyarūpo 'kṣato gātrair</seg> <seg type="pāda" n="b">nīrujas tvaṃ mamāśrayāt ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.125x1479-3" n="*HV_112.125*1479:3"><seg type="pāda" n="a">mamātisargād bāṇa tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhava caivākutobyahaḥ |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="maheśvara uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.126">
<l><seg type="pāda" n="a">bhūyo 'pi te varaṃ dadmi</seg> <seg type="pāda" n="b">prakhyātabalapauruṣa</seg> </l>
<note>k: For 126ab, Ś1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.126abx1480" n="*HV_112.126ab*1480"><seg type="pāda" n="a">evaṃ bhaviṣyaty avaśyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaṃ varaṃ tvam ihecchasi |</seg> </l>
<note>k: corr. for 116ab :k</note>
<l><seg type="pāda" n="c">taṃ taṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">yad icchasi mahāsura</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bāṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_112.127">
<l><seg type="pāda" n="a">vairūpyam aṅgajaṃ kiṃ cin</seg> <seg type="pāda" n="b">mā bhūn me devasattama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvibāhutve 'pi me deho</seg> <seg type="pāda" n="d">na virūpo bhaved bhava</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N (except Ñ1 Dn1) T1.4 Cal. ed. ins. after 127: G5 after 128ab: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="hara uvāca"/>

<l xml:id="xHV_112.127x1481-1" n="*HV_112.127*1481:1"><seg type="pāda" n="a">bhavitā sarvam etat te</seg> <seg type="pāda" n="b">yathecchasi mahāsura |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_112.127x1481-2" n="*HV_112.127*1481:2"><seg type="pāda" n="a">bhaktas tvaṃ me na cādeyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaktānāṃ vidyate mama |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.128">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'bravīn mahādevo</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaṃ sthitam athāntike</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ bhaviṣyate bāṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">yat tvayā samudāhṛtam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T2 G1.3.4 M4 ins. after the repetition of 128ab: M1-3 after 128: :k</note>
<l xml:id="xHV_112.128abx1482" n="*HV_112.128ab*1482"><seg type="pāda" n="a">tyaja mūḍhāṃ matiṃ bāṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">mā mohavaśago bhava |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_112.129">
<l><seg type="pāda" n="a">etāvad uktvā bhagavāṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">trinetro gaṇasaṃvṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tatraivāntar adhīyata</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE), adhyāya 113, transliterated from the critical ed. (P. L. Vaidya, Poona 1969) by Arlo Griffiths (Leiden/Groningen); proof-read by Arlo Griffiths. This is the version of April 5, 2004 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="vaiśaṃpāyana uvāca"/>

<lg xml:id="HV_113.1">
<l><seg type="pāda" n="a">tato dṛṣṭvaiva garuḍam</seg> <seg type="pāda" n="b">aniruddhaśarīragāḥ</seg> </l>
<note>k: D2 om. the ref. N T4 ins. and T2 G1.4 repeat after the ref.: T1.2 G1.3-5 M (T2 G1.4 for the first time) ins. after 112.129: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.1x1483" n="*HV_113.1*1483"><seg type="pāda" n="a">evaṃ varān bahūṃl labdhvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaḥ prītimān abhavat |</seg> </l>
<note>k: K1.2 Ñ2.3 V2.3 B Dn Ds D1.4.5 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.1x1484" n="*HV_113.1*1484"><seg type="pāda" n="a">jagāma saha rudreṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">mahākālatvam āgataḥ |</seg> </l>
<note>k: K1.2 Ñ2.3 V2.3 B Dn Ds D1.4.5 cont.: K3.4 Ñ1 V1 D2.3.6 T2.4 G1.4 cont. after 1483*: T1 G3.5 M1-3 G(ed.) ins. after the ref.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-1" n="*HV_113.1*1485:1"><seg type="pāda" n="a">vāsudevo 'pi bahudhā</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradaṃ paryapṛcchata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-2" n="*HV_113.1*1485:2"><seg type="pāda" n="a">kvāniruddhas tu bhagavān</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃyato nāgabandhanaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-3" n="*HV_113.1*1485:3"><seg type="pāda" n="a">śrotum icchāmi tattvena</seg> <seg type="pāda" n="b">snehaklinnaṃ hi me manaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-4" n="*HV_113.1*1485:4"><seg type="pāda" n="a">aniruddhe hṛte vīre</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣubhitā dvārakā purī |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-5" n="*HV_113.1*1485:5"><seg type="pāda" n="a">śīghraṃ taṃ mokṣayiṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">yad arthaṃ vayam āgatāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-6" n="*HV_113.1*1485:6"><seg type="pāda" n="a">adya taṃ naṣṭaśatruṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">draṣṭum icchāmahe vayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-7" n="*HV_113.1*1485:7"><seg type="pāda" n="a">sa pradeśas tu bhagavan</seg> <seg type="pāda" n="b">viditas tava suvrata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-8" n="*HV_113.1*1485:8"><seg type="pāda" n="a">evam uktas tu kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">nāradaḥ pratyabhāṣata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-9" n="*HV_113.1*1485:9"><seg type="pāda" n="a">kanyāpure kumāro 'sau</seg> <seg type="pāda" n="b">baddho nāgaiś ca mādhava ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-10" n="*HV_113.1*1485:10"><seg type="pāda" n="a">etasminn antare śīghraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">citralekhā hy upasthitā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-11" n="*HV_113.1*1485:11"><seg type="pāda" n="a">bāṇasyottamasattvasya</seg> <seg type="pāda" n="b">daityendrasya mahātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-12" n="*HV_113.1*1485:12"><seg type="pāda" n="a">idam antaḥpuraṃ deva</seg> <seg type="pāda" n="b">praviśasva yathāsukham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-13" n="*HV_113.1*1485:13"><seg type="pāda" n="a">tataḥ praviṣṭās te sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">aniruddhasya mokṣaṇe |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.1x1485-14" n="*HV_113.1*1485:14"><seg type="pāda" n="a">balaḥ suparṇaḥ kṛṣṇaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pradyumno nāradas tathā |</seg> </l>
<note>k: Ñ2 M4 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.1x1486" n="*HV_113.1*1486"><seg type="pāda" n="a">vāsudevo 'pi sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">viveśāntaḥpure ripoḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śararūpā mahāsarpā</seg> <seg type="pāda" n="d">veṣṭayitvā tanuṃ sthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.2">
<l><seg type="pāda" n="a">te sarve sahasā dehāt</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya niḥsṛtya bhoginaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣitiṃ sarve 'bhyadhāvanta</seg> <seg type="pāda" n="d">prakṛtyāvasthitāḥ śarāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.3">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'niruddho mahātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthitiḥ prītimanā bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">prāñjalir vākyam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.4">
<l><seg type="pāda" n="a">devadeva sadā yudhe</seg> <seg type="pāda" n="b">jetā tvam asi kas tava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śakto vai pramukhe sthātuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sākṣād api śatakratuḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>

<lg xml:id="HV_113.5">
<l><seg type="pāda" n="a">āroha garuḍaṃ tūrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gacchāma dvārakāṃ purīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ityuktaḥ so 'dhirūḍhas tu</seg> <seg type="pāda" n="d">saha dānavakanyayā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 5, Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.4x1487" n="*HV_113.4*1487"><seg type="pāda" n="a">gurubhiḥ samanujñātās</seg> <seg type="pāda" n="b">tatas te prayayus tadā |</seg> </l>

<note>k: While K Ñ2 V2.3 B Dn Ds D3-6 G4.5 ins. a passage given in App. I (No. 38) after 5; Ñ3 D1.2 T1.2 G1.3 ins. it after 3c; V1 after 3; T4 after 3ab; On the other hand, M ins. after 5: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.5x1488" n="*HV_113.5*1488"><seg type="pāda" n="a">citralekhāsamāyukto</seg> <seg type="pāda" n="b">yā priyā tasya nityaśaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_113.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas te dīrgham adhvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prayayuḥ puruṣarṣabhāḥ</seg> </l>
<note>k: After 6, Ś1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.6x1489-1" n="*HV_113.6*1489:1">cakrāyudho gṛhya tadāniruddhaṃ |</l>
<l xml:id="xHV_113.6x1489-2" n="*HV_113.6*1489:2">nighnaṃ cakre bāṇam udīrṇacakram |</l>
<l xml:id="xHV_113.6x1489-3" n="*HV_113.6*1489:3">chittvā tu bāṇasya sa bāhucakraṃ |</l>
<l xml:id="xHV_113.6x1489-4" n="*HV_113.6*1489:4">cakrāyudho gṛhya tadāniruddham |</l>
<l xml:id="xHV_113.6x1489-5" n="*HV_113.6*1489:5">puro mahābāṇam udīrṇacakra+ |</l>
<l xml:id="xHV_113.6x1489-6" n="*HV_113.6*1489:6">+nipātite bāhuviśīrṇagātre |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">āruhya garuḍaṃ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">jitvā bāṇaṃ mahāsuram</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_113.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'mbaratalasthās te</seg> <seg type="pāda" n="b">vāruṇīṃ diśam āśritāḥ</seg> </l>
<note>k: After 7ab, N (except Ś1 Ñ1) T1.2.4 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.7abx1490" n="*HV_113.7ab*1490"><seg type="pāda" n="a">apaśyanta mahātmāno</seg> <seg type="pāda" n="b">gāvo divyapayaḥpradāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">velāvanavicāriṇyo</seg> <seg type="pāda" n="d">nānāvarṇāḥ sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 7, N (except Ś1 Ñ1 D3) T1.2.4 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.7x1491-1" n="*HV_113.7*1491:1"><seg type="pāda" n="a">abhijñāya tadā rūpaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumbhāṇḍavacanaśravāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.7x1491-2" n="*HV_113.7*1491:2"><seg type="pāda" n="a">kṛṣṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhas</seg> <seg type="pāda" n="b">tattvato 'rthaviśāradaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.8">
<l><seg type="pāda" n="a">niśamya bāṇagāvas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">tāsu cakre manas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āsthito garuḍaṃ devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvalokādir avyayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 8, N (except Ś1 Ñ1) T1.2.4 G1.3-5 ins.: :k</note>
<milestone unit="speaker" n="śrī bhagavān uvāca"/>

<l xml:id="xHV_113.8x1492-1" n="*HV_113.8*1492:1"><seg type="pāda" n="a">garuḍa prayāhi tatra tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra bāṇasya godhanam |</seg> </l>
<note>k: Pāda a unmetrical :k</note>
<l xml:id="xHV_113.8x1492-2" n="*HV_113.8*1492:2"><seg type="pāda" n="a">yāsāṃ pītvā kila kṣīram</seg> <seg type="pāda" n="b">amṛtatvam avāpnuyāt |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.9">
<l><seg type="pāda" n="a">āha māṃ satyabhāmā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇagāvo mamānaya</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāsāṃ pītvā kila kṣīraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">na jīryanti mahāsurāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ñ2 V3 B2.3 Dn Ds D3.5.6 T2 ins. after 9: Ñ2 (error for other siglum?) after 9ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.9x1493" n="*HV_113.9*1493"><seg type="pāda" n="a">vijarāś ca jarāṃ tyaktvā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavanti kila jantavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tā mamānaya bhadraṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi kāryaṃ na lupyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atha kāryanirodhaḥ syān</seg> <seg type="pāda" n="d">naiva tāsu manaḥ kṛthāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 10, K Ñ2 V B D T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.10x1494" n="*HV_113.10*1494"><seg type="pāda" n="a">iti mām abravīt satyā</seg> <seg type="pāda" n="b">tāś caitā viditā mama |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.11">
<l><seg type="pāda" n="a">dṛśyante gāva etās tā</seg> <seg type="pāda" n="b">māṃ dṛṣṭvā varuṇālayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśanti sahitāḥ sarvāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāryam atra vidhīyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tathety uktvā tu garuḍaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pakṣavātena sāgaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">so 'vagāḍho hi sahasā</seg> <seg type="pāda" n="d">varuṇālayam antikāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 12, K Ñ2.3 B D T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.12x1495-1" n="*HV_113.12*1495:1"><seg type="pāda" n="a">dṛṣṭvā javena garuḍaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāptaṃ vai varuṇālayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.12x1495-2" n="*HV_113.12*1495:2"><seg type="pāda" n="a">vāruṇāś ca gaṇāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">vibhrāntāḥ prācalaṃs tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tu vāruṇaṃ sainyam</seg> <seg type="pāda" n="b">abhiyātaṃ sudāruṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pramukhe vāsudevasya</seg> <seg type="pāda" n="d">nānāpraharaṇodyatam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ1.3 V B2.3 Dn Ds D1-5 T1.4 ins. after 13: B1 D6 cont. after 1497*: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.13x1496" n="*HV_113.13*1496"><seg type="pāda" n="a">tad yuddham abhavad ghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāruṇaiḥ pannagāriṇā |</seg> </l>

<note>k: While, B1 D6 ins. after 13: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.13x1497" n="*HV_113.13*1497"><seg type="pāda" n="a">tatas tu tasya pramukhe</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevasya dhīmataḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_113.14">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣām āpatatāṃ saṃkhye</seg> <seg type="pāda" n="b">vāruṇānāṃ sahasraśaḥ</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.5 M ins. after 14ab: G4 cont. after 1499*: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.14abx1498-1" n="*HV_113.14ab*1498:1"><seg type="pāda" n="a">dehā vidyotayanti sma</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtsnaṃ vai varuṇālayam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.14abx1498-2" n="*HV_113.14ab*1498:2"><seg type="pāda" n="a">cakreṇa bhagavāñ śauriś</seg> <seg type="pāda" n="b">cakāra kadanaṃ mahat |</seg> </l>
<note>k: T1 G5 M4 cont.: K Ñ V B D T4 G4 ins. after 14ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.14abx1499" n="*HV_113.14ab*1499"><seg type="pāda" n="a">bhagnaṃ balam anādhṛṣyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavena mahātmanā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">te bhagnāḥ sahasā yānti</seg> <seg type="pāda" n="d">tam eva varuṇālayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.15">
<l><seg type="pāda" n="a">ṣaṣṭiṃ rathasahasrāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">ṣaṣṭiṃ rathaśatāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">varuṇena prayuktāni</seg> <seg type="pāda" n="d">dīptaśastrāṇi saṃyuge</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 15, T1.2 G1.3.5 M ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.15x1500-1" n="*HV_113.15*1500:1"><seg type="pāda" n="a">tāny ayudhyanta kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">pradyumnena balena ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.15x1500-2" n="*HV_113.15*1500:2"><seg type="pāda" n="a">tāni sarvāṇi sahasā</seg> <seg type="pāda" n="b">nijaghāna raṇe hariḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.16">
<l><seg type="pāda" n="a">tad balaṃ kṛṣṇabāṇaughair</seg> <seg type="pāda" n="b">dahyamānaṃ samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhagnaṃ varuṇam āśritya</seg> <seg type="pāda" n="d">naiva sthānam avindata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2 Ñ2.3 V2.3 B1.3 Dn Ds D4.6 T1 G4.5 ins. after 16: K3.4 V1 B2 D1-3.5 T4 after 15: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.16x1501-1" n="*HV_113.16*1501:1"><seg type="pāda" n="a">tad balaṃ balibhiḥ śūrair</seg> <seg type="pāda" n="b">baladevajanārdanaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.16x1501-2" n="*HV_113.16*1501:2"><seg type="pāda" n="a">pradyumenāniruddhena</seg> <seg type="pāda" n="b">garuḍena ca sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.16x1501-3" n="*HV_113.16*1501:3"><seg type="pāda" n="a">śaraughair vividhais tīkṣṇair</seg> <seg type="pāda" n="b">vadhyamānaṃ samantataḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.16x1501-4" n="*HV_113.16*1501:4"><seg type="pāda" n="a">tato bhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.16x1501-5" n="*HV_113.16*1501:5"><seg type="pāda" n="a">varuṇas tv atha saṃkruddho</seg> <seg type="pāda" n="b">niryayau yatra keśavaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.17">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛṣibhir devagandharvais</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaivāpsarasāṃ gaṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃstūyamāno bahudhā</seg> <seg type="pāda" n="d">varuṇaḥ paryavasthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.18">
<l><seg type="pāda" n="a">chatreṇa dhriyamāṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṇḍureṇa vapuṣmatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">salilasrāviṇā śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cāpam udyamya viṣṭhitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.19">
<l><seg type="pāda" n="a">apāṃ patir abhikruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">putrapautrabalānvitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āhvayann iva yuddhe sa</seg> <seg type="pāda" n="d">visphāritamahādhanuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.20">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu pradhmāpayañ śaṅkhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇaḥ samadhāvata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hariṃ hara iva krodhād</seg> <seg type="pāda" n="d">bāṇajālaiḥ samāvṛṇot</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ pradhmāya jalajaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāñcajanyaṃ mahābalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇavarṣākulāḥ sarvā</seg> <seg type="pāda" n="d">diśaś cakre janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.22">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ śaraughair bahudhā</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇaḥ pīḍito raṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">smayann iva tadā kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">varuṇaḥ pratyayudhyata</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.23">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'straṃ vaiṣṇavaṃ ghoram</seg> <seg type="pāda" n="b">abhimantryāhave sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsudevo 'bravīd vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pramukhe tasya saṃsthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.24">
<l><seg type="pāda" n="a">idam astraṃ mahāghoraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiṣṇavaṃ śatrumardanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mayodyataṃ vadhārthaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="d">tiṣṭhedānīṃ sthiro bhava</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.25">
<l><seg type="pāda" n="a">tatas tad varuṇo devo hy</seg> <seg type="pāda" n="b">astraṃ vaiṣṇavam udyatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāruṇāstreṇa saṃyojya</seg> <seg type="pāda" n="d">nanāda sa mahābalaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāstravitatā hy āpo</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇāsyābhiniḥsṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaiṣṇavāstrasya śamane</seg> <seg type="pāda" n="d">vartante samitiṃjaya</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 26, K Ñ2.3 V B D T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.26x1502" n="*HV_113.26*1502"><seg type="pāda" n="a">āpas tu vāruṇās tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣiptāḥ kṣiptā jvalanti vai |</seg> </l>

<note>k: While T1.2 G1.3-5 ins. after 26: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.26x1503-1" n="*HV_113.26*1503:1"><seg type="pāda" n="a">tataś cakraṃ samādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">jvālāmālāsamākulam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.26x1503-2" n="*HV_113.26*1503:2"><seg type="pāda" n="a">moktukāmo jagannātho</seg> <seg type="pāda" n="b">vāruṇe pratyadṛśyata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.26x1503-3" n="*HV_113.26*1503:3"><seg type="pāda" n="a">tataḥ prajvalitāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">vāruṇāś cakratejasā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.27">
<l><seg type="pāda" n="a">dahyante vāruṇāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">tato 'stre jvalite punaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaiṣṇave tu mahāvīrye</seg> <seg type="pāda" n="d">diśo bhītāḥ pradudruvuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃs tu prajvalato dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇo vākyam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">smara tāṃ prakṛtiṃ pūrvām</seg> <seg type="pāda" n="d">avyaktāṃ vyaktalakṣaṇāṃ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tamo jahi mahābhāga</seg> <seg type="pāda" n="f">rajasā muhyase katham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.29">
<l><seg type="pāda" n="a">sattvastho nityam āsīt tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yogīśvara mahāmate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pañcabhūtāśrayān doṣān</seg> <seg type="pāda" n="d">ahaṃkāraṃ ca saṃtyaja</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.30">
<l><seg type="pāda" n="a">yeyaṃ te vaiṣṇavī mūrtis</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyā jyeṣṭho hy ahaṃ tava</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jyeṣṭhabhāvena mānyas te</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ māṃ dagdhum icchasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.31">
<l><seg type="pāda" n="a">nāgnir vikramate hy agnau</seg> <seg type="pāda" n="b">tyaja kopaṃ yudhāṃ vara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayi na prabhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">jagataḥ prabhavo hy asi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.32">
<l><seg type="pāda" n="a">pūrvaṃ hi yā tvayā sṛṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">prakṛtir vikṛtātmikā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dharmiṇī bījabhāvena</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrvadharmasamāśritā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.33">
<l><seg type="pāda" n="a">āgneyaṃ caiva saumyaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">prakṛtyaivedam āditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayā sṛṣṭaṃ jagad idaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa kathaṃ manyase mayi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.34">
<l><seg type="pāda" n="a">ajeyaḥ śāśvato nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svayaṃbhūr bhūtabhāvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṣayaś cāvyayaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavān eva mahādyute</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.35">
<l><seg type="pāda" n="a">rakṣa māṃ rakṣaṇīyo 'haṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tvayānagha namo 'stu te</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ādikartāsi lokasya</seg> <seg type="pāda" n="d">tvayaiva bahulīkṛtam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.36">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃ krīḍasi mahādeva</seg> <seg type="pāda" n="b">bālaḥ krīḍanakair iva</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na hy ahaṃ prakṛtidveṣī</seg> <seg type="pāda" n="d">nāhaṃ prakṛtidūṣakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.37">
<l><seg type="pāda" n="a">prakṛtir yā vikāreṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">vartate puruṣottama</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyā vikāraśamane</seg> <seg type="pāda" n="d">vartase tvaṃ yathāvidhi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.38">
<l><seg type="pāda" n="a">vikāro 'si vikārāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vikārāyatane 'nagha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tān adharmavido mandān</seg> <seg type="pāda" n="d">bhavān vikurute sadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.39">
<l><seg type="pāda" n="a">iyaṃ hi prakṛtir doṣais</seg> <seg type="pāda" n="b">tamasā yujyate sadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rajasā vāpi saṃduṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="d">tato mohaḥ pravartate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.40">
<l><seg type="pāda" n="a">parāvarajñaḥ sarvajña</seg> <seg type="pāda" n="b">aiśvaryavidhim āsthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kiṃ mohayasi naḥ sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāpatir iva svayam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 40, K Ñ2.3 V B D T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.40x1504-1" n="*HV_113.40*1504:1"><seg type="pāda" n="a">varuṇenaivam uktas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo lokaparāyaṇaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.40x1504-2" n="*HV_113.40*1504:2"><seg type="pāda" n="a">bhāvajñaḥ sarvavidvīras</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ prītimanā hy abhūt |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.41">
<l><seg type="pāda" n="a">ityevamuktaḥ prahasan</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo vacanam abravīt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gāḥ saṃprayaccha me deva</seg> <seg type="pāda" n="d">śāntyarthaṃ bhīmavikrama</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 41, K Ñ2.3 V B D T4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.41x1505-1" n="*HV_113.41*1505:1"><seg type="pāda" n="a">ityevam uktaḥ kṛṣṇena</seg> <seg type="pāda" n="b">vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.41x1505-2" n="*HV_113.41*1505:2"><seg type="pāda" n="a">varuṇo hy abravīd būyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śṛṇu me madhusūdana |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="varuṇa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_113.42">
<l><seg type="pāda" n="a">bāṇena sārdhaṃ samayo</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā deva purā kṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathaṃ ca samayaṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">kuryāṃ viphalam anyathā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 42, K Ñ2.3 V B D t1.4 G5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.42x1506-1" n="*HV_113.42*1506:1"><seg type="pāda" n="a">tvam eva deva sarvasya</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā samayabhedakaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.42x1506-2" n="*HV_113.42*1506:2"><seg type="pāda" n="a">cāritraṃ duṣyate tāta</seg> <seg type="pāda" n="b">na ca sadbhiḥ praśasyate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.42x1506-3" n="*HV_113.42*1506:3"><seg type="pāda" n="a">dharmabhāg īśvaro nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">varjate madhusūdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.42x1506-4" n="*HV_113.42*1506:4"><seg type="pāda" n="a">na ca lokān avāpnoti</seg> <seg type="pāda" n="b">pāpaḥ samayabhedakaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.42x1506-5" n="*HV_113.42*1506:5"><seg type="pāda" n="a">prasīda dharmalopaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">mā bhūn me madhusūdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.42x1506-6" n="*HV_113.42*1506:6"><seg type="pāda" n="a">na māṃ samayabhedena</seg> <seg type="pāda" n="b">yoktum arhasi mādhava |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.43">
<l><seg type="pāda" n="a">jīvan nāhaṃ pradāsyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">gāvo vai vṛṣabhekṣaṇa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hatvā māṃ naya gāvas tvam</seg> <seg type="pāda" n="d">eṣa me samayaḥ kṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 43, Ñ1 ins. an additional colophon mentioning adhy. name bāṇayuddham. :k</note>
<note>k: While K Ñ2.3 V B D ins. after 43: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.43x1507-1" n="*HV_113.43*1507:1"><seg type="pāda" n="a">etac ca me samākhyātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samayaṃ madhusūdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1507-2" n="*HV_113.43*1507:2"><seg type="pāda" n="a">satyam eva mahābāho</seg> <seg type="pāda" n="b">na mithyā tu sureśvara ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1507-3" n="*HV_113.43*1507:3"><seg type="pāda" n="a">yady evāham anugrāhyo</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣa māṃ madhusūdana |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1507-4" n="*HV_113.43*1507:4"><seg type="pāda" n="a">atha vā goṣu nirbandho</seg> <seg type="pāda" n="b">hatvā naya mahābhuja |</seg> </l>
<note>k: While T2 (Marg.) ins. after 43: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.43x1508-1" n="*HV_113.43*1508:1"><seg type="pāda" n="a">saṃbhāvayāmi dharmajñaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">matto 'bhīṣṭo bhavān asi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1508-2" n="*HV_113.43*1508:2"><seg type="pāda" n="a">satyaṃ prabhāṣase yat tvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tasmān madbhāvabhāvitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1509-1" n="*HV_113.43*1509:1"><seg type="pāda" n="a">iti vijñāpitas tena</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1509-2" n="*HV_113.43*1509:2"><seg type="pāda" n="a">bāṇavṛttāntam akhilaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrāvayitvā tu pā.ne ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1509-3" n="*HV_113.43*1509:3"><seg type="pāda" n="a">bāṇāsuraṃ puraskṛtya</seg> <seg type="pāda" n="b">dattaṃ kṛṣnāya godhanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1509-4" n="*HV_113.43*1509:4"><seg type="pāda" n="a">varuṇena gṛhītvā tu</seg> <seg type="pāda" n="b">yayau dvāravatīṃ hariḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1509-5" n="*HV_113.43*1509:5"><seg type="pāda" n="a">upāyād dvārakāṃ kṛṣṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrīmān garuḍavāhanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1509-6" n="*HV_113.43*1509:6"><seg type="pāda" n="a">avasad vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">stūyamānaḥ samāgataiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1509-7" n="*HV_113.43*1509:7"><seg type="pāda" n="a">eṣa te bāṇaviṣayaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">proktas te janamejaya |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.43x1509-8" n="*HV_113.43*1509:8"><seg type="pāda" n="a">pṛcchato bhavato rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_113.44">
<l><seg type="pāda" n="a">varuṇenaivam uktas tu</seg> <seg type="pāda" n="b">muktvā gā vai mahāyaśāḥ</seg> </l>
<note>k: Ñ1 subst. for 44ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.44abx1510" n="*HV_113.44ab*1510"><seg type="pāda" n="a">evam ukto 'tha bāṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">gāvo muktvā mahāyaśāḥ |</seg> </l>
<note>k: While K Ñ2.3 V B D ins. after 44ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.44abx1511" n="*HV_113.44ab*1511"><seg type="pāda" n="a">abhedyaṃ samayaṃ matvā</seg> <seg type="pāda" n="b">nyastavādo gavāṃ prati |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prahasya varuṇaṃ devaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">mānayām āsa mādhavaḥ</seg> </l>
<note>k: For 44cd, K Ñ V B D T1.2 G1.3-5 M4 Bom. Poona eds. subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1512" n="*HV_113.44cd*1512"><seg type="pāda" n="a">saṃprahasya tato vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vyājahārārthakovidaḥ |</seg> </l>
<note>k: While M1-3 subst. for 44cd: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1513" n="*HV_113.44cd*1513"><seg type="pāda" n="a">mānayan varuṇaṃ devo</seg> <seg type="pāda" n="b">gā bāṇasya vyamuñcata |</seg> </l>
<note>k: K Ñ2.3 V B D Bom. Poona eds. cont. after 1512*: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1514-1" n="*HV_113.44cd*1514:1"><seg type="pāda" n="a">tasmān mukto 'si yady evaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇena samayaḥ kṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1514-2" n="*HV_113.44cd*1514:2"><seg type="pāda" n="a">prasṛtair madhurair vākyais</seg> <seg type="pāda" n="b">tattvārtham anubhāṣitaiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1514-3" n="*HV_113.44cd*1514:3"><seg type="pāda" n="a">kathaṃ pāpaṃ kariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇa tvayy ahaṃ prabho |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1514-4" n="*HV_113.44cd*1514:4"><seg type="pāda" n="a">gaccha mukto 'si varuṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">satyasaṃdho 'stu no bhavān |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1514-5" n="*HV_113.44cd*1514:5"><seg type="pāda" n="a">tvatpriyārthaṃ mayā muktā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇagāvo na saṃśayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1514-6" n="*HV_113.44cd*1514:6"><seg type="pāda" n="a">tatas tūryaninādaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1514-7" n="*HV_113.44cd*1514:7"><seg type="pāda" n="a">argham ādāya varuṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaṃ pratyapūjayat ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1514-8" n="*HV_113.44cd*1514:8"><seg type="pāda" n="a">keśavo 'rdhaṃ tadā gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇādyadunandanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1514-9" n="*HV_113.44cd*1514:9"><seg type="pāda" n="a">balaṃ pūjayate devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kuśalī ca samāhitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1514-10" n="*HV_113.44cd*1514:10"><seg type="pāda" n="a">varuṇāyābhayaṃ dattvā</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevaḥ pratāpavān |</seg> </l>
<note>k: On the other hand, T1.2 G1.3-5 M4 cont. after 1512*: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1512-1" n="*HV_113.44cd*1512:1"><seg type="pāda" n="a">tvadarthaṃ dhenavo muktā</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇasya tu durātmanaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.44cdx1512-2" n="*HV_113.44cd*1512:2"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā varuṇaṃ devo</seg> <seg type="pāda" n="b">gā bāṇasya vimuñcata |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">prayayau dvārakāṃ cāpi</seg> <seg type="pāda" n="f">śakrādyair amarair vṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 44ef, N (except Ś1) T1.2 G1.3-5 M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.44efx1516" n="*HV_113.44ef*1516"><seg type="pāda" n="a">dvārakāṃ prasthito devaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śacīpatisahāyavān |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_113.45">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra devāḥ samarutaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sasādhyāḥ samitiṃjaya</seg> </l>
<note>k: After 45ab, K Ñ1.3 V B D (except D1) T2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.45abx1517" n="*HV_113.45ab*1517"><seg type="pāda" n="a">gandharvāpsarasaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃnarāś cāntarikṣagāḥ |</seg> </l>
<note>k: While, T1 G1.3-5 M ins. after 45ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.45abx1518" n="*HV_113.45ab*1518"><seg type="pāda" n="a">ṛṣayo nāradamukhā</seg> <seg type="pāda" n="b">vasiṣṭādyā tapodhanāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anugacchanti viśveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvabhūtādim avyayam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_113.46">
<l><seg type="pāda" n="a">ādityā vasavo rudrā</seg> <seg type="pāda" n="b">aśvinau ca mahābalau</seg> </l>
<note>k: After 46ab, K Ñ2.3 V B Dn Ds D2-4.6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.46abx1519" n="*HV_113.46ab*1519"><seg type="pāda" n="a">vidyādharagaṇāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">ye cānye siddhacāraṇāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyāntam anugacchanti</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśasā vijayena ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 46, K Ñ2.3 V B D ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.46x1520-1" n="*HV_113.46*1520:1"><seg type="pāda" n="a">nāradaś ca mahābhāgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasthito dvārakāṃ prati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.46x1520-2" n="*HV_113.46*1520:2"><seg type="pāda" n="a">tuṣṭo bāṇajayaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">varuṇaṃ ca kṛtapriyam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.46x1520-3" n="*HV_113.46*1520:3"><seg type="pāda" n="a">kailāsaśikharaprakhyair</seg> <seg type="pāda" n="b">nīlagrīvadharaiś ca taiḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.47">
<l><seg type="pāda" n="a">durād eva tu tāṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārakāṃ dvāramālinīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pāñcajanyasya nirghoṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">cakre cakragadādharaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 47, Ś1 K Ñ2.3 V B Dn Ds D2-6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.47x1521" n="*HV_113.47*1521"><seg type="pāda" n="a">saṃjñāṃ prayacchate devo</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārakāpuravāsinām |</seg> </l>

<note>k: While T1.2 G1.3-5 M ins. after 47: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.47x1522" n="*HV_113.47*1522"><seg type="pāda" n="a">tenādhmāto mahāśaṅkhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrayām āsa rodasī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.48">
<l><seg type="pāda" n="a">devānuyātranirghoṣaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pāñcajanyasya nisvanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrutvā dvāravatī sarvā</seg> <seg type="pāda" n="d">praharṣam atulaṃ gatā</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K Ñ2.3 V B2.3 D ins. after 48: B1 after the first occurrence of 49: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.48x1523-1" n="*HV_113.48*1523:1"><seg type="pāda" n="a">pūrṇakumbhaiś ca lājaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bahuvinyastavistaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.48x1523-2" n="*HV_113.48*1523:2"><seg type="pāda" n="a">dvāropaśobhitāṃ kṛtvā</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvāṃ dvāravatīṃ purīm |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.48x1523-3" n="*HV_113.48*1523:3"><seg type="pāda" n="a">suśliṣṭarathyāṃ suśrīkāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtaratnopaśobhitāṃ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.48x1523-4" n="*HV_113.48*1523:4"><seg type="pāda" n="a">viprāś cārghaṃ samādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaiva kulanaigamāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.48x1523-5" n="*HV_113.48*1523:5"><seg type="pāda" n="a">jayaśabdaiś ca vividhaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjayanti sma mādhavam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.49">
<l><seg type="pāda" n="a">vainateyasamāsīnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nīlāñjanacayopamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">avandanyādavāḥ kṛṣṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śriyā paramayā yutam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 49, K Ñ2.3 V B D ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.49x1524-1" n="*HV_113.49*1524:1"><seg type="pāda" n="a">trayo 'nupūrvyā varṇāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjayanti mahābalam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.49x1524-2" n="*HV_113.49*1524:2"><seg type="pāda" n="a">anantaṃ keśihantāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śreṣṭhipūrvāś ca śreṇayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.50">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛṣibhir devagandharvaiś</seg> <seg type="pāda" n="b">cāraṇaiś ca samantataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃstūyamāno govindo</seg> <seg type="pāda" n="d">dvārakopari viṣṭhitaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_113.51">
<l><seg type="pāda" n="a">tadāścaryam apaśyanta</seg> <seg type="pāda" n="b">dāśārhagaṇasattamāḥ</seg> </l>
<note>k: After 51ab, K Ñ2.3 V B D ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.51abx1525" n="*HV_113.51ab*1525"><seg type="pāda" n="a">praharṣam atulaṃ prāptā</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ mahābhujam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bāṇaṃ jitvā mahādevam</seg> <seg type="pāda" n="d">āyāntaṃ puruṣottamam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.52">
<l><seg type="pāda" n="a">dvārakāvāsināṃ vācaś</seg> <seg type="pāda" n="b">caranti bahudhā tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāpte kṛṣṇe mahābhāge</seg> <seg type="pāda" n="d">sātvatānāṃ mahārathe</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 52, K Ñ2.3 V B D T2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.52x1526" n="*HV_113.52*1526"><seg type="pāda" n="a">gatvā ca dūram adhvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">suparṇo drutam āgataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.53">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smo</seg> <seg type="pāda" n="b">yeṣāṃ no jagataḥ patiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rakṣitā cāpi goptā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dīrghabāhur janārdanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.54">
<l><seg type="pāda" n="a">vainateyaṃ samāruhya</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇaṃ jitvā sudurjayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāpto 'yaṃ puṇḍarīkākṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">manāṃsy āhlādayann iva</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.55">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ kathayatām eva</seg> <seg type="pāda" n="b">dvārakāvāsināṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsudevagṛhaṃ devā</seg> <seg type="pāda" n="d">viviśus te mahārathāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 55, K Ñ2.3 V B Dn D2-6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.55x1527-1" n="*HV_113.55*1527:1"><seg type="pāda" n="a">avatīrya suparṇāt tu</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevo balas tadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.55x1527-2" n="*HV_113.55*1527:2"><seg type="pāda" n="a">pradyumnaś cāniruddhaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhān praviviśus tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.56">
<l><seg type="pāda" n="a">tāni teṣāṃ vimānāni</seg> <seg type="pāda" n="b">divi saṃcaratāṃ tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthitāny eva pradṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="d">nānārūpāṇi sarvaśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.57">
<l><seg type="pāda" n="a">siṃharṣabhamṛgair nāgair</seg> <seg type="pāda" n="b">vājisārasabarhiṇaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāsvanti tāni dṛśyante</seg> <seg type="pāda" n="d">vimānāni sahasraśaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 57, K Ñ2.3 V B D ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.57x1528-1" n="*HV_113.57*1528:1"><seg type="pāda" n="a">atha kṛṣṇo 'bravīd vākyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kumārāṃs tān sahasraśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.57x1528-2" n="*HV_113.57*1528:2"><seg type="pāda" n="a">pradyumnādīn samastāṃs tu</seg> <seg type="pāda" n="b">ślakṣṇaṃ madhurayā girā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.58">
<l><seg type="pāda" n="a">ete rudrās tathādityā</seg> <seg type="pāda" n="b">vasavo 'thāśvināv api</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sādhyā devās tathānye cāpy</seg> <seg type="pāda" n="d">avandaṃs tān yathākramam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 58, K Ñ2.3 V B D ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-1" n="*HV_113.58*1529:1"><seg type="pāda" n="a">sahasrākṣaṃ mahābhāgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dānavānāṃ bhayaṃkaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-2" n="*HV_113.58*1529:2"><seg type="pāda" n="a">vandadhvaṃ sahitāḥ śakraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sagaṇaṃ nāgavāhanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-3" n="*HV_113.58*1529:3"><seg type="pāda" n="a">saptarṣayo mahābhāgā</seg> <seg type="pāda" n="b">matpriyārtham ihāgatāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-4" n="*HV_113.58*1529:4"><seg type="pāda" n="a">ṛṣayaś ca mahātmāno</seg> <seg type="pāda" n="b">vandadhvaṃ ca yathāsukham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-5" n="*HV_113.58*1529:5"><seg type="pāda" n="a">ete cakradharāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">etān vadanta sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-6" n="*HV_113.58*1529:6"><seg type="pāda" n="a">sāgarāś ca hradāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">matpriyārtham ihāgatāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-7" n="*HV_113.58*1529:7"><seg type="pāda" n="a">diśaś ca vidiśaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vandadhvaṃ ca yathākramam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-8" n="*HV_113.58*1529:8"><seg type="pāda" n="a">vāsukipramukhāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">nāgā vai sumahābalāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-9" n="*HV_113.58*1529:9"><seg type="pāda" n="a">gāvaś ca matpriyārthaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">vandadhvaṃ ca yathākramam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-10" n="*HV_113.58*1529:10"><seg type="pāda" n="a">jyotīṃṣi saha nakṣatrair</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-11" n="*HV_113.58*1529:11"><seg type="pāda" n="a">āgatā matpriyārthaṃ vai</seg> <seg type="pāda" n="b">vandadhvaṃ ca yathākramam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-12" n="*HV_113.58*1529:12"><seg type="pāda" n="a">vāsudevavacaḥ śrutvā</seg> <seg type="pāda" n="b">kumārāḥ praṇatāḥ sthitāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-13" n="*HV_113.58*1529:13"><seg type="pāda" n="a">yathākrameṇa sarveṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devatānāṃ mahātmanām ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-14" n="*HV_113.58*1529:14"><seg type="pāda" n="a">sarvān divaukaso dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">paurā vismayam āgatāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.58x1529-15" n="*HV_113.58*1529:15"><seg type="pāda" n="a">pūjārtham atha saṃbhārān</seg> <seg type="pāda" n="b">pragṛhya drutam āgatāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.59">
<l><seg type="pāda" n="a">aho vai mahad āścaryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsudevasya saṃśrayāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāpyate yad ihāsmābhir</seg> <seg type="pāda" n="d">iti vācaś caranti hi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.60">
<l><seg type="pāda" n="a">tataś candanacūrṇaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">puṣpavarṣaiś ca sarvaśaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kiranti paurāḥ sarvāṃs tān</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayanto divaukasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.61">
<l><seg type="pāda" n="a">lājaiḥ praṇāmair dhūpaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">vāgbuddhiniyatās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvārakāvāsinaḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayanti divaukasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.62">
<l><seg type="pāda" n="a">āhukaṃ vasudevaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">sāmbaṃ ca yadunandanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sātyakiṃ colmukaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vipṛthuṃ ca mahābalam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 62, K Ñ2.3 V B D ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.62x1530" n="*HV_113.62*1530"><seg type="pāda" n="a">akrūraṃ ca mahābhāgaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā niṣadham eva ca |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_113.63">
<l><seg type="pāda" n="a">etān pariṣvajya tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">mūrdhni cāghrāya vīryavān</seg> </l>
<note>k: K V1 B2 Dn Ds D1.3-5 ins. after 63ab: V2 B1 T2 G4.5 after 63: D2 after the repetition of 64ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.63abx1531-1" n="*HV_113.63ab*1531:1"><seg type="pāda" n="a">atha śakro mahābhāgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samakṣaṃ yadumaṇḍale |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.63abx1531-2" n="*HV_113.63ab*1531:2"><seg type="pāda" n="a">stuvantaṃ keśihantāraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tatrovācottaraṃ vacaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">andhakaṃ ca śubhākṣaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">tato vacanam abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.64">
<l><seg type="pāda" n="a">vāsavaḥ sātvatān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">eṣa vo yadunandanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yojayitvā raṇe caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">yaśasā pauruṣeṇa ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 64, T1.2 G3-5 M1-3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.64x1532" n="*HV_113.64*1532"><seg type="pāda" n="a">ramayaty atitejasvī</seg> <seg type="pāda" n="b">divīva ca divaukasaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.65">
<l><seg type="pāda" n="a">mahādevasya miṣato</seg> <seg type="pāda" n="b">guhasya ca tathaiva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eṣa bāṇaṃ raṇe jitvā</seg> <seg type="pāda" n="d">dvārakāṃ punar āgatāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.66">
<l><seg type="pāda" n="a">sahasrabāhor bāhūnāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā kṣayam anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthāpayitvā dvibāhutve</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpto 'yaṃ svapurīṃ hariḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.67">
<l><seg type="pāda" n="a">yadarthaṃ janma kṛṣṇasya</seg> <seg type="pāda" n="b">mānuṣeṣu mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tad apy avasitaṃ kṛtsnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">naṣṭaśokā vayaṃ kṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.68">
<l><seg type="pāda" n="a">pibanto madhumādhvīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">raṃsyāmaḥ prītisaṃyutāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kālo yāsyaty avirataṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">viṣayeṣv eva sajjatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.69">
<l><seg type="pāda" n="a">bāhūnāṃ saṃśrayāt sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">vayam asya mahātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pranaṣṭaśokā raṃsyāmaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarva evāmarāḥ sukham</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_113.70">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uktvā pariṣvajya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ kamalalocanam</seg> </l>
<note>k: For 70ab, K Ñ1.2 V B D subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.70abx1533-1" n="*HV_113.70ab*1533:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ stutvā sahasrākṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaṃ dānavāntakam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.70abx1533-2" n="*HV_113.70ab*1533:2"><seg type="pāda" n="a">āpṛcchya taṃ mahābhāgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvair devagaṇair vṛtaḥ ||</seg> </l>
<note>k: corr. for sarvai :k</note>
<l xml:id="xHV_113.70abx1533-3" n="*HV_113.70ab*1533:3"><seg type="pāda" n="a">tataḥ punaḥ pariṣvajya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam |</seg> </l>
<note>k: While T1.2 G1.3-5 M subst. for 70ab: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.70abx1534" n="*HV_113.70ab*1534"><seg type="pāda" n="a">ity uktvā yādavān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaṃ saṃpūjya vāsavaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puraṃdaro divaṃ yātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvāmaragaṇair vṛtaḥ</seg> </l>
<note>k: T2 G1.3.4 cont. after the addl. colophon: K Ñ2.3 V2.3 B D T1 G5 ins. after 70cd: V1 cont. after *1534: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.70cdx1535-1" n="*HV_113.70cd*1535:1"><seg type="pāda" n="a">ṛṣayaś ca mahātmāno</seg> <seg type="pāda" n="b">jayāśīrbhir mahaujasam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.70cdx1535-2" n="*HV_113.70cd*1535:2"><seg type="pāda" n="a">yathāgataṃ punar yātā</seg> <seg type="pāda" n="b">yakṣarākṣasakiṃnarāḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.70cdx1535-3" n="*HV_113.70cd*1535:3"><seg type="pāda" n="a">puraṃdare divaṃ yāte</seg> <seg type="pāda" n="b">padmanābho mahābalaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.70cdx1535-4" n="*HV_113.70cd*1535:4"><seg type="pāda" n="a">apṛcchata mahābhāgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvān kuśalam avyayam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.70cdx1535-5" n="*HV_113.70cd*1535:5"><seg type="pāda" n="a">tataḥ kilakilāśabdaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nirvamantaḥ sahasraśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.70cdx1535-6" n="*HV_113.70cd*1535:6"><seg type="pāda" n="a">gacchanti kaumudīṃ draṣṭuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">so 'naghaḥ priyayā saha |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">dvārakāṃ prāpya kṛṣṇas tu</seg> <seg type="pāda" n="f">reme yadugaṇair vṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 70, Ś1 K Ñ2 V B D M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.70x1536" n="*HV_113.70*1536"><seg type="pāda" n="a">vividhān sarvakāmārthāñ</seg> <seg type="pāda" n="b">śriyā paramayā yutaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.71">
<l><seg type="pāda" n="a">evam eṣo 'vatīirṇo vai</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛthivyāṃ pṛthivīpate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣṇur yadukulaśreṣṭho</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsudeveti viśrutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.72">
<l><seg type="pāda" n="a">etaiś ca kāraṇaiḥ śrīmān</seg> <seg type="pāda" n="b">vasudevakule prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.73">
<l><seg type="pāda" n="a">nivṛtte nāradapraśne</seg> <seg type="pāda" n="b">mayoktaṃ te samāsataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uktās te vistarāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">pūrvaṃ ye janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.74">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣṇos tu māthure kalpe</seg> <seg type="pāda" n="b">yatra te saṃśayo mahān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vāsudevagatiś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">sā mayā samudāhṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.75">
<l><seg type="pāda" n="a">āścaryaś caiva nānyo 'sti</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇaś cāścaryasaṃnidhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarveṣv āścaryakalpeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">nāsty āścaryam avaiṣṇavam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.76">
<l><seg type="pāda" n="a">sa eva dhanyo dhanināṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanyakṛd dhanyabhāvanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">deveṣv api sadaityeṣu</seg> <seg type="pāda" n="d">nāsti dhanyataro 'cyutāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.77">
<l><seg type="pāda" n="a">ādityā vasavo rudrā</seg> <seg type="pāda" n="b">aśvinau marutas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaganaṃ bhūr diśaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">salilaṃ jyotir eva ca</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 77, T1.2 G1.3-5 M2-4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.77x1537" n="*HV_113.77*1537"><seg type="pāda" n="a">sarvam etaj jagaddhātā</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇur eva na cāparaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_113.78">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣa dhātā vidhātā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃhartā kāla eva ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyaṃ dharmas tapaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">brahma caiva sanātanam</seg> </l>
<note>k: Ś1 Ñ2 B1.2 D2.4.5 ins. after 78cd: Dn Ds after 78: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.78cdx1538-1" n="*HV_113.78cd*1538:1"><seg type="pāda" n="a">anantaś caiva nāgānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rudrāṇāṃ śaṃkaraḥ smṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78cdx1538-2" n="*HV_113.78cd*1538:2"><seg type="pāda" n="a">jaṅgamājaṅgamaṃ caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">jagannārāyaṇodbhavaṃ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78cdx1538-3" n="*HV_113.78cd*1538:3"><seg type="pāda" n="a">etasmāc ca jagat sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasūyeta janārdanāt |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">jagac ca sarvaṃ deveśas</seg> <seg type="pāda" n="f">taṃ namas kuru bhārata</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Ś1 K Ñ V B D1-5 ins. after 78: X Dn Ds cont. after 1538*: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.78x1539" n="*HV_113.78*1539"><seg type="pāda" n="a">pūjyaś ca satataṃ sarvair</seg> <seg type="pāda" n="b">devair eṣa sanātanaḥ |</seg> </l>

<note>k: While D6 T1.2 G1.3-5 M ins. after 78: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-1" n="*HV_113.78*1540:1"><seg type="pāda" n="a">pūjyo 'yaṃ devadeveśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjyair api savāsavaiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-2" n="*HV_113.78*1540:2"><seg type="pāda" n="a">ijyaś ca devadeveśas</seg> <seg type="pāda" n="b">taṃ namaskuru bhārata ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-3" n="*HV_113.78*1540:3"><seg type="pāda" n="a">ādikartā ca bhoktā ca</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūtādir bhūtir eva ca |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-4" n="*HV_113.78*1540:4"><seg type="pāda" n="a">namaskuru jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūyo bhūyaḥ prabho nṛpa ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-5" n="*HV_113.78*1540:5"><seg type="pāda" n="a">namaskuru sadā viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavaṃ bhūtabhāvanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-6" n="*HV_113.78*1540:6"><seg type="pāda" n="a">namasyāmo jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">devakīṃ ca hariṃ sadā ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-7" n="*HV_113.78*1540:7"><seg type="pāda" n="a">dhyāhi nityaṃ jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prayatnaparamo bhava |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-8" n="*HV_113.78*1540:8"><seg type="pāda" n="a">śreyas tava sadā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhāsyati na saṃśayaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-9" n="*HV_113.78*1540:9"><seg type="pāda" n="a">namas tasmin samādhatsva</seg> <seg type="pāda" n="b">mano 'nudhyāhi tat param |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-10" n="*HV_113.78*1540:10"><seg type="pāda" n="a">upāsyaś ca sadā viṣṇur</seg> <seg type="pāda" n="b">manasā rājasattama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-11" n="*HV_113.78*1540:11"><seg type="pāda" n="a">namaskuru jagannāthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhūyo bhūyo jagatpate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-12" n="*HV_113.78*1540:12"><seg type="pāda" n="a">vāsudevaṃ sadā dhyāhi</seg> <seg type="pāda" n="b">keśavaṃ keśisūdanam ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-13" n="*HV_113.78*1540:13"><seg type="pāda" n="a">nārāyaṇam aṇīyāṃsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhyāhi yatnena sattamam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.78x1540-14" n="*HV_113.78*1540:14"><seg type="pāda" n="a">dhyāto hi sarvapāpāni</seg> <seg type="pāda" n="b">nāśayiṣyaty asaṃśayam |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.79">
<l><seg type="pāda" n="a">ityuktaṃ bāṇayuddhaṃ te</seg> <seg type="pāda" n="b">māhātmyaṃ keśavasya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vaṃśapratiṣṭhāṃ atulāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śravaṇādeva lapsyase</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_113.80">
<l><seg type="pāda" n="a">ye cedaṃ dhārayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">bāṇayuddham anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">keśavasya ca māhātmyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nādharmas tān bhajiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 80cd, T1.2 G1.3-5 M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.80cdx1541" n="*HV_113.80cd*1541"><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ dharmo bhaved rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">nātra kāryā vicāraṇā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_113.81">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣā te vaiṣṇavī caryā</seg> <seg type="pāda" n="b">mayā kārtsnyena kīrtitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛcchatas tāta yajñe 'smin</seg> <seg type="pāda" n="d">nivṛtte janamejaya</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_113.82">
<l><seg type="pāda" n="a">āścaryaparvam akhilaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yo hīdaṃ dhārayen nṛpa</seg> </l>
<note>k: After 82ab, K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D2-4.5(marg.).6 G4 M2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.82abx1542-1" n="*HV_113.82ab*1542:1"><seg type="pāda" n="a">sarvapāpavinirmukto</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇulokaṃ sa gacchati |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82abx1542-2" n="*HV_113.82ab*1542:2"><seg type="pāda" n="a">kalpa utthāya yo nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kīrtayet susamāhitaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82abx1542-3" n="*HV_113.82ab*1542:3"><seg type="pāda" n="a">na tasya durlabhaṃ kiṃ cid</seg> <seg type="pāda" n="b">iha loke paratra ca ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82abx1542-4" n="*HV_113.82ab*1542:4"><seg type="pāda" n="a">brāhmaṇaḥ sarvavedī syāt</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyo vijayī bhavet |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82abx1542-5" n="*HV_113.82ab*1542:5"><seg type="pāda" n="a">vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syāc</seg> <seg type="pāda" n="b">chūdro gacchec ca sadgatim |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nāśubhaṃ prāpnuyāt kiṃcid</seg> <seg type="pāda" n="d">dīrgham āyur avāpnuyāt</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 82, T2 G1.3.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.82x1543-1" n="*HV_113.82*1543:1"><seg type="pāda" n="a">harivaṃśam imaṃ puṇyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaḥ śṛṇoti mahīpatiḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1543-2" n="*HV_113.82*1543:2"><seg type="pāda" n="a">āyur ārogyam aiśvaryam</seg> <seg type="pāda" n="b">atulām ṛddhim āpnuyāt |</seg> </l>
<note>k: G4 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.82x1544-1" n="*HV_113.82*1544:1"><seg type="pāda" n="a">aputro labhate putram</seg> <seg type="pāda" n="b">adhano 'pi dhanaṃ vrajet |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1544-2" n="*HV_113.82*1544:2"><seg type="pāda" n="a">ariṣṭaśamanaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">prāpnoti śubhasaṃtatim ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1544-3" n="*HV_113.82*1544:3"><seg type="pāda" n="a">vāsudeve parāṃ bhaktiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhogān apy atulān bhuvi |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1544-4" n="*HV_113.82*1544:4"><seg type="pāda" n="a">avyāhataṃ pratāpaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśo vindeta mānavaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1544-5" n="*HV_113.82*1544:5"><seg type="pāda" n="a">harivaṃśam imaṃ śṛṇvan</seg> <seg type="pāda" n="b">maṇḍalādhipatir bhavet |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1544-6" n="*HV_113.82*1544:6"><seg type="pāda" n="a">ācandratārakaṃ bhūmā+</seg> <seg type="pāda" n="b">+vaśeṣām ṛddhim āpnuyāt |</seg> </l>
<note>k: G4 cont.: T2 G1.3 cont. after 1543*: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.82x1545-1" n="*HV_113.82*1545:1"><seg type="pāda" n="a">ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣṇubhaktād dvijarṣabhāt |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1545-2" n="*HV_113.82*1545:2"><seg type="pāda" n="a">sadā digvijayī bhūyāc</seg> <seg type="pāda" n="b">caturaṅgabalānvitaḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1545-3" n="*HV_113.82*1545:3"><seg type="pāda" n="a">vede rāmāyaṇe caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">harivaṃśe ca bhārata |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1545-4" n="*HV_113.82*1545:4"><seg type="pāda" n="a">ādau madhye tathaivānte</seg> <seg type="pāda" n="b">hariḥ sarvatra gīyate ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1545-5" n="*HV_113.82*1545:5"><seg type="pāda" n="a">tasmād dhariḥ sadā dhyeyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śaṅkhacakragadādharaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1545-6" n="*HV_113.82*1545:6"><seg type="pāda" n="a">ādikartā mahībhartā</seg> <seg type="pāda" n="b">śriyā sārdhaṃ jagatpatiḥ ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1545-7" n="*HV_113.82*1545:7"><seg type="pāda" n="a">tasya vaṃśam imaṃ puṇyam</seg> <seg type="pāda" n="b">itihāsaṃ purātanam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1545-8" n="*HV_113.82*1545:8"><seg type="pāda" n="a">ye narāḥ kīrtayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">nāsti teṣāṃ parābhavaḥ |</seg> </l>
<note>k: T2 G1.3.4 cont.: D6 T1 G5 M ins. after 82: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.82x1546-1" n="*HV_113.82*1546:1"><seg type="pāda" n="a">asakṛt paṭha rājendra</seg> <seg type="pāda" n="b">harivaṃśaṃ maharddhimat |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.82x1546-2" n="*HV_113.82*1546:2"><seg type="pāda" n="a">manas te niścalaṃ bhūyāt</seg> <seg type="pāda" n="b">prasanno 'stu janārdanaḥ |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="sūta uvāca"/>

<lg xml:id="HV_113.83">
<l><seg type="pāda" n="a">iti pārikṣito rājā</seg> <seg type="pāda" n="b">vaiśaṃpāyanabhāṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrutavān amalo bhūtvā</seg> <seg type="pāda" n="d">harivaṃśaṃ dvijarṣabhāḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_113.84">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ śaunaka saṃkṣepād</seg> <seg type="pāda" n="b">vistareṇa tathaiva ca</seg> </l>
<note>k: For 84ab, T1.2 G1.3-5 M subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.84abx1547" n="*HV_113.84ab*1547"><seg type="pāda" n="a">saṃkṣepād vistareṇāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">tatra sarve tapodhanāḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">proktā vai sarvavaṃśās te</seg> <seg type="pāda" n="d">kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te</seg> //</l>
</lg>

<note>k: After 84, T1.2 G1.3-5 M G(ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.84x1548-1" n="*HV_113.84*1548:1"><seg type="pāda" n="a">śaunakādyās tu munayaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prītās tuṣṭās tadābhavan |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.84x1548-2" n="*HV_113.84*1548:2"><seg type="pāda" n="a">namaskurvanti deveśaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaktinamrā munīśvarāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.84x1548-3" n="*HV_113.84*1548:3"><seg type="pāda" n="a">ādidevaṃ hariṃ viṣṇuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">namasyanti sma mādhavam |</seg> </l>
<note>k: T2 G1.4.5 cont.: :k</note>
<l xml:id="xHV_113.84x1549-1" n="*HV_113.84*1549:1">taṃ vedaśāstrapariniṣṭhitaśuddhabuddhiṃ |</l>
<l xml:id="xHV_113.84x1549-2" n="*HV_113.84*1549:2">carmāmbaraṃ suramunīndranutaṃ kavīndram |</l>
<l xml:id="xHV_113.84x1549-3" n="*HV_113.84*1549:3">kṛṣṇatviṣaṃ kanakapiṅgajaṭākalāpaṃ |</l>
<l xml:id="xHV_113.84x1549-4" n="*HV_113.84*1549:4">vyāsaṃ namāmi śirasā tilakaṃ dvijānām ||</l>
<l xml:id="xHV_113.84x1549-5" n="*HV_113.84*1549:5"><seg type="pāda" n="a">muniṃ snigdhāmbudābhāsaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vedavyāsam akalmaṣam |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.84x1549-6" n="*HV_113.84*1549:6"><seg type="pāda" n="a">vedāvāsaṃ sarasvatyā</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsaṃ vyāsaṃ namāmy aham ||</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.84x1549-7" n="*HV_113.84*1549:7"><seg type="pāda" n="a">vande sarasvatīṃ devīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhuvanatrayamātaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_113.84x1549-8" n="*HV_113.84*1549:8"><seg type="pāda" n="a">yat prasādād ṛte snigdhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">jihvā na parivartate |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 114, transliterated by Peter Bisschop, version of december 22, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="śaunaka uvāca"/>


<lg xml:id="HV_114.1">
<l><seg type="pāda" n="a">janamejayasya ke putrāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paṭhyante lomaharṣaṇe</seg> </l>
<note>k: T2 G1 ins. after the ref.: :k</note>
<l xml:id="xHV_114.0x1550" n="*HV_114.0*1550"><seg type="pāda" n="a">harivaṃśasya śeṣasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kathāṃ pāpapraṇāśanīm |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kasmin pratiṣṭhito vaṃśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāṇḍavānāṃ mahātmanām</seg> //</l>
</lg>

<note>k: S1 K N2 V B D ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_114.1x1551-1" n="*HV_114.1*1551:1"><seg type="pāda" n="a">etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paraṃ kautūhalaṃ mama |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_114.1x1551-2" n="*HV_114.1*1551:2"><seg type="pāda" n="a">tvattaḥ kathayataḥ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vedmy ahaṃ taṃ parisphuṭam |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="sūta uvāca"/>

<lg xml:id="HV_114.2">
<l><seg type="pāda" n="a">pārikṣitasya kāśyāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dvau putrau saṃbabhūvatuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">candrāpīḍaś ca nṛpatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sūryāpīḍaś ca mokṣavit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.3">
<l><seg type="pāda" n="a">candrāpīḍasya putrāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śatam uttamadhanvinām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janamejaya ity eva</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣatraṃ bhuvi pariśrutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.4">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ jyeṣṭhas tu rājāsīt</seg> <seg type="pāda" n="b">pure vāraṇasāhvaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyakarṇo mahābāhur</seg> <seg type="pāda" n="d">yajvā vipuladakṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.5">
<l><seg type="pāda" n="a">satyakarṇasya dāyādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śvetakarṇaḥ pratāpavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aputraḥ sa tu dharmātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">praviveśa tapovanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.6">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmād vanagatād garbhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yādavī pratyapadyata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sucāror duhitā subhrūr</seg> <seg type="pāda" n="d">mālinī bhrātṛmālini</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.7">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tv ajanmani garbhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śvetakarṇaḥ prajeśvaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anvagacchata taṃ pūrvair</seg> <seg type="pāda" n="d">mahāprasthānam acyutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.8">
<l><seg type="pāda" n="a">sā dṛṣṭvā saṃprayātaṃ taṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mālinī pṛṣṭhato 'nvagāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pathi sā suṣuve subhrūr</seg> <seg type="pāda" n="d">vane rājīvalocanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tam apāśya ca tatraiva</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaṃ sānvagacchata</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pativratā mahābhāgā</seg> <seg type="pāda" n="d">draupadīva purā patīn</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sukumāraḥ kumāro 'sau</seg> <seg type="pāda" n="b">girikuñje ruroda ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dayārthaṃ tasya meghās tu</seg> <seg type="pāda" n="d">prādurāsan mahātmanaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.11">
<l><seg type="pāda" n="a">śraviṣṭhāyāś ca putrau dvau</seg> <seg type="pāda" n="b">paippalādau ca tau dvijau</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭvā kṛpānvitau gṛhya</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ prakṣālayatāṃ jale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.12">
<l><seg type="pāda" n="a">vighṛṣṭe tasya te pārśve</seg> <seg type="pāda" n="b">khelena rudhirasrave</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajaśyāmau ca pārśvau tāv</seg> <seg type="pāda" n="d">ubhāv api samāhitau</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T1.2 G1.3-5 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_114.12x1552" n="*HV_114.12*1552"><seg type="pāda" n="a">ājagamānayo pārśvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pibann apy anayoḥ stanau |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_114.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tathaiva ca samārūḍhāv</seg> <seg type="pāda" n="b">ajapārśvas tato 'bhavat</seg> </l>
<note>k: S1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_114.13abx1553" n="*HV_114.13ab*1553"><seg type="pāda" n="a">ājaśyāmasya te pārśve</seg> <seg type="pāda" n="b">rūḍhe vai saṃabhūvatuḥ |</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.3-5 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_114.13abx1554" n="*HV_114.13ab*1554"><seg type="pāda" n="a">taṃ tathaiva ca tiṣṭhantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ajapārśve kumārakam |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tato 'japārśva iti tau</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrāte tasya nāma ha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.14">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tu vemakaśālāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">ubhābhyām abhivardhitaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_114.15">
<l><seg type="pāda" n="a">vemakasya tu bhāryā tam</seg> <seg type="pāda" n="b">udvahat putrakāraṇāt</seg> </l>
<note>k: S1 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_114.15abx1555" n="*HV_114.15ab*1555"><seg type="pāda" n="a">sevakasya tu tāṃ bhāryām</seg> <seg type="pāda" n="b">ūhatus tasya kāraṇāt |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vemakyāḥ sa tu putro 'bhūd</seg> <seg type="pāda" n="d">brāhmaṇau sucivau ca tau</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.16">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">yugapat tulyajīvinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa eṣa pauravo vaṃśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pāṇḍavānāṃ pratiṣṭhitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.17">
<l><seg type="pāda" n="a">śloko 'pi cātra gīto 'yaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nāhuṣeṇa yayātinā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jarāsaṃkramaṇe pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tadā prītena dhīmatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_114.18">
<l><seg type="pāda" n="a">acandrārkagrahā bhūmir</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaved api na saṃśayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">apauravā na tu mahī</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyati kadācana</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D6 (marg.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_114.18x1556" n="*HV_114.18*1556"><seg type="pāda" n="a">tatas teṣūpaviṣṭeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">sadasyaiḥ saha śaunakaḥ |</seg> </l>

<note>h: HV (CE) chapter 115, transliterated by Peter Bisschop, version of december 26, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="śaunaka uvāca"/>

<lg xml:id="HV_115.1">
<l><seg type="pāda" n="a">ukto 'yaṃ harivaṃśas te</seg> <seg type="pāda" n="b">parvāṇi nikhilāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā puroktāni tathā</seg> <seg type="pāda" n="d">vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.2">
<l><seg type="pāda" n="a">tat kathyamānam amṛtam</seg> <seg type="pāda" n="b">itihāsasamanvitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prīṇāty asmān amṛtavat</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvapāpapraṇāśanam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K1.2.4 N V B Dn Ds D2-6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_115.2x1557" n="*HV_115.2*1557"><seg type="pāda" n="a">sukhaśravyatayā dhīra</seg> <seg type="pāda" n="b">mano hlādayatīva naḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_115.3">
<l><seg type="pāda" n="a">janamejayas tu nṛpatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvākhyānam anuttamam</seg> </l>
<note>k: 9 syllables in first pāda :k</note>
<l><seg type="pāda" n="c">saute kim akarot paścāt</seg> <seg type="pāda" n="d">sarpasatrād anantaram</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_115.3x1558" n="*HV_115.3*1558"><seg type="pāda" n="a">yad ārabhata pārikṣit</seg> <seg type="pāda" n="b">tan me kathaya suvrata |</seg> </l>

<milestone unit="speaker" n="sūta uvāca"/>

<lg xml:id="HV_115.4">
<l><seg type="pāda" n="a">janamejayas tu nṛpatiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvākhyānam anuttamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yad ārabhat tad ākhyāsye</seg> <seg type="pāda" n="d">sarpasatrād anantaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.5">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin satre samāpte tu</seg> <seg type="pāda" n="b">rājā pārikṣitas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yaṣṭuṃ sa vājimedhena</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃbhārān upacakrame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.6">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛtvikpurohitācāryān</seg> <seg type="pāda" n="b">āhūyedam uvāca ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yakṣye 'haṃ vājimedhena</seg> <seg type="pāda" n="d">haya utsṛjyatām iti</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.7">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'sya vijñāya cikīrṣitaṃ tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣṇo mahātmā sahasājagāma</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pārikṣitaṃ draṣṭum adīnasattvam</seg> <seg type="pāda" n="d">dvaipāyanaḥ sarvaparāvarajñaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.8">
<l><seg type="pāda" n="a">pārikṣitas tu nṛpatir</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭvā tam ṛṣim āgatam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">arghyapādyāsanaṃ dattvā</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayāmāsa śāstrataḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_115.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tau copaviṣṭāv abhitaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sadasyās tasya śaunaka</seg> </l>
<note>k: M2.4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_115.8abx1559" n="*HV_115.8ab*1559"><seg type="pāda" n="a">tatas teṣūpaviṣṭeṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">sadasyaiḥ saha śaunaka |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathā bahuvidhāś citrāś</seg> <seg type="pāda" n="d">cakrāte vedasaṃhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ kathānte nṛpatiś</seg> <seg type="pāda" n="b">codayāmāsa taṃ munim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pitāmahaṃ pāṇḍavānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">ātmanaḥ prapitāmaham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.11">
<l><seg type="pāda" n="a">mahābhāratam ākhyānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bahvarthaṃ bahuvistaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nimeṣamātram iva me</seg> <seg type="pāda" n="d">sukhaśravyatayā gatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.12">
<l><seg type="pāda" n="a">vibhūtivistarakathaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarveṣāṃ vai yaśaskaram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tvayā tv abhihitaṃ brahmañ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaṅkhe kṣīram ivāhitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.13">
<l><seg type="pāda" n="a">nāmṛtenāpi tṛptiḥ syād</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā svargasukhena vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathā tṛptiṃ na gacchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutvemāṃ bhāratīṃ kathām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.14">
<l><seg type="pāda" n="a">anumānya tu sarvajñaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pṛcchāmi bhagavann aham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hetuḥ kurūṇāṃ nāśasya</seg> <seg type="pāda" n="d">rājasūyo mato mama</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.15">
<l><seg type="pāda" n="a">duḥsahānāṃ yathā dhvaṃso</seg> <seg type="pāda" n="b">rājanyānām upaplavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājasūyaṃ tathā manye</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhārtham upakalpitam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.16">
<l><seg type="pāda" n="a">rājasūyo hi somena</seg> <seg type="pāda" n="b">śrūyate pūrvam āhṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasyānte sumahadyuddham</seg> <seg type="pāda" n="d">abhavat tārakāmayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.17">
<l><seg type="pāda" n="a">āhṛto varuṇenāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">tasyānte sumahākratoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">devāsuram abhūd yuddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvabhūtakṣayāvaham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.18">
<l><seg type="pāda" n="a">hariścandras tu rājarṣir</seg> <seg type="pāda" n="b">etaṃ kratum avāptavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tatrāpy āḍībakam abhūd</seg> <seg type="pāda" n="d">yuddhaṃ kṣatravināśanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.19">
<l><seg type="pāda" n="a">tato 'nantaram āryeṇa</seg> <seg type="pāda" n="b">pāṇḍavenāpi dustaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahābhāratasaṃhāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃbhṛto 'gnir iva kratuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.20">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya mūlaṃ hi yuddhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">lokakṣayakarasya ha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājasūyo mahāyajñaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kimarthaṃ na nivāritaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.21">
<l><seg type="pāda" n="a">rājasūye hy asaṃhārye</seg> <seg type="pāda" n="b">yajñāṅgaiś ca durāsadaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mithyāpraṇīte yajñāṅge</seg> <seg type="pāda" n="d">prajānāṃ saṃkṣayo dhruvaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.22">
<l><seg type="pāda" n="a">bhavān api ca sarveṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pūrveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atītānāgatajñaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">nāthaś cādikaraś ca naḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.23">
<l><seg type="pāda" n="a">te kathaṃ bhagavan netrā</seg> <seg type="pāda" n="b">buddhimantaś cyutā nayāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anāthā hy aparādhyante</seg> <seg type="pāda" n="d">kunetāraś ca mānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vyāsa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_115.24">
<l><seg type="pāda" n="a">kālenādya parītās te</seg> <seg type="pāda" n="b">tava vatsa pitāmahāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na māṃ bhaviṣyaṃ papracchur</seg> <seg type="pāda" n="d">na cāpṛṣṭo bravīmy aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.25">
<l><seg type="pāda" n="a">niḥsāmarthyaṃ ca paśyāmi</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyasya nivedanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parihartuṃ na śakṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">kālaniṣṭhāṃ hi tāṃ gatim</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.26">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā tv idam ahaṃ pṛṣṭo</seg> <seg type="pāda" n="b">vakṣyāmy āgantu bhāvi yat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ataś ca balavān kālaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śrutvāpi na kariṣyasi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.27">
<l><seg type="pāda" n="a">na saṃrambhān na cārambhān</seg> <seg type="pāda" n="b">na vai sthāsyasi pauruṣe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lekhā hi kālalikhitā</seg> <seg type="pāda" n="d">veleva duratikramāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.28">
<l><seg type="pāda" n="a">aśvamedhaḥ kratuḥ śreṣṭhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣatriyāṇāṃ pariśrutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena bhāvena te yajñaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vāsavo dharṣayiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.29">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi tac chakyate rājan</seg> <seg type="pāda" n="b">parihartuṃ kathaṃcana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daivaṃ puruṣakāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">mā yajethāś ca taṃ kratum</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.30">
<l><seg type="pāda" n="a">na cāparādhaḥ śakrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">nopadhyāyagaṇasya te</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tava vā yajamānasya</seg> <seg type="pāda" n="d">kālo 'tra parameśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.31">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya saṃsthāpanam idam</seg> <seg type="pāda" n="b">kālasya vaśavarti vai</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tat praṇeyaṃ nibodhasya</seg> <seg type="pāda" n="d">trailokyaṃ sacarācaram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.32">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā yaṣṭā nṛpaḥ svargaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">gamiṣyati yugakṣaye</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathā yajñaphalānāṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vikretāro dvijātayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_115.33">
<l><seg type="pāda" n="a">nivṛttāv aśvamedhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ nimittaṃ bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śrutvā parihariṣyāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">bhagavan yadi śakyate</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vyāsa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_115.34">
<l><seg type="pāda" n="a">nimittaṃ bhavitā tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmakopakṛtaṃ prabho</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yatasva parihartuṃ tad</seg> <seg type="pāda" n="d">ity etad bhadram astu te</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.35">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayā dhṛtaḥ kratuś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">vājimedhaḥ paraṃtapa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣatriyā nāhariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">yāvad bhūmir dhariṣyati</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_115.36">
<l><seg type="pāda" n="a">nivṛttāv aśvamedhasya</seg> <seg type="pāda" n="b">vipraśāpāgnitejasā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ahaṃ nimittaṃ iti ced</seg> <seg type="pāda" n="d">bhayaṃ tīvraṃ ca jāyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.37">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ hy akīrttyā saṃyuktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sukṛtī madvidho janaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lokān utsahate gantuṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">khaṃ sapāśa iva dvijaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.38">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā hy anāgatam idam</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛṣṭam atra praṇāśanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñasya punarāvṛttir</seg> <seg type="pāda" n="d">yady asty āśvāsayasva mām</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vyāsa uvāca"/>


<lg xml:id="HV_115.39">
<l><seg type="pāda" n="a">upāttayajño devebhyo</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇeṣu nivatsyati</seg> </l>
<note>k: T2 G1.3 ins. after the ref.: :k</note>
<l xml:id="xHV_115.39x5160" n="*HV_115.39*5160"><seg type="pāda" n="a">vihito yajña eṣo 'tra</seg> <seg type="pāda" n="b">devaiś ca brāhmaṇair api |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tejasābhyāhṛtaṃ tejas</seg> <seg type="pāda" n="d">tejasyevāvatiṣṭhate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.40">
<l><seg type="pāda" n="a">audbhido bhavitā kaścit</seg> <seg type="pāda" n="b">senānīḥ kāśyapo dvijaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśvamedhaṃ kaliyuge</seg> <seg type="pāda" n="d">punaḥ pratyāhariṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.41">
<l><seg type="pāda" n="a">tadyuge tatkulīnaś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">rājasūyam api kratum</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āhariṣyati rājendra</seg> <seg type="pāda" n="d">śvetagraham ivāntakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.42">
<l><seg type="pāda" n="a">yathābalaṃ manuṣyāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kartṝṇāṃ dāsyate phalam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugāntadvāram ṛṣibhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃvṛtaṃ vicariṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.43">
<l><seg type="pāda" n="a">tadāprabhṛti hāsyante</seg> <seg type="pāda" n="b">nṛṇāṃ prāṇāḥ purākṛtīḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vinivartiṣyate loke</seg> <seg type="pāda" n="d">vṛttānte vṛttimatsv api</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.44">
<l><seg type="pāda" n="a">tadā sūkṣmo mahodarko</seg> <seg type="pāda" n="b">dustaro dānamūlavān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cāturāśramyaśithilo</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmaḥ pravicaliṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_115.45">
<l><seg type="pāda" n="a">tadā hy alpena tapasā</seg> <seg type="pāda" n="b">siddhiṃ yāsyanti mānavāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dhanyā dharmaṃ cariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">yugāmte janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 116, transliterated by Peter Bisschop, version of december 26, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_116.1">
<l><seg type="pāda" n="a">āsannaṃ viprakṛṣṭaṃ vā</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi kālaṃ na vidmahe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmād dvāparavidhvaṃsād</seg> <seg type="pāda" n="d">yugāntaṃ spṛhayāmy aham</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.2">
<l><seg type="pāda" n="a">prāptā vayaṃ hi taṃ kālam</seg> <seg type="pāda" n="b">anayā dharmatṛṣṇayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prāptā vayaṃ ca dharmaṃ svaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sukham alpena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_116.3">
<l><seg type="pāda" n="a">prajāsamudvegakaraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yugāntaṃ samupasthitam</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.3-5 M2.4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.3abx1561" n="*HV_116.3ab*1561"><seg type="pāda" n="a">tasmāt samudvegakare</seg> <seg type="pāda" n="b">yugānte pratyupasthite |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pranaṣṭadharmaṃ dharmajña</seg> <seg type="pāda" n="d">nimittair vaktum arhasi</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="sūta uvāca"/>


<lg xml:id="HV_116.4">
<l><seg type="pāda" n="a">pṛṣṭa evaṃ bhaviṣyasya</seg> <seg type="pāda" n="b">gatiṃ tattvena cintayan</seg> </l>
<note>k: T1.2 G1.3-5 M2 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.4abx1562" n="*HV_116.4ab*1562"><seg type="pāda" n="a">evaṃ bhaviṣye tu gatiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yogenaiva vicintayan |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugānte pūrvarūpāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">bhagavān abravīt tadā</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vyāsa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_116.5">
<l><seg type="pāda" n="a">arakṣitāro hartāro</seg> <seg type="pāda" n="b">balibhāgasya pārthivāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugānte prabhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">svarakṣaṇaparāyaṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.6">
<l><seg type="pāda" n="a">akṣatriyāś ca rājāno</seg> <seg type="pāda" n="b">viprāḥ śūdropajīvinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śūdrāś ca brāhmaṇācārā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyanti yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.6x1563" n="*HV_116.6*1563"><seg type="pāda" n="a">śūdrā dharmaṃ cariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">yugānte janamejaya |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_116.7">
<l><seg type="pāda" n="a">kāṇḍapṛṣṭhāḥ śrotriyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">havīṃṣi bharatarṣabha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekapaṅktyām aśiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">yugānte janamejaya</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_116.8">
<l><seg type="pāda" n="a">śilpavanto 'nṛtaparāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">narā madyāmiṣapriyāḥ</seg> </l>
<note>k: N2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.8abx1564" n="*HV_116.8ab*1564"><seg type="pāda" n="a">paraṃ dharmaṃ haniṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">manuṣyā mandabuddhayaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhāryāmitrā bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">yugānte janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<note>k: G1.3.5 M2.4 D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.8x1565" n="*HV_116.8*1565"><seg type="pāda" n="a">alpodakās tathā meghā</seg> <seg type="pāda" n="b">alpasasyā ca medinī |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_116.9">
<l><seg type="pāda" n="a">rājavṛtte sthitāś corā</seg> <seg type="pāda" n="b">rākānaś coraśīlinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhṛtyā anirviṣṭabhujo</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyanti yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_116.10">
<l><seg type="pāda" n="a">dhanāni ślāghanīyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">satāṃ vṛttam apūjitam</seg> </l>
<note>k: T1 G1.3-5 M2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.10abx1566" n="*HV_116.10ab*1566"><seg type="pāda" n="a">nāryaś cāpi kariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛṣim eva kalau yuge |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akutsanā ca patite</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyati yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<note>k: N2 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.10x1567" n="*HV_116.10*1567"><seg type="pāda" n="a">aśāntās tāpasā nityaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyanti kalau yuge |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_116.11">
<l><seg type="pāda" n="a">pranaṣṭacetanā martyā</seg> <seg type="pāda" n="b">muktakeśā vicūlinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">unaṣoḍaśavarṣāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">prajāsyanti narās tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.12">
<l><seg type="pāda" n="a">aṭṭaśūlā janapadāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śivaśūlāś catuṣpathāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pramadāḥ keśaśūlāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyanti yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.12x1568-1" n="*HV_116.12*1568:1"><seg type="pāda" n="a">aṭṭam annam iti proktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śūlo vikraya ucyate |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_116.12x1568-2" n="*HV_116.12*1568:2"><seg type="pāda" n="a">catuṣpathā brāhmaṇa iti</seg> <seg type="pāda" n="b">śivo veda udāhṛtaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_116.12x1568-3" n="*HV_116.12*1568:3"><seg type="pāda" n="a">keśo bhaga iti khyāto</seg> <seg type="pāda" n="b">rājan naivātra saṃśayaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_116.13">
<l><seg type="pāda" n="a">sarve brahma vadiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">sarve vājasaneyinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śūdrā bhovādinaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyanti yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tapoyajñārthavedānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vikretāro dvijātayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛtavaś ca bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">viparītā yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.15">
<l><seg type="pāda" n="a">śukladantājitākṣāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śūdrā dharmaṃ cariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">śākyabuddhopajīvinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.16">
<l><seg type="pāda" n="a">śvāpadapracuratvaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">gavāṃ caiva parikṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svādūnāṃ vinivṛttiś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">vidyād antagate yuge</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.17">
<l><seg type="pāda" n="a">antyā madhye nivatsyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">madhyāś cāntāvasāyinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathānimnaṃ prajāḥ sarvā</seg> <seg type="pāda" n="d">gamiṣyanti yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.18">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā dvihāyanā damyās</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā palvalakarṣakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">citravarṣī ca parjanyo</seg> <seg type="pāda" n="d">yuge kṣīṇe bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K2-4 N V B D T G3-5 M2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.18x1569-1" n="*HV_116.18*1569:1"><seg type="pāda" n="a">sarve corakule jātāś</seg> <seg type="pāda" n="b">corayānāḥ parasaram |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_116.18x1569-2" n="*HV_116.18*1569:2"><seg type="pāda" n="a">svalpenāḍhyā bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">yat kiṃcit prāpya durgatāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_116.19">
<l><seg type="pāda" n="a">na te dharmaṃ cariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">mānavā nirgate yuge</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ūṣarābahulā bhūmiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">panthāno nagarāntarā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sarve vāṇijakāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="f">bhaviṣyanti kalau yuge</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.20">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṛkṛtyāni deyāni</seg> <seg type="pāda" n="b">vidhamantaḥ sutās tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">haraṇāya prapatsyante</seg> <seg type="pāda" n="d">lobhānṛtavirodhitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T2 G1.3 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.20x1570-1" n="*HV_116.20*1570:1"><seg type="pāda" n="a">pitṛdattāni vittāni</seg> <seg type="pāda" n="b">nighnantas tanayāḥ sadā |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_116.20x1570-2" n="*HV_116.20*1570:2"><seg type="pāda" n="a">grahaṇāya pravartante</seg> <seg type="pāda" n="b">lobhād anṛtavādinaḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_116.21">
<l><seg type="pāda" n="a">saukumārye tathā rūpe</seg> <seg type="pāda" n="b">ratne copakṣayaṃ gate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyanti yugasyānte</seg> <seg type="pāda" n="d">nāryaḥ keśair alaṃkṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.22">
<l><seg type="pāda" n="a">nirvihārasya bhītasya</seg> <seg type="pāda" n="b">gṛhasthasya bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugānte samanuprāpte</seg> <seg type="pāda" n="d">nānyā bhāryāsamā ratiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.23">
<l><seg type="pāda" n="a">kuśīlānāryabhūyiṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛthārūpasamāvṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puruṣālpaṃ bahustrīkaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tad yugāntasya lakṣaṇam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_116.24">
<l><seg type="pāda" n="a">bahuyācanakā lokā</seg> <seg type="pāda" n="b">dāsyante ca parasparam</seg> </l>
<note>k: K1.4 N2 V2 B Ds D6 T1.2 G1.3-5 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.24abx1571" n="*HV_116.24ab*1571"><seg type="pāda" n="a">avicārya grahīṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">dānaṃ varṇāntarāt tathā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">rājacorādidaṇḍārto</seg> <seg type="pāda" n="d">janaḥ kṣayam upaiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.25">
<l><seg type="pāda" n="a">sasyaniṣpattir aphalā</seg> <seg type="pāda" n="b">taruṇā vṛddhaśīlinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">īhayāsukhino lokā</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyanti gate yuge</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.26">
<l><seg type="pāda" n="a">varṣāsu vātāḥ puruṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">nīcāḥ śarkaravarṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdigdhaḥ paralokaś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyati yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<note>k: Dn Bomb. Poona eds. G (ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.26x1572-1" n="*HV_116.26*1572:1"><seg type="pāda" n="a">ātmanaś ca durācārā</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmadūṣaṇatatparāḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_116.26x1572-2" n="*HV_116.26*1572:2"><seg type="pāda" n="a">ātmānaṃ bahu manyante</seg> <seg type="pāda" n="b">manyur evābhyayād dvijān |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_116.27">
<l><seg type="pāda" n="a">vaiśyācārāś ca rājanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanadhānyopajīvinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yugāpakramaṇe pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyanti dvijātayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.28">
<l><seg type="pāda" n="a">apravṛttāḥ prapatsyante</seg> <seg type="pāda" n="b">samayāḥ śapathās tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṇaṃ ca vinayabhraṃśo</seg> <seg type="pāda" n="d">yuge kṣīṇe bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.29">
<l><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyaty aphalo harṣaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">krodhaś ca saphalo nṛṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajāś caivopayokṣyante</seg> <seg type="pāda" n="d">payaso 'rthe yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.30">
<l><seg type="pāda" n="a">aśāstravihitā prajñā</seg> <seg type="pāda" n="b">evam eva bhaviṣyati</seg> </l>
<note>k: K N2.3 V1.2 B2 Dn D1.3-5 T1.2 G1.3-5 M2.4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.30abx1573" n="*HV_116.30ab*1573"><seg type="pāda" n="a">aśāstraviduṣāṃ puṃsām</seg> <seg type="pāda" n="b">evam eva svabhāvataḥ |</seg> </l>
<note>k: N2 V1.2 B2 Dn D3.5 T2 G1 cont.: V3 B1 Ds D6 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.30abx1574" n="*HV_116.30ab*1574"><seg type="pāda" n="a">apramāṇaṃ kariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">nītiṃ paṇḍitamāninaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śāstroktasyāpravaktāro</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyanti yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.31">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvaḥ sarvaṃ vijānāti</seg> <seg type="pāda" n="b">vṛddhān anupasevya ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na kaścid akavir nāma</seg> <seg type="pāda" n="d">yugānte pratyupasthite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.32">
<l><seg type="pāda" n="a">na kṣatrāṇi niyokṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">vikarmasthā dvijātayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">coraprāyāś ca rājāno</seg> <seg type="pāda" n="d">yugānte pratyupasthite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.33">
<l><seg type="pāda" n="a">kuṇḍā vṛṣā naikṛtikāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">surāpā brahmavādinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśvamedhena yakṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">yugānte janamejaya</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.34">
<l><seg type="pāda" n="a">ayājyān yājayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">tathābhakṣyasya bhakṣiṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">brāhmaṇā dhanatṛṣṇārtā</seg> <seg type="pāda" n="d">yugānte samupasthite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.35">
<l><seg type="pāda" n="a">bhogārtham abhipatsyante</seg> <seg type="pāda" n="b">na ca kaścit paṭhiṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaśaṅkhās tathā nāryo</seg> <seg type="pāda" n="d">gavedhukapinaddhakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.36">
<l><seg type="pāda" n="a">nakṣatrāṇi vihīnāni</seg> <seg type="pāda" n="b">viparītā diśas tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃdhyārāgo 'tha digdāho</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyaty apare yuge</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.37">
<l><seg type="pāda" n="a">pitṝn putrā niyokṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">vadhvaḥ śvaśrūś ca karmasu</seg> </l>
<note>k: V3 B Ds D2-6 ins. after 37ab: N2 V1.2 Dn after 37: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.37abx1575" n="*HV_116.37ab*1575"><seg type="pāda" n="a">vākśarais tarjayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">gurūñ śiṣyās tathaiva ca |</seg> </l>
<note>k: V3 B1.2 Ds D6 cont.: N1 ins. after 37: :k</note>
<l xml:id="xHV_116.37abx1576" n="*HV_116.37ab*1576"><seg type="pāda" n="a">mukheṣu ca prayokṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">pramattāś ca narās tadā |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viyoniṣu cariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">pramadāsu narās tadā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.38">
<l><seg type="pāda" n="a">akṛtāgrāṇi bhokṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">narāś caivāgnihotriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhikṣāṃ balim adattvā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">bhokṣyanti puruṣāḥ svayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.39">
<l><seg type="pāda" n="a">patīn suptān vañcayitvā</seg> <seg type="pāda" n="b">gamiṣyanti striyo aṇyataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">puruṣāś ca prasuptāsu</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāryāsu ca parastriyam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_116.40">
<l><seg type="pāda" n="a">nāvyadhito nāpy arujo</seg> <seg type="pāda" n="b">janaḥ sarvo 'bhyasūyakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na kṛtapratikartā ca</seg> <seg type="pāda" n="d">kāle kṣīṇe bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 117, transliterated by Peter Bisschop, version of december 27, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_117.1">
<l><seg type="pāda" n="a">eṣaṃ vilulite loke</seg> <seg type="pāda" n="b">manuṣyāḥ kena pālitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nivatsyanti kimācārāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kimāhāravihāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.2">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃkarmāṇaḥ kimīhantaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃpramāṇāḥ kimāyuṣaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāṃ ca kāṣṭhāṃ samāsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">prapatsyanti kṛtaṃ yugam</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="vyāsa uvāca"/>

<lg xml:id="HV_117.3">
<l><seg type="pāda" n="a">ata ūrdhvaṃ cyute dharme</seg> <seg type="pāda" n="b">guṇahīnāḥ prajās tataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śīlavyasanam āsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">prāpsyante hrāsam āyuṣaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_117.4">
<l><seg type="pāda" n="a">āyurhārnyā balaglānir</seg> <seg type="pāda" n="b">balaglānyā vivarṇatā</seg> </l>
<note>k: read āyurhānyā (cf. parallel in Brahmapurāṇa 231.45a) :k</note>
<l><seg type="pāda" n="c">vaivarṇyād vyādhisaṃpīḍā</seg> <seg type="pāda" n="d">nirvedo vyādhipīḍanāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.5">
<l><seg type="pāda" n="a">nirvedād ātmasaṃbodhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃbodhād dharmaśīlatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ gatvā parāṃ kāṣṭhāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prapatsyanti kṛtaṃ yugam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.6">
<l><seg type="pāda" n="a">uddeśato dharmaśīlāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kecin madhyasthatāṃ gatāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vimarśaśīlāḥ kecit tu</seg> <seg type="pāda" n="d">hetuvādakutūhalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.7">
<l><seg type="pāda" n="a">pratyakṣam anumānaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pramāṇam iti niścitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pramāṇaṃ kiṃ kariṣyati</seg> <seg type="pāda" n="d">neti paṇḍitamāninaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">apramāṇaṃ kariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="f">vedoktam apare janāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K N2 V B D ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_117.7x1577" n="*HV_117.7*1577"><seg type="pāda" n="a">tadā mukhabhagāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyanti striyo 'parāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_117.8">
<l><seg type="pāda" n="a">nāstikyaparamāś cāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">kecid dharmavilopakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyanti narā mūḍhā</seg> <seg type="pāda" n="d">mandāḥ paṇḍitamāninaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.9">
<l><seg type="pāda" n="a">tadātvamātraśraddheyāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śāstrajñānavimūrchitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dāmbhikās te bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">vādaśīlaparāyaṇāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.10">
<l><seg type="pāda" n="a">tadā vicalite dharme</seg> <seg type="pāda" n="b">janāḥ śeṣapuraskṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śubhāny evācariṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">dānasatyasamanvitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.11">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvabhakṣo hy asaṃgupto</seg> <seg type="pāda" n="b">nirguṇo nirapatrapaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyati tadā lokas</seg> <seg type="pāda" n="d">tat kaṣāyasya lakṣaṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.12">
<l><seg type="pāda" n="a">viprāṇāṃ śāśvatīṃ vṛttiṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yadā varṇāvaro janaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhipatsyati vṛttyarthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tat kaṣāyasya lakṣaṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.13">
<l><seg type="pāda" n="a">kaṣāyopaplave kāle</seg> <seg type="pāda" n="b">jñānavidyāpraṇāśane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">siddhim alpena kālena</seg> <seg type="pāda" n="d">yāsyanti nirupaskṛtāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.14">
<l><seg type="pāda" n="a">mahāyuddhaṃ mahānādaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">mahāvarṣaṃ mahābhayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyati yuge kṣīṇe</seg> <seg type="pāda" n="d">tat kaṣāyasya lakṣaṇam</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_117.15">
<l><seg type="pāda" n="a">viprarūpāṇi rakṣāṃsi</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaḥ karṇavedinaḥ</seg> </l>
<note>k: After 15a T2 G1.3-5 M2-4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_117.15ax1578-1" n="*HV_117.15a*1578:1">cariṣyanti vasuṃdharāṃ |</l>
<l xml:id="xHV_117.15ax1578-2" n="*HV_117.15a*1578:2">pranaṣṭavarṇadharmāś ca |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">pṛthivīm upabhokṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">yugānte pratyupasthite</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.16">
<l><seg type="pāda" n="a">niḥsvādhyāyavaṣaṭkārā</seg> <seg type="pāda" n="b">munayaś cābhimāninaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kravyādā brahmarūpeṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvabhakṣā vṛthāvratāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.17">
<l><seg type="pāda" n="a">mūrkhāḥ svārthaparā lubdhāḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣudrāḥ kṣudraparicchadāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyavāhāropavṛttāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">cyutā dharmāc ca śāśvatāt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.18">
<l><seg type="pāda" n="a">hartāraḥ pararatnānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paradārapradharṣakāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāmātmāno durātmānaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sopadhāḥ priyasāhasāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.19">
<l><seg type="pāda" n="a">teṣu prabhavamāneṣu</seg> <seg type="pāda" n="b">tulyaśīleṣu sarvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">abhāvino bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">munayo bahurūpiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.20">
<l><seg type="pāda" n="a">utpannā ye kṛtayuge</seg> <seg type="pāda" n="b">pradhānapuruṣāśrayāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathāyogena tān sarvān</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjayiṣyanti mānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.21">
<l><seg type="pāda" n="a">sasyacorā bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā cailāpahāriṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhakṣyabhojyaharāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">bhāṇḍānāṃ caiva hāriṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.22">
<l><seg type="pāda" n="a">corāś corasya hartāro</seg> <seg type="pāda" n="b">hantā hartur bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">corāś corakṣaye cāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛte kṣemaṃ bhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.23">
<l><seg type="pāda" n="a">niḥsāre kṣubhite loke</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣkriye vyantare sthite</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">narāḥ śrayiṣyanti vanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">karabhāraprapīḍitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: K N2.3 V1 B Dn Ds D1.3-5 G (ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_117.23x1579-1" n="*HV_117.23*1579:1"><seg type="pāda" n="a">pitṝn ājñāpayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">putrāḥ karmāṇi sarvaśaḥ |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_117.23x1579-2" n="*HV_117.23*1579:2"><seg type="pāda" n="a">snuṣāḥ śvaśrūs tathā caiva</seg> <seg type="pāda" n="b">yugānte paryupasthite |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_117.23x1579-3" n="*HV_117.23*1579:3"><seg type="pāda" n="a">vākśarais tarjayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">gurūñ śiṣyāḥ samantataḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_117.24">
<l><seg type="pāda" n="a">yajñakarmaṇy uparate</seg> <seg type="pāda" n="b">rakṣāṃsi śvāpadāni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">koṭimūṣakasarpāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dharṣayiṣyanti mānavān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.25">
<l><seg type="pāda" n="a">kṣemaṃ subhikṣam ārogyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">sāmagryam atha bandhubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">uddeśena naraśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">bhaviṣyanti yugakṣaye</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.26">
<l><seg type="pāda" n="a">svayaṃpālāḥ svayaṃcorā</seg> <seg type="pāda" n="b">yugasaṃbhārasaṃbhṛtāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">maṇḍalaiḥ prabhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">deśe deśe pṛthak pṛthak</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.27">
<l><seg type="pāda" n="a">svadeśebhyaḥ paribhraṣṭā</seg> <seg type="pāda" n="b">niḥsārāḥ saha bandhubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">narās tadā bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">sarve kālapratīkṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tadā skandhe samādāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kumārān pradrutā bhayāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kauśikīṃ saṃśrayiṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">narāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: M4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_117.28x1580" n="*HV_117.28*1580"><seg type="pāda" n="a">pracariṣyanti durbhikṣa+</seg> <seg type="pāda" n="b">+vyādhibhiḥ paripīḍitāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_117.29">
<l><seg type="pāda" n="a">aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kāśmīrān atha mekalān</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛṣikāntagiridroṇīḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃśrayiṣyanti mānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.30">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtsnaṃ ca himavatpārśvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kūlaṃ ca lavaṇāmbhasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">araṇyāni ca vatsyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">narā mlecchagaṇaiḥ saha</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.31">
<l><seg type="pāda" n="a">naiva śūnyā na cāśūnyā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhaviṣyati vasuṃdharā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">goptāraś cāpy agoptāraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhaviṣyanti śāsinaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_117.32">
<l><seg type="pāda" n="a">mṛgair matsyair vihaṃgaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">śvāpadaiḥ sarvakīṭakaiḥ</seg> </l>
<note>k: D4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_117.32abx1581" n="*HV_117.32ab*1581"><seg type="pāda" n="a">mṛgamatsyavihaṃgaiś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">kīṭaśvāpadavaṃgamaiḥ (?) |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">madhuśākaphalair mūlair</seg> <seg type="pāda" n="d">vartayiṣyanti mānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.33">
<l><seg type="pāda" n="a">cīraṃ parṇaṃ ca vividhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">valkalāny ajināni ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svayaṃ kṛtvā nivatsyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā munijanās tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.34">
<l><seg type="pāda" n="a">bījānām ākṛtiṃ nimneṣv</seg> <seg type="pāda" n="b">īhante kāṣṭhaśaṅkubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ajaiḍakaṃ kharoṣṭraṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">pālayiṣyanti yatnataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.35">
<l><seg type="pāda" n="a">nadīsrotāṃsi rotsyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">toyārthaṃ kūlam āśritāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pakvānnavyavahāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">vipaṇantaḥ parasparam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.36">
<l><seg type="pāda" n="a">tanūruhair yathājātaiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">samalāntarasaṃvṛtaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bahvapatyāḥ prajāhīnāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">krūrā lakṣaṇavarjitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.37">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ bhaviṣyanti tadā</seg> <seg type="pāda" n="b">manuṣyāḥ kālakāritāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">hīnādd hīnaṃ tadā dharmaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">prajā samanuvartsyati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.38">
<l><seg type="pāda" n="a">āyus tatra ca martyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paraṃ triṃśad bhaviṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">durbalā viṣayaglānā</seg> <seg type="pāda" n="d">rajasā samabhiplutāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.39">
<l><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyati tadā teṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">rogair indriyasaṃkṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āyuḥprakṣayasaṃrodhādd</seg> <seg type="pāda" n="d">hiṃsā coparamiṣyati</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_117.39x1582-1" n="*HV_117.39*1582:1"><seg type="pāda" n="a">evaṃ viplāvite loke</seg> <seg type="pāda" n="b">pīḍitāḥ saṃkṣaye kāle |</seg> </l>
<l xml:id="xHV_117.39x1582-2" n="*HV_117.39*1582:2"><seg type="pāda" n="a">jñāninas te bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">pīḍayā viphalodyamāḥ |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_117.40">
<l><seg type="pāda" n="a">śuśrūṣavo bhaviṣyanti</seg> <seg type="pāda" n="b">sādhūnāṃ darśane ratāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">satyaṃ cāpi prapatsyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">vyavahārāpaśaṅkayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.41">
<l><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyanti ca kāmānām</seg> <seg type="pāda" n="b">alābhād dharmaśīlinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kariṣyanti ca saṃkocaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">svapakṣakṣayapīḍitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.42">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ śuśrūṣavo dāne</seg> <seg type="pāda" n="b">satye prāṇābhirakṣaṇe</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">catuṣpādapravṛttaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="d">dharmam āpsyanti mānavāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.43">
<l><seg type="pāda" n="a">tesāṃ dharmābhimānānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">guṇeṣu parivartatām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svādu kiṃ nv iti vijñāya</seg> <seg type="pāda" n="d">dharma eva svadiṣyati</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_117.44">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā hāniḥ kramaprāptā</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā vṛddhiḥ kramāgatā</seg> </l>
<note>k: D4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_117.44abx1583" n="*HV_117.44ab*1583"><seg type="pāda" n="a">yadā hānir bhaviṣyati</seg> <seg type="pāda" n="b">kaleḥ sarvāṇi bhūpate |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pragṛhīte tato dharme</seg> <seg type="pāda" n="d">prapatsyanti kṛtaṃ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.45">
<l><seg type="pāda" n="a">sādhuvṛttiḥ kṛtayuge</seg> <seg type="pāda" n="b">kaṣāye hānir ucyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">eka eva tu kālaḥ sa</seg> <seg type="pāda" n="d">hīnavarṇo yathā śaśī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.46">
<l><seg type="pāda" n="a">channo hi tamasā somo</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā kaliyuge tathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrṇaś ca tapasā hīno</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā kaliyuge tathā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.47">
<l><seg type="pāda" n="a">arthavādaparo dharmo</seg> <seg type="pāda" n="b">vedārtha iti tu viduḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anirṇiktam avijñātaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">dāyādyam iva dhāryate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.48">
<l><seg type="pāda" n="a">iṣṭaṃ dānaṃ tapo nāma</seg> <seg type="pāda" n="b">brahmacaryaṃ supūjitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">guṇaiḥ karmābhinirvṛttir</seg> <seg type="pāda" n="d">guṇās tathyena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.49">
<l><seg type="pāda" n="a">āśīs tu puruṣaṃ dṛṣṭvā</seg> <seg type="pāda" n="b">deśakālānuvartinī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yuge yuge yathākālam</seg> <seg type="pāda" n="d">ṛṣibhiḥ samudāhṛtā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_117.50">
<l><seg type="pāda" n="a">iha dharmārthakāmānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vedānāṃ ca pratikriyā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āśiṣaś ca śubhāḥ puṇyās</seg> <seg type="pāda" n="d">tathaivāyur yuge yuge</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_117.50x1584" n="*HV_117.50*1584"><seg type="pāda" n="a">bhaviṣyanti mahārāja</seg> <seg type="pāda" n="b">narā bahvāyuṣas tadā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_117.51">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā yugānāṃ parivartanāni</seg> <seg type="pāda" n="b">cirapravṛttāni vidhisvabhāvāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣaṇaṃ na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>h: HV (CE) chapter 118, transliterated by Peter Bisschop, version of december 29, 2001 :h</note>

<milestone unit="speaker" n="sūta uvāca"/>

<lg xml:id="HV_118.1">
<l><seg type="pāda" n="a">ity evam āśvāsayato</seg> <seg type="pāda" n="b">rājānaṃ janamejayam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atītānāgataṃ vākyam</seg> <seg type="pāda" n="d">ṛṣeḥ pariṣadā śrutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.2">
<l><seg type="pāda" n="a">amṛtasyeva cāsvādaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prabhā candramaso yathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">atarpayata tac chotraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">maharṣer vāṅmayo rasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.3">
<l><seg type="pāda" n="a">dharmārthakāmasaṃyuktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">karuṇaṃ vīraharṣaṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ramaṇīyaṃ tad ākhyānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtsnaṃ pariṣadā śrutam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.4">
<l><seg type="pāda" n="a">kecid aśrūṇi mumucuḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śrutvā dadhyus tathāpare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">itihāsaṃ tam ṛṣiṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">pārāśaryeṇa darśitam</seg> //</l>
</lg>

<note>k: For 4cd, D4 subst.: :k</note>
<l xml:id="xHV_118.4x1585" n="*HV_118.4*1585"><seg type="pāda" n="a">atītānāgataṃ yad vai</seg> <seg type="pāda" n="b">muninoktaṃ dvijarṣabha |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_118.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sadasyānto 'bhyanujñāya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā cāpi pradakṣiṇam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">punar drakṣyāma ity uktvā</seg> <seg type="pāda" n="d">jagāma bhagavān ṛṣiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.6">
<l><seg type="pāda" n="a">anujagmus tataḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="b">prayāntam ṛṣisattamam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">loke pravadatāṃ śreṣṭhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śiṣṭāḥ sarve tapodhanāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.7">
<l><seg type="pāda" n="a">yāte bhagavati vyāse</seg> <seg type="pāda" n="b">viprāḥ saha maharṣibhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ṛtvijaḥ pārthivāś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">pratijagmur yathāgatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.8">
<l><seg type="pāda" n="a">pannagānāṃ sughorāṇāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtvā tāṃ vairayātanām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jagāma roṣam utsṛtya</seg> <seg type="pāda" n="d">rājā viṣam ivoragaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.9">
<l><seg type="pāda" n="a">hotrāgnidīptaśirasaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paritrāya ca takṣakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">āstīko 'py āśramapadaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">jagāma ca mahāmuniḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.10">
<l><seg type="pāda" n="a">rājāpi hāstinapuraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">praviveśa janāvṛtaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anvaśāsac ca muditas</seg> <seg type="pāda" n="d">tadā pramuditāḥ prajāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.11">
<l><seg type="pāda" n="a">kasyacit tv atha kālasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sa rājā janamejayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīkṣito vājimedhāya</seg> <seg type="pāda" n="d">vidhivad bhūridakṣiṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.12">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃjñaptam aśvaṃ tatrāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">devī kāśyā vapuṣṭamā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃviveśopagamyātha</seg> <seg type="pāda" n="d">vidhidṛṣṭena karmaṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.13">
<l><seg type="pāda" n="a">tāṃ tu sarvānavadyāṅgīṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">cakame vāsavas tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃjñaptam aśvaṃ āviśya</seg> <seg type="pāda" n="d">tayā miśrībabhūva saḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmin vikāre janite</seg> <seg type="pāda" n="b">viditvā tattvataś ca tat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asaṃjñapto 'yam aśvas te</seg> <seg type="pāda" n="d">dhvaṃsety adhvaryum abravīt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.15">
<l><seg type="pāda" n="a">adhvaryur jñānasaṃpannas</seg> <seg type="pāda" n="b">tadindrasya viceṣṭitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathayāmāsa rājarṣeḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">śaśāpa sa puraṃdaram</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="janamejaya uvāca"/>

<lg xml:id="HV_118.16">
<l><seg type="pāda" n="a">yady asti me yajñaphalaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tapo vā rakṣataḥ prajāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">phalena tena sarveṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">bravīmi śrūyatām idam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.17">
<l><seg type="pāda" n="a">adyaprabhṛti devendram</seg> <seg type="pāda" n="b">ajitendriyam asthiram</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kṣatriyā vājimedhena</seg> <seg type="pāda" n="d">na yakṣyantīti śaunaka</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.18">
<l><seg type="pāda" n="a">ṛtvijaś cābravīt kruddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa rājā janamejayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">daurbalyaṃ bhavatām etad</seg> <seg type="pāda" n="d">yad ayaṃ dharṣitaḥ kratuḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.19">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣaye me na vastavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dhvaṃsadhvaṃ saha bāndhavaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ity uktās tatyajur viprās</seg> <seg type="pāda" n="d">taṃ nṛpaṃ jātamanyavaḥ</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_118.20">
<l><seg type="pāda" n="a">amarṣād anvaśāsac ca</seg> <seg type="pāda" n="b">patnīśālāgatāḥ striyaḥ</seg> </l>
<note>k: K N2.3 V B D ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_118.20abx1586" n="*HV_118.20ab*1586"><seg type="pāda" n="a">rājā paramadharmajñas</seg> <seg type="pāda" n="b">tadāsau janamejayaḥ |</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">asatīṃ vapuṣṭamām etāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nirvāsayata me gṛhāt</seg> </l>
<note>k: 9 syllables in pāda c :k</note>
<l><seg type="pāda" n="e">yayā me caraṇo mūrdhni</seg> <seg type="pāda" n="f">bhasmareṇūṣitaḥ kṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.21">
<l><seg type="pāda" n="a">śauṇḍīryaṃ me 'nayā bhagnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">yaśo mānaś ca dūṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">naināṃ draṣṭum apīcchāmi</seg> <seg type="pāda" n="d">parikliṣṭām iva srajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.22">
<l><seg type="pāda" n="a">na svādu so 'śnāti naraḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sukhaṃ svapiti vā rahaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anvāste yaḥ priyāṃ bhāryāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">pareṇa mṛditām iha</seg> //</l>
</lg>

<note>k: D5 (marg.) Bom. Poona eds. G (ed.) ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_118.22x1587" n="*HV_118.22*1587"><seg type="pāda" n="a">punar naivopabhuñjanti</seg> <seg type="pāda" n="b">śvāvalīḍhaṃ havir yathā |</seg> </l>
<lg xml:id="HV_118.23">
<l><seg type="pāda" n="a">evam uccaiḥ prabhāṣantaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kruddhaṃ pārikṣitaṃ nṛpam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gandharvarājaḥ provāca</seg> <seg type="pāda" n="d">viśvāvasur idaṃ vācaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.24">
<l><seg type="pāda" n="a">triyajñaśatayajvānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsavas tvāṃ na mṛṣyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na duṣyatīyaṃ patnī te</seg> <seg type="pāda" n="d">vihiteyaṃ vapuṣṭamā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.25">
<l><seg type="pāda" n="a">rambhā nāmāpsarā devī</seg> <seg type="pāda" n="b">kāśirājasutā matā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saiṣā yoṣidvarā rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">ratnabhūtānubhūyatām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.26">
<l><seg type="pāda" n="a">yajñe vivaram āsādya</seg> <seg type="pāda" n="b">vighnam indreṇa te kṛtam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajvā hy asi kuruśreṣṭha</seg> <seg type="pāda" n="d">samṛddhyā vāsavopamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.27">
<l><seg type="pāda" n="a">bibhety abhibhavāc chakras</seg> <seg type="pāda" n="b">tava kratuphalair nṛpa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmād āvartitaś caiva</seg> <seg type="pāda" n="d">kratur indreṇa te vibho</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.28">
<l><seg type="pāda" n="a">māyaiṣā vāsaveneha</seg> <seg type="pāda" n="b">prayuktā vighnam icchatā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yajñe vivaram āsādya</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃjñaptaṃ dṛśya vājinam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">ratim indreṇa rambhāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">manyase yāṃ vapuṣṭamām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.29">
<l><seg type="pāda" n="a">atha te guravaḥ śaptās</seg> <seg type="pāda" n="b">triyajñaśatayājinaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhraṃśitas tvaṃ ca viprāś ca</seg> <seg type="pāda" n="d">phalād indrasamād iha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tvattaś caiva sudurdharṣāt</seg> <seg type="pāda" n="f">triyajñaśatayājinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.30">
<l><seg type="pāda" n="a">bibheti hi sadā tvatto</seg> <seg type="pāda" n="b">brāhmaṇebhyo 'pi vāsavaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekena vai tad ubhayaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tīrṇaṃ śakreṇa māyayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.31">
<l><seg type="pāda" n="a">sa eṣa sumahātejā</seg> <seg type="pāda" n="b">vijigīṣuḥ puraṃdaraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">katham anyair anācīrṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">naptur dārān atikramet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.32">
<l><seg type="pāda" n="a">yathaiva hi parā buddhiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paro dharmaḥ paro damaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathaiva paramaiśvaryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kīrtiś ca harivāhane</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tathaiva tava durdharṣa</seg> <seg type="pāda" n="f">triyajñaśatayājinaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.33">
<l><seg type="pāda" n="a">mā vāsavaṃ mā ca gurum</seg> <seg type="pāda" n="b">ātmāṇaṃ mā vapuṣtamām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gaccha doṣeṇa kālo hi</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvathā duratikramaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.34">
<l><seg type="pāda" n="a">aiśvaryeṇāśvam āviśya</seg> <seg type="pāda" n="b">devendreṇābhiroṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ānukūlyena devasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vartitavyaṃ sukhārthinā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.35">
<l><seg type="pāda" n="a">dustaraṃ pratikūlaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="b">pratisrota ivāmbhasaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">strīratnam upabhuṅkṣvemām</seg> <seg type="pāda" n="d">apāpāṃ vigatajvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.36">
<l><seg type="pāda" n="a">apāpās tyajyamānā vai</seg> <seg type="pāda" n="b">śapeyur api yoṣitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aduṣṭās tu striyo rājan</seg> <seg type="pāda" n="d">divyās tu saviśeṣataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.37">
<l><seg type="pāda" n="a">bhānoḥ prabhā śikhā vahner</seg> <seg type="pāda" n="b">vedīhotre tathāhutiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parāmṛṣṭāpy asaṃraktā</seg> <seg type="pāda" n="d">nopaduṣyanti yoṣitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.38">
<l><seg type="pāda" n="a">grāhyā lālayitavyāś ca</seg> <seg type="pāda" n="b">pūjyāś ca satataṃ budhaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śīlavatyo namaskāryāḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pūjyāḥ striya iva striyaḥ</seg> //</l>
</lg>

<milestone unit="speaker" n="sūta uvāca"/>

<lg xml:id="HV_118.39">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ sa viśvāvasunānunītaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">prasādam āgamya vapuṣṭamāyām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cakāra mithyāvyatiśaṅkitātmā</seg> <seg type="pāda" n="d">śāntiṃ parāṃ tatra sa dharmajuṣṭām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.40">
<l><seg type="pāda" n="a">śramam abhivinivartya mānasaṃ sa</seg> <seg type="pāda" n="b">samabhilaṣajjanamejayo yaśaḥ svam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viṣayam anuśaśāsa dharmabuddhir</seg> <seg type="pāda" n="d">muditamanā ramayan vapuṣṭamāṃ tām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.41">
<l><seg type="pāda" n="a">na ca viramati viprapūjanān</seg> <seg type="pāda" n="b">na ca vinivartati yajñaśīlanāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">na ca viṣayaparirakṣaṇāc cyuto 'sau</seg> <seg type="pāda" n="d">na ca parigarhati vapuṣṭamāṃ ca</seg> //</l>
</lg>


<lg xml:id="HV_118.42">
<l><seg type="pāda" n="a">vidhivihitam aśakyam anyathā hi kartum</seg> <seg type="pāda" n="b">yad ṛṣir acintyatapāḥ purābravīt saḥ</seg> </l>
<note>k: T1 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_118.42ax1588" n="*HV_118.42a*1588">na ca tad aśakyam anyathā hi kartum |</l>
<l><seg type="pāda" n="c">iti narapatir ātmavāṃs tadāsau</seg> <seg type="pāda" n="d">tad anuvicintya babhūva vītamanyuḥ</seg> //</l>
</lg>

<note>k: T2 G1.3-5 M2.4 ins.: :k</note>
<l xml:id="xHV_118.42x1589" n="*HV_118.42*1589"><seg type="pāda" n="a">iti nṛpatir adīnavikramas</seg> <seg type="pāda" n="b">tad anuvicintya babhūva nirvṛtaḥ |</seg> </l>

<lg xml:id="HV_118.43">
<l><seg type="pāda" n="a">idaṃ mahākāvyam ṛṣer mahātmanaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">paṭhan nṛṇāṃ pūjyatamo bhaven naraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prakṛṣṭam āyuḥ samavāpya durlabhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">labheta sarvajñaphalaṃ ca kevalam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.44">
<l><seg type="pāda" n="a">śatakratoḥ kalmaṣavipramokṣaṇaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">paṭhan idam mucyati kalmaṣān naraḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathaiva kāmān vividhān samaśnute</seg> <seg type="pāda" n="d">samāptakāmaś ca cirāya nandati</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.45">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā hi puṣpaprabhavaṃ phalaṃ drumāt</seg> <seg type="pāda" n="b">tataḥ prajāyanti punaś ca pādapāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathā maharṣiprabhavā imā giraḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">pravardhayante tam ṛṣiṃ pravartitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.46">
<l><seg type="pāda" n="a">putrān aputro labhate suvarcasaś</seg> <seg type="pāda" n="b">cyutaḥ punar vindati cātmanaḥ sthitim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyādhiṃ na cāpnoti ciraṃ ca bandhanaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kriyāṃ ca puṇyāṃ labhate guṇānvitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.47">
<l><seg type="pāda" n="a">patim upalabhate ca satsu kanyā</seg> <seg type="pāda" n="b">śravaṇam upetya śubhā munes tu vācaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">janayati ca sutān guṇair upetān</seg> <seg type="pāda" n="d">ripujanamardanavīryaśālinaś ca</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.48">
<l><seg type="pāda" n="a">vijayati vasudhāṃ ca kṣatravṛttir</seg> <seg type="pāda" n="b">dhanam atulaṃ labhate dviṣajjayaṃ ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vipulam api dhanaṃ labhec ca vaiśyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sugatim iyāc chravaṇāc ca śūdrajātiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.49">
<l><seg type="pāda" n="a">purāṇam etac caritaṃ mahātmanām</seg> <seg type="pāda" n="b">adhītya buddhiṃ labhate ca naiṣṭhikīm</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vihāya duḥkhāni vimuktasaṅgaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sa vītarāgo vicared vasuṃdharām</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.50">
<l><seg type="pāda" n="a">ity etad ākhyānam udāhṛtaṃ vaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">pratismaranto dvijamaṇḍaleṣu</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthairyeṇa jātena punaḥ smarantaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sukhaṃ bhavanto vicarantu lokam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="HV_118.51">
<l><seg type="pāda" n="a">iti caritam idaṃ mahātmanām</seg> <seg type="pāda" n="b">ṛṣikṛtam adbhutavīryakarmaṇām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kathitam idaṃ hi samāsavistaraiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kim aparam icchasi kiṃ bravīmi te</seg> //</l>
</lg>

  </body>
</text>
</TEI>
