<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://purl.oclc.org/dsdl/schematron"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="sa_durvekamizra-hetubinduTIkAloka">
  <teiHeader xml:lang="en">
  <fileDesc>
  <titleStmt>
	<title>Hetubinduṭīkāloka (subcommentary on Arcaṭa's Hetubinduṭīkā on Dharmakīrti's Hetubindu)</title>
	<author>Durvekamiśra</author>
	<respStmt>
	 <resp>data entry</resp>
	 <name>Helmut Krasser</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>contribution to GRETIL</resp>
	 <name>Helmut Krasser</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>initial normalization and conversion to legacy GRETIL formats</resp>
	 <name>Reinhold Grünendahl</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>normalization and conversion to TEI-conformant markup</resp>
	 <name>Maximilian Mehner</name>
	</respStmt>
  </titleStmt>

  <publicationStmt>
	<publisher>Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen</publisher>
	<availability>
	 <p>This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed.
	 If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at <email>gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de</email>.
	 The file will be immediately removed pending resolution of the claim.</p>

	 <licence target="https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/">Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.</licence>
	</availability>
	<date when-iso="2020-07-31"/>
  </publicationStmt>

  <notesStmt>
	<note>This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from <ref target="http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/6_sastra/3_phil/buddh/dhebta_u.htm">dhebta_u.htm</ref>. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the <gi>note</gi> element below:</note>
	<note type="legacyheader">
	 Durveka Misra: Hetubindutikaloka
<lb/>(subcommentary on Arcata's Hetubindutika on Dharmakirti's Hetubindu)
<lb/>Based on the ed. by Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji:
<lb/>Hetubinduṭika of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Misra.
<lb/>Baroda : Oriental Institute 1949, pp. 233-411.
<lb/>(Gaekwad's Oriental Series, CXIII)
<lb/>
<lb/>Provided by Helmut Krasser, Wien
	</note>
  </notesStmt>

  <sourceDesc>
	<bibl>Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji: Hetubinduṭika of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Misra. Baroda : Oriental Institute 1949, pp. 233-411. (Gaekwad's Oriental Series, CXIII)</bibl>
  </sourceDesc>
  </fileDesc>

  <encodingDesc>
  <projectDesc>
	<p>The Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL) is a resource platform providing standardized machine-readable texts in Indian languages that have been contributed by various individuals and institutions.</p>
  </projectDesc>

  <editorialDecl>
	<correction>
	 <p>Apparent errors have been silently corrected.</p>
	</correction>

	<normalization>
	 <p>GRETIL normalizes all texts contributed consistently for each language.
	 Sanskrit texts are normalized in accordance with the scheme of the International Alphabet of Sanskrit Transliteration (IAST) in order to facilitate word search across its corpus without additional transformations.</p>

	 <p>All characters that were fully equivalent to an IAST-conformant character in the text file contributed have been made to conform to the character list below.
	 Non-conformant characters with additional information including accents, capitalization, and whitespace have been preserved as <gi>orig</gi> elements inside <gi>choice</gi> elements with their IAST-conformant equivalent in <gi>reg</gi> elements for the creation of a plain text.
	 These additional informations will be available only in those transformations of this file that display the original information.</p>

	 <p><table>
	 <head>Characters Used for the Transliteration of Sanskrit according to IAST</head>
	 <row role="label">
	 <cell>Character</cell>
	 <cell>Character Name</cell>
	 <cell>Unicode Code Point</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>a</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER A</cell>
	 <cell>U+0061</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ā</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER A WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+0101</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>i</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER I</cell>
	 <cell>U+0069</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ī</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER I WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+012B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>u</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER U</cell>
	 <cell>U+0075</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ū</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER U WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+016B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṛ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E5B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṝ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R WITH DOT BELOW AND MACRON</cell>
	 <cell>U+1E5D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḷ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E37</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḹ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L WITH DOT BELOW AND MACRON</cell>
	 <cell>U+1E39</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>e</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER E</cell>
	 <cell>U+0065</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>o</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER O</cell>
	 <cell>U+006F</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṃ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER M WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E43</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḥ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER H WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E25</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>'</cell>
	 <cell>APOSTROPHE</cell>
	 <cell>U+0027</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>k</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER K</cell>
	 <cell>U+006B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>g</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER G</cell>
	 <cell>U+0067</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṅ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH DOT ABOVE</cell>
	 <cell>U+1E45</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>c</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER C</cell>
	 <cell>U+0063</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>j</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER J</cell>
	 <cell>U+006A</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ñ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH TILDE</cell>
	 <cell>U+00F1</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṭ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER T WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E6D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḍ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER D WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E0D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṇ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E47</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>p</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER P</cell>
	 <cell>U+0070</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>b</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER B</cell>
	 <cell>U+0062</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>m</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER M</cell>
	 <cell>U+006D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>y</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER Y</cell>
	 <cell>U+0079</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>r</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R</cell>
	 <cell>U+0072</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>l</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L</cell>
	 <cell>U+006C</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>v</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER V</cell>
	 <cell>U+0076</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ś</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S WITH ACUTE</cell>
	 <cell>U+x015B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṣ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E63</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>s</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S</cell>
	 <cell>U+0073</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>h</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER H</cell>
	 <cell>U+0068</cell>
	 </row>
	 </table>
	</p>
  </normalization>

  <quotation marks="some">
	<p>If indicated unambiguously in the text file contributed quotation marks have been replaced with the <gi>q</gi> element and, in case a reference was provided, have been nested inside a <gi>cit</gi> with the respective reference provided in a <gi>ref</gi> element after the quote.</p>
  </quotation>

  <segmentation>
	<p>Unnumbered <gi>div</gi> elements are used to structure the text, using the <att>type</att> and <att>n</att> attributes in accordance with the <gi>refsDecl</gi>.</p>
  </segmentation>

  <interpretation>
	<p>Interpretive markup which is visible only in analytic transformations of this file consists of:
	<list>
	 <item>Highlighting in <gi>hi</gi> elements,</item>
	 <item>Corruptions in <gi>sic</gi> elements,</item>
	 <item>Remarks in <gi>note</gi> elements with the @resp attribute identifying the agency.</item>
	</list></p>
  </interpretation>
  </editorialDecl>

  <refsDecl>
  <p>A reference is given in the <att>xml:id</att> attributes consisting of
  <list>
	<item>a pragmatic abbreviation of the <label>title</label>: Hetubinduṭīkāloka = <!-- abbreviation -->,</item>
	<item>the number of the <label></label> in arabic numerals,</item>
	<item>the number of the <label>verse</label> in arabic numerals.</item>
  </list>
  </p>
  </refsDecl>
  </encodingDesc>

  <profileDesc>
  <langUsage>
  <language ident="en">English</language>
  <language ident="sa-Latn">Sanskrit</language>
  </langUsage>

  <textClass>
  <keywords scheme="http://gretil.sub.uni-goettingen.de/">
	<term>Sanskrit -- Śāstra -- Philosophy -- Buddhist</term>
  </keywords>
  </textClass>
  </profileDesc>

  <revisionDesc>
  <listChange>
  <change when-iso="2020-07-31" who="Maximilian Mehner">TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus</change>
  </listChange>
  </revisionDesc>

</teiHeader>

<text xml:lang="sa-Latn">
  <body>
<div>
<p>{p. 233}</p>

<p>paṇḍitadurvekamiśrakṛto</p>

<p>hetubinduṭīkālokaḥ |</p>

<p>[1<hi rend="bold"> b</hi>]<hi rend="bold"> | </hi><orig rend="sup">1</orig><hi rend="bold">namo buddhāya |</hi></p>

<lg>
<l>prahīṇāvṛtisaṃghātaṃ praṇipatya tathāgatam |</l>
<l>vivṛṇomi yathāśakti bhaṭṭārcaṭaguror giraḥ ||</l>
</lg>

<lg>
<l>abhimānadhanā ye ca ye ca buddhidhanā janāḥ |</l>
<l>na tadartham ayaṃ yatnas tasmān naiva nirarthakaḥ ||</l>
</lg>

<p>sveṣṭadevatānamaskriyā hi puṇyaprasavabhūmir itaś cāntarāyarahitā īpsitaparisamāptir bhavatīty āgamād veditā śiṣṭācārānurakṣaṇadharmā <orig rend="sup">2</orig>cāyaṃ dharmākaradatto hetubindutīkāṃ cikīrṣurādita eva svādhidaivataṃ stutipuraḥsaraṃ namasyati | namaskāraślokakaraṇe cākṣepaparihāraudharmottarapradīpāditanītidiśā anugantavyau |</p>

<p>āśayaprayogabhedena hetvavasthām ubhayīṃ svārthaparārthaprakarṣabhedena phalāvasthāṃ dvayīṃ darśayiṣyate | asya hetuphalāvasthopadarśanaṃ<orig rend="sup">3</orig> munīndrasya namasyābhimatā | bodhisattvāvasthāyāṃ hi bhagavān anekajanmābhyāsayogāt kalyāṇamitrasaṃparkāc ca prathamam āśayaviśeṣasampadam udapīpadat | yām iha praṇidhibodhicittam ātiṣṭhante tattvavidaḥ | tasya parastād āśaṃsitārthasaṃpādanāya prayogaviśeṣam aśeṣam akārṣīt | yaṃ prasthānabodhici<orig rend="sup">4</orig>ttam ācakṣate | tasyopariṣṭāt prayogaviśeṣaprakarṣaprāpteḥ paramapuruṣārthaphalaṃ sakalam alabdha | athātaḥ sattvopakāraṃ vividham abādhitaṃ vyadhita |</p>

<p>  ata evāyaṃ <hi rend="bold">yaḥ saṃjāte</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>5<hi rend="bold">.</hi> [tyādinādau kaṇṭhoktām akṛta āśayāvasthām | tadanu <hi rend="bold">puṇyajñāne</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>6<hi rend="bold">.</hi> [tyādinā prayogāvasthām | tasya paścāt <hi rend="bold">kṛtsne</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>7<hi rend="bold">.</hi>]<hi rend="bold"> </hi>tyādinā phalāvasthām | tadanantaraṃ <hi rend="bold">loka</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>8<hi rend="bold">.</hi>] ityādinā ca sattvopakārāvasthām iti |</p>

<p>yatra ca evaṃvidho <hi rend="bold">jinaraviḥ </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>8<hi rend="bold">.</hi>] <hi rend="bold">taṃ namasyāmi</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>8<hi rend="bold">.</hi>]<hi rend="bold"> </hi>namaskāromīti sambandhaḥ |</p>

<p>  upakāryopakāriṇoḥ samaṃ pravartamānā nirantaram udīyamānā ca mahattvayuktā mahatī ca sā duḥkhāt duḥkhahetor vā samuddharaṇakāmatā nāma yā karuṇā tadātmikā kṛpā ceti tathā | <hi rend="bold">saṃjātā </hi><orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">mahākṛpā</hi> yasya sa tathoktaḥ |</p>

<p>kiṃ kartuṃ sa tathāvidha ityākāṃkṣāyām āha -- <hi rend="bold">trātum</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>5<hi rend="bold">.</hi>] iti |</p>

<p>{p.234}kiṃ trātum ityapekṣāyāṃ trāṇakriyākarma <hi rend="bold">janam</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>5<hi rend="bold">.</hi>]<hi rend="bold"> </hi>āha |</p>

<p>  taṃ viśeṣayann āha -- <hi rend="bold">samagram</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>5<hi rend="bold">.</hi>] paripūrṇaṃ sakalam iti yāvat |</p>

<p>  punar api viśinaṣṭi <hi rend="bold">vyasaninam</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>5<hi rend="bold">.</hi>]<hi rend="bold"> </hi>iti | vyasanaṃ duḥkham, tadvantam | nityayoge cāyaminirdraṣṭvyaḥ | kṛpāśabdapratyāsatteḥ <orig rend="sup">7</orig>sāmarthyāt duḥkhāt duḥkhahetor vā trātum ity artho 'vatiṣṭhate | avivakṣitāpādanād vā anapādānatvam |</p>

<p>  duḥkhād duḥkhahetoś ca sarvasattvā mayā mocayitavyā ityāśayasaṃpadyoginy avasthā āśayāvasthety ucyate |</p>

<p>  <hi rend="bold">hetuḥ </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>6<hi rend="bold">.</hi>] nimittam, sārvajñapadasyeti vakṣyamāṇasvārthaprakarṣaprāptisāmarthyād avaseyam | citikriyābhisambandhād dvitīyā |</p>

<p>kīdṛśam i<orig rend="sup">8</orig>tyāśaṅkāyāṃ tadviśeṣṭum uktaṃ <hi rend="bold">puṇye</hi>tyādi paścād yojyam | <hi rend="bold">puṇyajñānam ayaṃ</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>6<hi rend="bold">.</hi>] puṇyajñānasvabhāvam |</p>

<p>  anyathā viśinaṣṭi <hi rend="bold">vipulaṃ</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>6<hi rend="bold">.</hi>] vistīrṇaṃ mahāntaṃ yāvat | puṇyajñānasaṃbhārāv eva hi sārvajñaṃ padam āvahataḥ |</p>

<p>  puṇyajñānasaṃbhāropārjanam eva sattvoddharaṇāya prayogaḥ | tena tatpadaprāptyaiva sattvoddharaṇasaṃbhavāt | anyathā tatpadābhāvāt | [2a] <orig rend="sup">1</orig>evaṃvidhaprayogasampadyoginy evāvasthā prayogāvasthety ucyate |</p>

<p>  ayaṃ prayogaḥ prācīnaś cāśayo dvāv etau pāraṃparyeṇa paramapadaprāpteḥ kāraṇam iti tatpadaprāptihetutvamātravivakṣayā, avasthāmātravivakṣayā ca hetvavasthā bhagavato vyapadiśyate | bhedavivakṣayā punar āśayaprayogāvastheti |</p>

<p><hi rend="bold">pracitya</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>6<hi rend="bold">.</hi>] upacitya rāśīkṛtyeti yāvat | tathā<orig rend="sup">2</orig>bhūtādrisamāśritau samāśrayaṇāpekṣāyāṃ paurvakālikaḥ pratyayaḥ |</p>

<p>  kim evaṃkāraṃ cakārety āha -- <hi rend="bold">kṛtsne</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>7<hi rend="bold">.</hi>]tyādi | yacchabdo 'trāpi sambadhyate | uttaratrāpi abhisambhantsyate | kiṃ bhūtaḥ san yas tam āśrita ityāha -- <hi rend="bold">vidhūte</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>6<hi rend="bold">.</hi>]ti | sarvathā nirastaḥ sādaranirantaracirakālābhyāsāyāso yena sa tathā | matadvayāśrayaṇena<orig rend="sup">3</orig> sadāvyāpanena icchādhīnatvāt yogyatayā vā vyāpanena upayuktakārtsnye kṛtsnaśabdaprayogāt sopāyaheyopādeyātmaka<hi rend="bold">kṛtsnajñeyavisarpiṇī</hi> cāsāvāvaraṇādilakṣaṇasya malasyātiśayena prahāṇān <hi rend="bold">nirmalaprajñā</hi> ceti tathā | saiva parārthodayasthānatvād <hi rend="bold">udayādrir</hi> iva tathā | taṃ <hi rend="bold">śritaḥ</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>7<hi rend="bold">.</hi>] prāptaḥ tadyogī <orig rend="sup">4</orig>jāta iti yāvat | idam eva ca sarvajñasya padaṃ paramapuruṣārthaphalam | evaṃlakṣaṇaphalasaṃpadyoginy avasthā phalāvasthety ucyate |</p>

<p>{p.235}hṛdi bhavaṃ <hi rend="bold">hārdam</hi> [<hi rend="bold"> </hi>1<hi rend="bold">.</hi>8<hi rend="bold">.</hi>] sadasatpathavivekavibandhakatvāt tama iva<hi rend="bold"> tamaḥ </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>8<hi rend="bold">.</hi>] ajñānam kayācid vyapekṣayā tu hṛdo manaso bhedavivakṣāyāṃ tadubhayatvam uktam. lokoktyape<orig rend="sup">5</orig>kṣayā vā | tad<hi rend="bold">apahanti</hi> vidhvaṃsayati dharmadeśanādvāreṇa anyathā ceti tathā |
  <hi rend="bold">jino</hi> mārajayanādbuddho bhagavān| kva hārdatamopaha iti apekṣayām āha -- <hi rend="bold">loke</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>8<hi rend="bold">.</hi>] iti | lokaviṣayaṃ yac caitasaṃ tamas tasya hantā | lokasyaiva tathābhūtatamasopahanteti yāvat lupya(kya)ta iti lokaḥ | hārdatamaḥ <orig rend="sup">6</orig>śabdapratyāsatteḥ prāṇī jñātavyaḥ | evaṃkāriṇyevāvasthā sattvopakārāvasthety ucyate |</p>

<p>  sa eva vyasanijanatrāṇanimittakṛpādhāraṇasādharmyāt | raver api tadāgame tathārthopvarṇanāt | tadā tu vyasanaṃ rogo jñātavyam | udayādrisamāśrayaṇasāmyāl loke tamopahatvasādharmyāc ca | tadā <orig rend="sup">7</orig>tattamo 'ndhakāraṃ draṣṭavyam | ravir iva <hi rend="bold">raviḥ</hi> | rūpakālaṅkāraś cātra kāvyaguṇo darśitaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">mūrdhnā namasyāmi</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>8<hi rend="bold">.</hi>]<hi rend="bold"> </hi>iti śiraḥ praṇamayata evaṃvidhaṃ vacanam avaseyam | tena kāyiko namaskāro darśitaḥ syān nānyathā | śabdānupūrvīviśeṣoccāraṇena tu vāciko darśitaḥ | kāyavyāpāravyāhārayoś ca tadutthāpakamanaḥpūrvakatvāt <orig rend="sup">8</orig>mānasiko 'pi iti sarvam avadātam |</p>

<p>  sopāyasvārthasampadākhyānadvāreṇeyaṃ namaskriyā iti tattvāvyākhyānam udghṛṣṭaṃ nātiśliṣṭañceti nodghaṭitam |</p>

<p>  athavā anyathā vyākhyāyate | parārthaḥ khalv ayaṃ ṭīkālakṣaṇo grantho 'bhipretaḥ | paraś ca viṣayadoṣāśaṅkāyāṃ śravaṇāya nāvadhatte | tataś cānavadhānaṃ viṣayadoṣāśaṅka[2 b.]<orig rend="sup"> 1</orig>yā vyāptaṃ tadviruddhopadarśanena anavadhānaniṣedhārthaṃ vyāpakaviruddhaviṣayaviśuddhim upadidarśayiṣur āha -- <hi rend="bold">ya </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>5<hi rend="bold">.</hi>] ityādi |</p>

<p>ṭīkāviṣayoś cā(<orig rend="sup">0</orig>ṣayaś cā)cāryadharmakīrtigranthaḥ | tadviṣuddhiś ca pravacanaviśuddhyā, pravacanārthasamarthanaparatayā ācāryaśāstrasya tadekaviṣayatvāt | tataś cācāryaśāstraviśuddhinibandhanapravacanaviśuddhiṃ bodhayituṃ bhagavato guṇedi<orig rend="sup">2ta</orig>tvanirdoṣate namaskārāpadeśena darśayati | upāyopadarśanapūrvakatathābhūtaprajñodayādrisamāśrayaṇābhidhānena bhagavataḥ sarvājñānavigamo darśitaḥ |</p>

<p>sarvājñānavaidhuryād astu nirdoṣaḥ, sa tu svārthaprakarṣaprāptaḥ kasmāt parasmai sopāyaheyopādeyatattvam upadiśati yena tasya tathābhūtaṃ pravacanaṃ sambhaved ity ape<orig rend="sup">3</orig>kṣāyāṃ -- <hi rend="bold">yaḥ saṃjāte</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>5<hi rend="bold">.</hi>]tyādinā mahākaruṇayā yogam upadarśayati | tato mahākaruṇā<orig rend="sup">yā</orig>gāt samīcīnam upadiśati prajñāprakarṣayogāc ca bhūtaṃ samādhā(sasādha)namiti prakāśitam | tenānupadeśo 'nyathopadeśaś ca vyudastaḥ | yad āha --</p>

<p>{p.236}"dayayā śreya ācaṣṭe jñānād bhūtaṃ sasādhanam" [PV 1.284] iti |</p>

<p>tathā --</p>

<p>  "vaiphalyādvakti <orig rend="sup">4</orig>nānṛtam"</p>

<p>iti | ata evāviparītajñeyādyupadeśadvāreṇa <hi rend="bold">hārdatamopahaḥ </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>8<hi rend="bold">.</hi>] saṃvṛttaḥ ityarthād eva vacanaṃ viśuddhaṃ darśitam | tadviṣayatayā cācāryagranthaviśuddhiḥ | tadviṣayatayā ca ṭīkāviśuddhiśca sāmarthyād ākhyātā bhavati | śeṣam samānaṃ pūrveṇeti |</p>

<p>  bhavatu bhagavato nirdoṣatayā pravacanaviśuddhiḥ | tathāpyācāryasya<orig rend="sup">5</orig> vāṅmanaso(sayo)r vaiguṇyasambhavena tacchāstraṃ na viśotsyati ity āśaṅkyācāryasyāpi jagadatiśāyiprajñāyogapradarśanena vāṅmanaso(sayo)rvaiguṇyābhāvo <hi rend="bold">nyāyamārge</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>13<hi rend="bold">.</hi>]tyādinā darśayiṣyate | vāṅmanaso(sayo)rvaiguṇyaṃ hi jāḍye sati bhavattena vyāptam | tadviruddhaṃ cātyantaprakṛṣṭabuddhitvaṃ | tasmin sati katham bhaved ity abhiprāyāt |</p>

<p>  <orig rend="sup">6</orig>ācāryagranthaviśuddhāv api tavaiva vāṅmanasayor vaiguṇyāt ṭīkā avadātā na bhaviṣyati iti cāśaṅkya auddhatyaparihārāpadeśena ācāryavacanāpekṣayā ātmano jaḍatvam abhyupetya vaidarbhyaparayā vacanam aṅgyā <hi rend="bold">tathāpi </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>15<hi rend="bold">.</hi>] ityādinā svavāṅmanaso(sayo)r vaiguṇyavaikalyam api prakāśaiṣyate |</p>

<p>  ādau kasya<orig rend="sup">7</orig>cit pārśvasthasya aśrutaitatpūrvapakṣavādivacanasya tatrānādṛtasya vā vyākhyātagranthavyākhyānena carvitacarvaṇam anutiṣṭhatā tvayā [kathaṃ] tattvātiśayaprakāśanalakṣanaṃ mādhuryam antastṛptikaram āsādayitavyaḥ (vyam) tat kim evam ācaritam iti tvarayābhiprāyaṃ svayam udghāṭitaṃ vighaṭayitum āha -- <hi rend="bold">varaṃ hi </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>10<hi rend="bold">.</hi>] ityādi | --</p>

<p>tvarāyogino 'sya pūrvapakṣaṃ kṣe<orig rend="sup">8</orig>payitvā tu te evāśaṅke nirākurvann āha -- <hi rend="bold">nyāyamārge</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>13<hi rend="bold">.</hi>]tyādi |</p>

<p>  pūrvavyākhyāne tu varam avyākhyāte 'nyatra kleśaḥ kriyatāṃ yatra rasaviśeṣāsvādaḥ sambhavī, na punar atra tadasambhavād iti āśaṅkāyām idaṃ yojyaṃ | uttarābhyāṃ tu ślokābhyāṃ svakīyauddhatyaparihāraḥ kevalaḥ kṛta iti |</p>

<p>  dharmakīrter imāni vacanāni teṣu | ākṛṣṭarasaṃ hi ra[3a]<orig rend="sup"> 1</orig>sanīyaṃ <hi rend="bold">carvita</hi>m ucyate | amīṣām api bahubhir vyākhyātatvena ākṛṣṭarasatvāt carvitam iva carviteṣu <hi rend="bold">carvaṇaṃ </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>10<hi rend="bold">.</hi>] rasāsvādārtho vyāpāraviśeṣaḥ | acarvitacarvaṇarūpādavyākhyātānyagranthavyākhyānād iti prakaraṇalabhyam avadhim abhisambandhāya (sandhāya) kiñcid iṣṭau -- <hi rend="bold">varam </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>10<hi rend="bold">.</hi>] ity avyayam āha |</p>

<p>{p. 237}"varam adya kapotaḥ śvo mayūrāt", "mṛtād varaṃ durbalate"tyādi yāvat | na punar aca<orig rend="sup">2</orig>rvitānyagranthacarvaṇam iti buddhisthīkṛtavarjanīyāṅgam eva caivam āha | sāmarthyagamyatvāc ca varjanīyatvenābhimataṃ nāvādīt | `<hi rend="bold">api</hi>` nyāyataḥ sambhāvanām āha |</p>

<p>  anye punar anipātam eva śreṣṭhavacanaṃ carvaṇasamānādhikaraṇaṃ <hi rend="bold">vara</hi>śabdaṃ varṇayanti | na kevalam acarviteṣv iti <hi rend="bold">cāpi</hi>śabdaṃ vyācakṣate | mahato 'pi mahīyāṃsamācāryam | viduṣaś cā<orig rend="sup">3</orig>sya sarvathaivābhidhānaṃ draṣṭavyam |</p>

<p>  nanu ca vyākhyātatvād āntaratayā niṣpīḍitasya manāg api mādhuryābhāvād eva tadaprāptau kathaṃ <hi rend="bold">varam</hi> ity abhidhīyata iti āśaṅkya prativastūpamālaṅkāreṇa prativacanam āha <hi rend="bold">niṣpīḍitāpi </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>11<hi rend="bold">.</hi>] iti | <hi rend="bold">mṛdvīkā</hi> drākṣāphalam | <hi rend="bold">kimaḥ</hi> kṣepe prayogāt naiva <hi rend="bold">jahātī</hi>ty arthaḥ | anayā vacanavyaktyā <orig rend="sup">4</orig>asūyām api | gambhīrāṇām ācāryagirāṃ nūnaṃ na sarvam arthajātam yathāvat pūrve vyācakhyur atas tathāvidharasāsvādas tena bhaviṣyatīti nitarāṃ vācyam iti sūcayati | pūrvapakṣaniṣedhābhiprāye <hi rend="bold">hiḥ</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>10<hi rend="bold">.</hi>]<hi rend="bold"> </hi>yasmād arthe, vyaktam ity asminn arthe vā |</p>

<p>  <hi rend="bold">nyāyamārgaḥ </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>13<hi rend="bold">.</hi>] yuktimārgaḥ eva <hi rend="bold">tule</hi>tyantarnītaniyamaḥ samāsaḥ | <hi rend="bold">ekatra </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>13<hi rend="bold">.</hi>] ity ayaṃ śabdaḥ kā<orig rend="sup">5</orig>kākṣivad ubhayor api pārśvayor vyāpriyate | tenāyam arthaḥ <hi rend="bold">jagat</hi> karmabhūtam <hi rend="bold">ekatra</hi> ekasmiṃstulāntarvartamānam <hi rend="bold">ekatrā</hi>vasthitā yasya <hi rend="bold">matir jayed</hi> adharīkuryāt | <hi rend="bold">jayed</hi> iti sambhāvanāpadam etat | yanmater jagad abhibhavanaṃ sambhāvyate ity arthaḥ | śakyārthaṃ vā | jagaj jetuṃ śakteti yāvat |</p>

<p>  <hi rend="bold">tasya </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>14] evaṃmateḥ <hi rend="bold">giraḥ </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>14<hi rend="bold">.</hi>] vāca<orig rend="sup">6</orig> | <hi rend="bold">parokṣārthe</hi>tyādyātmikāḥ | kvati vadansvavyākhyeyatayā tān saṃbhāvayati | duravagāhatayā <hi rend="bold">gambhīrāḥ</hi> [1<hi rend="bold">.</hi>14<hi rend="bold">.</hi>] | ata eva kvety āha |</p>

<p>  <hi rend="bold">ahaṃ jaḍadhīḥ kva ce</hi>ty anena tadavyākhyātṛtvenātmānam asaṃbhāvayan dūrīkaroti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tathāpi </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>15<hi rend="bold">.</hi>] ity anena nipātasamudāyena prakṛtaṃ pratisamādhatte |[1]<hi rend="bold">yān uddiśya </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>16<hi rend="bold">.</hi>] yān adhikṛtya <orig rend="sup">7</orig>yadartham iti yāvat | <hi rend="bold">mayāpi</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>16<hi rend="bold">.</hi>]evaṃvidhenāpi mayā | vaktroktipakṣe tv ācāryaṃ prati jaḍadhīr iti bruvatā lokaṃ prati viparyayo 'ntarnihitaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[1] ṭibetanabhāṣāntaram āśritya "teṣāṃ kṛte" ity evaṃrūpaḥ pāṭho 'smābhiḥ kalpitaḥ mudritaś ca| kintu imāṃ ṭīkām āśritya tatratyamūlapāṭhaḥ "yān uddiśya" ity evaṃ pūraṇīyaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p><hi rend="bold">mandamatayaḥ santi mattopi kecana </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>15<hi rend="bold">.</hi>] iti vidarbhavacanena durjanamanas toṣakareṇa -- yadi durjano mayi nāhatya yadā carati tadā bahubir evācāryābhiprāyo na samyagvyajñāyīti bahujanoddeśenaiva <orig rend="sup">8</orig>mayaitad vibhajyate | anyathā tu sopi janaḥ {p. 238}pūrvādapavyākhyānagranthādācāryagranthārthaṃ jñāsyati | na hy ajño jñakṛtād eva kiñcid avagacchati nānyata iti niyamaḥ | tataḥ katham aham asmin niṣphale mahīyasi prayāse pravarteyeti darśayati | pūrvavyākhyāne punar auddhatyaparihāramātraparaṃ vivakṣitam etan naitat paryavasānavyāpāram iti [3b] <orig rend="sup">1</orig>sarvam anavadyam |</p>

<p>  avacchedyāvacchedakabhāvenāvasthitau viśiṣṭau vācyavācakarāśī <hi rend="bold">prakaraṇam </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>18<hi rend="bold">.</hi>] tasyā<hi rend="bold">rambha </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>18<hi rend="bold">.</hi>] ārabhyata iti kṛtvā | sāmarthyāt tadādis tatra <hi rend="bold">prayojanaṃ </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>18<hi rend="bold">.</hi>] phalaṃ prakaraṇasyety arthāt | idaṃ ca śābdīṅgatim āśrityoktaṃ draṣṭavyam | ārthena tu nyāyena prakaraṇābhidheyasyānumānasya prayojanaṃ parokṣārthapratipattirūpaṃ vyākhyārthatayā jñātavyam | <orig rend="sup">2</orig>tathā hy anumanavyutpādanam evānena kasmāt kriyate ? yasmāt paroksārthapratītis tadāśrayā | atas tatparaṃ vadan vākyam iti saiva vākyārthaḥ | etac ca <hi rend="bold">"parokṣārthapratipatter anumānāśrayatvāt" ity anena tu </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>23<hi rend="bold">.</hi>] ityādinā parastālleśato nirne(rṇe)ṣyata iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tat </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>16<hi rend="bold">.</hi>] prayojanābhidhānam | <hi rend="bold">co </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>16<hi rend="bold">.</hi>] avadhāraṇe <hi rend="bold">pravṛ</hi>[<hi rend="bold">ttya</hi>]<hi rend="bold">rtha</hi>mity asmāt paro draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>19] <orig rend="sup">3</orig>evam arthe | <hi rend="bold">kecidvyā</hi>khyātāro manyanta iti viśeṣaḥ [iti śeṣaḥ]ta eva tadanusahāyakam anyaṃ sākṣiṇam upakṣipanta ācakṣate <hi rend="bold">tad uktam </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>20<hi rend="bold">.</hi>] ityādi | <hi rend="bold">kasyacid </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>21<hi rend="bold">.</hi>] ity anena sarvaṃ saṃgṛhṇāti alpasyetarasyāpi vety arthaḥ | ata eva pūrvasmād aviśeṣapradarśanārtho <hi rend="bold">vā</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>21<hi rend="bold">.</hi>]śabdaḥ | <hi rend="bold">yāvat</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>22<hi rend="bold">.</hi>] ityavyayam avadhau | <hi rend="bold">noktam </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>22<hi rend="bold">.</hi>] ity asmāt paro 'stir bhavantīparaḥ <orig rend="sup">4</orig>sāmānyaprāya[ḥ] siddho draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">tāvad</hi> iti <orig rend="sup">pa</orig>rvavadavadhau | <hi rend="bold">tac</hi>chāstraṃ <hi rend="bold">tac</hi> ca karma <hi rend="bold">kena gṛhyatām </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>22<hi rend="bold">.</hi>] pravṛttiviṣayi kriyatām |</p>

<p>  <hi rend="bold">kimaḥ</hi> ksepe prayogāt na kenacid ity arthaḥ |</p>

<p><hi rend="bold">tat </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>24<hi rend="bold">.</hi>] śrotṛpravṛttyarthaṃ prakaraṇādau prayojanābhidhānam <hi rend="bold">ayuktam </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>24<hi rend="bold">.</hi>] |</p>

<p>  nanu yenābhiprāyeṇa tais tatpravṛtyartham upavarṇyate sa evābhiprāyo bhavatā nā<orig rend="sup">5</orig>bodhi tat katham etat pratiṣidhyata ity āśaṅkya <hi rend="bold">yata </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>24<hi rend="bold">.</hi>] ityādinā tadabhiprāyam udbhinatti | <hi rend="bold">iti</hi>nā [1<hi rend="bold">.</hi>24<hi rend="bold">.</hi>] vacanasyākāram āha | taṃ <hi rend="bold">prati prakaraṇasyopāyatāṃ niścitya</hi> <hi rend="bold">pravṛttiḥ syād</hi> yathā syād iti prakaraṇāt |</p>

<p>  kimupāyaniścayena teṣām ity āha --<hi rend="bold"> anupāya </hi>[1<hi rend="bold">. </hi>25<hi rend="bold">.</hi>] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">prekṣāvatām</hi>[2<hi rend="bold">.</hi>1]iti kākākṣinyāyena dvayor api pārśvayo<orig rend="sup">6</orig>r abhisambadhyate |</p>

<p>  upāyaniścayepi kasmāt pravṛttir ity āha -- <hi rend="bold">tadarthitayā </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>1<hi rend="bold">.</hi>] tasya phalasyābhilāṣeṇa | kva pravṛttir ity āha -- <hi rend="bold">prakaraṇasya śravaṇaṃ </hi>[2<hi rend="bold">. </hi>1<hi rend="bold">.</hi>]<hi rend="bold"> ādi</hi>grahaṇāt cintādeḥ {p. 239} saṃgrahas tatra | <hi rend="bold">iti </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>2] hetau | <hi rend="bold">tad abhidhānasya </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>2] tasya prayojanasyokteḥ | <hi rend="bold">arthavattā </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>2] saphalatvam <hi rend="bold">varṇyate </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>2] tair iti prakaraṇāt |</p>

<p>  yadi sopapatti<orig rend="sup">7</orig>kam etat tais tathopavarṇitam tarhi sundaram evety āha -- <hi rend="bold">na caitad iti </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>2] | <hi rend="bold">co</hi> 'vadhāraṇe | <hi rend="bold">etad</hi> anantaropanītopapattigarbhitaṃ tad abhidhānaṃ <hi rend="bold">na</hi> yuktyā saṅgatam |</p>

<p><hi rend="bold">tad upāye </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>3] tasya prayojanasyopāye | <hi rend="bold">tadbhāvaḥ </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>3] tad upāyatvam | tasya <hi rend="bold">niścayāt </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>3] | <hi rend="bold">sasyadyupāye bījādau </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>4] pravṛttiḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">avadhṛte</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>4]tyatrāntarbhūto ṇijartho draṣṭavyaḥ | tena <hi rend="bold">avadhrtaḥ</hi> avadhārito <hi rend="bold">bī</hi><orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">jādi bhāvo</hi> yais teṣām | karṣakā api bījādiviṣaye buddhipūrvakāriṇa iti prekṣāvattvapuraskāreṇodāharaṇam |</p>

<p>nanu yathopeyārthinām upāyāniścayena pravṛttau prekṣāvattve kṣatis tathopeyāniścayepi pravṛttau kiṃ na tatkṣatir ity āha <hi rend="bold">upeye tu </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>6] iti | <hi rend="bold">tuḥ</hi> pūrvasmād asya bhedaṃ darśayati |[2]<hi rend="bold">bhāvini </hi>[1<hi rend="bold">.</hi>6] iti hetubhāvena viśeṣaṇam | <hi rend="bold">aniścayepi </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>7] ity upe[4a]<orig rend="sup"> 1</orig>yasyeti prakaraṇāt |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[2] hetubinduṭīkāyāḥ prater atra truṭitatvāt "bhāvini" iti padaṃ pūrayitvā na mudritaṃ nirdiṣṭapṛṣṭhe, tathāpi "upeye tu" ity anantaraṃ tatpadaṃ tatra sthāpyam eva ālokānurodhena | 32 he.
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">itiḥ </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>8] sambhāvanāyā ākāraṃ darśayati | etad uktaṃ bhavati -- śakyaniścayam aniścitya pravartamānāḥ svakartavyākaraṇād upālabhyāḥ, na tv aśakyā(kya)niścayam iti |</p>

<p>  yady evaṃ prakaraṇasyāpi prayojanaviśeṣaṃ pratyupāyabhāvaṃ niścitya tadarthitayā pravartiṣyanta iti āha -- <hi rend="bold">niścayaś ca </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>10] iti | <hi rend="bold">co</hi> 'vadhāraṇe |</p>

<p>  kasmān nāsti ity āha -- <hi rend="bold">śabdānām </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>11] iti |</p>

<p>  na<orig rend="sup">2</orig>nu ca vācyavācakabhāvalakṣaṇapratibandhasadbhāvāt pratibandhābhāvo 'siddhaḥ | tathāhi -- yadi śabdasya vācakaśaktir arthasya ca vācyaśaktir vastusatī na syāt tadā pauruṣeyī syāt| puruṣādhīnatve ca śakteḥ -- yo 'yam "śabda eva vācako 'rthasya, artha eva vācyaḥ, na tv arthaḥ śabdasya vācakaḥ" iti dṛṣṭo niyamaḥ, sa na syāt | puruṣecchāyā avyāha<orig rend="sup">3</orig>taprasaratvāt | na ca niyamavilopo 'sti | na hīcchann api samayakāraḥ puruṣo 'rthe vācakaśaktim, śabde ca vācyaśaktim arpayituṃ pārayati | tasmād yathā ghaṭa-pradīpayoḥ prakāśyaprakāśakaśaktir vaiparītyamananubhavantī niyamavatī vāstavī tathā śabdārthayor api vācyavācakaśaktir niyamavatī vāstavyeveti |</p>

<p>{p.240}atrocya<orig rend="sup">4</orig>te | yady arthaśabdamātrāpekṣayā niyamaḥ pratipādyate tadāsāv asiddhaḥ | tathāhi -- saṅketavaśāt tṛṇajūṭādir artho yathārthāntarasya mamatvakriyāviśeṣavidhātādilakṣaṇasya prakāśako vācakas tathā samayasāmarthyād evārthaḥ śabdasyāpi vācako bhavaty eva | tad yathā bhūtahastalakṣaṇāyāṃ kalāyāṃ <orig rend="sup">5</orig>kaniṣṭhādyā aṅgulyaḥ kakārādīnāṃ tatparvarekhāś cākārādīnām | na ca śabdasyāpi arthaprakāśanād arthapratītijananād anyadvācakatvaṃ nāma |</p>

<p>  atha ghaṭārtho ghaṭaśabdasya vācako na bhavatīty ucyate | hanta! tasyāpi saṅketavaśāt tathābhāvaḥ kena nivāryate? | "yadāhaṃ yuṣmabhyaṃ ghaṭam a<orig rend="sup">6</orig>rthaṃ darśayāmi tadā ghaṭaśa damuccārayitavyam, anyathā vā jñāsyatheti" -- tadā kiṃ tasya tathātvaṃ na bhavati? | yadi satyavādī bhavān naivaṃ vaktum arhatīti yat kiñcid etat | tasmāt siddhaḥ pratibandhābhāvaḥ |</p>

<p>nanu śabdasya tāvad vaktukāmatāyāṃ asti pratibandhaḥ | sā ca yathāvas tv eva vartata iti praṇālikayā bāhye prati<orig rend="sup">7</orig>bandhāt śabdasya prāmāṇyaṃ ko 'pahastayed ity āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">vivakṣāyām </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>11] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">apiḥ </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>12] viśeṣavivakṣāyā abhyupagame | vastvanatikrameṇāpi kvacid bhavatīti <hi rend="bold">niyama</hi>grahaṇam | <hi rend="bold">tataḥ </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>12] iti vivakṣāyāṃ pramāṇāt śabdāt |</p>

<p>syād etat -- ye yam arthaṃ yathā vivakṣayā viṣayīkurvanti vaktāras te tathaiva tam artham anutiṣṭhanti ity atra apy evaṃ vivakṣitur evam evānuṣṭhānaṃ<orig rend="sup">8</orig> bhaviṣyatīti niścaye kuto niścayābhāvaḥ ity āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">na hi </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>13] iti | <hi rend="bold">hiḥ</hi> yasmāt |</p>

<p>  kathaṃ tathānuṣṭhānaniyamābhāva ity āha -- <hi rend="bold">visaṃvāde</hi>[2<hi rend="bold">.</hi>14]ti |</p>

<p>  "saritastīre śarkarāśakaṭaṃ paryastam āste | tadāgacchata bho gacchāmaḥ" ity abhidhāyāpy anyathā pravṛttidarśanāt <hi rend="bold">loke </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>15] vyavahartari jane | sarvagranthakāravacane 'pi <hi rend="bold">anāśvāsāt </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>16] āsthāyā abhāvāt |</p>

<p>  prayojanā[4b]<orig rend="sup"> 1</orig>bhidhānāt prakaraṇasya tadupāyabhāvaviṣayo 'rthasandehaḥ pravṛttyaṅgam upajāyate | tataś ca prakaraṇe pravṛttir arthinām iti prakaraṇasya prayojanaviśeṣaṃ pratyupāyatvasaṃśayaṃ pravṛttyaṅgakartum ādivākyam uktam iti mataṃ paścātdharmottarādināpy arthāt darśitaṃ yeṣām, tān kaṭākṣayann āha -- <hi rend="bold">prayojane</hi>[2<hi rend="bold">.</hi>17]tyādi |</p>

<p>  <hi rend="bold">prakaraṇasya </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>17] iti prathamato yojya<orig rend="sup">2</orig>m | <hi rend="bold">tasya tasmin</hi> vā <hi rend="bold">upāya</hi>s tadbhāvastattā saiva[3]<hi rend="bold">viṣayo</hi> yasya sa tathā |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[3] asmābhiḥ "tadupāyatāviṣaye" iti pāṭhaḥ kalpayitvā mudritaḥ kintu ālokam āśritya "tadupāyatāviṣayaḥ" iti pāṭhaḥ kalpanīyaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>{p. 241} kasya tadupāyatety ekadeśākāṅkṣāyāṃ tu <hi rend="bold">prakaraṇasya </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>17] iti śrutatvād draṣtavyam |</p>

<p><hi rend="bold">janyate </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>18] jāyate | ata eva "janiḥ kartuḥ prakṛtiḥ" [Pā. 1.3.23] ity anena labdhāpādānasaṃjñakāt pūrvaṃ pañcamī |</p>

<p><hi rend="bold">tataḥ </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>18] sandehodayāt | <hi rend="bold">tadbhāvanirdhāraṇāya </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>18] tadupāyaniścayārtham | <hi rend="bold">kṛṣīvalo </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>18] hālikaḥ | ādi[2.18]śabdāt <orig rend="sup">3</orig>tad itaraḥ | aṅkurādijananayomyaṃ <hi rend="bold">bījaṃ</hi>, tadviparītam <hi rend="bold">abījam[4]</hi> | <hi rend="bold">tadavadhṛtaye </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>18] tanniyamārtham |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[4] atrālokasammataḥ ṭīkāpāṭhaḥ "bījābījāvadhṛtaye" na tu yathā mudrite labhyate "bījādyavadhṛtaye" iti |
</p>
</div>
<div>

<p><hi rend="bold">cet </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>19] iti parābhyupagame sarvatra | <hi rend="bold">na </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>19] iti yuktatvenābhimatāṃ pravṛttiṃ pratiṣedhayati | hetum āha -- <hi rend="bold">prayojane</hi>[2<hi rend="bold">.</hi>19]ti |</p>

<p>asati vacane kathaṃ sambhava ity āha -- <hi rend="bold">tatsādhake</hi>[1<hi rend="bold">.</hi>20]ti | <hi rend="bold">tasya </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>21] saṃśayasya |</p>

<p>"anumānavyutpattiḥ prayojanam asya" ity<orig rend="sup">4</orig>anabhidhāne viśiṣṭaṃ prayojanaṃ prati prakaraṇasyopāyatvaṃ katham iha sandigdhe vidagdha ity āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">anumāne</hi>[2<hi rend="bold">.</hi>21]ti |</p>

<p><hi rend="bold">darśanāt </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>22] ity upalambhāt | sāmarthyāt teṣāṃ śravaṇādity artho 'vasātavyaḥ |</p>

<p>ayam atrabhaṭṭārcaṭasyābhiprāyaḥ -- yadvyutpattya yo 'rthīśrutatadupāyagranthasambhavaśca sa kasyacid granthasya darśanāt tasya cārthitva<orig rend="sup">5</orig>viṣayopāyabhāvaṃ prati sādhakabādhakapramāṇāpratisaṃvedī tathāvidhavacanam antareṇāpi arthitvamātracodito 'rthitvaviṣayopāyabhāvaṃ saṃśayāno jijñāsādita evānyatra ādivākyaviyukta iva granthe pravartiṣyati(te) -- tatpāṭhaśravaṇādilakṣaṇāṃ pravṛttim ācariṣyati | anyathā ādivākyavikale bhūyasi śāstre pravṛ<orig rend="sup">6</orig>ttir na syāt | tatra ca yad eva pravṛttinibandhanaṃ tad atrāpi bhaviṣyati |</p>

<l>nāpi ādivākye saty apy āśvāso yujyate, anyatpratijñātavatām api anyavyutpādanadarśanāt | yathātaḥ (yathā --"athātaḥ) dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ" [VS 1.1.1] iti pratijñāya ṣaṭpadārthīpratipādanaṃkaṇādasya |</l>

<p>  tato niṣphalaivādivākyakriyā syād yadi tadviṣaya<orig rend="sup">7</orig>saṃśayotpādanene pravṛttyarthaṃ tad upavarṇyate | anyathā tv ādivākyepi katham iva pravarteta śroteti? |</p>

<p>  {p. 242} anayaiva carcadvārādharmottarādimatepi pratyavastheyam | tathāhi --yady arthasaṃśayaṃ prakaraṇe pravṛttyaṅgaṃ kartum abhidheyādīni abhidhīyanta ādivākyena, tatkaraṇād eva ca taphalam upavarṇyate, tarhi tatraivādivākye kathaṃ pravṛttiḥ<orig rend="sup">8</orig> śrotṝṇām asati tasyādivākyasyābhidheyādyabhidhāyake vākyāntare' iti prṣṭodharmottarādirācaṣṭāṃ tāvat |</p>

<p>  kā pravṛttir ādivākya iti cet; tasya paṭhanaṃ śravaṇam arthāvagāhanam | anyathā prakaraṇepi kā pravṛttir iti tulyacodyam | vyākhyātṛvacanāt tatra pravṛttau prakaraṇe 'pi kā kṣatiḥ? | tadvacanaṃ krīḍādyartham anyathāpi [5a]<orig rend="sup">1</orig>saṃbhāvyata iti cet; samānam idam anyatrāpi | jijñāsayā pravṛttau cādivākyaṃ vaiyarthyam aśnuvīta | ādivākyavikalaśāstrapravṛttyaiva ca prayāsālpīyastvāt | tatra tadantareṇāpi pravṛttir nānyatreti prativacanaṃ pratikṣiptam | tasmād dūram api gatvā tenedam abhidhānīyaṃ yad evāsmadabhimatam iti kim atinirbandhena [kṛ]taṃ bahutithena doṣeṇa |</p>

<p>  saṃśayasya <orig rend="sup">2</orig>svarūpam upadarśayann āha -- <hi rend="bold">kim asya </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>22] iti | <hi rend="bold">na vā kiñcidi</hi>[2<hi rend="bold">.</hi>22]ty anena niścayenānyānusaraṇabījaṃ darśitam |</p>

<p>  saṃprati prayojanaviśeṣaṃ prati prakaraṇasyopāyabhāvasaṃśayaṃ tadabhidhānāt prāṇ nyāyaprāptaṃ pradarśya prayojanamātrāpekṣayāpi tasyopāyatvasandehas tadabhidhānasya purastāt sambhavī tato 'pi prakaraṇe pravṛttir avyāhateti darśayan <orig rend="sup">3</orig>tatraivābhyccaye hetum āha -- <hi rend="bold">api ca </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>23] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">evaṃ jijñāsoḥ </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>24] ity etajjijñāsāta ity arthāt |</p>

<p>  pravṛttyupayogiprayojanaśūnyaṃ <hi rend="bold">niṣprayojanam </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>24] tadviparītaṃ <hi rend="bold">prayojanavat </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>24] | <hi rend="bold">uta </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>24] iti pakṣāntarāvadyotane | anena prekṣāpūrvakāri[tva]prayuktatvaji(prayuktaji)jñāsā darśitā | saprayojanatvānusaraṇe kadācid asmadabhimatam api prayoja<orig rend="sup">4</orig>naṃ sambhāvyata iti bhāvaḥ | ata eva vyanakti -- <hi rend="bold">asmadabhimatena vā </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>24] iti | <hi rend="bold">iti</hi>nā [2<hi rend="bold">.</hi>25]<hi rend="bold"> </hi>jijñāsāyāḥ svarūpaṃ darśitam |</p>

<p>  <hi rend="bold">vyarthaḥ </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>25] niṣphalaḥ prayojanapratipādako <hi rend="bold">vākya</hi>sya prastāvādādivākyasyo<hi rend="bold">panyāsaḥ </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>26] pradarśanam |</p>

<p>  yady evam artho vākyopanyāso vyarthas tarhi kim arthaṃvārtikakāreṇākārīty āśaṇkya <hi rend="bold">tasmād</hi> [2.27] ityā<orig rend="sup">5</orig>dinopasaṃhāravyājena phalam asya darśayati | yasmād evam arthaḥ sambaddhaḥ tasmāddhetoḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">kartuṃ pratipādayituṃ vā nārabhyate </hi>[2<hi rend="bold">.</hi>28] nānuṣṭhīyata iti yathāsaṃkhyaṃ sambandhaḥ | tayoḥ sādhyayoḥ yathāsaṃkhyam evodāharaṇe prāha |</p>

<p>  {p.243} <hi rend="bold">itiḥ </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>2] pratiṣedhyasya tatkaraṇapratipādanānuṣṭhānalaksaṇasya vyāpakasyānupa<orig rend="sup">6</orig>labdher ākāraṃ kathayati | tayā <hi rend="bold">pratyavatiṣṭhamānasya </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>2] pratyavasthānaṃ kurvataḥ | tasyā <hi rend="bold">asiddhatā</hi>, yasyā <hi rend="bold">udbhāvanaṃ </hi>pradarśanaṃ tad <hi rend="bold">evārthaḥ</hi> prayojanam, tad yathā bhavatīty upanyasanakriyāyā viśeṣaṇam etat |</p>

<p>  ādīyate asmād iti <hi rend="bold">ādiḥ </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>3] tatra | asmāt khalu arthā ādāya ādāya vyākhyāyanta iti |</p>

<p>  syād etat -- vacana<orig rend="sup">7</orig>syāsya bahir arthe prāmāṇyābhāvāt katham asau tadvacanāt tadasiddhatāṃ budhyate? | yadi parasmādasya tadviṣayo 'rthasaṃśayaḥ pravrttyaṅgaṃ jāyata iti tad eva matamāyātam iti kim anena masīmrakṣitakukkaṭanyāyenācariteneti |</p>

<p>  atrācaṣṭe -- kevalaṃ yaḥ pratipattā sati prayojanādau prekṣāpūrvakāriṇaṃ kartāraṃ <orig rend="sup">8</orig>niyamena ādau tadvādinaṃ manvānaḥ tadarthaṃ vacanam asyāpy apaśyann aprekṣāvatprayuktatvagarbhaprayojanādikam atrāpi jānīte, taṃ pratipattṛviśeṣaṃ pratīdam akṛtādivākyaṃvārtikakṛd iti | anyathā katham asau niṣprayojanaṃ cedi(dami)tyādi niḥsandigdham abhidadhyāt |</p>

<p>  ādyasya tūktayā nītyā pravṛttir avyāhateti sarvam avadātam |</p>

<p>  atra<orig rend="sup">1</orig> [5b]bhaṭṭārccaṭamate sarvair evadharmottarādimatānusāribhiḥ parākramyate | ittham asmābhir idaṃ gamitam | etac ca sādhv asādhu vā madhyasthayā dhiyā sadbhir eva vijñāsyata iti |</p>

<p>  pūrvaṃ sāmānyena prayojanābhidhānam ākhyātam idānīṃ viśeṣeṇāvacchindann āha <hi rend="bold">tatreti </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>5] vākyopanyāse | etad arthātmanopi saṃbhavāt prakaraṇātmana ity āha | tad uktamkāvyāla<orig rend="sup">2</orig>ṅkāre "śabdārthau sahitau kāvyam" [kāvyā. 1.16] iti |</p>

<p>  kathaṃ punar vyutpādanaṃ "<hi rend="bold">parokṣārthe</hi>"tyādiśabdarūpasya prakaraṇasya prayojanam ity āśaṃkya sarvaśabdasādhāraṇaprayojanopanyāsapūrvakam asya tadyogaṃ darśayitum <hi rend="bold">yathāsvam </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>6] ityādinopakramate | yasya yadātmīyam ity asyārthaḥ | <hi rend="bold">vākyasya </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>6]<hi rend="bold"> </hi>ekasminn arthe prādhānyena pratipādye 'rthādvāreṇānyonyā<orig rend="sup">3</orig>pekṣiṇa upakāryopakārakabhāvenāvasthitasya padasamūhasya | <hi rend="bold">hiḥ </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>6] yasmād arthe |</p>

<p>  tad evātra nāstīty āha <hi rend="bold">tacce</hi>[3<hi rend="bold">.</hi>7]ti | <hi rend="bold">co</hi> yasmād arthe | padānāṃ [3.7] suptiṅntānāṃ śabdānām avāntaravākyāntargatānām | <hi rend="bold">avāntaravākyānāmi</hi>[3<hi rend="bold">.</hi>7]ti |hetubindusaṃjñakamahāvākyāpekṣayā tadantarbhūtānāṃ vākyānām | ākāṃkṣāpūraṇa<orig rend="sup">4</orig>yogyaṃ(gya)tattadarthadvāreṇa <hi rend="bold">parasparaṃ[5]sambandho</hi>[3<hi rend="bold">.</hi>7]vyapekṣā tena |</p>

<p>__________NOTES__________
[5] parasparasaṃsargāt' S[ataḥ paraṃ sarvatra mudritahetubinduṭīkāyāḥS' iti saṃjñā bodhyā |]
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 244} nanv etāvatāpi na jñāyate kotra samudāyārtho yasmin pratipādye amīṣāṃ parasparasambandhena vyāpāra ity āha <hi rend="bold">tathāhi </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>8] iti | nipātasamudāyaścāyaṃ yasmād ity asminn arthe sarvatra |</p>

<p>  <hi rend="bold">vyutpādyate </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>8]<hi rend="bold"> </hi>vipratipattinirākaraṇena pratipādyate | <orig rend="sup">5</orig><hi rend="bold">itiḥ </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>8] hetau |</p>

<p>  yadi tacchabdena tat parāmṛṣyeta tadā tadabhidheyaṃ vyutpādyatayoktaṃ bhaved yāvatā tacchabdena tan na parāmṛṣṭam iti āha -- <hi rend="bold">tasyaiva </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>9] iti |[6]<hi rend="bold">caḥ</hi> yasmād arthe | vākyabhedeś ca draṣṭavyaḥ | tato 'yam arthaḥ -- yasmāt tacchabdena tasya <hi rend="bold">sambandhaḥ</hi> svīkāraḥ tasmāt <hi rend="bold">sambandhāt </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>9] iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[6] ālokānurodhenatasyaiva ca tacchabdena' itiṭīkāpāṭhaḥ syāt | mudrite tuca' varjitaḥ pāṭho 'sti |
</p>
</div>
<div>

<p>  syād etat -- ayaṃ khalu tacchabdo anantarapra<orig rend="sup">6</orig>kāntaṃ pradhānaṃ parāmṛśan dṛṣṭaḥ, anumānañ ca sāmānye(samāsārthe) guṇībhūtam | tat kathaṃ tasya tena parāmarśaḥ? Ity aśaṃkyāha -- <hi rend="bold">yady api </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>9] iti | nipātasamudāyaś cāyaṃ viśeṣārthābhidhānābhyupagame sarvatra | <hi rend="bold">guṇībhūtam</hi>[7][3<hi rend="bold">.</hi>10] upasarjanībhūtam apradhānībhūtam iti yāvat | bahuvrīhāvany asyaiva padārthasya prādhānyāt |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[7] ṭīkāyāṃ prater atra truṭitatvātguṇabhūtam' iti kalpayitvā sthāpitaḥ pāṭhaḥ, kintu ālokasammataḥguṇībhūtam' iti pāṭhaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">ta</hi><orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">thāpi </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>10] ity abhyupagapūrvaṃ viśeṣoktau | <hi rend="bold">śabda</hi>sya <hi rend="bold">vṛtiḥ</hi> pravṛttiḥ -- arthābhidhānam, tasyāḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">pradhāna</hi>sya <hi rend="bold">saṃsparśaḥ</hi> svīkāraḥ sambandhaḥ iti yāvat | tena samaṃ vāstavasambandhāt tatparāmarśaḥ syādity āha -- <hi rend="bold">śabdānām </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>12] iti | <hi rend="bold">svabhāvataḥ </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>12] svarūpeṇa saṅketāvyavadhānenety arthāḥ |</p>

<p>  athavā masa(śa)kasaṃkāśe kiṃ mahāstrākarṣaṇaprāye<orig rend="sup">8</orig>ṇeti manyamānas tadabhimataṃ prādhānyam eva darśayann āha -- <hi rend="bold">pakṣe</hi>[3<hi rend="bold">.</hi>13]tyādi |</p>

<p>  ayam asyāśayaḥ -- yady api samāsārthopasarjanaṃ pratyavamrasṭum aśakyaṃ tathāpi vyutpādyatayā śāstre prakṛtatvāt buddhyantareṇa gṛhītaṃ svatantraṃ satpratyavamṛṣyate | yathāyadgṛham etat tam ānaya' iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">aviparītasvarūpapratipattiḥ </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>14] śiṣyasantānavarttinīti draṣṭavyam | [6a]<orig rend="sup"> 1</orig><hi rend="bold">sādhyatvād</hi>[3<hi rend="bold">.</hi>15]<hi rend="bold"> </hi>evety avadhāraṇīyam |
  {p. 245} yady evaṃ tadvyutpattyartham iti vaktavye ṇicā nirdeśena kiṃ prayojanam ity āha -- <hi rend="bold">ata eva </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>15] iti | yato 'numānavyutpattiḥ prakaraṇasya sādhyatvād eva prayojanaṃ nānyathā <hi rend="bold">ataḥ </hi>asmāt kāraṇāt prakaraṇasya vyāpāras tathārthābhidhānaṃ <hi rend="bold">tad darśayituṃ[8]</hi>[3<hi rend="bold">.</hi>16] | kiṃrūpaṃ tad datśayitum ity āha -- <hi rend="bold">anumāne</hi>[3<hi rend="bold">.</hi>15]ti | <hi rend="bold">anumānavyutpattiḥ viṣayaḥ</hi> sādhyatvād ya<orig rend="sup">2</orig>sya sa tathoktas taṃ <hi rend="bold">darśayituṃ </hi>vyutpattiviṣayaṃ prayojakavyāpāraṃ darśayitum iti yāvat | <hi rend="bold">nirdiśati </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>16]<hi rend="bold"> </hi>ācārya ity arthāt | ṇicnirdeśasyaivākāraṃ <hi rend="bold">itiḥ</hi> darśayati |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[8] pratipādayitum' iti kalpayitvā pūrito ṭīkāpāṭhaḥ | tathāpi ālokānurodhenadarśayitum' ity eva samyak |
</p>
</div>
<div>

<p>  evaṃ ca vyācaksāṇaḥ śiṣyasyānumānavyutpattau prakaraṇasya hetukartṛtāṃ darśayati | śabdo 'rthaṃ pratipādayati iti lokasya vyavahāradarśanāt | sāmarthyāc cācāryasyāpi tathābhāva<orig rend="sup">3</orig>m abhipraiti | sati caivaṃ kartuḥ śrotuś ca karaṇa-śravaṇaprayojanam api sūcitaṃ bhavati |</p>

<p>  athāsati sādhyasādhanasambandhābhidhāne kathaṃ tatpratītir yena tasya tatprayojanaṃ siddhim adhyāsītety āha -- <hi rend="bold">tataś ca </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>17] iti | yataḥ prakaraṇavyāpāro 'numānavyutpattiviṣaya uktaḥ tataḥ kāraṇāt | <hi rend="bold">caḥ </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>17]<hi rend="bold"> </hi>avadhāraṇe <hi rend="bold">uktaḥ </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>17]<hi rend="bold"> </hi>prakāśitaḥ<orig rend="sup">4</orig> | anyathā prakaraṇavyāpārasya tadviṣayatvāyogād iti bhāvaḥ |</p>

<p>  nanu ca praṇetur jñānastham arthaṃ pratipādayitum ucyate na (ṃuccaritena) śabdātmanā prakaraṇena tadabhidhānaṃ kartavyam | na hi anyathā tam arthaṃ pratipādyā(dyāḥ ā)kṛtyā darśayituṃ śakyante | tathā cārthābhidhānam evātra prayojakasya prakaraṇasya vyāpāraḥ | sa ca ṇyantābhidheyaḥ<orig rend="sup">5</orig> | tasmāt vyutpādanaṃ prakaraṇasyābhidhānam eva | tataś cāsyaivābhidhānārtham idam ārabhyata iti prasaktam | na caitad yuktam | anumānavyutpattyarthaṃ hīdam ārabhyate | na tv asyaivābhidhānārtham iti codyaṃ pratividhātum abhyupagacchann āha -- <hi rend="bold">yady api </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>18] iti | <hi rend="bold">śabda</hi>sya <hi rend="bold">vṛttam </hi>vartanam pravṛttiḥ vyāpāra iti yāvat | tena śābdena nyā<orig rend="sup">6</orig>yena <hi rend="bold">prakaraṇavyāpārasya prādhānyam</hi> ity arthaḥ |</p>

<p>  etad uktaṃ bhavati -- śabdasya hi vyutpattiviṣayaḥ prayojakavyāpāro 'bhidheyaḥ pradhānaṃ ten tādarthyaṃ gamyeteti |</p>

<p>  yadīdam anumatam eva tarhi kim artham evam abhihitam ity āśaṅkya pratisamādhānam āha -- <hi rend="bold">tathāpi </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>19]<hi rend="bold"> </hi>iti | <hi rend="bold">vastuvṛttena </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>19]<hi rend="bold"> </hi>vastuvṛttyapekṣayā ārthena nyāyeneti<orig rend="sup">7</orig> yāvat |</p>

<p>  {p 246}vastuvṛttyāpi kathaṃ vyutpatteḥ prādhānyam ity āha <hi rend="bold">tasyā </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>18] iti | ayam āśayaḥ -- sarvo hi prayojakavyāpāraḥ prayojyakriyārthaḥ | uktaṃ hi "vikledanopasarjanā viklittiḥ paceḥ pradhānārthaḥ" iti | tasmād vyutpādanārtham iti prayojakavyāpāravad vyutpattyartham ity uktaṃ bhavati | tadvyutpattyartham iti tūcyamāne anyais tadarthais bhojanā<orig rend="sup">8</orig>d iva (janāva)sthānādibhiḥ prayojakas tadarthamātravyāpāratayā samāna uktaḥ syāt | asti cāsyāsādhārāṇo vyāpāraḥ | sa kathaṃ nām gamyeta iti nyāyyo ṇiṅnirdeśaḥ iti |</p>

<p>  śābdīṃ gatim āśritya vākyasya prakaraṇaprayojanābhidhānapravṛttatvam abhisandhāya parokṣārthety āder ekadeśasya śābdyaiva gatyā guṇabhūtārthavācakatvaṃ da[6b]<orig rend="sup"> 1</orig>rśayann āha -- <hi rend="bold">parokṣārthe</hi>[3<hi rend="bold">.</hi>23]ti |</p>

<p>  śabdātmanaś cet prakaraṇasya prayojanam uktam, kṛtam arthātmanas tenābhihitena ity āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">na hi </hi>[3<hi rend="bold">.</hi>24] iti |</p>

<p>  tātparyārthapradarśanenaivaṃ vyācakṣāṇaś cārthena nyāyena abhidheyaprayojanam eva vaktuṃ pravṛttam idaṃ vākyam iti darśayati | <hi rend="bold">yathā </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>5]<hi rend="bold"> </hi>iti sāmānyoktasyāsya viṣayopadarśane | <hi rend="bold">bhūtaṃ </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>5]<hi rend="bold"> </hi>satyaṃ | kiṃ tad i<orig rend="sup">2</orig>ty apekṣāyāṃ <hi rend="bold">brāhmaṇītyu</hi>ktau strītvāvagatāv api yathā na tatra strīpratyayas tadvat sarvatra draṣṭavyam ity arthaḥ |</p>

<p>ā samantād upyate 'nena iti <hi rend="bold">āvapanam </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>5] kim ity apekṣāyāṃ <hi rend="bold">iyam </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>5] iti | <hi rend="bold">uṣṭrikā </hi>piṭakikā |</p>

<p>  nanu parokṣārthapratipatter anumānāśrayatvāt yadi tad vyutpādyate tarhi śabdāder api tannimittatvāt tad api kiṃ na vyutpādyate ity āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">anena </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>7] iti | <hi rend="bold">anena</hi> <orig rend="sup">3</orig>tatpratipatteḥ trirūpaliṅgāśrayatvakathanena | <hi rend="bold">co</hi> yasmād arthe | <hi rend="bold">pramāṇabhūtā </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>8] pramāṇarūpā avyabhicāriṇīti yāvat |</p>

<p>  kasmād evam uktaṃ bhavatīty āha -- <hi rend="bold">anyasmāt </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>8]<hi rend="bold"> </hi>iti uktatrirūpaliṅgād anyasmāt <hi rend="bold">tatpratipatter</hi> avyabhicāriṇyāḥ parokṣārthapratipatter <hi rend="bold">ayogād</hi> aprayujyamānatvāt |</p>

<p>  asaty avadhāraṇe ayam a<orig rend="sup">4</orig>rthaḥ kutastya ity āha -- <hi rend="bold">avadhāraṇāt </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>10] niyamād iti | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>10]<hi rend="bold"> </hi>avadhāraṇasya ākāraṃ darśayati |</p>

<p>  <hi rend="bold">tataḥ </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>10] parokṣārthapratipatter anumānāśrayatvād eva | <hi rend="bold">ādi</hi>[4<hi rend="bold">.</hi>10]śabdād arthāpattyādiparigrahaḥ | uktād anyena prakāreṇānumānatve prāmāṇye sati iti yāvat | <hi rend="bold">teṣāṃ </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>11] śabdādīnām |</p>

<p>  {p. 247} syād etat -- aliṅgajāpi parokṣārthapratipattir <orig rend="sup">5</orig>avybhicāriṇī bhaviṣyati tatkahaṃ śabdādīnāṃ saty api prāmāṇye tathātvam ity āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">tathāhi </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>13] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">sarva</hi>śabdenāśeṣaparigrahaṃ darśayati | <hi rend="bold">svatantrā </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>13]<hi rend="bold"> </hi>svavaśā liṅgānapekṣeti yāvat |</p>

<p>  hetum āha -- <hi rend="bold">tasyāḥ </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>14] iti | yastayā vyavasīyate sa tasyāḥ <hi rend="bold">svārthaḥ</hi> |</p>

<p>  mā bhūt saṃvādikā, pramāṇaṃ tu kasmān na bhavati? | āha -- <hi rend="bold">avi</hi><orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">saṃvādana</hi>m[9]avisaṃvādakatvaṃ, tad eva <hi rend="bold">lakṣaṇaṃ </hi>svabhāvo yasya tadbhāvas tat<hi rend="bold">tvaṃ</hi> tasmāt [4<hi rend="bold">.</hi>15] |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[9] ālokasammataḥ mūlapāṭhaḥavisaṃvādanalakṣatvāt' na tu yathā mudritaḥ --avisaṃvādalakṣaṇatvāt' iti |
</p>
</div>
<div>

<p>  svatantrāyā ayogāt, anyata eva sā bhaviṣyati kim etāvatānumānatvam? | na hi pakṣadharmataiva liṅgasya rūpaṃ yena tajjāyāḥ tathātvaṃ syādity āha -- <hi rend="bold">anyatrāpi(topi)</hi> [4<hi rend="bold">.</hi>15] iti |[10]<hi rend="bold">asambaddhāt </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>16] siṣādhayiṣitāpratibaddhāt |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[10] S' prater atra truṭitatvātyadi syā' iti pūritam asmābhiḥ | ālokam anusṛtyaasambaddhāt yadi syā' iti -- pāṭhaḥ pūraṇīyaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  astu tarhi pratibandho na tu <orig rend="sup">7</orig>pakṣadharmatā | tataś cānvayavyatirekavato 'pi śabdāder apakṣadharmāt parokṣārthapratipattir avyabhicāriṇī nānumānam ity āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">dharmyasaṃbandhepi </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>16] iti |</p>

<p>  yady evam astu tatpratipattihetoḥ pakṣadharmatvam api | kim ataḥ ity āha -- <hi rend="bold">evam </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>18] iti | <hi rend="bold">evaṃ[11]rūpaṃ </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>18] sādhyasambaddhaṃ viśiṣṭadharmasambaddhañ ca | <hi rend="bold">itiḥ</hi> hetau | <hi rend="bold">sarvā </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>18] kṛtsnaiva | <hi rend="bold">na bhidyate </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>19] na pṛthak pramāṇam<orig rend="sup">8</orig> |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[11] ayam ālokasammataḥ pāṭhaḥ | Sevambhūtaḥ' |
</p>
</div>
<div>

<p>  sarvatrāyam <hi rend="bold">itiḥ </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>19]<hi rend="bold"> </hi>vākyārthaparisamāptau | yatra tu arthaviśeṣe vartate sa prāyeṇa kathyate |</p>

<p>  syād etat -- utsūtro 'yam arthas tvayā vyākhyāyate na tv ayam atrācāryasya vivakṣita ity āha <hi rend="bold">eṣa ca </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>19] iti | <hi rend="bold">caḥ </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>20] yasmād arthe |</p>

<p>  nanu prakṛtasambandhād arthitam ayam artho 'tyanta (-darśane 'yam artho 'saṅgata) ity āha -- <hi rend="bold">pakṣa </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>20] iti | <hi rend="bold">vyāpta eva ca </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>22] iti samuccīyamānāvadhāraṇam idam |</p>

<p>narañ ca nārāyaṇa[7a]<orig rend="sup"> 1</orig>m eva cādau svataḥ sutau dvau janayāṃ babhūva</p>

<p>iti yathā</p>

<p>  {p. 248} "vivakṣāto 'prayoge 'pi tasyārtho 'yaṃ pratīyate"</p>

<p>iti ca bhāvaḥ <hi rend="bold">avadhāraṇāt </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>22] iti dhru(bru)vataḥ |</p>

<p>  tadvyutpādanārtham ity atrāpi arthagrahaṇasambhavād[12]<hi rend="bold">atre</hi>[4<hi rend="bold">.</hi>24]ty āha |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[12] ālokasammataḥatrārthagrahaṇaṃ' iti pāṭhaḥ | Sarthagrahaṇaṃ' |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">itiḥ </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>24] padasyākāraṃ darśayati | <hi rend="bold">svalakṣaṇaviṣayaṃ </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>24]<hi rend="bold"> </hi>vastuviṣayam, na sāmānyaviṣayam ity arthāt |</p>

<p>  katham arthaviṣayatvābhidhāne 'numānaprāmāṇyasya svalakṣaṇa<orig rend="sup">2</orig>viṣayatvam uktaṃ bhavatīty āha -- <hi rend="bold">arthe</hi>[4<hi rend="bold">.</hi>25]ti |</p>

<p>  evam evācāryasya tathābhidhānaṃ saṅgacchate nānyatheti darśayitum āha -- <hi rend="bold">ata eva </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>26] iti | anumanaprāmāṇyasya svalakṣaṇaviṣayatvād eva | anyathāpratyakṣavyavasthāyāḥ' iti viśeṣo(ṣyo)ktaṃ syāt na sāmānyenety āśayaḥ | atra prāmāṇyasya vastuviṣayatvād anyena sāmānyaviṣayatvaprakāreṇa <hi rend="bold">tatra </hi>[4<hi rend="bold">.</hi>27] svalakṣaṇe, nānyaviṣayā<orig rend="sup">3</orig>j jñānād anyatra pravṛttir yuktā, atiprasaṅgād iti bhāvaḥ |</p>

<p>  nanu sāmānyam api vastu, tena tadarthakriyārthitayaive pravṛttir upapatsyata ity āha -- <hi rend="bold">sāmānyasyeti </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>1] | <hi rend="bold">api</hi>nā [5<hi rend="bold">.</hi>1]<hi rend="bold"> </hi>vastutve 'bhyupagamaṃ darśayati |</p>

<p>  tasyām evārthakriyāyāṃ pravṛttir bhaviṣyatīty āha -- <hi rend="bold">tasyāś ca </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>2] iti |[13]<hi rend="bold">tadutpattāv eva </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>2] sāmānyālambanajñānotpattāv eva |</p>

<p>__________NOTES__________
[13] tadu[tpādya]tvena' S |
</p>
</div>
<div>

<p>  tarhi vāhadohārthakri<orig rend="sup">4</orig>yārthitayaiva pratīte gotve sāmānye pravartsyatīti ata āha -- <hi rend="bold">na hi </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>2] iti | <hi rend="bold">hiḥ</hi> avadhāraṇe |</p>

<p>  hetum āha -- <hi rend="bold">tasya</hi>[14][<hi rend="bold">?</hi>] iti | anvayavyatirekābhyāṃ tatraiva tadvyāpārāvadhāraṇād iti bhāvaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[14] svalakṣaṇasyaiva S |
</p>
</div>
<div>

<p>  bhinnasya sataḥ kāryakāraṇabhāvād anyasya sambandhasyābhāvād[15]<hi rend="bold">anupakāryataye</hi>[5<hi rend="bold">.</hi>4]ty āha |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[15] anupakāra[katvena]' S |
</p>
</div>
<div>

<p>  abhyupetyāpi sambandham idānīm āha -- <hi rend="bold">satyapi </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>5]<hi rend="bold"> </hi>iti | <hi rend="bold">caḥ </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>5]<hi rend="bold"> </hi>vaktavyā<orig rend="sup">5</orig>ntarasamuccaye |</p>

<p>  dhūmārthinopi dhūmapratipattau dhūmadhvaje pratipattiḥ prāpnoti iti iṣṭam dharmam atikrāntaḥ prasaṅgaḥ <hi rend="bold">atiprasaṅga</hi>[5<hi rend="bold">.</hi>6]s tasmāddhetoḥ |</p>

<p>  {p. 249} <hi rend="bold">anavasitaḥ --</hi> anavadhāritaḥ, <hi rend="bold">vivekaḥ --</hi> anyatvaṃ yena sa tathā tasya [5.6] |</p>

<p>  tadanavasāya eva kuta ity āha -- <hi rend="bold">samavāyasya</hi> [5.3] iti | samavāyena hi sambaddhaṃ sāmānyam iti --naiyāyikādīnāṃmatam | <hi rend="bold">tasya</hi>[16]sāmānyasy<hi rend="bold">ādhyavasāyāt </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>7] samāropāt | <hi rend="bold">tatra </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>7] svalakṣaṇe |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[16] ālokasaṃmataḥtadadhyavasāyāt' iti pāṭhaḥ |avasāyāt' S |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu kim idaṃ samavāyasya sūkṣmatvaṃ vivakṣitam? | yadi parimāṇaviśeṣayogitvam, tad asya na sambhavati | athāpy upalabdhijananayogyarūparahitatvaṃ tad api tadabhāvāt tad eva nopalabhyatām, na tu tasya tādrūpyeṇa sāmānyatadvetor bhedānupalakṣaṇam upapadyate | na ca samavāyo nopalabhyatenaiyāyikamate samavetaviśeṣaṇabhāvena tasyopalabdher iṣṭatvāt | tanmatasya cāśaṃkyamānatvād iti |</p>

<p>  na, abhiprāyāparijñānāt | iha hi sūkṣmatvaṃ samavāyasya samavāyinor bhedenānupalambhakatvaṃ vivakṣitam | eṣa hi samavāyasya mahimā yena samavāyinau nirluṭhitagarbhavadbhedena nopala<orig rend="sup">8</orig>mbhayati paṭatantvādivad iti | anyathā vyākhyānaṃ tu sāhasam eva |</p>

<p>  atra <hi rend="bold">evaṃ tarhi </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>7] iti pratividhānam | iha bhrāntes tvayāpy avaśyābhyupagantavyatvād <hi rend="bold">bhrāntimātram evāstu </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>8] ity āha |</p>

<p>  vāsanādvayanibaddho hi vikalpaḥ svābhāsam evāgovyāvṛttaṃ pratiyan bāhyasyāpy agovyāvṛttatayā bhedam avagāhitum anīśāno bāhya eva gaur mayā pratīta ity abhimanyamā[7b]<orig rend="sup"> 1</orig>naḥ prakṛtyaiva bhrāntirūpo jāyate |</p>

<p>  bhrāntir eva <hi rend="bold">bhrāntimātram </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>8] vastubhūtasāmānyaśūnyaṃ svakṣaṇāśrayatayā anumānajñānāśrayatayopagatatvena ca tayor antarvartitvād anupayogitayā ca ghāṭāmastakāntarālavartimāṃsapiṇḍarūpagaḍusthānīyatvāt gaḍurūpaṃ [5.8] tena tadviṣayatayopagateneti prakaraṇāt <hi rend="bold">kiṃ </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>8]<hi rend="bold"> </hi>na kiñcid ity arthaḥ |</p>

<p>  ayam asyāśayaḥ -- <orig rend="sup">2</orig>yadi vikalpo dṛśyavikalpyāv arthāv ekīkṛtya lokaṃ pravartayituṃ na śaknuyāt yadi ca tadupagame 'pi bhrāntiḥ pravṛttinimittaṃ nopagamyeta, tadā tathā pravṛttau sāmānyam upayujyetāpi | yadi ca tat pramāṇaprasiddhaṃ bhavet gaḍuvadevānupayuktam api upagamyeta, upagamya ca tathā pravṛtti iṣyeta, yāvatā sarvam evedam asambhavīti |</p>

<p>  nanu nirnibandhano 'nyatrā<orig rend="sup">3</orig>nyasya samāropo nopapadyate | na ca vyaktiṣu sarvato vyāvṛttāsu anugatākārasya buddhipratibhāsasyārope kiṇcin nimittam asti | tat kathaṃ bhrāntyā pravṛttikalpanā jyāyasīty abhiprāyavānāha -- <hi rend="bold">nirbīje</hi>[5<hi rend="bold">.</hi>8]ti |</p>

<p>  {250} <hi rend="bold">tā eva </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>9] ity uttaram | yāḥ svahetubhyas tathotpannās tā vyaktayaḥ svahetusāmarthyāt <hi rend="bold">tadeka</hi>pratyavamarṣārthajñānādy ekaṃ <hi rend="bold">kāryaṃ</hi> <orig rend="sup">4</orig>yāsāṃ tās tathā |</p>

<p>  etad uktaṃ bhavati -- atatkāryavyāvṛttyā tadekakāryatvaṃ sarvasajātīyānugataṃ tāsu vidyamānam anugatākārasya buddhipratibhāsasyāropabījaṃ kin na bhavatīti? |</p>

<p>  syād etat -- tadekakāryatayā tathābhūtā api vyaktayaḥ tathābhūtāyā bhrānter bījam upapadyante | sāmānyam ity asmatpakṣasyāpi na kiñcit pramāṇam ity abhi<orig rend="sup">5</orig>sambandham ākalayya parasparasāmānyābhidhānam unmūlayitum āha -- <hi rend="bold">varṇe</hi>[5<hi rend="bold">.</hi>10]ti | <hi rend="bold">varṇaḥ </hi>śuklādiḥ, <hi rend="bold">ākṛtiḥ </hi>saṃsthānaṃ saṃyogaviśeṣaḥ, tābhyāṃ <hi rend="bold">samāno</hi> 'viśiṣṭaḥ <hi rend="bold">ākāra </hi>ābhāso yasya yatra vā tat tathoktam | varṇasamānābhāsam ākṛtisamānābhāsaṃ varṇābhāsam ākṛtyābhāsam iti yāvat |
  varṇākṛtiprayukta<orig rend="sup">6</orig>tvāt sāmānyasya, tajjñānasyāpi tathātvaṃ nāyuktam ity āha -- <hi rend="bold">na ca </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>11] iti | <hi rend="bold">tadrūpaṃ </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>11] varṇākṛtiyuktarūpam | taduktam --</p>

<p>  "varṇākṛtyakṣarākāraśūnyaṃ gotvam hi varṇyate" [PV 2.147] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tat </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>11] tasmāt |</p>

<p>  varṇākṛtiprayuktaṃ hi pratibhāsamānaṃ hi tadvarṇākṛtiyoginy aparatra <hi rend="bold">bhrānter bījaṃ </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>11] nibandhanaṃ bhavet, nānyad itibhāvaḥ |</p>

<p>  yadi nāma sāmānya<orig rend="sup">7</orig>tadvator varṇādiyogābhyāṃ vaisadṛśyaṃ tathāpi sāmānyaṃ tatra bhramanibandhanaṃ kiṃ na bhavati ity āha -- <hi rend="bold">sādṛśye</hi>[5<hi rend="bold">.</hi>11]ti | asti hi kācidbhrāntir yā antarupaplavasambhave ity abhipretya <hi rend="bold">paraiḥ </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>12] ity āha |</p>

<p>  yadi evaṃ bāhyasya buddhipratibhāsena sāmānyena kiṃ sādṛśyaṃ yena brāntir utpadyata iti āha -- <hi rend="bold">vyaktaya </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>12] iti |</p>

<p>  [17]<hi rend="bold">sāmānyālambanaṃ</hi> yaj <hi rend="bold">jñānaṃ </hi>tasya ya <hi rend="bold">ākāro</hi><orig rend="sup">8</orig> vijātīyavyāvṛttarūpaṃ tasya <hi rend="bold">sarūpāḥ </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>13][18]<hi rend="bold">vijātīyavyāvṛttā </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>12] iti hetubhāvena viśeṣaṇam | tena vijātīyavyāvṛttatvād ity arthaḥ | buddhipratibhāsasya vā atadrūpaparāvṛttatayaivāvabhāsanād iti ca bhāvaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[17] ālokasammataḥsāmānyālambanajñānākārasarūpāḥ' iti pāṭhaḥ |sāmānyākārajñānasvarūpāḥ' S |
[18] ālokasammataḥvijātīyavyāvṛttāḥ' iti pāṭhaḥ |a[samānajā]tīyavyāvṛttāḥ' S |
</p>
</div>
<div>

<p>  yairvaiśeṣikādibhir vyakter bhinnaṃ sāmānyam iṣṭaṃ tair apy avaśyam uktayā nītyā svalakṣaṇaviṣayam anumānasya prāmāṇyam eṣṭavyam iti pra[8a]<orig rend="sup"> 1</orig>tipādya saṃpratimīmāṃsakādīn pratipādayituṃ <hi rend="bold">yaiḥ </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>16] ity ādinopakramate |</p>

<p>  {p. 251} <hi rend="bold">tuḥ </hi>[5<hi rend="bold">.</hi>16]<hi rend="bold"> </hi>viśeṣārthaḥ |</p>

<p>  sāmāṇyaṃ anumāne pratibhāsamānaṃ pravṛttiviṣayaḥ, tac ca vyaktisvarūpam iti svalakṣaṇaviṣayam eva prāmāṇyaṃ tasyāpatitam ity āśayaḥ |</p>

<p>  yady evaṃ bhavanmatavat tad api matam atiśobhanam ity āśaṅkya āha -- <hi rend="bold">svalakṣaṇe</hi>[5<hi rend="bold">.</hi>17]ti |</p>

<p>  taddeśopasargaṇajanmanīndriyajñāna iva <orig rend="sup">2</orig>pratibhāsanaprasaṅgena śabdād api taṃ(tat)pratītau cakṣurindriyādivaiyarthyaprasaṅgena vyakter apratibhāsane tadātmakaṃ sāmānyaṃ katham iva pratibhāyād iti bhāvaḥ |</p>

<p>  nanu yady anumānasyāpi prāmāṇyaṃ svalakṣaṇaviṣayaṃ tarhi pratyakṣād asya bhedaḥ katham ity āśaṅkyāha --[19]<hi rend="bold">parokṣa</hi> iti | <hi rend="bold">tuḥ</hi> pratykṣād anumānaṃ bhedavad darśayati |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[19] S saṃjñakahetubinduṭīkāyāḥ prater atra truṭitatvāt mūlapāṭhābhāvaḥ bodhyaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  yasmād arthā[t]sākṣād anudaya<orig rend="sup">3</orig>mānam utpattuṃ liṅgam apeksate, arthañ ca na sākṣātkaroti <hi rend="bold">tasmād </hi>ity arthaḥ | <hi rend="bold">sati bhāva</hi> āśrayārthaḥ |</p>

<p>  syān matam -- yady asyāpi svalakṣaṇaṃ viṣayaḥ, tarhy anyat sāmānyalakṣaṇaṃ, so 'numānasya viṣayaḥ[NB I] itinyāyabindur virudhyetety āha -- <hi rend="bold">tadeve</hi>ti | <hi rend="bold">co</hi> yasmād arthe |</p>

<p>  kathaṃ tathā vaktuṃ śakyata ity āha -- <hi rend="bold">lakṣyata</hi> iti |</p>

<p>  sā<orig rend="sup">4</orig>mānyam atadrūpaparāvṛttir lakṣaṇaṃ lakṣakaṃ yasyātadrūpaparāvṛttasya vastunaḥ |</p>

<p>  ta eva bhedāś ca avivecitabhedāḥ sāmānyam ity arthaḥ | <hi rend="bold">punar uktāśaṅkām </hi>ity arthapunaruktāśaṅkā ity avaseyam | śabdapunaruktasyānumbhavād eva tadāśaṅkāyā abhāvāt |
  dvividhaṃ hi punar uktam | arthapunaruktam -- yadā viśeṣavidhitsā<orig rend="sup">5</orig>dyabhāve sa evārthaḥ śabdāntareṇābhidhīyate | śabdapunaruktaṃ tu vidhitsādyabhāva eva yadā sa eva śabdaḥ punar uccāryate | viśeṣavidhitsādibhāve tad eva dvaidham arthānuvādaśabdānuvādātmanā dvaidhaṃ bhavatīti |</p>

<p>  vārtikādau tarhy anaipuṇyamācāryasyeti cet | na, mandabuddhīnadhikṛtya tatpravṛtteḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">pramāṇeneti</hi> tṛtīyāntāt tasir draṣṭavyaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">tanniścayataḥ</hi> prabhedaniścayataḥ puruṣavyutpādanam iti vigrahaḥ | prabhedasya vyutpādanam iti sambadhyate | prabhedo 'pi dvidhā draṣṭavyaḥ -- anupalabdhyādibhedena pakṣadharmatvādyātmanā ca | yadi kāryādibhedaniścāyakaṃ pramāṇam atroktam, tarhi anvayādipra(sva)rūpaprabhedaniścāyakaṃ pramāṇaṃ nokta<orig rend="sup">7</orig>m evaty āśaṃkyāha <hi rend="bold">trividheti</hi> | tribhir anvayavyatirekapakṣadharmatātmakaiḥ prakāraiḥ | {p. 252} <hi rend="bold">prakarṣeṇa bhinnasya</hi> bhedam upagatasya | evam abhidhānād eva cāsya prabhedasyety atrāsmābhis tathā vyākhyātam anyathā etan na saṃgaccheta |</p>

<p>  syād etat -- liṅgalakṣaṇānumānasvarūpasya vyutpādanaṃ syād yadi lakṣyaṃ lakṣaṇaṃ tan nirdiṣṭaṃ bhavet | prabhedasya ca <orig rend="sup">8</orig>tadā syād yadi tan nirdeśaḥ syāt | na cātra tadvācakam astīty āha <hi rend="bold">tatra tredhāvyutpādane vyavasthite satīti </hi>| evañ ca nirdeśapradarśanaṃ paraṃ kṛtaṃ boddhavyaṃ na tu lakṣaṇānuvādena lakṣyavidhirdarśitaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">hetu</hi>r iti tu lakṣyamanūdya <hi rend="bold">pakṣadharma</hi> ityādilakṣaṇaṃ vidheyam avaseyam | <hi rend="bold">itinā</hi> niyamasyākāro darśitaḥ | pratipādyopalakṣaṇaṃ [8b]<orig rend="sup"> 1</orig>bhāvagrahaṇaṃ | tena <hi rend="bold">bhāveṣu</hi> abhidheyeṣu ity arthaḥ | abhāveṣu tathā na syāt |</p>

<p>  atra tu sāhāyakaṃkumārilasākṣiṇam apakṣipann āha <hi rend="bold">tad uktam</hi> iti | saṃvitter <hi rend="bold">anugamo</hi> 'nubandhaḥ sthairyam | dhārāvāhitvam iti yāvat | <hi rend="bold">sakṛjjātā tu </hi>vipakṣābhāvasaṃvittir adṛḍhā yatra, na tatra, <hi rend="bold">yathāvadhāraṇam</hi> ity anena sūcayati |[20]hiryasmād <hi rend="bold">indriyasya</hi> <hi rend="bold">bhāvāṅge(vāṃśe)naiva saṃyogaḥ</hi> | <hi rend="bold">saṃyoga</hi>śabdena <orig rend="sup">2</orig>saṃbandho vivakṣyate | na tv anyatarakarmādiguṇa eva | sāmānyāder apratyakṣatvaprasaṅgāt | so 'pi kasmād ity āha -- <hi rend="bold">yogyatvād</hi> iti | bhāvāṃśena saha sambaddham indriyaṃ yogyaṃmīmāṃsakamate | sator eva sambandhopapatter iti bhāvaḥ | sa viṣayo 'syeti <hi rend="bold">tadviṣaya</hi>s tasya bhāvas tattā | kasyā sety apekṣāyām āha <hi rend="bold">pratykṣasy</hi>eti | kasmād ity āha -- <hi rend="bold">arthe</hi>ti | viro<orig rend="sup">3</orig>dhiny anupapannā <hi rend="bold">caturdhā</hi> caturbhiḥ prakāraiḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[20] bhāvāṃśenaiva saṃyogo yogyatvādi indriyasya hi' iti SV, abhāva 18 |
</p>
</div>
<div>

<p>  asāmānyatayaiva tatsādhanībhaviṣyatīty āha -- <hi rend="bold">tatra</hi> iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">anukrāntaṃ rūpaṃ </hi>[6<hi rend="bold">.</hi>9] svabhāvo yasya tat tathā | anukrāntaṃ prakāntam ekajñānasaṃsargitulyayogyatālakṣaṇaṃ vācyam |</p>

<p>  hetvantaram api tathā bhaviṣyati ity āha -- <hi rend="bold">yadi </hi>[6<hi rend="bold">.</hi>9] iti sambhāvayati | <hi rend="bold">hiḥ </hi>[6<hi rend="bold">.</hi>9] yasmād arthe | <hi rend="bold">syāt </hi>tathārūpam iti prastāvāt | <hi rend="bold">ādi</hi>[6<hi rend="bold">.</hi>9]<orig rend="sup"> 4</orig>śabdāt kālasya saṃgrahaḥ | ghaṭavad iti cāśayaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">ayaṃ prakāraḥ</hi>[21][6<hi rend="bold">.</hi>12] kāryakāraṇavyāpyavyāpakalakṣaṇaḥ | <hi rend="bold">tasmāt</hi>[22][6<hi rend="bold">.</hi>12] kāryakāraṇabhāvādyabhāvāt | <hi rend="bold">te </hi>[6<hi rend="bold">.</hi>12] kāraṇavyāpakānupalabdhī | na ca tasya cātyantāsato 'vikalakāraṇasya bhāvaḥ sambhavati iti bhāvaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[21] prakāro 'yaṃ' --S
[22] tat' -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 253} amūṣāṃ sambhavam abhyupapadyedānīṃ dūṣaṇaṃ datte -- <hi rend="bold">sambhave ca[23]</hi> [6<hi rend="bold">.</hi>14] <orig rend="sup">5</orig>iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[23] vā' S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu katham ayaṃ niyamaḥ sidhyatīti praśne kim idam akṛtaṃ niyamasiddhyanaṅgam abhidhīyata ity āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">evaṃ manyata </hi>[6<hi rend="bold">.</hi>18] iti | <hi rend="bold">evaṃ</hi> vakṣyamāṇakam | <hi rend="bold">iha </hi>[6<hi rend="bold">.</hi>18] vāṅmaye vyavahāre | <hi rend="bold">tadviparyayeṇa </hi>[6<hi rend="bold">.</hi>18] tasya niyamyamānasya viparyayeṇa | <hi rend="bold">tadvipakṣasya </hi>[6<hi rend="bold">.</hi>19] tasya niyamaviṣayasya vipakṣaḥ tadvipakṣas tasya <hi rend="bold">vyāptau</hi> | [6<hi rend="bold">.</hi>21] satyām | <orig rend="sup">6</orig>pratiṣedhyasya hetutvasya yaḥ <hi rend="bold">svabhāvas</hi> tena yad<hi rend="bold">viruddhaṃ</hi> hetvābhāsatvaṃ tasya <hi rend="bold">upalabdhyā </hi>[6<hi rend="bold">.</hi>25] |</p>

<p>  nanu hetūktalakṣaṇapratītikām(mo)hetor eva rūpaṃ pratīyatām, kathaṃ punaḥ parasparaparihāravattayā tayor virodhaḥ pratīyata ity āha -- <hi rend="bold">tadātme</hi>[7<hi rend="bold">.</hi>1]ti | tasya hetor ya <hi rend="bold">ātmā</hi> tatra <hi rend="bold">niyato</hi> yaḥ <hi rend="bold">pratibhāsa</hi>s tasya yaj <hi rend="bold">jñānaṃ</hi> saṃve<orig rend="sup">7</orig>danaṃ tasmāddhetoḥ <hi rend="bold">viparītasya anyatayā</hi> tadanātmatayā sāmarthyāt jñātayā | itthaṃbhūtalakṣaṇā ceyaṃ tṛtīyā | <hi rend="bold">tadābhāsatā</hi> tasyāḥ <hi rend="bold">pratīteḥ </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>2] sāmarthyena niścayāt |</p>

<p>  tasmāt kiṃ bhavatīty āha -- <hi rend="bold">parasparam iti </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>2]</p>

<p>  syād etat -- atyantāsato hetvantarasya na kenacit saha virodhāvagatiḥ yena viruddhopalambhāt abhāvagatir bhavati | tatra ca hetutvam a<orig rend="sup">8</orig>tyantāsat kathaṃ niṣidhyeta iti pūrvapakṣadvayam utprekṣamāṇa āha -- <hi rend="bold">te ca </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>4] iti | <hi rend="bold">co</hi> yasmād arthe | nāpi ca tena niṣidhyamānaṃ hetutvam atyantāsattayopagatam iti sambandhanīyam | tarhi kim atra tattvam ity āha -- <hi rend="bold">kevalaṃ </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>6] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">anyatra </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>6] kāryādau <hi rend="bold">prasiddhaṃ </hi>niścitaṃ <hi rend="bold">vyāmohād </hi>ajñānāt <hi rend="bold">tatra</hi> [7<hi rend="bold">.</hi>6]<hi rend="bold"> </hi>hetutrayabāhye arthe <hi rend="bold">āropitaṃ </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>7]<hi rend="bold"> </hi>sattvena vyavasthāpitam | <hi rend="bold">śaṅkita</hi>[9a]<orig rend="sup"> 1</orig><hi rend="bold">m</hi>asti na veti' saṃśayāspadīkṛtam |</p>

<p>  <hi rend="bold">tat </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>7] tasmāt | <hi rend="bold">kiṃ</hi> kasmāt sāmarthyāt prakāśyamānam ity uktam | evam upalakṣaṇatvād asya kathaṃ niṣedha ity api draṣṭavyam |</p>

<p>  nanu kiṃ hetvantare hetutvaṃ bhavatvā[bhavat hetvā]bhāsatvabhāvān nivartamānam avagataṃ yena tasyānena virodho vakṣyata ity āha -- <hi rend="bold">na ca </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>8] iti |</p>

<p>  idānīm atyantāsattvam abhyupagamyāpi doṣābhāvaṃ pradarśayitum āha -- <hi rend="bold">nāpi </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>10] iti |</p>

<p>  {p. 254} kathaṃ punas tatraiva<orig rend="sup">2</orig> tadavagamo na bhavatīty āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">na hi </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>11] iti |</p>

<p>  mā tatrāvadhāri virodho 'nyatrāpi katham atyantaḥ(tā)satas tadavagama ity āha -- <hi rend="bold">sarvatra[24]</hi> [7<hi rend="bold">.</hi>13] iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[24] S pratāv atra śaṅkitaḥ pāṭhaḥ | ālokānurodhena sa tu "virodho 'pi tu sarvatra" iti gamyate |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">lakṣaṇaṃ </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>15] vastūnāṃ vibhaktarūpaṃ, tat prayojanam asya iti tathā[25]| niyatarūpapratītir eva sarveṇa samaṃ tasya virodhapratītir iti samudāyārthaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[25] lākṣaṇikaḥ [7.15]
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">durmatīnāṃ vispanditāni </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>18] vyākṛtāni, teṣu |</p>

<p>  prakaraṇaṃ nigamayann āha -- <hi rend="bold">iti sthitam e</hi><orig rend="sup">3</orig><hi rend="bold">tat </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>18] iti | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[7.18] iti anantaroktam upapattiprakāraṃ pratyavamṛṣati | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>20]<hi rend="bold"> </hi>abhiprāyasyābhiprāyeṇa viṣayīkṛtasyākāraṃ darśayati |</p>

<p>  pramāṇayor dvaitāt dvayor aniyatarūpadarśane <hi rend="bold">katareṇe</hi>[7<hi rend="bold">.</hi>25]ty uktam | <hi rend="bold">upagatam</hi> ity anenāropam āha | viśeṣapratiṣedhāt śeṣavidhānaṃ labdham ity abhiprāyeṇa <hi rend="bold">pakṣadharmatāsadbhāve
pi</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold"> </hi>[7<hi rend="bold">.</hi>27] ity āha |</p>

<p>  bhavatu avinābhāvābhāvo hetvābhāsatvan tu kasmād ity āha -- <hi rend="bold">avinābhāveti </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>2] | <hi rend="bold">asiddhaviruddhānaikāntikā</hi>nāṃ <hi rend="bold">sāmānyadharmeṇa </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>3] sādhāraṇena dharmeṇa |</p>

<p>  saṃprati viśiṣṭena nāmnā sādhanam idam avacchindan āha -- <hi rend="bold">iti</hi> [8<hi rend="bold">.</hi>3]<hi rend="bold"> </hi>ityādi |</p>

<p>  avinābhāvavaikalyam eva tu kutaḥ siddhim ity āha -- <hi rend="bold">avinābhāvavaikalyañ ca </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>5] iti |</p>

<p>  tebhyaḥ<orig rend="sup">5</orig> svabhāvādibhyo vyatiriktānāṃ <hi rend="bold">vyāpakānupalabdhyā[26]</hi> [8<hi rend="bold">.</hi>6] vakṣyamāṇasya vyāpakasyānupalabdhyā |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[26] vyāpakānupalabdhitaḥ -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  tadanupalabdhir eva kuta ity āha -- <hi rend="bold">trividhe</hi>[8<hi rend="bold">.</hi>5]ti | tadbhāve hi trividhāntarbhāvād eva tadvyatiriktatvam eva na bhaved iti bhāvaḥ |</p>

<p>  kiṃ tadvyāpakānupalabdhyā tatsiddhim adhyārohatīty āha -- <hi rend="bold">tathāhi </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>6] iti |</p>

<p>  tādātmyena tadutpattā<orig rend="sup">6</orig>v eveti(tpattyā veti) vivakṣitam | na tu dvābhyām eva | tasmād utpattis tatkāraṇād votpattiś ca tadutpattir iṣṭā draṣṭavyā |
  kutas tābhyāṃ tasya vyāptir ity āha -- <hi rend="bold">tayoḥ </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>7] iti | <hi rend="bold">tatra </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>7] avinābhāve | <hi rend="bold">tasya </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>8] avinābhāvasya | <hi rend="bold">tayoḥ </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>8] sator <hi rend="bold">eva</hi> |</p>

<p>  {p. 255} kasmāt tayor eva tasya bhāvaḥ? | kiṃ punar anyathāpi na bhāvah ity āha -- <hi rend="bold">atatsvabhāvasyeti </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>8]<hi rend="bold"> </hi>|</p>

<p>  pūrvoktata<orig rend="sup">7</orig>dutpattiniṣedhena yasya yasmād anutpattir yatkāraṇād vā tasy<hi rend="bold">ātadutpatter</hi> iti [8<hi rend="bold">.</hi>8] boddhavyam |</p>

<p>  atra svātantryajihāsayāvārtikam upanyasyati -- <hi rend="bold">taduktam </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>9] iti |</p>

<p>  syād etat -- dṛṣṭacaram idaṃ yat atatsvabhāvena anutpannena ca kenacit kasyacid avyabhicāro yathā rasādinā rūpāder ity āha -- <hi rend="bold">rūpādinā </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>15] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">rasāder avinābhāvaḥ </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>15] avyabhicāritvam |</p>

<p>  <orig rend="sup">3</orig>kenety āha -- <hi rend="bold">rūpādinā </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>15] iti | <hi rend="bold">ādi</hi>śabdāt sparśādisaṅgrahaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">tatkāraṇotpattir eva </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>16] ity abhidadhānas tadutpattiśabdena pūrvaṃ dve vidhe vivakṣite iti sphuṭayati |</p>

<p>  etad ev<hi rend="bold">ānyathā </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>17] ityādinā draḍhayati |</p>

<p>  viśeṣābhāvo 'siddhaḥ, ekārthasamavāyitvam eva viśeṣa ity abhipretur vacanam <hi rend="bold">ekārtha </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>19] ityādinā śaṅkate |</p>

<p>  ekārthasamavāya ity atra dvayī vyutpa[9b]<orig rend="sup"> 1</orig>ttiḥ -- ekasminn arthe ekasmin samavāya ekārthasya vā samavāya iti |</p>

<p>  atra tu <hi rend="bold">eka</hi>sminn <hi rend="bold">arthe</hi> dvayoḥ <hi rend="bold">samavāyaḥ</hi> iti vivakṣitam | sa <hi rend="bold">nimittaṃ</hi> yasya <hi rend="bold">avinābhāvasya</hi> sa tathā |</p>

<p>  siddhāntī pratividhāsyamānaś codayati -- <hi rend="bold">nanu </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>20] iti |</p>

<p>  "ayutasiddhānām ādhāryādhārabhūtānāṃ yaḥ sambandha ihapratyayahetuḥ sa samavāyaḥ" [Praśasta. p. 696) ityādāv ādhāryādhāragrahaṇād <hi rend="bold">upavarṇyate</hi> ityā<orig rend="sup">2</orig>ha |</p>

<p>  astu tathāvidhayor asau kā kṣatir iti āha -- <hi rend="bold">sa ca </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>20] iti | <hi rend="bold">co</hi> yasmād arthe |</p>

<p>  tasyābhidheyatvenābhimatasvarūpāndhakāre atiprasaktidoṣān na <hi rend="bold">sidhyati </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>21] | sthityādikaraṇenādhārabhāvasyānyatra niṣiddhatvād iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>21] hetau |</p>

<p>  samavāyam abhyupetya etad uktam | tad eva tu nāstīti saṃprati pratipādayann āha --[27]<hi rend="bold">yathā ca </hi>[8<hi rend="bold">.</hi>22] iti | <hi rend="bold">tādā</hi><orig rend="sup">3</orig><hi rend="bold">tmye ce</hi>[28][9<hi rend="bold">.</hi>1]ti <hi rend="bold">tena</hi> sahety eva yojanīyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[27] S prater atra truṭitatvāt "-samavāyo[vase]yaḥ" iti kalpanayā pūritaḥ pāṭhaḥ | ālokānurodhena tu sa evaṃ syāt -- "-samavāyo 'vaseyaḥ | yathā ca samavāyaḥ"
[28] vā -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 256} <hi rend="bold">ye </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>2]<hi rend="bold"> </hi>vastusvabhāvāḥ <hi rend="bold">evaṃ bhavanti </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>2]<hi rend="bold"> </hi>tathābhūtāvyabhicāriṇo bhavanti |</p>

<p>  bhavantas tarhi kiṃ kartāra ity āha -- <hi rend="bold">kevalam </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>3]<hi rend="bold"> </hi>iti | <hi rend="bold">draṣṭāraḥ </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>3]<hi rend="bold"> </hi>paricchedakāḥ tathābhūtavastusvabhāvānām iti prakaraṇāt |</p>

<p>  "akasmāt"śabdo 'nimittavacanaḥ tenākasmād bhavo 'hetuka ity arthaḥ | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>4]<hi rend="bold"> </hi>tasmāt <hi rend="bold">na kasya cid</hi>va<orig rend="sup">4</orig>stunaḥ <hi rend="bold">sa svabhāvo</hi> viramet | sarvasya sarvaḥ svabhāvaḥ syād ity arthaḥ |</p>

<p>  digādivad ahetoḥ sato deśakālaniyamo neṣṭa eveti vādini tu <hi rend="bold">deśakāla</hi>grahaṇaṃ dṛṣṭāntārthaṃ draṣṭavyam | tena yathā deśakālaniyamo heturahitasya nāsti tathā dravyaniyamo 'pi na syād ityarthaḥ |</p>

<p>  etad eva <hi rend="bold">taddhi </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>5]<hi rend="bold"> </hi>ityādinā samarthayati | <orig rend="sup">5</orig><hi rend="bold">hir </hi>yasmāt <hi rend="bold">tad</hi>gamakaṃ vastu kartṛ <hi rend="bold">kiñcid </hi>gamyaṃ[29]<hi rend="bold">kañcid</hi>(kvacid) dharmiṇy<hi rend="bold">upanīyeta</hi> agnir vā <hi rend="bold">na veti </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>5]<hi rend="bold"> </hi>tadviparītaṃ vā syāt | <hi rend="bold">yasya </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>5] vastuno <hi rend="bold">yatra </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>6]<hi rend="bold"> </hi>gamye <hi rend="bold">kiñcid</hi> dravyam <hi rend="bold">āyattaṃ</hi>, <hi rend="bold">na ve</hi>ti asya vivaraṇaṃ <hi rend="bold">anāyattam</hi> iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[29] "kvacid" iti mudrite saṃpūritaḥ pāṭhaḥ samyak
</p>
</div>
<div>

<p>  anvayamukhenoktvā vyatirekamukheṇāpy upapādayati <hi rend="bold">anyathā </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>6] iti |</p>

<p>  [30]<hi rend="bold">tasmād </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>7] ityādinopasaṃharati |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[30] "tato" iti mudrite saṃpūritaḥ pāṭhaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">pādaprasārikā </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>9] iti | sukhāvasthānopalakṣaṇam idaṃ draṣṭavyam | abhidhātavyam eva kāraṇam |</p>

<p>  na tu bhavadabhipretam ity āha <hi rend="bold">tac ca </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>10] iti | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>10] tasmāt | <hi rend="bold">tadvikalā </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>11] avinābhāvarahitāḥ | etad evācāryavacanena saṃsyandayann āha -- <hi rend="bold">tathā cāha </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>11] iti |
  syād etat -- asaty api tatsvābhāvye tatkāryatve vā kiñcid arthāntaram avyabhicaradṛṣṭam eva yathā<orig rend="sup"> 7</orig>tape tarucchāyā | yathā tulāyā arvāgbhāgonnāmāvanāmau parabhāgāvanāmonnāmāv iti | evam ādyasmābhirdharmottarapradīpe vistareṇa nirūpitam ity āstām tāvad iha |
  syād etad -- avinābhāvasya tādātmyatadutpattyor avyabhicāre nimittam na tāvat tādātmyatadutpattī sto yathā cāyaṃ tathā tadanyopi tadavyabhicārī ca syā<orig rend="sup">8</orig>n na ca tasya tatsvabhāvatvaṃ tatkāryatvañ ceti |</p>

<p>  {p. 257} atrocyate | nāvinābhāvo nāmānya evānvayavyatirekavato 'vinābhāvino rūpāt | kevalaṃ kayācid vyapekṣayā tato bhinna iva kathyate. na tu tāvatā vastuto bhinna eva. avinābhāvi ca rūpaṃ kiñcid avyabhicaritavyād arthāntaraṃ kiñcid anarthāntaram, tasya tatkāryatayāiva pratibandho 'narthānta[10a]<orig rend="sup">1</orig>rasya tu tādātmyena | ata evāvinābhāvabhāvāt tādātmyatadutpattivyavahāraḥ sādhyate | tadabhāvaṃ tu tad api rūpaṃ nāstīti pratipādyata iti sarvam avadātam |</p>

<p>  <hi rend="bold">atra </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>15]<hi rend="bold"> </hi>asminn arthe <hi rend="bold">prayogo </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>15]<hi rend="bold"> </hi>dvyavayaṃ sādhanavākyam | tadutpattipakṣe tu tatkāraṇena cety api |</p>

<p>  syād etat -- yathā tādātmyatadutpattyabhāvo 'py anupalabdhiḥ sādhyāvyabhicāriṇī tathānyad api kiṃ na bhaved ity āśaṃ<orig rend="sup">2</orig>kyāha <hi rend="bold">svabhāve</hi>[9<hi rend="bold">.</hi>18]ti | abhāvavyavahārayogyatāyāḥ sādhanādity abhiprāyaḥ | <hi rend="bold">tādātmyaṃ </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>19]<hi rend="bold"> lakṣanaṃ</hi> nibandhanaṃ yasya sa tathā | tad apiācāryasyābhimatam iti darśayann āha <hi rend="bold">taduktam </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>22] iti |</p>

<p>  idānīm imam eva "pakṣadharma"ityādiślokaṃ anyathā vyācikhyāsuranena yāvanto 'rthā nirdiṣṭāḥ tāvataḥ parisaṃkhyātum āha -- <hi rend="bold">tad evam </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>25] iti |[31]<hi rend="bold">tasya</hi> saṃkhyāniyamasy<hi rend="bold">opapatti</hi><orig rend="sup">3</orig><hi rend="bold">r</hi> yuktiḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[31] "tadupadarśakaṃ ca pramāṇam" -- S | "tadupapattiś ca" iti ālokasaṃmataḥ pāṭhaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  etac chlokavyākhyānasyāparām api vidhāṃ darśayann āha -- <hi rend="bold">athavā </hi>[9<hi rend="bold">.</hi>28]<hi rend="bold"> </hi>iti | pūrvan tu lakṣyānuvādena lakṣaṇavidhānaparaṃ vivakṣitam | na tv avadhāraṇacintākṛteti tato bhinnam idaṃ vyākhyānam | katham idam uktam avadhāraṇam upapadyata ity abhipretya pṛcchati | <hi rend="bold">kiṃ kāraṇam </hi>[10<hi rend="bold">.</hi>1]<hi rend="bold"> </hi>atreti prastāvāt | <hi rend="bold">kim </hi>iti sāmānyataḥ kāraṇaṃ pṛcchati | avi<orig rend="sup">4</orig>nābhāva[32]bhāvād iti śliṣṭanirdeśam abhisandhāya <hi rend="bold">trividhasya ca </hi>[10<hi rend="bold">.</hi>3] ity uktam | tathā hy avinābhāve niyamān niyatatvād ity ukte kasyety āśaṃkāyāṃ <hi rend="bold">trividhasya ca</hi> śrutatvāt trividhasyeti yujyate vaktum |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[32] avinābhāvaniyamāt -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  evam ubhayāvadhāraṇe(ṇena) vyākhyātena korthātiśayaḥ prakāśito bhavatīty āha <hi rend="bold">tena </hi>[10<hi rend="bold">.</hi>3] iti | dvāv api <hi rend="bold">iti</hi> śabdau hetvarthāu | evam u<orig rend="sup">5</orig>ktaṃ bhavati | <hi rend="bold">tataḥ </hi>[10<hi rend="bold">.</hi>7]<hi rend="bold"> </hi>kāraṇāt <hi rend="bold">trividhahetuvāhyeṣu hetuvyavahāraṃ kurvanto nirastā bhavanti</hi> | kutaḥ? <hi rend="bold">avi</hi>[33]<hi rend="bold">nābhāva</hi>syā<hi rend="bold">bhāvāt</hi> | <hi rend="bold">trivedhe ca hetāv ahetutām ācakṣāṇā nirastā bhavanti </hi>| kutaḥ atrā<hi rend="bold">vi</hi>[34]<hi rend="bold">nābhāvasyāvaśyaṃ bhāvāt </hi>[10<hi rend="bold">.</hi>8] |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[33] ālokasaṃmataḥ pāṭhaḥ samyak, na tu yathā saṃpūritaḥ
[34] ahetutvam -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 258} asmin vyākhyāne "hetvābhāsās tato 'pare" iti vyākhyātuṃ pūrvapakṣaṃ racayann āha[35]<hi rend="bold">tathaitat </hi>[10<hi rend="bold">.</hi>11] <orig rend="sup">6</orig>iti | dvedhā hi tadaṃśavyāptiviraho viparyayavyāpteḥ viparyaye bādhakapramāṇābhāvād ity abhiprāyeṇāha <hi rend="bold">viparyaye</hi>[10<hi rend="bold">.</hi>17]tyādi | <hi rend="bold">te </hi>[10<hi rend="bold">.</hi>17] buddhiniviṣṭā <hi rend="bold">asiddhaviruddhānaikāntikā heturūpavikalatayā</hi> <hi rend="bold">hetvābhāsā gamyanta eva </hi>| asiddhetyādi tu vāstavānuvādaḥ | na tu tatsaṃjñayā jñātais taiḥ prayojana(naṃ) hetutvamātrajñāne<orig rend="sup">7</orig>na caritārthatvāt | evam api vā prajñāiḥ jñāyanta iti na kācit kṣatiḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[35] tatraitat -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  evadeva sāmānyanyāyopadarśanamukhena prasādhayann āha -- <hi rend="bold">tathāhi </hi>[10<hi rend="bold">.</hi>19] iti |</p>

<p>  atrāpi vyākhyāne aṅgāṅgibhāvena pratipāditānām arthānām avacchedaṃ kurvann āha -- <hi rend="bold">tad atreti </hi>[10<hi rend="bold">.</hi>27]<hi rend="bold"> </hi>| <hi rend="bold">tadubhaya</hi>sya -- trividho hetur eva, trividha eva hetur ity asyāvadhāraṇadvayasya <hi rend="bold">kāraṇam </hi>[11<hi rend="bold">.</hi>1] upapattī dve <orig rend="sup">8</orig>ity arthatvāt | <hi rend="bold">śliṣṭasya</hi> ṣaṣṭhyā saptamyā ca saṃgatasya, avinābhāvaniyamāt -- ity asya nirdeśāt | anantaroktās trayo 'rthā imau ca dvikāraṇalakṣaṇau dvāv arthāpattayaś caka iti ṣaḍarthā bhavanti |</p>

<p>  asminn eva śloke pūrvavyākhyānāparityāgenāvṛttyaivāparam api vyākhyānam abhyuccinvann āha <hi rend="bold">kiñceti </hi>[11<hi rend="bold">.</hi>4] |</p>

<p>  nanu prathama eva vyākhyāne "trividhaiva(tridhaiva) sa[10b]<orig rend="sup"> 1</orig>iti prabhedasya vyutpādanam" iti bruvatā sa hetus traidhā kāryasvabhāvānupalabdhibhedabhinna iti prakāśitam evaitat, kathaṃ vyākhyānāntaram idam iti cet | satyam etat | kevalaṃ "tridhaiva sa" ity atra vyākhyānāntaram idaṃ vidheyaṃ tac ca tadā sujñātaṃ bhavati, yady asya prākpravṛttaṃ vyākhyānam upadarśya pradarśyata ity abhiprāyeṇa tad vyākhyānam anūditam | etad apekṣeṇa tu a<orig rend="sup">2</orig>thavety anena kiñcaśabdārtham ujjvalayatā yat pradarśyate tad eva vyākhyānāntaraṃ draṣṭavyam | ajahatkāryatvādiprabheda evāyaṃ prabhedo jñātavyaḥ | tenāyam arthaḥ -- kāryādibhedabhinna eva pratyekaṃ pakṣadharmatvānvayavyatirekātmakas trirūpa eveti | etenaikadvipadaparyudāsena ṣaṭpakṣān pratikṣipya saptamapakṣaparigraheṇānumānalakṣaṇam abhipre<orig rend="sup">3</orig>taṃ vārtikakṛto darśayati |</p>

<p>  yata ekapadaparigraheṇa trayaḥ pakṣā, dvipadaparigraheṇāpi traya iti ṣaṭkam, tatparyudāsena saptikā(saptama)parigrahaḥ | tathāhi pakṣadharmo hetur ity ucyamāne yasya sapakṣenanvayo vipakṣe ca pravṛttiḥ sopi hetuḥ syāt | yathā nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād iti | sapakṣe yasyānvaya ity ucyamā<orig rend="sup">4</orig>ne vipakṣapravṛtter apakṣadharmasya hetutvaṃ syāt | yathā nityaḥ śabdaś cākṣuṣatvāt sāmānya{p. 259}vad iti | ya(ta)thā sapakṣavyatireka ity ucyamāne yo 'pakṣadharmaḥ sapakṣe ca nāsti sa hetuḥ syāt | yathā anityaḥ śabdo 'sattvād iti | pakṣadharme sapakṣe ca yo 'sti sa hetur ity ucyamāne nityaḥ śabdaḥ prameyatvād iti<orig rend="sup">5</orig> vipakṣavṛttir hetuḥ syāt | pakṣadharmaḥ sapakṣe nāstīty ucyamāne nityaḥ śabdo jātimattve sati śrāvaṇatvād ity ayaṃ sapakṣavṛttihīno hetuḥ syāt | sapakṣe 'sti vipakṣe ca nāstīty ucyamāne anityāḥ paramānavaḥ kṛtakatvād ity ayam apakṣadharmo hetuḥ syāt | tad etat sarvam mā bhūd iti samudāyopādāne prayo<orig rend="sup">6</orig>janam iti | idam eva ca sarvaṃ buddhāvādhāyadharmottarapradīpe 'smābhir abhyadhāyi "trirūpāl liṅgād iti ca ācakṣāṇena" ityādi |</p>

<p>  nanu pakṣadharmavacane pakṣadharmatoktā | anvayavyatirekātmakayos tu rūpayoḥ kenābhidhānaṃ yenaivaṃ vyākhyāyata ity āha <hi rend="bold">tadaṃśe</hi>[11<hi rend="bold">.</hi>6]ti | atraiva sāmarthyāvacchinnam avadarśayann āha <orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">nābādhite</hi>[11<hi rend="bold">.</hi>7]tyādi | pūrvaprabhedāparityāgenāsya bhedasya vivakṣitatvāt | ubhayam api tacchabdena parāmṛṣati | avinābhāvabhāva evābādhitaviṣayatvasya bhāvāt na tadrūpāntaram, vastūnāñ ca viruddhasvabhāvadvayābhāvāt tatraikasmiṃs tadavinābhāvini tadviruddharūpāvinābhāvino 'nyasyāsaṃbhavenāpi(pya)pratipakṣatvaṃ nāma tadantargatam eva | yasya tu tadvya<orig rend="sup">8</orig>tiriktam iṣṭaṃ tadabhiprāyeṇa <hi rend="bold">vyatirikta</hi>[11<hi rend="bold">.</hi>10]grahaṇam | <hi rend="bold">rūpāntarasya</hi>[11<hi rend="bold">.</hi>12] <hi rend="bold">sambhavaḥ</hi>[11<hi rend="bold">.</hi>12]<hi rend="bold"> </hi>sadbhāvaḥ, sa yasyāsti tasmin |</p>

<p>  avinā[bhāvā]bhāvam eva <hi rend="bold">nahi </hi>[11<hi rend="bold">.</hi>13] ityādinā samarthayati | rūpāntarayoginy apy avinābhāvāsambhavād asiddhas tadbhāva ity āha <hi rend="bold">tadvati </hi>[11<hi rend="bold">.</hi>14]<hi rend="bold"> </hi>pratibandhanibandhanā[vinā] bhāvavatīti | yadi tasminn api rūpāntaraṃ syāt kevalam apramāṇakam etad ucyata ity āha <hi rend="bold">yathā ce</hi>[11<hi rend="bold">.</hi>15]ti | [11a] <orig rend="sup">1</orig><hi rend="bold">vakṣya</hi>te[36]hetunā vyaktīkriyata iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[36] vakṣyati -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  pakṣo dharmadharmisamudāyaḥ | tathābhūtasamudāyasādhakapramāṇābhāvena taddharmatayā sarvasyaiva grahītum aśakyatvād iti bhāvaḥ | atha kathañcit taddharmasya <hi rend="bold">siddhiḥ </hi>[11<hi rend="bold">.</hi>19]<hi rend="bold"> </hi>niścayas tasyāṃ vā siddhaprayojanatvāt tasya hetor vaiyarthyam |</p>

<p>  parasthānapatitatvāt para evāsāv ity abhiprāyeṇaīśvarasena eva <hi rend="bold">paraḥ </hi>[12<hi rend="bold">.</hi>6] abhipretaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">adhi(vyadhi)karaṇa</hi>tvena<orig rend="sup">2</orig> sādhyādhikaraṇād <hi rend="bold">vi</hi>bhinnādhikaraṇatvena <hi rend="bold">asiddham </hi>[12<hi rend="bold">.</hi>12] aniścitam, tatra cirāspadībhūte dharmiṇi dvayor apy anyayor asiddhatvāt | idam iha svarūpāsiddham idaṃ tu vyadhikaraṇāsiddham ity etad eva kuto vyavasthāpyam iti cet | satyam etat | kevalaṃ tatrāsiddho 'pi hetur anyadharmigatatvenopādīyate, sa vyadhikaraṇāsiddho boddhavyaḥ | {p. 260} kasmāt tatsaṃbandhanā<orig rend="sup">3</orig>rthaṃ nāśaṅkanīyam ity āśaṃkāyāṃ tad abhidhānīyaṃ tadabhivyaktatvād anena noktam | dharmo hetus tadaṃśena vyāpta ityukte vā [saka]lopi hi jānāty eva | na tasyātmana evāṃśena vyāpta ityabhiprāyāt |</p>

<p>  <hi rend="bold">ācāryeṇa </hi>[13<hi rend="bold">.</hi>22] iti |ācāryadignāgena |</p>

<p>  paksasya dharmiṇo dharmasyānupapatteḥ na tāvat karmadhārayo ta evāsaṃkhyāpūrvakatvā<orig rend="sup">4</orig>c ca na dviguḥ | anavyayatvāc ca nāvyayībhāvaḥ | yac chabdavācyāsaṃbhavāt, na hi sa eva dharmī sa eva dharma ity arthavirodhāc ca samāsāntasyānicpratyayaprasakteś ca na bahuvrīhiḥ | napusaṃkaliṅgāt dvivacanaprasaṅgāc ca "cā"arthāsaṃbhavāc ca na dvandvaḥ | saptamīsamāsasūtre ca dharmaśabdasyāsaṃgrahād yogavibhāgena tatsamāsabhāve<orig rend="sup">5</orig>pi ṣaṣṭhīsaptamyor abhedād ity abhiprāyavān prāha [37]<hi rend="bold">ṣaṣthītatpuruṣād </hi>[14<hi rend="bold">.</hi>22] iti | ṣaṣṭhīsamāse ca rājapuruṣādau svāmyantaravyavacchedo dṛṣṭo rājñaḥ puruṣo vācyusyeti(-ṣo nānyasyeti) | tadvad ihāpi pakṣasya dharmo nānyasyety anyayogavyavacchedaḥ syād ity abhisambandhaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[37] ṣaṣṭhīsamāsāc ca -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu <hi rend="bold">jvālā </hi>[15<hi rend="bold">.</hi>21] vahniḥ | <hi rend="bold">ādi</hi>śabdād buddhyādi kṣaṇikatveneṣṭam iti tat ka<orig rend="sup">6</orig>tham aksaṇivādinaṃ taṃ prati pakṣasya(syā)bhāva ity āha <hi rend="bold">yad apīti </hi>[15<hi rend="bold">.</hi>21] | <hi rend="bold">na pratyakṣataḥ </hi>[15<hi rend="bold">.</hi>22] iti bruvatoyaṃ bhāvaḥ -- yadi pratyakṣeṇa kṣaṇasyopalakṣaṇaṃ syāt, tadā dṛṣṭāntaparyeṣaṇā paryavasānaṃ gacchet | yadā tv anumānatas tadā tad api teṣām anumānam adṛṣṭāntakaṃ kathaṃ syād iti sādhanaṃ duḥkham iti | etac ca kasyacit parasya kṣaṇikatvābhyu<orig rend="sup">7</orig>pagamam abhyupagamyoktam | na tu sahetunāśavādibhir buddhyāder apy utpattikṣaṇa eva bhāvo na tu dvitīye kṣaṇa iti evaṃ lakṣaṇaṃ kṣaṇikatvam eṣṭavyam, āśutaravināśitvābhiprāyeṇa kṣaṇikaśabdapravṛtter iṣṭatvād iti draṣṭavyam iti | tatra prati.....ndhanasyāvinābhāvasya bādhakapramāṇataḥ siddhāv apy anyatve 'traiva vṛttir apekṣaṇīyeti paribhā.... <orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">kālpanikatvaṃ </hi>[15<hi rend="bold">.</hi>24] tasya pratipannaṃ syād ity āśayaḥ | <hi rend="bold">pratipannaṃ </hi>[15<hi rend="bold">.</hi>25] svīkṛtam abhyupagatam iti yāvat | sva<hi rend="bold">(sa) </hi>[15<hi rend="bold">.</hi>26] iti svasādhyapratibandhaḥ | <hi rend="bold">anyatra </hi>[16<hi rend="bold">.</hi>1]viniścaye | <hi rend="bold">yad</hi> vastu dhūmādikaṃ <hi rend="bold">kvacit </hi>parvatādau <hi rend="bold">dṛṣṭaṃ </hi>niścitaṃ <hi rend="bold">tasya </hi>dhūmādeḥ <hi rend="bold">yatra </hi>vahnyādau <hi rend="bold">pratibandhaḥ </hi>pratibaddhatvam <hi rend="bold">tadvidaḥ </hi>pratibandhavidaḥ puṃsas t<hi rend="bold">asya</hi> pratibandhaviṣayasya vahnyādeḥ <hi rend="bold">tad </hi>dhūmādi[11b]<orig rend="sup"> 1</orig>kaṃ <hi rend="bold">gamakam </hi>anumāpakaṃ <hi rend="bold">tatra </hi>parvatādau <hi rend="bold">itiḥ </hi>evam arthe | <hi rend="bold">gatir </hi>balaṃ sāmarthyam iti yāvat |</p>

<p>  <hi rend="bold">evaṃparam </hi>[16<hi rend="bold">.</hi>5] evaṃpradhānam etad arthaṃ "tattulye sadbhāvaḥ" iti vacanam | sa hetunāpi tattvena (hetuḥ kalpitatvena) dharmo yasya sa <hi rend="bold">taddharmā </hi>[16<hi rend="bold">.</hi>5]<hi rend="bold"> </hi>sādhyadharmī tasya | vastubalād āgataṃ <hi rend="bold">vāstavam</hi> |</p>

<p>  {p. 261} pakṣatvena tasya sapakṣatvaṃ nirākriyata ity āha sādhyatvene[16.6]ti | icchāvyavasthitalakṣaṇatvena tasyāvāstavatvaṃ <orig rend="sup">2</orig>darśitam | tena hīnabalatvam sādhyāvinābhāvitvasyāvinābhāvād iti saṃbandhaḥ | kasmāt tannibandhanaṃ tad ity apekṣāyām āha -- <hi rend="bold">anyathā </hi>[16<hi rend="bold">.</hi>8] iti | <hi rend="bold">tasyā</hi>vinābhāvitvasy<hi rend="bold">āyogād</hi> ayujyamānatvād iti | <hi rend="bold">idam </hi>[16<hi rend="bold">.</hi>10] atrānanuvṛtter iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">satyam i</hi>[16<hi rend="bold">.</hi>10]tyādinā pratividhatte | <hi rend="bold">kasyacidi</hi>[16<hi rend="bold">.</hi>14]ti śiṃśapātvāder vṛkṣatvādivyavahārasādhanasya | yadāpi tathāvidhasya hetor anyatve ca prasiddhena <orig rend="sup">3</orig>pratibandhen kāryaṃ tadāpy anyatrāpy ananuvartamānaḥ kathaṃ duṣyed ity āha <hi rend="bold">tadā hī</hi>[16<hi rend="bold">.</hi>18]ti | viruddhopi viparyaye samyagdhetuneti ceti viparyayāniścitavṛttitvam uktam | tasmin dharmiṇi saṃśayahetuḥ syāt | sādhyabhāvābhāvayor ity arthāt |</p>

<p>  sādhyabhāvābhāvavimukta eva dharmī bhaviṣyati prakārāntarasadbhāvāt, tat katham asau tatra saṃśayahe<orig rend="sup">4</orig>tuḥ syād ity āśaṃkyāha -- <hi rend="bold">tadubhayabahir bhāvāyogāt </hi>[16<hi rend="bold">.</hi>19]<hi rend="bold"> </hi>sādhyavṛttivyavacchede vahnibhāvāyogāt | kasyety āśaṃkāyām āha <hi rend="bold">taddharmiṇaḥ </hi>[16<hi rend="bold">.</hi>19]<hi rend="bold"> </hi>tasya hetor āśrayasyeti | kasmāt punas tena sādhyadharmava[tā] | tadabhāvavatā vā bhavitavyaḥ(vyam) prakārāntarasyāpi sambhavād ity āha <hi rend="bold">sādhye</hi>[16<hi rend="bold">.</hi>20]ti | anyonyavyavacchedarūpāṇām ekabhāvasyā<orig rend="sup">5</orig>paravidhināntarīyatvāt kutaḥ prakārāntaraṃ saṃbhavatīti bhāvaḥ |</p>

<p>  syād etat -- antarvyāptiprasādhakād eva pramāṇādvivādādhyāsitasya dharmiṇas taddharmatvajñānān maulasya hetoh katham ativyaktam api vaiyarthyaṃbhadantadharmākaradattena na lakṣitam iti | aho abhiprāyāparijñānavilasitam | evaṃ hi bruvato 'syāyam āśa<orig rend="sup">6</orig>yaḥ -- dṛṣṭāntadharmiṇīva sādhyadharmiṇy api sarvopasaṃhāreṇa dharmānavacchedena vyāptigrahe maulād eva sādhyasiddheḥ kuto vaiyarthyam | itarathā dṛṣṭāntadharmiṇyapi viparyaye bādhakapramāṇavṛttāviṣyamāṇāyāṃ katham iva maulo hetur vaiyarthyaṃ nāśnuvīta | tathāhi tatrāpi tatpravṛttaṃ dharmisāmānyopagraheṇa vyāptiṃ pratipadyate | <orig rend="sup">7</orig>tathā ca pakṣīkṛtasyāpi jijñāsitadharmavattvaṃ tata eva siddham iti |</p>

<p>  athocyate -- bādhakapramāṇamāhātmyāt sattvasya kṣaṇikatvasiddhāv api kiṃ na śaśaviṣāṇādes tattvaṃ siddhaṃ tatas tadvyāvṛttirūpatāpratipādanārthaṃ dharmiṇo 'vaśyaṃ "saṃścāyam śabdādiḥ" ity arthaḥ [upa]saṃhartavyaḥ | itaḥ sattvahetor evāsaṃhṛtāt śabdādeḥ kṣaṇikatvāvagatir nāsmanmate hetor vaiyarthyam i<orig rend="sup">8</orig>ti |</p>

<p>  nanu samānam idam asmākam api | tathāhi vyāptigrāhakāt pramāṇāt tatra pravṛttād api dharmiviśeṣāparigraheṇa plavamānākārā pravṛttiḥ kṣaṇikatvasattvayos tādātmyagrāhiṇī jātā na tu pravṛttyaṅgam | "ya(sa)ccedam" iti tu darṣite sati "idaṃ kṣaṇikaṃ śabdādi" iti pravṛttyaṅgaṃ pratītir upajāyate, yato viśiṣṭe deśādau pravarttata iti | katham asmanmate maula[12a]<orig rend="sup"> 1</orig>sya hetor vaiyarthyam {p. 262}amandamandākṣeṇocyata iti |dharmottarādibhirvigarhite 'py asminmate gatir iyaṃ asmābhir upavarṇitā | atrāpi tu kiñcid vācyaṃ tad asmābhir evasvayūthyavicāre darśitam iha tu mā bhūd virasībhāva iti nocyata iti |</p>

<p>  nanu viśeṣaṇena sahodito nipāto 'yogaṃ vyavacchinatti | "viśeṣaṇaviśeṣyābhyām iti" vacanāt | atra ca pakṣa eva <orig rend="sup">2</orig>vyavacchedakavad viśeṣaṇam iti tenaiva sahāvadhāraṇaṃ vācyam | tathā ca pakṣasyaive dharma ity uktau tadavastho doṣa iti cet | naitad asti | "viśeṣaṇaviśeṣyābhyām" ity atra śābdīṃ gatim anāśrityāśritatvād viśeṣaṇam, āśrayatvād viśeṣyam ity ārthena viśeṣaṇaviśeṣyayor abhipretatvāt | sati caivaṃ pakṣo na viśeṣaṇam, āśrayatvād viśeṣyas tu bhavati, dharmas tv āśri<orig rend="sup">3</orig>tatvād viśeṣaṇam eva na viśeṣya iti | tena sahoditanipāto 'yogam eva vyavacchinattīti sarvam avadātam |</p>

<p>  <hi rend="bold">caitro </hi>[17<hi rend="bold">.</hi>4] nāma kaścit puruṣaḥ | tenaivākāreṇa jñātasya jñānāya praśnānupapattiḥ | <hi rend="bold">sāma</hi>[38]<hi rend="bold">rthyam </hi>[17<hi rend="bold">.</hi>11] | <hi rend="bold">ādi</hi>[17<hi rend="bold">.</hi>11] śabdāt prakaraṇādisaṃgrahaḥ | <hi rend="bold">prakṛṣṭe </hi>ananyasādhāraṇe <hi rend="bold">guṇe </hi>'tiśaye <hi rend="bold">vṛtti</hi>r yasya sa [17<hi rend="bold">.</hi>12] tathā | tad uktaṃ "<orig rend="sup">4</orig>na hi viśeṣasannidhir eva sāmānyaśabdānāṃ viśeṣāvasthitihetur api tu prakaraṇasāmarthyādikam arpaya(m api" i)ti | <hi rend="bold">pārthe hī</hi>[17<hi rend="bold">.</hi>12]tyādinaitad eva samarthayate | pārthaḥ pṛthāyāḥ kuntāyā apatyam | yogarūḍhiś caiṣā tenārjuna evābhidhīyate | <hi rend="bold">śrotuḥ </hi>[17<hi rend="bold">.</hi>19]<hi rend="bold"> </hi>arthāt praṣṭuḥ pratipādyasyeti yāvat | <hi rend="bold">tādṛśaṃ </hi>[17<hi rend="bold">.</hi>13]<hi rend="bold"> sātiśayaṃ </hi>dhānurddharya(yaṃ ya)dānya<orig rend="sup">5</orig>gāmi niṣidhyate |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[38] ālokasammataḥ "sāmarthyādinā" iti samyak | na tu yathā mudritaḥ "prakaraṇa sāmarthyādinā" iti |
</p>
</div>
<div>

<p>  kamāt tatra dhanurdharatvamātram ity āha <hi rend="bold">pratipādye</hi>[17<hi rend="bold">.</hi>15]ti |</p>

<p>  parāmṛṣyate[39][17<hi rend="bold">.</hi>21] vācyatvena parigṛhyate |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[39] parāmṛśyate -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  anabhimataṃ pratiṣedhayati <hi rend="bold">na dharma </hi>[17<hi rend="bold">.</hi>21] iti | kuta ity āha -- <hi rend="bold">dharmasye</hi>[17<hi rend="bold">.</hi>22]ti |</p>

<p>  nanu kaiṣā vācoyuktird<hi rend="bold">dharmasya dharmāsaṃbhavād iti</hi> | kiṃ dhūmādīnāṃ āśritatvena dharmāṇāṃ dhūmatvapārthivatvādayo dharmā na santi<orig rend="sup">6</orig>? yenaivam ucyata iti | satyam etad vā kevalaṃ bodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | dharmaśabdeneha sādhyo vahnyādir abhipretaḥ sa ca tasya dharmo nāsty eveti kim avadyam | athātra kena dharmo 'bhihito yena dharmasya dharmabhāvapratipādanaṃ yujyata ity āha {p. 263} <hi rend="bold">aṃśaś ca </hi>[17<hi rend="bold">.</hi>22] iti | <hi rend="bold">co</hi> yasmād arthe | aṃśa ivāṃśo yathāṃśo '<orig rend="sup">7</orig>śiviśeṣaṇas tathā dharmopi dharmiviśeṣaka ity abhiprāyaḥ | pakṣaśabdena samudāyavacanāt tad ekadeśa evāṃśo vaktavya ity āha <hi rend="bold">pakṣaśabdena </hi>[17<hi rend="bold">.</hi>22] iti | tasyaivaikadeśaḥ kiṃ nocyata ity āha <hi rend="bold">tasya</hi>[40]<hi rend="bold">ca </hi>[17<hi rend="bold">.</hi>22] iti |
[40] mudrite "ca" rahitaḥ pāṭhaḥ kaplitaḥ kintu ālokasammataḥ pāṭhaḥ "tasya ca eka-" iti |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">dharmāṇāṃ dharmā</hi>[41]<hi rend="bold">dhāratvāsaṃbhavādi</hi>[17<hi rend="bold">.</hi>28]ti pūrvaṃ boddhavyam | yato vyāpye sati vyāpakasya niyamenopasthāpanam eva vyāpakaniṣṭhā vyāpti<orig rend="sup">8</orig>s tatkaraṇāt | <hi rend="bold">vyāpyasyaiva </hi>[18<hi rend="bold">.</hi>3] na tu vyāpakasya <hi rend="bold">vyāptatāpratīti</hi>r<hi rend="bold"> </hi>avinābhāvitāpratītiḥ | kim apekṣā sā tathā pratītir ity āha[42]<hi rend="bold">vyāpake</hi>[18<hi rend="bold">.</hi>2]ti | vyāpakabhāvam apekṣate "īkṣikṣamibhyāṃñ ca" [Vā. 1981] iti karmopapade ṇaḥ | <hi rend="bold">vyāpaka</hi>sya <hi rend="bold">bhāvaṃ </hi>niyamaviṣayaṃ rūpam apekṣya paryālocya tathā pratītir bhavatīty arthaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[41] ayam eva samyak pāṭhaḥ na tu yathā kalpito 'smābhih "dharmāṇāṃ dharmāntaratvābhāvāt" iti |
[42] ālokasammataḥ "vyāpakabhāvāpekṣā" iti pāṭhaḥ samyak, na tu yathā asmābhiḥ kalpitaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  tatra bhāvam evety abhimatam avadhāraṇaṃ pradarśyānabhimataṃ nirā[12b]<orig rend="sup"> 1</orig>kurvann āha <hi rend="bold">na</hi> <hi rend="bold">tv i</hi>[18<hi rend="bold">.</hi>3]ti | <hi rend="bold">nāpi tatraive</hi>[18<hi rend="bold">.</hi>5]ti | avadhāryata iti vartate | <hi rend="bold">sādhāraṇaḥ </hi>[18<hi rend="bold">.</hi>6] sapakṣāsapakṣasādhāraṇaḥ | doṣāntarasamuccayārthaś cakāraḥ | <hi rend="bold">vā</hi>[18<hi rend="bold">.</hi>8]śabdo vyāpakadharmāpekṣayā pakṣāntaram avadyotayati |</p>

<p>  <hi rend="bold">tatraive</hi>[18<hi rend="bold">.</hi>8]ty avadhāraṇam abhimataṃ pratipādyānyathāvadhāraṇaṃ niṣedhayann āha <hi rend="bold">atrāpī</hi>ti [18<hi rend="bold">.</hi>9] |</p>

<p>  etad eva sūtrakāravacanena saṃsyandayann āha <hi rend="bold">tad uktami</hi>[18<hi rend="bold">.</hi>17]ti | <orig rend="sup">2</orig>liṅge sādhane sati <hi rend="bold">liṅgī </hi>sādhyaṃ <hi rend="bold">bhavaty eva </hi>| anena vyāpakadharmagatā vyāptir darśitā | <hi rend="bold">itara</hi>lliṅgaṃ <hi rend="bold">punarliṅginy eva </hi>sādhya eva bhavatīti | anena vyāpyadharmagatā vyāptir uktā | uktena prakāreṇa <hi rend="bold">niyamasyā</hi>vadhāraṇasya <hi rend="bold">viparyāse </hi>vaiparītye-viparyāsaś ca ekatrāyogavyavacchedena viśeṣaṇā(ṇama)paratrānyayogavyavacchedena tasmin <hi rend="bold">viparyāse</hi> sati <orig rend="sup">3</orig><hi rend="bold">liṅgaliṅgino</hi>[<hi rend="bold">ra</hi>]<hi rend="bold">sambandho</hi> ()vyāptir ity arthaḥ |[43]<hi rend="bold">tena </hi>[18<hi rend="bold">.</hi>20] vyāpter ubhayatra ekākāratāpratipattipratiṣedhapradarśanena | ayañ ca doṣaācāryeṇaye dhūmaṃ saṃyoginaṃ hetum icchanti, tān pratyabhihito na tunaiyāyikān prati | tair dhūmasya ekārthasamavāyitvāl liṅgatvenopagatatvāt | te hi dhūmā{p. 264}vayavinaṃ pradeśaṃ vā dharmiṇam ādhāya<orig rend="sup">4</orig> sāgnitvasiṣādhayiṣayā dhūmatvaṃ dhūmavattvaṃ vā sāmānyaṃ hetum upādadata iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

</div>
<div>

<p>[43] etena -- S
  <hi rend="bold">iha </hi>[18<hi rend="bold">.</hi>23] vyāptivatsadgamakatve <hi rend="bold">ākhyātaṃ </hi>[18<hi rend="bold">.</hi>23] prakāśitam | <hi rend="bold">tathāhī</hi>[18<hi rend="bold">.</hi>23]tyādinaitad eva samarthayate |</p>

<p>  etad api tadvacanena saṃsyandayann āha -- <hi rend="bold">tathā ca </hi>[19<hi rend="bold">.</hi>1]<hi rend="bold"> </hi>iti | dviṣṭhatvāt sambandhasya katham ubhayatraikākāratāvyāptir na syād ity āśaṃkya <hi rend="bold">yady api i</hi>ty anena dviṣṭhaṃ samba<orig rend="sup">5</orig>ndhaṃ vāstavam abhyupagamyāpi pratividhatte | kayor asāv ity āha = <hi rend="bold">aṅga </hi>[19<hi rend="bold">.</hi>2] iti | aṃgejñapa(aṅger jñānapa)rasya grahaṇād aṃgyate liṅgyate pratīyate 'nena parokṣārtha ity aṅgaṃ liṅgam | tena liṅgaliṅginor ity arthaḥ |</p>

<p>  kiṃbhūtaḥ sa ity āha | sahe[19.2]ti | tayor eva yugapadbhāviprakṛtatvāt | dviṣṭhatvābhyupagamād eva ca sahabhāvitvābhyupagamo<orig rend="sup">6</orig>py āyātaḥ | "<hi rend="bold">yady api</hi>"śabdasānnidhyāt "tathāpī"ty arthato draṣṭavyam | <hi rend="bold">tasya</hi> saṃbandhasya <hi rend="bold">vṛttir</hi> vartanam | tayor liṅgaliṅginor ity arthāt | kayor iva sety āha -- <hi rend="bold">ādhārādheyayor </hi>iveti saptamyantād <hi rend="bold">vatiḥ</hi> |</p>

<p>  yathā ādhārādheyabhāvalakṣaṇaḥ sambandho dviṣṭhopi naikarūpayā vṛttyā dvayor vartate yata evaikasambandhayogepi nādhārasyā<orig rend="sup">7</orig>dheyatvam ādheyasya vādhāratvaṃ tathā liṅgaliṅginor vyāptir api dhūmatvādāv anyathā, anyathā ca vahnitvādau | ata eva dhūmatvādir eva vyāpyatayā gamako na prameyatvādiḥ | vahnitvādir eva vyāpakatayā gamyo na tu tārṇatvādir nāpi dhūmo gamyo vahnir gamaka iti |</p>

<p>  yata evaṃ tasya vṛttiḥ <hi rend="bold">tena </hi>[19<hi rend="bold">.</hi>4] kāraṇena | <hi rend="bold">itī</hi>[19<hi rend="bold">.</hi>4]tyādinā prakaraṇopasaṃhāraḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">anyatra</hi><orig rend="sup">8</orig> [19<hi rend="bold">.</hi>10] itinyāyabindau |viniścaye 'pi "trirūpāl liṅgāt" ityādinoktaḥ |</p>

<p>  spardhayāvasthānaṃ <hi rend="bold">kakṣā</hi> | <hi rend="bold">tulyā kakṣā </hi>[19<hi rend="bold">.</hi>22] yasya sa, tadbhāvas tattā, tasyāḥ <hi rend="bold">sūcakaṃ</hi> prakāśanaṃ tad eva <hi rend="bold">arthaḥ </hi>prayojanaṃ yasya "<hi rend="bold">vā</hi>"śabdasya |</p>

<p>  paramārthatas tādātmyāt [19.24] iti bruvatā tadupapādayatā cānvayena vyatirekagatau vyatirekeṇa cānvayagatau svabhāvahetur adhikṛta iti darśitam | tena yat ke[13a]<orig rend="sup"> 1</orig>nacid upakṣiptam --</p>

<p>  "sāmarthyam icchataḥkīrter naṣṭaṃ dvitvāvadhāraṇam" iti</p>

<p>- tad apahastitam draṣṭavyam |</p>

<p>  {p. 265}[44]<hi rend="bold">prasaṅgato</hi> niścayarūpāt prastāvāt | "pakṣadharmas tadaṃśena vyāpto hetuḥ" iti vacanāt | <hi rend="bold">sūtrasya krameṇa</hi> paripāṭyā | <hi rend="bold">sarvasye</hi>ti sarvasyaivety avadhāraṇīyam | <hi rend="bold">pratyakṣānumānābhyām</hi> iti sāmasty aniṣedho boddhavyo na tu kasyacit | dvābhyām anyasya punar ekaike<orig rend="sup">2</orig>neti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[44] atra S prater ekaṃ patraṃ naṣṭam |
</p>
</div>
<div>

<p>  avikalpanatvāt pratyakṣāsya kathaṃ tato niścayas tasya sambhavīty āśaṃkyāha -- pratyakṣeṇa[45]<hi rend="bold">pratī</hi>[20<hi rend="bold">.</hi>8]ti | <hi rend="bold">co </hi>[20<hi rend="bold">.</hi>8] yasmād arthe | <hi rend="bold">sāmānyavikalpajananād i</hi>[20<hi rend="bold">.</hi>9]ti dhūmādiliṅgapratyakṣābhiprāyeṇoktam | <hi rend="bold">upacārata </hi>[20<hi rend="bold">.</hi>9]<hi rend="bold"> </hi>iti pratyakṣato <hi rend="bold">niścaya </hi>ity upacārataḥ <hi rend="bold">ucyata </hi>iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[45] S pratau "prati" iti nāsti |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu sāmānyaṃ liṅgaṃ kathaṃ tasyādhyakṣato niścaya ity āha <hi rend="bold">yady apī</hi>[20<hi rend="bold">.</hi>11]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">yas tu </hi>[20<hi rend="bold">.</hi>19] ityādināuddyo<orig rend="sup">3</orig>takaramatam āśaṃkyate | <hi rend="bold">agnisambandhī </hi>[20<hi rend="bold">.</hi>19] vahnimān | sa deśo 'pratyakṣo 'dhodeśasya tādrūpyād ity āśayaḥ | kiṃ tathābhūtaṃ nabhosti? sattve vā kiṃ tasya bhāgostīty āśaṃkyabauddhābhipretam eva darśayan para āha <hi rend="bold">āloke</hi>[20<hi rend="bold">.</hi>20]ti | ādirahaṇāt tamaso grahaṇam | tad uktam " ālokatamasī nabhaḥ" ivā(ityā)śayaḥ | <hi rend="bold">pradeśe </hi>vastutaḥ sādharmyā(sādhyā)dhā<orig rend="sup">4</orig>ra iti draṣṭavyam | tarhy anumānotseda eva prāpta ity āśaṃkya puner eva vyavasthāṃ kurvann āha <hi rend="bold">tasmād </hi>[20<hi rend="bold">.</hi>22]<hi rend="bold"> </hi>iti |</p>

<p>  kathaṃ punaḥ sa eva dharmī sa eva hetur bhavitum arhatīty āha <hi rend="bold">sāgniḥ </hi>[20<hi rend="bold">.</hi>22] iti | anena dhūmaviśeṣasya dharmitvaṃ dhūmasāmānyasya hetutvaṃ darśayati | samānacodyopadarśanamukhena <hi rend="bold">tulyā(tasyā)pi </hi>[20<hi rend="bold">.</hi>23]<hi rend="bold"> </hi>ityādinā siddhāntī pra<orig rend="sup">5</orig>tividhātum upakramate | <hi rend="bold">tasya</hi>ivaṃ mateḥ | <hi rend="bold">tāvata </hi>[20<hi rend="bold">.</hi>27]<hi rend="bold"> </hi>iti dṛśyādṛśyavibhāgavataḥ dhūmepi dharmiṇi uktena prakāreṇa etat saṃgacchata iti sāmyābhimānaśaṣyaṃ(śasyaṃ) parasya sā(śā)tayann āha <hi rend="bold">pradeśa</hi> <hi rend="bold">eva ce</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>1]ti | <hi rend="bold">ca</hi>śabdaḥ paramatād viśeṣārthaḥ | anyatropalabhyamānasyānyadeśāpekṣayā gamakatvaṃ katham ity āha <hi rend="bold">deśa</hi><orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">kāle</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>2]ti |</p>

<p>  ācāryeṇāpy etad abhimatam ity upadarśayann āha <hi rend="bold">yadāce(he)</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>3]ti | ataś caivam abhyupetavyam iti darśayann āha <hi rend="bold">pathe</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>9]ti | anumānahetutvād anumānaṃ pratyayabhedabheditvādi |</p>

<p>  <hi rend="bold">dharmiṇo vā</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>15]<hi rend="bold"> </hi>svarūpagrahaṇam api tāvat kathaṃ yujyate ity eva yojyam |</p>

<p>  <hi rend="bold">tayoḥ sambandhasya </hi>[21<hi rend="bold">.</hi>15] ādhārādheyalakṣaṇasya graha<orig rend="sup">7</orig>ṇam | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[21<hi rend="bold">.</hi>16] pratyavasthīyamānasyākāraṃ darśayati |</p>

<p>  {p. 266} evam asau pratyavatastha iti kathaṃ jñāyata ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">tena hī</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>16]ti | <hi rend="bold">hir</hi> yasmāt <hi rend="bold">tena</hi>kumārilena| jyotiṣṭomādeḥ śreyaḥsādhanatvaṃ <hi rend="bold">dharmo</hi> boddhavyaḥ | yad āhaśabarasvāmī"ko dharmmo yaḥ śreyaḥsādhanaḥ" [Śābarabhā.1.1.2] iti | ataevakumārilopyāha</p>

<p>  "śreyaḥsādhanatāpy eṣāṃ ni<orig rend="sup">8</orig>tyaṃ vedāt pratīyate" [Ślokavā. 2.14] iti |</p>

<p>  jaiminisūtre śabarasvāmīyam <hi rend="bold">etad bhāṣyam </hi>[21<hi rend="bold">.</hi>17] | etadbhāṣyam iti cārthadvāreṇoktam | na tv īdṛśa evabhāṣyagranthaḥ| pramāṇasyeti vivakṣāyām <hi rend="bold">anumānādina </hi>[21<hi rend="bold">.</hi>18] iti nirdeśaḥ |</p>

<p>  kadā tatpūrvakaṃ tad ity āha <hi rend="bold">yade</hi>ti | <hi rend="bold">nirvikalpā </hi>kalpanāśūnyā <hi rend="bold">indriyasya dhīḥ </hi>[21<hi rend="bold">.</hi>19] | saiva kathaṃ tathety āha <hi rend="bold">smṛtī</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>19]ti |</p>

<p>  yasmād arthe vā [13b] <orig rend="sup">1</orig>yadāśabdo draṣṭavyaḥ | vikalpanam antareṇāpi kathaṃ na tathā grahaṇam ity āha <hi rend="bold">nace</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>20]ti | liṅgādeḥ pratyāsannatvāt liṅgādikam evā<hi rend="bold">vikalpyeti</hi> draṣṭavyam | <hi rend="bold">tathā </hi>sambaddhatvena <hi rend="bold">gṛhītir </hi>grahaṇam | <hi rend="bold">itiḥ</hi> ākṣepasyākāraṃ darśayati |</p>

<p>  pratyakṣeṇāgrahaṇaṃ kasyety apekṣāyām āha <hi rend="bold">liṅgāde</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>23]r iti | kuta ity āha -- <hi rend="bold">avikalpanād</hi> iti | <hi rend="bold">tad</hi> ity agrahaṇam | <hi rend="bold">ne</hi>ti niṣedhayati | vikalpa<orig rend="sup">2</orig>syāpīṣṭatvāt pratyakṣeṇeti prakaraṇāt | kiṃ vikalpamātrasya tathotpattir ity āśaṃkyāha -- <hi rend="bold">arthe</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>24]ti | <hi rend="bold">artharūpam </hi>upakāri yasya, tasmādvopakāropy astīti tathā |
nanu nirvikalpasavikalpabhedenārthavijñānasya dvaite satīdaṃ vaktuṃ yujyate | na caitat saṃbhavīty āha -- <hi rend="bold">astī</hi>[21<hi rend="bold">.</hi>25]ti | <hi rend="bold">hir</hi> yasmādarthe | vikalpāt pūrvaṃ bhāvāt <hi rend="bold">prathamam </hi>[21<hi rend="bold">.</hi>25]<hi rend="bold"> </hi>ādyam bālādiṣu tathā<orig rend="sup">3</orig>vidhavikalpāniṣṭer jñānaṃ dṛṣṭāntatayeṣṭam | <hi rend="bold">śuddhavastujam</hi> [21<hi rend="bold">.</hi>26] śabdasmaraṇarahitavastujam ity arthaḥ | <hi rend="bold">tataḥ </hi>[21<hi rend="bold">.</hi>27] ālocanājñānāt <hi rend="bold">para</hi>m uttarakālam | <hi rend="bold">puna</hi>r aprathame | <hi rend="bold">jātyādibhir </hi>viśiṣṭaṃ <hi rend="bold">yayā buddhyāvasīyate sāpi </hi>na kevalam ālocanājñānam iti <hi rend="bold">api</hi>śabdaḥ | evaṃ ca bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- yady api prathamaṃ nirvikalpakabodhena dvyātmakaṃ <orig rend="sup">4</orig>vastugṛhītam indriyasaṃbandhāt, tathāpi na viśeṣyaviśeṣaṇabhāvāpattyā gṛhītam, ayaḥśalākākalpayor jātitadvatoḥ sākṣātkaraṇāt | tathā gṛhṇattv idaṃ pramāṇam eveti | <hi rend="bold">iti</hi>nā [22<hi rend="bold">.</hi>1]<hi rend="bold"> </hi>ukteḥ ākāraṃ darśayati | <hi rend="bold">uktaṃ </hi>[22<hi rend="bold">.</hi>3] sāmarthyād etad uktam | na tu sākṣāt tenoktam etat | yasmāt tenaivaṃ bruvatā sāmarthyād etat prakāśitaṃ <hi rend="bold">tataḥ </hi>[22<hi rend="bold">.</hi>3] tasmāt | <hi rend="bold">tena</hi>kumārilena <hi rend="bold">upada</hi>[46]<hi rend="bold">rśito </hi>yo <hi rend="bold">doṣaḥ</hi> "saugatānām eva pratyakṣeṇa liṅgādyagrahaṇām" ity evaṃlakṣaṇaḥ, tasya <hi rend="bold">pratividhānāya</hi> |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[46] upavarṇita S |
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 267} śiṣyāṇāṃ sukhapratipattyarthaṃ <hi rend="bold">sadhūmaṃ hī</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>4]tyādiphakkikāyāḥ samudāyārtham upadarśayann āha <hi rend="bold">ayam atre</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>5]ti |</p>

<p>  nanu cāvikalpakaṃ pratyakṣaṃ neyato vyādhāna(vyāpārān)kartuṃ samarthaṃ tat<orig rend="sup">6</orig> kathaṃ tannibandhanas tanniścaya ity abhidhātari katham idaṃ "sadhūmaṃ hī"tyādivaco na plavata ity āśaṃkāyām <hi rend="bold">atre</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>5]ti | <hi rend="bold">hiḥ </hi>[22<hi rend="bold">.</hi>5] avadhāraṇe |</p>

<p>  ekasya sākṣād itarasya sāmarthyāj jananāt <hi rend="bold">vidhipratiṣedhavikalpadvayaṃ janayatī</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>9]ty uktam |
  kadācid vidhivikalpaṃ kadācit pratiṣedhavikalpaṃ janayatīty abhiprāyeṇa caitad uktam | <hi rend="bold">evam etadi</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>10]ti yathāyogaṃ vi<orig rend="sup">7</orig>dhivikalpo darśitaḥ | <hi rend="bold">nānyathā </hi>[22<hi rend="bold">.</hi>10] ityādi yathāyogaṃ pratiṣedhavikalpaḥ | kim anubhūte 'rthe vikalpodayaḥ? naivam ucyata ity āha[47]<hi rend="bold">yathābhyāsami</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>11]ti (yathānubhavam iti) | yady anubhavānatikrameṇa vikalpodayas tadā sarvatrāṃśe tadudayaprasaṅgaḥ ity āha <hi rend="bold">abhyāse</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>11]ti | <hi rend="bold">abhyāsādisahakāriṇām ity </hi>abhyāsādisahakārikāṇām iti boddhavyam | na tu vikalpasyotpadyamānābhyā(mānasyābhyā)sādiḥ <orig rend="sup">8</orig>sahakārī, anubhavasya tu bhavati | kecit(kaścit) khalu yannama(?)nubhavo bhūyodarśanalakṣaṇābhyāsasahakāryanurūpaṃ vikalpaṃ janayati | asyāpy ayam arthaḥ -- nānubhava ity eva vikalpaṃ janayati | kiṃtu kaścit punaḥ punas tatrotpadyamānas tādṛśo bhavati | yathā rūpakādiparīkṣakāṇām | kaścit tu svabhāvātiśayalakṣaṇaṃ pāṭavam apekṣya janayati | asyāpy aya[14a]<orig rend="sup"> 1</orig>m arthaḥ -- kaścid anubhavaḥ prakṛtyaiva paṭīyān jāyate yas tatra kṣamaḥ | yathā yogināṃ sarvatra | asmādādīnāṃ ke(kva)cid viṣaye | kvacit punar avidyānubandhāt sadṛśāparāparotpādavipralabdhaś ca sarvadaiva tiraskṛtapaṭimā yo naiva tatkṣamo bhavati | yathārvāgdarśināṃ kṣaṇikatvādau | <hi rend="bold">pāṭavādī</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>11]ty atrādigrahaṇāt pratyāsattitāratamyādayo gṛhyante |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[47] yathānubhavam iti -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  syād etat -- sa<orig rend="sup">2</orig>mbandho 'yam iti niścayānanubhavanāt kathaṃ sambandhaniścayas tannibandhana ucyata ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>13]ti | pāścātyavidhipratiṣedhavikalpajananaṃ yathoktaḥ prakāras tena |</p>

<p>  nanu sambandhasyādhārādheyalakṣaṇasyānanubhavāt kathaṃ tanniścayas tannibandhana upavarṇyata ity āha <hi rend="bold">na ce</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>16]ti | <hi rend="bold">tathā </hi>[22<hi rend="bold">.</hi>19] auttarādharyeṇa <hi rend="bold">avasthitam arthadvyam āśritya </hi>[22<hi rend="bold">.</hi>19] gṛhītvā |</p>

<p>  {p. 268} yadi <orig rend="sup">3</orig>tathābhūtavastudvayād anyo nāsti tarhi katham "anayor ayaṃ saṃbandhaḥ sambandhinau caitau" iti vyavahāra ity āha -- <hi rend="bold">teneti</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>20]<hi rend="bold"> </hi>| yena tathābhūtavastudvayānubhavāśrayataḥ samāropitaḥ sanbandhaḥ tena kāraṇena <hi rend="bold">vyavahāra</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>21]ś ca "ayaṃ dharmī ayaṃ dharmaḥ" iti śābdo 'bhipretaḥ | <hi rend="bold">dharmadharmitaye</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>21]tītthaṃbhūtalakṣaṇā ceyaṃ tṛtīyā | etad vyavahāre kāraṇam āha <hi rend="bold">bhe</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">dāntare</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>20]ti | na tv ayaṃ paramārthiko vyavahāra ity arthaḥ |</p>

<p>  nanu ca tathābhūtavastudvayād anyasya sambandhasyābhāvāt, tasya ca pratyakṣeṇa grahaṇāt sambandhaniścayas tathābhūtavastudvayakṛtos tu, liṅgasāmānyaniścayas tu kathaṃ tatkṛtaḥ | pratyakṣeṇa liṅgasāmānyasyāgrahaṇāt | na ca viśeṣo liṅgam ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">sāmānye</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>22]ti | <orig rend="sup">5</orig><hi rend="bold">api</hi>śabdaḥ sambandhavyavahārāt sāmānyavyavahārasyānatiśayakhyāpanārthaḥ |</p>

<p>  syād etat -- anugatasya vastuno 'bhāve 'nugatapratyayo nirhetukaḥ kathaṃ bhaved ity āha <hi rend="bold">teṣām eva </hi>[22<hi rend="bold">.</hi>23] iti | na svalakṣaṇasya vikalpajanane sākṣād vyāparas tasyātadviṣayatvād ity āha -- <hi rend="bold">anubhave</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>23]ti | yadi te vijātīyasvabhāvās tathāpi kathaṃ ta<orig rend="sup">6</orig>tpratyayahetutvaṃ teṣām ity āha -- <hi rend="bold">vijātīye</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>23]ti | <hi rend="bold">ekākāra</hi>syābhinnakārasya <hi rend="bold">parāmarṣaḥ</hi>, sa cāsau <hi rend="bold">pratyaya</hi>ś ca [tatra] <hi rend="bold">hetutvāt</hi> |ācāryavacanenaitat saṃsyandayann āha <hi rend="bold">tathā cāha</hi> [22<hi rend="bold">.</hi>25] iti | [ekasyā]bhinnasya pratyavamarṣas tad evedam iti sambandhāhāra (samanvāhāra) iti vigrahaḥ kāryaḥ na tv ekaś cāsau pratyavamarṣaś ceti | evaṃ hi pratyavamarṣaś cā(syā)pi bhinna<orig rend="sup">7</orig>tvāt katham ekatvaṃ? tadaparaika(parā)marśād iti yady ucyeta tadā tasyāpi tattvaṃ tata ity anavasthā | tathā ca yāvad antimasya tathātvaṃ na jñāyate tāvad ādimasyāpi tattvavyavasthā na syāt, asatyāṃ ca tasyām ekadhīhetubhāvena vyaktīnām apy abhinna[tvam a]rpāyituṃ na śakyetety alam iha vistareṇa |</p>

<p>  yasmāt tair ayaṃ vikalpo janyate tataḥ [23<hi rend="bold">.</hi>1] |</p>

<p>  anubhūtālambanaṃ jñānaṃ smṛtiḥ, atra tu <orig rend="sup">8</orig>sāmānyaṃ kenānubhūtam ayaṃ gṛhṇāti, yena smṛtitvaṃ syād ity āha <hi rend="bold">tatpratibhāsina </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>1] iti |</p>

<p>  vijātīyavyāvṛttaṃ svalaksaṇaṃ pratyakṣeṇekṣitam, na tu vyāvṛttir ity āha <hi rend="bold">nahī</hi>[23<hi rend="bold">.</hi>3]ti |</p>

<p>  syād etat -- vikalpānām anarthagrāhitayā bāhyārthāsaṃsparśād eva kathaṃ gṛhītagrāhitvalakṣaṇaṃ smṛtitvam ity āścarya upasaṃhārāpadeśenāha -- <hi rend="bold">tasmāt </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>4] iti | yady evaṃ dvaidham api vikalpaḥ pratipattur adhyavasā[14b]<orig rend="sup"> 1</orig>yavaśād gṛhītabāhyārthagrāhitayā smṛtir ucyate, tarhi paramārthataḥ kiṃviṣaya ity āha <hi rend="bold">vastuta </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>7] iti | yato 'yaṃ vikalpaḥ paramārthato nirviṣayopi pratipantradhyavasāyānurodhāt smṛtir abhipretaḥ <hi rend="bold">tataḥ </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>7] tasmāt | <hi rend="bold">yad</hi> etad vakṣyamāṇakam <hi rend="bold">āha</hi> {p. 269} kaścitkumārilādiḥ| kim āhety āha <hi rend="bold">sāmānye</hi>[23<hi rend="bold">.</hi>7]ti | <hi rend="bold">abhedenā</hi>bhinnākāraṃ yadvijñānaṃ tad <hi rend="bold">etat</hi> <hi rend="bold">smārtaṃ</hi> smṛtirūpa<orig rend="sup">2</orig>m iti <hi rend="bold">yo</hi>bauddho vadet | <hi rend="bold">tasyā</hi>ivaṃvādino <hi rend="bold">nūnaṃ</hi> niścitaṃ <hi rend="bold">vandhyāsute 'pi</hi> viṣaye yat<hi rend="bold">smaraṇaṃ</hi> tatra <hi rend="bold">śaktatā</hi> sāmarthyam astu | vandhyāsutasyāpi smarttuṃ yat so(-rtum asau) śakta iti yāvat kathaṃ tasyātyāntābhāvasmaraṇaśaktatopakalpyata iti āśaṃkāyāṃ cūrṇakenopapattim āha <hi rend="bold">sāmānyasyānanubhūtatayā </hi>ananubhūtatvāt | evaṃ bruvato 'pi (yaṃ) bhāvaḥ -- anubhūte <orig rend="sup">3</orig>hi smṛtir bhavati | yadi vānanubhūtepi smaraṇam upapadyate tadā vandhyāsutepy ananubhūtatvāviśeṣāt smārtā buddhiḥ kiṃ na kalpyata iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">aṅga</hi>[23<hi rend="bold">.</hi>18]śabdo 'dhyeṣāmantraṇe | <hi rend="bold">kiṃ</hi>śabdaḥ sāmānyataḥ praśne | <hi rend="bold">punaḥ</hi>śabdas tu viśeṣataḥ | tenāyam arthaḥ -- yuṣmān evādhyeṣya sāmānyato viśeṣataś ca etat pṛcchāma iti | śataṃ saṃvatsa<orig rend="sup">4</orig>rāḥ puruṣāyuṣam | atra svātantryaparijihīrṣayā tatkārikā upakṣipann āha -- <hi rend="bold">tathā cāhe</hi>[23<hi rend="bold">.</hi>19]ti | <hi rend="bold">yasya </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>20]bauddhasyamatena | tasya <hi rend="bold">ekaliṅgini </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>28] <hi rend="bold">gatir yugasahasreṣu bahuṣv api na vidyata </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>29] iti sambandhaḥ kāryaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">ānantyāt </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>28] iti hetuḥ | tasyaiva samarthanaṃ sarvam |</p>

<p>  aliṅgajam evānumānaṃ bhaviṣyatīty āha -- <hi rend="bold">nace</hi>[23<hi rend="bold">.</hi>21]ti | <hi rend="bold">co</hi> yasmād arthe | <orig rend="sup">5</orig><hi rend="bold">liṅgavinirmuktaṃ</hi>[23<hi rend="bold">.</hi>21] liṅgarahitam | <hi rend="bold">asāmānyasya </hi>svalakṣaṇasya anavagatam eva liṅgaṃ liṅgijñānaṃ kariṣyatīty āha -- <hi rend="bold">nace</hi>[23<hi rend="bold">.</hi>23]ti | <hi rend="bold">caḥ</hi> pūrvavat | pradīpayogyatayā gamakasvasyābhāvād iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">tasya </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>24] sāmānyarūpasya liṅgasya | <hi rend="bold">tasya</hi> liṅgasāmānyagrāhiṇo 'numānāntara<hi rend="bold">syodbhūtiḥ </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>25] janma | kiṃbhūtāl liṅgāt <hi rend="bold">sāmānyajñā</hi><orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">nasaṃhitāt </hi>sāmānyajñānayuktāt sāmānyātmanā jñātād iti yāvat | asya ca liṅgasāmānyasya jñāyamānasyānumeyatvam, pratyakṣeṇa tvanmate sāmānyāgrahaṇād iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">tasya</hi> liṅgasya sāmānya<hi rend="bold">syodbhavas tadudbhavo </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>26] liṅgenāpareṇety arthāt | tenāpi sāmānyarūpatayā anumānāntarād eva jñātena tathābhāvya<orig rend="sup">7</orig>m ity abhiprāyeṇāha -- <hi rend="bold">anumānāntarād eva jñātene</hi>[23<hi rend="bold">.</hi>27]ti | astv evaṃ kā kṣatir ity āha <hi rend="bold">evaṃ ce</hi>[23<hi rend="bold">.</hi>27]ti |</p>

<p>  nanv evaṃ liṅgānumānasyaivānantyaṃ na tu liṅgyanumānasya tat kathaṃliṅgyanumānānām ity uktam iti cet | satyaṃ, kevalaṃ tad evādyaṃ liṅgaṃ jñāpakahetvadhikārāt jñāyamānasāmānyarūpatayā cānumānatā (-mānena) niścīyamānaṃ liṅgi jātam | svaliṅgyape<orig rend="sup">8</orig>kṣayā liṅgam apekṣata(m apīṣyata) iti abhiprāyād adoṣa eva |</p>

<p>  {p. 270} <hi rend="bold">eka</hi>smil <hi rend="bold">liṅgini </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>28] dharmiṇi |</p>

<p>  nanu ca sāmānyarūpasya liṅgatve tasya cānumānenaiva grahe na pratyakṣatas tanniścaya upapadyata ity abhidhātari katham idamācāryīyaṃ <hi rend="bold">sadhū</hi>metyādinā pratyakṣatas tanniścayasyopavarṇanaṃ yujyata ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">evaṃ manyata </hi>[23<hi rend="bold">.</hi>30] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">prakṛtyā vibhramād </hi>[24<hi rend="bold">.</hi>1] bhrāntatvāt | [15a]<orig rend="sup"> 1</orig><hi rend="bold">sāmānyaṃ</hi> hi vijātīyavyāvṛttiḥ | ayam artho -- vijātīyavyāvṛtter anyasya sāmānyasyābhāvāt vijātīyavyāvṛttyavagama eva sāmānyāvagamaḥ | vāsanādvayanibaddhaś ca vikalpaḥ svapratibhāsam eva niyataṃ bahīrūpatayā sādhāraṇatayā pratipadyamāno bāhya eva vijātīyavyāvṛttyā mayā pratīyata iti manyata iti | prakrtyā bhrāntatvāt sāmānyasya | sa vivecita<orig rend="sup">2</orig>bhedo []bheda eva vikalpena pratīyata ity uktam |</p>

<p>  atha yadi prakṛtibhrānto 'yaṃ vikalpas tarhi kathaṃ tasya atadvyāvrttavastuprāpakatvalakṣaṇaṃ saṃvādakatvam ity āha <hi rend="bold">liṅgavikalpasya ce</hi>[24<hi rend="bold">.</hi>2]ti | kasmāt punar vikalpābhāsasāmānyasya liṅga(ṅgatvam) na tu dhūmādisvalakṣaṇasyety āha <hi rend="bold">nahī</hi>[24<hi rend="bold">.</hi>6]ti | <hi rend="bold">tasye</hi>[24<hi rend="bold">.</hi>6]tyādinopapattim āha | atraivopacayahetuṃ darśayann āha <hi rend="bold">sādhye</hi>[24<hi rend="bold">.</hi>7]ti |</p>

<p>  aya<orig rend="sup">3</orig>m atrābhiprāyaḥ | avaśyaṃ hi kiñcid anumitsatā dhūmādisvalakṣaṇadarśanottarakālam -- "idaṃ sādhyam idaṃ sādhanam" iti saṃkalayitavyam | sati cāsmin saṃkalpe sataḥ kṣaṇabhaṅgitayā vastudarśanābhāvāt | darśanena ca viṣayiṇā viṣayasya dṛśyasyā[48]bhidhānaṃ tena dṛśyasya liṅgaṃ(liṅga)svalakṣaṇasyābhāvād ity arthaḥ | tataś ca katham svalakṣaṇadarśanāśrayo <orig rend="sup">4</orig>gamyagamakabhāvo bhaved yena kalpitadharmadvārako gamyagamakabhāvo [na bha]ved iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[48] P dṛśyasya liṅgaṃ | N prater atra samyak pāṭhaḥ | ata eva sa eva mūle sthāpitaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu yadi pratyakṣapṛṣṭhabhāvināpi vikalpena sāmānyaṃ pratīyate, tarhinyāyabindau yadavādi [te]na "anyatsāmānyalakṣaṇaṃ so 'numānasya viṣayaḥ" iti virudhyetety āśaṃkyāha <hi rend="bold">yat tūktam i</hi>[24<hi rend="bold">.</hi>9]ti | tadanyasye[24.11]ty anumānottarakālabhāvi<orig rend="sup">5</orig>no 'prāptaprāmānyasyāgnir atretyādyākārasyānyasyāpi svatantrasya vikalpasya |</p>

<p>  evam api kim artham avadhāryata ity āha <hi rend="bold">svalakṣaṇeti </hi>[24<hi rend="bold">.</hi>12] | <hi rend="bold">svalakṣaṇaṃ viṣayo</hi> grāhyatvena naiva bhavatīti pratipādayitum ity arthaḥ |</p>

<p>  pūrvapakṣadvayapūrvakaṃ phakkikāyāḥ samudāyārthaṃ vyākhyāyāvayavārthaṃ vyākhyātuṃ <hi rend="bold">tatra </hi>[24<hi rend="bold">.</hi>13] ityādinopakra<orig rend="sup">6</orig>mate | <hi rend="bold">ādi</hi>[?]śabdād ekavināśe sarvavināśādisaṅgrahaḥ "pratyakseṇa dṛṣṭavataḥ" {p. 271} ity asya tātparyārtham āha <hi rend="bold">na tvi</hi>[24<hi rend="bold">.</hi>26]ti | kathaṃ punar asya tathāmananam anupapannam ity āha <hi rend="bold">nahī</hi>[24<hi rend="bold">.</hi>27]ti | <hi rend="bold">vastuvalabhāvine</hi>[24<hi rend="bold">.</hi>27]ti hetubhāvena viśeṣaṇam |</p>

<p>  syād etat -- kathaṃ viviktatāpratītiḥ | yadi kevalapratītis tarhi sābhāvasaṃvittibhantareṇa<orig rend="sup">7</orig> natarāṃ prasiddyatīti kathaṃ pratyakṣeṇa tathāgrahaṇam upavarṇyata iti | tad asat | tathāhi bhinnam abhāvam icchatāpi vastūnāṃ svarūpaṃ parānanupraviṣṭam avaśyaiṣṭavyam, anyathā prātisvikām evaṃ tadabhāvasyaivāyogānām (?) | ataḥ parānanupraveśena graha eva kevalagrahaḥ | itarathetaretarāśrayatvaprasaṅgaḥ | tāvat khalv abhāvasaṃvittir nāsti tadā<orig rend="sup">8</orig>tmavad yāvat kevalagraho na bhavet | tāvac ca kevalagraho nāsti yāvat nābhāvasaṃvittir iti |</p>

<p>  kiñca yathā kevalo 'bhāvo 'paraṇābhāvena vinā pratīyate tathā bhāvopy antareṇāparābhāvaṃ kevalaḥ kiṃ na mīyeta | evam anabhyupagame vānavasthā prasajyeteti | tad āhavārtikālaṃkāre prajñākaraguptaḥ</p>

<p>  "praparānanu[15b]<orig rend="sup"> 1</orig>veśena pratītiḥ kevalagrahaḥ |</p>

<p>  nanu kevalasamva(saṃvitti)r abhāvavittitaḥ kutaḥ |</p>

<p>  sāpi kevalasaṃvittiṃ vinā neti samānatā ||</p>

<p>  yathā vā kevalo 'bhāvo vinābhāvena mīyate |</p>

<p>  tathābhā(tathā bhā)vopi naivañ ced anavasthā prasajyate ||" iti |</p>

<p>  kathaṃ nirviṣayasya vikalpasya yathādṛṣṭabhedasya paramārthaviṣayatvam ucyata ity āha[49]<hi rend="bold">niścayety</hi>ādi |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[49] S pratir atra truṭitaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">anenai</hi>tad upapattyape<orig rend="sup">2</orig>kṣayā | paramārthaśabdayogovārtikakārasya ṭīkākṛtādarśitaḥ | lakṣyate cāyamācāryasyābhimataḥ | samāno yadvat yādṛśo dṛṣṭo <hi rend="bold">yathādṛṣṭaḥ</hi> | sa cāsau <hi rend="bold">bheda</hi> eva <hi rend="bold">paramārthaḥ</hi> | sa eva viṣayo 'dhyavasāyavaśād yasyeti sa tathā | itarathā tu paramārthato 'viṣaya eva |</p>

<p>  "paramārthaśabdaṃ prayuṃjāno vārtikakāraḥ kathaṃ na pramādye(dya?)" evaṃ tubhaṭṭā<orig rend="sup">3</orig>rcaṭena kathaṃ na vyākhyātam iti na pratīmaḥ |</p>

<p>  pramāṇalakṣaṇasāmānyena yogam upadarśya pramāṇaviśeṣasya pratyakṣasyāpi lakṣaṇena yogaṃ darśayann āha <hi rend="bold">sad</hi> iti | | indriyāṇāṃ iti vyaktivivakṣayā bahuvacanam | cakṣur indriyāpekṣayā granthasyāsya yojanāyāṃ tu indriyasya nāyanaraśmyavayavina indriyasyānu<orig rend="sup">4</orig>mānasiddhasya saṃbhāradaṃśena saṃyoge saṃbandhe saty asya vikalpasya nītopanityātmano bhāvād iti |</p>

<p>  {p. 272-278} "yadvendriyaṃ pramāṇa(ṇaṃ) syāt tasya cārthena saṃgatiḥ [Ślokavā. 4.60] ityādivacanāt svābhimānāt pratyakṣatvenendriyam udāharaṇīkṛtaṃ pareṇa | na punaḥ pratipādyapratipādakayor buddhisāmyaviṣayo dṛṣṭānto bhavitum arhati |bauddhasyai<orig rend="sup">5</orig>vam aniṣṭer bādhakābhidhānāc ceti |</p>

<p>  <hi rend="bold">prathamamitī</hi>[25<hi rend="bold">.</hi>13]ty atra cchedaḥ subodha eva | <hi rend="bold">ādyami</hi>[25<hi rend="bold">.</hi>12]ty etad vyācakṣāṇa āha <hi rend="bold">ādau </hi>[25<hi rend="bold">.</hi>14] iti | kasmādā[da]vityākāṃkṣāyāṃ āha <hi rend="bold">vikalpapravṛteri</hi>[25<hi rend="bold">.</hi>14]ti | <hi rend="bold">ādau bhavam</hi> iti tv artha[ḥ] yasyārthasyetyādinā svalakṣaṇenāsādhāraṇasyaivopalakṣaṇād <hi rend="bold">asādhāraṇaviṣayaṃ svalakṣaṇam</hi> iti vyācaṣṭe | <hi rend="bold">itarayo</hi>[25<hi rend="bold">.</hi>16]r vidhipratiṣedha<orig rend="sup">6</orig>vikalpayoḥ | uktam evārthaṃ tathāhī[25.17]tyādinopapādayati |</p>

<p>  <hi rend="bold">asaṃkīrṇarūpe </hi>[25<hi rend="bold">.</hi>25] [a]parāmiśra(mṛṣṭa)svabhāve |</p>

<p>  nanu ca tasyāsaṃkīrṇarūpatā [na] svataḥ kiṃ tv abhāvāṃśasadbhāvāt | tat katham evam abhidhīyata ity āśaṃkya kāraṇam āha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[25<hi rend="bold">.</hi>26]tyādi | <hi rend="bold">anyathā </hi>[25<hi rend="bold">.</hi>27] tasya pararūpamiśratāprakāreṇa | <hi rend="bold">sa evābhāvāṃśaḥ </hi>[25<hi rend="bold">.</hi>28] parābhāvo <hi rend="bold">na siddhyet </hi>parātmava<orig rend="sup">7</orig>d iti bhāvaḥ | atraivābhyuccayahetum āha <hi rend="bold">na ceti </hi>[25<hi rend="bold">.</hi>28] | <hi rend="bold">sā </hi>[26<hi rend="bold">.</hi>1] saṃkīrṇarūpatā kathaṃ na yuktimatīty āha <hi rend="bold">svahetubale</hi>[26<hi rend="bold">.</hi>2]ti | <hi rend="bold">svahetubalāyātasya </hi>taddhetubhāvena viśeṣaṇam | yogaparivarjanaṃ tasyāyogāt <hi rend="bold">tena</hi> vastuneti sāmarthyāt |</p>

<p>  nanu tena tasya saṃkīrṇarūpasya vināśa[ne] parābhāvena sarveṣām eva bhāvānām udayakṣaṇād ūrdhvam abhāvād abhāvaika<orig rend="sup">8</orig>rasaṃ jagat syād iti prasaṃjayituṃ yuktaṃ na bhū(tu) <hi rend="bold">tena saṃkīrṇarūpavināśena</hi>[50]<hi rend="bold">varaṃ svahetor evāsaṃkīrṇarūpāṇām udayo 'stvi</hi>[26<hi rend="bold">.</hi>4]ti | satyam | yathāśrutiḥ(te) syād eṣa doṣaḥ | kevalam asya tātparyārthabodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | iha khalu bhāvānāṃ kṣaṇabhaṅgitvepi sadṛśāparāparakṣaṇodayād vastusantānaviṣayā pratītir asti na tv abhāvaviṣa[16a]<orig rend="sup"> 1</orig>yaiva | ataeva tattvavārmatatha(?)yām upaplavatotpadyate | udayottarakālam avyavadhānena vastuviṣayā ca pratītiḥ katham upapadyeta yadi sa evābhāvaḥ pūrvasiddhaṃ saṃkīrṇarūpaṃ vināsyād anyasaṃ(vināśyāty adasaṃ)kīrṇarūpam utpādayet | sati caivaṃ varaṃ svahetor eva tathāvidhātām udayos tv ity ucyata iti | hetutvenārthākriyākāritvena vasturūpatvād abhāva<orig rend="sup">2</orig>rūpataiva hīyetety etad upekṣe(kṣyai)va caitad uktaṃ draṣṭavyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[50] -vināśane ca varaṃ -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  prathamaṃ saṃkīrṇarūpāṇām utpādobhyupeyate paścād asaṃkīrṇarūpāṇām udayam upagantum -- kā punar atra hānir ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">kimi</hi>[26<hi rend="bold">.</hi>5]tyādi | kaścit kila parivrāḍaśucau patitaṃ {p. 279} modakaṃ karaṇa gṛhṇan kenacit sotprāsaṃ pṛṣṭaḥ " kim aśucer modakam udgrhṇāsi" iti | sa evaṃ pṛṣṭas taṃ pratya<orig rend="sup">3</orig>vādīt "prakṣālyoṃ(lyā) traiva tyakṣā(kṣyā)mi" iti | so 'yaṃ <hi rend="bold">parivrājako(ka)modake(ka)</hi>grahaṇārtho <hi rend="bold">nyāya</hi>s tad<hi rend="bold">upagamena kim </hi>[26<hi rend="bold">.</hi>6] | yathā ca tatra tanmatam "atraiva tyaktavya evāyam" tadā kim aśucim rakṣitasyānnasya grahaṇena, varam ayaṃ pūrvāvasthāne nai(e)vāstu ity upālambhas tathātrāpi | yadi tv abhāvata evāsaṃkīrṇarūpāṇāṃ paścād utpādo 'bhyupetavyo <orig rend="sup">4</orig>varaṃ prathamata eva tathābhūtānām udayo 'bhyupagamyatām ity ābhiprāyaḥ | tatas tathāvidho(dha)sya pramāṇaprasiddhau cāyam upālambhābhiprāyo draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">tasmādi</hi>[26<hi rend="bold">.</hi>6]tyādinā prakṛtopasaṃhāraḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">pratykṣabalena </hi>[26<hi rend="bold">.</hi>13]<hi rend="bold"> </hi>ity asya tātparyārthaṃ darśayann āha -- <hi rend="bold">yadi tu </hi>[26<hi rend="bold">.</hi>13] iti | <hi rend="bold">yadiḥ</hi> saṃbhāvayati <hi rend="bold">tur</hi> bhinatti | <hi rend="bold">vyavacchedeviṣayā </hi>[26<hi rend="bold">.</hi>14] vyavacchinnaṛupaviṣa<orig rend="sup">5</orig>yātadrūpaparāvṛttarūpaviṣayeti yāvat | tathā saty <hi rend="bold">api smṛtir na syāt</hi> | vyāptigrāhakapramāṇānadhigatasya viśiṣṭadeśādivartitad asādhāraṇarūpasya grahaṇād iti bhāvaḥ |</p>

<p>  "anyarūpam idaṃ na bhavati" itya(tī)yam abhāvapratītiḥ kena pramāṇeneṣṭā yenāsyāḥ prāmāṇyam ācāryeṇa nivāryata ity āśaṃkyācāryasyābhiprāyaṃ <orig rend="sup">6</orig>parisphuṭayann āha -- <hi rend="bold">nābhāve</hi>[26<hi rend="bold">.</hi>20]ti | kasmāt punar etat pratītijanakatvenānyad a[bhā]vākhyaṃ pramāṇaṃ na bhavati, eṣā ca tatphalam ity āha <hi rend="bold">nahī</hi>[26<hi rend="bold">.</hi>20]ti | ākriyate adhyavasīyata iti ākāro [26.21] viśeṣo vyāvṛttir eva | kiṃbhūta ity āha -- <hi rend="bold">pāṭave</hi>[26<hi rend="bold">.</hi>22]ti | <hi rend="bold">pāṭavaṃ</hi> tīkṣṇatā buddher iti prakaraṇāt | <hi rend="bold">ādi</hi>śabdāt pratyāsattitāratamyāder grahaṇam | pāṭavā<orig rend="sup">7</orig>dipratyayāntaraṃ svaniścayā[yā]pekṣata iti tatsāpekṣa uktaḥ | etad evopapādayann āha <hi rend="bold">nahī</hi>[26<hi rend="bold">.</hi>22]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">anadhigamād iti </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>10]<hi rend="bold"> </hi>vastuno viśeṣaṇatvenāgrahaṇād iti draṣṭavyam | na tu sarvathā []grāha eva vācyaḥ | ayaḥśalākākalpasya svatantrasya tena grahaṇasyābhimatatvāt | a(nya)thā "nirvikalpakabodhena dvyātmakasyāpi vastuno grahaṇam |" (Ślokavā. p. 118) ityādi virudhyeta | indriya<orig rend="sup">8</orig>sambadhādhīnālocanājñānotpattiś ca katham aniṣṭamātrena nirvartyete(nivartyete)ti | <hi rend="bold">punar </hi>a[27.14]prathame | <hi rend="bold">varṇyata </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>16]<hi rend="bold"> </hi>iti vadan pramāṇāprasiddhatāṃ darśayati | prakhyānaṃ prakāśanaṃ pratibhāsanaṃ prakhyā | <hi rend="bold">tai</hi>[<hi rend="bold">mi</hi>]<hi rend="bold">rikādijñāna</hi>syeva <hi rend="bold">prakhyā </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>27] yasya sa tathoktaḥ | ata eva tatsadṛśa ity ārthaḥ |</p>

<p>  atha mā bhūt sāmānyam arthakriyāsādhanaṃ vyaktis tāvat tatsādhanībhavati | [16b]<orig rend="sup"> 1</orig>tadadhyavasāyitayaiva ca vidhivikalpaḥ pramāṇaṃ kiṃ na bhavatīty āśaṃkya <hi rend="bold">na tatra prāmāṇyam iti </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>24]<hi rend="bold"> </hi>dūrasthena sambandhaḥ kāryaḥ | <hi rend="bold">tasya </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>23]<hi rend="bold"> </hi>vidher vikalpasyeti prastāvāt | {p. 280} katham aprāmāṇyam ity āśaṃkyaṃ yojyam | <hi rend="bold">tasya</hi> nirvikalpakapratyakṣaviṣayasya nirvikalpakajñānenādhigamād iti | <hi rend="bold">co </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>23] vyaktam ity asminn arthe | na mayārthakriyāsādhananirvikalpapratyakṣaviṣayādhyavasātṛtvaṃ <orig rend="sup">2</orig>tasyocyate, yena tvayaivam ucyata ity āha <hi rend="bold">tataḥ</hi> <hi rend="bold">param i</hi>[27<hi rend="bold">.</hi>19]tyādi | <hi rend="bold">co </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>21] yasmād arthe | tatoyam arthaḥ -- yasmād evam ucyate pūrvapakṣavādinety arthāt | evam abhidhāne 'pi kathaṃ tadadhyavasāya ukto bhavatīty āśaṃkyāha <hi rend="bold">tatreti </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>21] |</p>

<p>  jātim atiriktām adhigacchato 'sya prāmāṇyaṃ bhaviṣyatīty āśaṃkyoktam evārtham adhikavidhānārtham anuvadann āha <hi rend="bold">jātes tv iti </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>24] | <hi rend="bold">apiḥ </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>25] akṣamāyām | tasyā arthakriyāsādhanatvābhāvenānarthatvād, arthakriyāsādhanasyāiva cārthatvāt | apūrvārthavijñānatvasya pramāṇalakṣaṇasyābhāvād abhipretya <hi rend="bold">na prāmāṇyam</hi> ity uktam |</p>

<p>  anena yaḥ pareṇa vidhivikalpasya "tatrāpūrvārthavijñānam" ityādinā sāmānyena pramāṇalakṣaṇayogo darśitaḥ sa nāstīti darśitam | yopi "satsaṃprayoga" ityādinā <orig rend="sup">4</orig>viṣeśeṇa pratyaksalakṣaṇayogo darśitaḥ so 'pi nāstīti darśayann āha <hi rend="bold">ata eveti </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>25]<hi rend="bold"> | ataeva --</hi> jāter arthakriyāsādhanatvābhāvenānarthatvād eva | <hi rend="bold">pratyakṣatāpi</hi> asya vikalpasya asaṃbhavinī | kathaṃ na saṃbhavatīti āha -- <hi rend="bold">arthakriye</hi>[27<hi rend="bold">.</hi>25]ti | tena <hi rend="bold">sahendriyāṇāṃ </hi>[26<hi rend="bold">.</hi>26] yaḥ <hi rend="bold">saṃprayogaḥ</hi> sambandhas tasyā <hi rend="bold">abhāvāt </hi>[27<hi rend="bold">.</hi>26] |</p>

<p>  mīmāṃsakamatena sadai(tai)va sahendriyaṃ sambandhaṃ (banddhuṃ) prabhavati nāsatety abhiprāyaḥ | tad uktaṃkumārilena --</p>

<p>  "bhāvāṃśenaiva sambandho yogyatvād indriyasya hi" (Ślokavā. pra. 18) iti |</p>

<p>  [51]<hi rend="bold">asya </hi>[28<hi rend="bold">.</hi>13] arthakriyāsādhanasya vi(sādhanavi)ṣayasya jñānasya <hi rend="bold">arthakriyāsādhane</hi> [28.14] vastuni <hi rend="bold">pravṛttyaṅgatvād </hi>upadarśitārthaprāpakatvād iti yāvat | <hi rend="bold">netarat pramāṇaṃ vravītī</hi>[28<hi rend="bold">.</hi>13]ti saṃbandhanīyam | <hi rend="bold">itarad i</hi>[22<hi rend="bold">.</hi>8]tyarthakriyāsādhanaviṣayaṃ yan na bhava<orig rend="sup">6</orig>tīti | <hi rend="bold">tada(d)viparītatvāda</hi>[27<hi rend="bold">.</hi>14]rthakriyāsādhane pravṛttyanaṅgatvāt | etad eva samarthayann āha <hi rend="bold">tathāhīti </hi>[28<hi rend="bold">.</hi>14] | <hi rend="bold">apratāraka</hi>[28<hi rend="bold">.</hi>15]m upadarśitārthaprāpakam ity arthaḥ | <hi rend="bold">lokepī</hi>[28<hi rend="bold">.</hi>15]ty atracchedo vyakta eva | <hi rend="bold">loke </hi>vyavahartari jane | <hi rend="bold">api</hi> vyaktam etad ity asminn arthe |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[51] tasya S |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu yadi nāma tadarthakriyāsādhane pravartakaṃ na bhavati tathāpi tat prāpakatvenāvisaṃvāda<orig rend="sup">7</orig>katayā pramāṇaṃ kiṃ na bhavatīty āśaṃkyāha <hi rend="bold">yac ce</hi>[28<hi rend="bold">.</hi>16]ti | <hi rend="bold">anadhigacchann iti </hi>(gaṃcchadi)ti [28<hi rend="bold">.</hi>16] | atra hetau śatur vidhānāt pravartate | anadhigamād iti kāraṇam uktam |</p>

<p>  {p. 281} <hi rend="bold">tatsadhyatayā </hi>[28<hi rend="bold">.</hi>22]<hi rend="bold"> </hi>sāmānyajanmajanya(sāmānyajanya)tay<hi rend="bold">opagatām abhinnajñānābhidhānalakṣaṇām</hi> | "samānaprasavātmikā jātiḥ" iti vacanāt | <hi rend="bold">vyaktisādhyām </hi>[28<hi rend="bold">.</hi>23] iti vyaktisādhyatayopagatām iti pratyetavyam | anena yauvārthakriyā<orig rend="sup">8</orig>yuṣmābhir vyaktisādhyatayopagamyate saiva tatsādhyā bhaviṣyatīty api pakṣaḥ pratikṣiptaḥ | ubhayatrāpi vyakter evānvayavyatirekābhyāṃ sākṣāt pāraṃparyeṇa ca tatra sāmarthyasya pramāṇenāvagatatvād ity abhipretam |</p>

<p>  nanu kasmin kāle karotīti praśne "svalakṣaṇapratipatter ūrdhvam" [28.23] ity uktam yuktam | na tu[52]<hi rend="bold">kīdṛśa</hi> iti praśne iti cet | satyam kevalaṃ <hi rend="bold">svalakṣaṇa</hi>[17a]<orig rend="sup"> 1</orig><hi rend="bold">pratipatteḥ </hi>[28<hi rend="bold">.</hi>24] uttarakālaṃ pratīyamānatvād ūrdhvam uttarakālam ity uktam upacārata iti boddhavyam | tatpratipatter ūrdhvaṃ pratīyamānatvam eva darśayann āha <hi rend="bold">tatsāmarthyeti </hi>[28<hi rend="bold">.</hi>25] | yad vā kīdṛśam iti praśnayitvaiva <hi rend="bold">tatsāmarthyeti</hi> yojyam | tatsāmarthyotpannavikalpagrāhyatvam api kiṃ svalakṣaṇapratipatter ūrdhvam eva kiṃ vā kiyatkālapari(rya)vasāne ity apekṣāyām uktam tatpratipatte<orig rend="sup">2</orig>r ūrdhvam iti <hi rend="bold">evaṃ bravīti </hi>[28<hi rend="bold">.</hi>27] | kiṃviśiṣṭaṃ sāmānya tathātayā pra(bra)vītīti | parābhiprāyeṇāpy evam abhidhānaṃ kim artham ity āha <hi rend="bold">darśaneti</hi> [28.27] | nanu kiṃ sāmānyamātram evārthakriyāsādhanaṃ na bhavati, yena <hi rend="bold">parais</hi> tathā<hi rend="bold">bhidhānād evaṃ bravītī</hi>ty ucyata ity āśaṃkyābhyupagamam evottaraṃ racayann āha -- <hi rend="bold">sarvam eveti </hi>[28<hi rend="bold">.</hi>29] |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[52] kīdṛśaṃ S
</p>
</div>
<div>

<p>  yadi evam anumānavikalpagrāhyasyāpi sāmānyasya tathātvā<orig rend="sup">3</orig>t tadviṣayasyānumānavikalpasyāpi prāmāṇyan na syāt | tataś ca śabdapraveśe 'kṣitārānirgamavṛttānto jāta ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">yat tv api </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>1] | <hi rend="bold">tur </hi>viśeṣārthaḥ | yat <hi rend="bold">sāmānyam arthakriyām upakalpayati</hi> [29<hi rend="bold">.</hi>3]<hi rend="bold"> </hi>| kīdṛśam ity apekṣāyām āha -- <hi rend="bold">anadhigateti </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>2]<hi rend="bold"> </hi>| anadhigataṃ pūrvajñānenāparicchinnaṃ yad arthakriyāsādhanaṃ tadviṣaya āśrayatvā<orig rend="sup">4</orig>dhyavasāyena yasya tat tathā | hetubhāvena caitad viśeṣaṇam | anena ca vidhivikalpāvabhāsisāmānyasyārthakriyāsādhanaviṣayatvepi nānadhigatārthakriyāsādhanaviṣayatvam iti na tadviṣayasya prāmāṇyam iti darśitam | tadviṣayatvam evāsya kuta ity āha <hi rend="bold">sambaddheti </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>2] yad arthakriyāyāṃ sambaddhaṃ ka(kā)raṇabhāvena tatsaṃbandhā<orig rend="sup">5</orig>t tadārūḍhatvāt tanniṣṭhatvād iti yāvat | sambaddhasambandha(ddha)tvam evedṛśam asya kva ity apekṣāyāṃ <hi rend="bold">kāraṇe</hi>[29<hi rend="bold">.</hi>1]tyādi yojyam | tathābhūtaliṅganiścayadvāreṇa pratīyamānatvāt <hi rend="bold">kāraṇavyāpakasaṃbaddhaliṅganiścayadvārāyātam </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>1] uktaṃ veditavyam | kāryañ ca vyāpyañ ca tathāvasīyamānaṃ svakāraṇaṃ vyāpakaṃ cātadrūpaparāvṛttaṃ <orig rend="sup">6</orig>pratyāyayatīti bhāvaḥ | anena sarvaṇaitad uktaṃ anumānavikalpena hi paramārthato 'rthakriyāsādhanam eva vahnyādi viśiṣṭadeśādyavacchedena | {p. 282} ekato vyāvṛttyollikhyamānaṃ sāmānyaṃ, nānyad atas tadadhyavasāyinas tasya prāmāṇyam upapadyate |</p>

<p>  nanu darśanottarakālabhāvino vikalpasya viśiṣṭadeśāditayā gṛhīta<orig rend="sup">7</orig>syaivārthakriyāsādhanasya tathādhyavasāyād iti vidhivikalpagrāhyam api sāmānyam anadhigatārthakriyāsādhanaviṣayaṃ sat svagrāhiṇaṃ vikalpaṃ prāmāṇyena jojayiṣyatīty āha -- <hi rend="bold">idam iti </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>4] | <hi rend="bold">tuḥ</hi> pūrvād vaidharmyam asya dyotayati |</p>

<p>  <hi rend="bold">udāhriyate </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>9] | udāharaṇīkriyate | prakṛtaparityāge kiṃ kāraṇam iti cāśayaḥ | <hi rend="bold">nirākartum u</hi>[29<hi rend="bold">.</hi>10]dāhriyata iti saṃbandhanīy<orig rend="sup">8</orig>am |</p>

<p>  dṛṣṭāntam eva vivaṭayituṃ <hi rend="bold">kāṃ punar i</hi>[29<hi rend="bold">.</hi>10]tyādinopakramate | parasparaṃ vyāvṛttyā hi vyaktayo bhinnam eva jñānam upajanayeyuḥ | kathaṃ punar abhinnāṃ dhiyam abhidhānaṃ cādadhatīty āśaṃkyāha -- <hi rend="bold">evam </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>23] iti | <hi rend="bold">tad ekaṃ </hi>vāhadohādikāryaṃ tatra <hi rend="bold">pratiniyamaḥ </hi>| pratiniyatatvam avaśyaṃ prāgbhāvitvaṃ <hi rend="bold">lakṣaṇaṃ </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>23] yasyā sā tathoktā | upakartavyam abhiva(vya)ktavyaṃ na tu janayitavyam ity avase[17b]<orig rend="sup"> 1</orig>yam | nityatayā tasya pareṇa tathātvānubhyupagamāt | parābhyupagamān apekṣāyāṃ cāsya dṛṣṭāntatvānupapatteḥ | tasmād vivakṣitād <hi rend="bold">aparaṃ sāmānyaṃ</hi> [29<hi rend="bold">.</hi>24] tadekasāmānyaṃ vyaṃjakatvākhyam | <hi rend="bold">anyathā </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>24] tadaparasāmānyayogena vyaṃjakatvaprakāreṇa | tadabhivyaktayepi tadaparaṃ sāmānyaṃ tadekasāmānyābhivyaṃjakākhyaṃ sāmānyābhivyañjakatvākhyam aparam upeyam | <orig rend="sup">2</orig>tathā tadabhivyaktayepy anyad ity ana<hi rend="bold">vasthāyā</hi> aparyavasānasya <hi rend="bold">prasaṃgāt </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>24] prāpter hetoḥ | sādhayiṣyanti vivakṣitasāmānyayogam antareṇa svabhāvata eveti prakaraṇād avaseyam |</p>

<p>  nanu kiṃ pramāṇaparidṛṣṭārthāpalāpe prayatir bhavatāṃ yenaivam abhidhīyata ity āha <hi rend="bold">kim </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>6] iti | atha kim ajñāyamānapramāṇakam asad avaśyaṃ bhavati yena sarvathā tadarthakriyo<orig rend="sup">3</orig>cchedaḥ kriyata ity āha <hi rend="bold">pramāṇābādhitena ce</hi>[29<hi rend="bold">.</hi>26]ti |</p>

<p>  pramāṇābādhām eva mātrayā darśayituṃ <hi rend="bold">tathāhī</hi>[29<hi rend="bold">.</hi>27]tyādinopakramate <hi rend="bold">nopalakṣayāma </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>28] iti vadan dṛśyānupalambhaṃ bādhakaṃ darśayati | <hi rend="bold">avibhāvanaṃ </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>2] nirluṭhitagarbhavadvibhāgenāpratipattiḥ | rūparūpiṇor ananyatvena bhede rūpiṇa ema bhedāpatter ity abhipretyāha <hi rend="bold">padārtha</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">dvayopagamaprasaṃgād iti </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>5] | <hi rend="bold">ādi</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>5]śabdāc chabdajñānaparigrahaḥ |</p>

<p>  nanu bhinnasāmānyayogād bhedo bhāvānāṃ, na punaḥ pratibhāsabhedād ity āśaṃkya yadi apy atra śataṃ doṣāḥ sambhavanti, tathāpi granthāvastirabhayād ekam eva dūṣaṇaṃ datte <hi rend="bold">sāmānyasyeti</hi> {p. 283} [30<hi rend="bold">.</hi>7]<hi rend="bold"> </hi>| evaṃ manyate yadi sāmānyabhedād bhāvabhedas tadā gavāśvarasyeva gotvā<orig rend="sup">5</orig>śvatvayor api bhedas tadaparasāmānyabhedād bhaved iti sāmānyasyāpy aparasāmānyaprasakter iti | astv eva kā kṣitir ity āha -- <hi rend="bold">niḥsāmānyasyeti </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>7] | <hi rend="bold">asye</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>7]ti sāmānyasya |</p>

<p>  <hi rend="bold">eteneti </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>10] "na tathāvidham upalakṣayām" ityādinopadarśitena dṛśyānupalambhena | kathaṃ punar dṛśyānupalambhaḥ siddho yena tannirākrṭam e<orig rend="sup">6</orig>tat syāt <hi rend="bold">yata </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>15] iti | <hi rend="bold">tadāsiddham i</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>15]ty anva(nu)gamāpekṣatvaṃ buddher iti prakaraṇād draṣṭavyam | <hi rend="bold">tatra </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>16] indriyabuddhāv <hi rend="bold">anupalakṣaṇād </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>16] apratibhāsanāt | aspaṣṭanīlādyākārāḥ sā(rā sā)mānyabuddhir abhimataṃ saṃvedyata iti cātrābhipretam | vyaktirūpam apāsyānyasyeṣṭa(spaṣṭa)m eva rūpam upagatam | tatrāvabhāsate tad eva sāmānya<orig rend="sup">7</orig>m asmākam ity āśaṃkya tad api nāstīty abhiprāyavān āha <hi rend="bold">spaṣṭasyāpī</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>27]ti | anupalakṣaṇād ity abhisambaddhyate | saṃprati dvitīyasya spaṣṭarūpasyopalakṣaṇam abhyupagamya tasyānugābhirūpatvaṃ pratiṣedhayann āha | <hi rend="bold">tad bhāve ce</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>17]ti | <hi rend="bold">co</hi> viśeṣārthābhidhānābhyupagame | anena kiṃ tad dvitīyaṃ spaṣṭaṃ rūpaṃ sābaleyabāhuleyavyaktidvayāntarālaṃ na vyāpnoti<orig rend="sup">8</orig> kiṃ vyāpnotīti vikalpayor buddhisthīkṛtayor madhye 'vyāpanapakṣe doṣaṃ darśayati | <hi rend="bold">vyaktidvaya</hi>sy<hi rend="bold">āntarāla</hi>m avakāśam <hi rend="bold">avyāpnuvataḥ </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>17] svasattayān abhisambandha(dhna)taḥ | <hi rend="bold">kathaṃ tadanugamo </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>18]<hi rend="bold"> </hi>vyaktyantarānugamo vyaktyantaravyāpitvaṃ niṣkriyatvena gatvā vyāpārāsaṃbhavāt tathātvepi pūrvavyaktiviyogānuṣaṅgāt | na ca tatsāṅgam iti ca bhāvaḥ |</p>

<p>  dvitīya [18a] <orig rend="sup">1</orig>vikalpepy āha <hi rend="bold">vyāptau ce</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>18]ti | <hi rend="bold">tatra </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>19] antarāle |</p>

<p>  na tasya tatra vyaktaṃ rūpam asti vyañjakābhāvāt tenānupalakṣaṇam ity āha <hi rend="bold">nahī</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>19]ti | avaśyaṃ hi bhūtale tat kayācid vyaktam iti na tasyāvyaktarūpasaṃbhava iti bhāvaḥ |vārtikakārasyāpy ayam artho 'bhipreta iti pratipādayann āha -- <hi rend="bold">tathā ce</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>20]ti | prakṛtopayayogibhāga eva paṭhituṃ yujyata itivārtikasya pādatra<orig rend="sup">2</orig>yam evāyam apaṭhat | uktayopapattyā vyaktaikarūpasaṃbhave cedam anyadā(trā)pīti nidarśayann āha -- <hi rend="bold">ekatrāpīti </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>23] | <hi rend="bold">co</hi> vaktavyāntarasamuccaye | sarvasarvagatavādinam adhikṛtyoktaṃ <hi rend="bold">sakaleti </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>23] | svāśrayasarvagatavādinaṃ tu prati <hi rend="bold">svāśraye</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>24]ti | <hi rend="bold">nāma</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>25]śabdo 'sambhāvanāyām | iha ekatraivāśraya ity ane<orig rend="sup">3</orig>nāpy aṃśenāyaṃ na dṛṣṭāntaḥ kintu yathā kṣaṇikatvasya nirvikalpakabodhena dṛṣṭasyāpi na darśanāvasāyas tathā sakalasvāśrayarūpapratibhāsepi na darśanāvasāya ity anenaiva | astu tarhi sarvabhuvanavartirūpasya niścayaḥ | sarvasvāśrayavartino vā kā {p. 284} kṣatir ity āha <hi rend="bold">tata </hi>[30<hi rend="bold">.</hi>27] iti | <hi rend="bold">tata</hi>s tādṛśarūpaniścayāt | <hi rend="bold">tac</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>1]chabde<orig rend="sup">4</orig>na sāmānyaṃ pratyavamṛṣyate | <hi rend="bold">sahacāri</hi>śabdena ca saṃbaddhaṃ vivakṣitam | tenāyam arthas tatsahacāriṇaḥ sāmānyasaṃbaddhasya tatsamavāyaviṣayasyeti yāvad iti | etac canaiyāyikādīnpratyabhihitam |</p>

<p>  mīmāṃsakaṃpratyāha -- <hi rend="bold">tadabhinnasvabhāvasya ce</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>1]<hi rend="bold">ti</hi> |</p>

<p>  kim indriyabuddhau sāmānyasya pratibhāsa āhosvidvikalpabuddhā<orig rend="sup">5</orig>v anumānātmikāyām iti vikalpayor antarnihitayor ekaṃ vikalpaṃ nirākṛtyāparaṃ nirākartum āha <hi rend="bold">athe</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>3]ti | <hi rend="bold">ādi</hi>śabdād śabdabā(śabdādi)parigrahaḥ | prāktanam <hi rend="bold">evābhipretye</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>15]ti padam atrābhisaṃbadhyate | tataḥ <hi rend="bold">anumānādibuddhim iti</hi> dvitīyayā nirdeśaḥ | yathāspaṣṭo vyaktyākāro 'rthākāro vā lakṣyamāṇaḥ samvedya<orig rend="sup">6</orig>mānosti na tathā svalakṣaṇapratibhāso vyaktyākāro lakṣyamāṇostīti yojyam | kasmād evam ity āha -- <hi rend="bold">tadabhāva </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>5] iti tasya svalakṣaṇasyābhāve <hi rend="bold">tāsāṃ </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>6]<hi rend="bold"> </hi>sāmānyabuddhīnām | atraivābhyuccayahetum āha <hi rend="bold">ākārāntareṇa ce</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>6]ti | svajñāne indriyajanmani jñāne | spaṣtāspaṣṭarūpadvayayogi svalakṣaṇaṃ tenendri<orig rend="sup">7</orig>yajñāne spaṣṭena rūpeṇa pratibhāty anyatra punar aspaṣṭenety āha <hi rend="bold">aneke</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>6]ti | <hi rend="bold">atiprasaṅgādi</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>7]ti ghaṭa pratibhāsepi paṭapratibhāsakalpanā syāt | ghaṭapaṭalakṣaṇarūpadvaya(yā)yogitvāt paṭasyetyāder uttarasyātrāpi suvacatvād ity abhisandhiḥ | <hi rend="bold">tasmādi</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>7]tyādinopasaṃharati | iyam abhinnābhāsā sāmānyākārā svalakṣaṇād udbhavo 'syā iti <hi rend="bold">svalakṣaṇodbhavā satī bhinnārthagrāhiṇī </hi>vyāvṛttavastugrāhiṇī <hi rend="bold">na pratibhāti</hi> | <hi rend="bold">kiṃ tv anādī</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>9]ti |</p>

<p>  "dṛḍhatvāt sarvadā buddher" iti bruvatā yadi buddher dārḍhyam abhihitaṃ tad api niṛupayann āha -- <hi rend="bold">dṛḍḥatvañ ce</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>10]<hi rend="bold">ti</hi> | sahetukavināśavādipakṣe <hi rend="bold">kṣaṇikatvābhyupagamād i</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>10]ty āśutaravināśitvābhyupagamād iti veditavyam | <hi rend="bold">asyāḥ </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>11] sāmānyabuddheḥ | <hi rend="bold">tad </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>10] abādhyamānatvam |</p>

<p>  [18b]<orig rend="sup"> 1</orig><hi rend="bold">syā</hi>cchabdo 'nekāntavacano niyatosti tena <hi rend="bold">syādvādo</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>12]nakāntavāda yad vā syād akṣaṇikaḥ syāt kṣaṇika ityādi [31<hi rend="bold">.</hi>12] syād iti vādaḥ <hi rend="bold">syādvāda</hi>s tasya <hi rend="bold">bhaṃgo</hi> nirākaraṇaṃ tasmād evāvadhāraṇīyo bādhaka iti prakṛtatvāt | syādvādabhaṅgam adhītyeti karmaṇi lyablope ceyaṃ pañcamī draṣṭavyā |</p>

<p>  <hi rend="bold">evaṃ manyata </hi>[29<hi rend="bold">.</hi>22] ityādinā yad upakrāntaṃ tad upasaṃharann āha <orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">tasmād i</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>16]tyādi | <hi rend="bold">yas tu </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>18]<hi rend="bold"> mithyātve</hi>[53]<hi rend="bold">doṣa </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>1] iti sambandhaḥ | {p. 285} <hi rend="bold">uktaḥ </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>1] pareṇety arthāt | kiṃ kṛtvāsāv ukta ityāha <hi rend="bold">pūrvapakṣayitveti </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>19] | <hi rend="bold">sāmānyam </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>22] ityādir <hi rend="bold">bhaviṣyatī</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>22]tyantaḥ pūrvapakṣagranthaḥ | asyaiva pūrvapakṣasyākāram <hi rend="bold">iti</hi>[30<hi rend="bold">.</hi>23]śabdo darśayati | <hi rend="bold">tasya </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>19] sāmānyasya <hi rend="bold">vṛtte</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>19]r vartanasya | <hi rend="bold">niyāmakaṃ</hi> vyavacchedakam | sābaleyādiṣu karkādisādhāraṇe parasparaṃ bhinna<orig rend="sup">3</orig>tvepi gotvam eva vartate nāśvatvam ity etan nimittam | <hi rend="bold">yathai</hi>kasmāt sābaleyāt karko bhinnas tathā bāhuleyopi tatas <hi rend="bold">tulyepi bhinnatve </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>21] bhede <hi rend="bold">keṣucit </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>21] sābaleyādiṣu vṛttir gotvasya avṛttitāvidyamānavṛttitvam avidyamānatvam evāśvatvasyādiśabdasaṃgṛhītasya | kasya keṣucid vṛttyavṛttiteti apekṣāyām uktaṃ<orig rend="sup">4</orig> <hi rend="bold">gotvāder i</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>22]ti | <hi rend="bold">animitte</hi>[54]<hi rend="bold">ti</hi> kākākṣinyāyenobhayatrāpi vṛttyavṛttitāyāṃ buddhāv api saṃbadhyate | tenāyam artho yathā gotvādeḥ keṣucid vṛttyāvṛttitānimittāpi niyāmakasāmānyarahitāpi <hi rend="bold">tathā </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>22] tadvad<hi rend="bold">buddhi</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>22]r abhinnābhāsā dhīranimittā janakagotvasāmānyaśūnyānāditathāvidhavāsanāsāmarthyāt keṣu<orig rend="sup">5</orig>cid eva <hi rend="bold">bhaviṣyatī</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>22]ti | <hi rend="bold">tena</hi> viṣayaṃ vinā kutotpa(vinā buddhyutpa)ttyabhāvena <hi rend="bold">tat</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>25]sāmānyaṃ <hi rend="bold">dhruvaṃ</hi> nityam <hi rend="bold">icchaṃti</hi> | yad vā <hi rend="bold">tena</hi> kāraṇena <hi rend="bold">tat</hi>sāmānyam <hi rend="bold">icchanti dhruvaṃ</hi> niścitam | <hi rend="bold">tenābhi</hi>nnena viṣayeṇa vinā anugamātmikānāṃ buddhīnām utpāde ko doṣa ity āha | <hi rend="bold">tā hīti </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>26] | <hi rend="bold">tā</hi> abhinnābhāsā sāmānyabuddhayaḥ | anena sāmānyābhāve tathābhūtabuddhyutpāde bādhakapramāṇam uktaṃ pareṇa | asāv eva vandīkṛtam arthaṃ pratikurvann āha -- <hi rend="bold">na tv iti </hi>[31<hi rend="bold">.</hi>27] | <hi rend="bold">vṛttir</hi> niyateti prakaraṇāt | na <hi rend="bold">duṣyatī</hi>[31<hi rend="bold">.</hi>27]ti bruvato 'yaṃ bhāvas tadantareṇa tathāvidhabuddyutpāde mithyātvadoṣosti bādhakaḥ | <hi rend="bold">sāmānyasya</hi> [31<hi rend="bold">.</hi>27]
tu sāmānyāntareṇa keṣucid eva vṛttau kim asti bādhakaṃ yena tatrānya<orig rend="sup">7</orig>sāmānyam abhyanujānāmīti | <hi rend="bold">asau </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>1] mithyātvaprasaktidoṣo <hi rend="bold">na tathāgata</hi>siddhāntatīti<hi rend="bold">pariśuddhabuddhīn a</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>2]smadādīn <hi rend="bold">bādhate</hi> vyathayati | kasmād ity āha <hi rend="bold">sāmānye</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>2]ti | yady api pūrvavat sāmānyabuddher mithyātvavyavasthānibandhanaṃ pramāṇaṃ mātrayā darśitaṃ tathāpi bahumukham evāsyā mithyātvavyavasthāpakaṃ pramāṇam astīti pratipādayituṃ <hi rend="bold">tathāhī</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>3]tyādino<orig rend="sup">8</orig>pakramate | <hi rend="bold">sāmnā </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>4] galakambalaḥ | <hi rend="bold">ādi</hi>śabdāt kakudādiparigrahaḥ |[55]<hi rend="bold">nāsādhāraṇaṃ</hi> sāmānyarūpatāhāniprasaṅgāt | nodayavyayaprasaṅgayogi nityatvābhāvaprasaṅgabhāvād iti buddhistham | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>8] anantaroktaṃ pratyavamṛṣati | kuto na yuktam ity āha <hi rend="bold">viruddhe</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>9]ti | amum arthaṃ sātirekaṃ kārikābhir vaktuṃ para {p. 286} mukhenāha <hi rend="bold">ne</hi>(-khenāha āhace)<hi rend="bold">tyādi</hi> | <hi rend="bold">nāśa</hi> iti vyakte[19a]<orig rend="sup"> 1</orig>r itiprakaraṇād draṣṭavyam | <hi rend="bold">ajātatā </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>10]<hi rend="bold"> keneṣṭhe</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>11]ti liṅgavipariṇāmena saṃbandhanīyam | <hi rend="bold">kena </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>11] kāraṇena | <hi rend="bold">tadvad</hi> vyaktivat | <hi rend="bold">ananvayo </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>11] vyaktyantarānanugāmitvam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[53] "mithyātvaprasaṅgadoṣaḥ" -- S
[54] "animittā" -- S
[55] na cāsā--- S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu ca "sāmānyāny api caitāni nāśīny āśrayanāśata" [Ślokavā. pṛ. 380] iti vacanānmīmāṃsakairvyaktināśe nāśa iṣṭa eveti kim ucyate vyaktināśe 'nāśaḥ | keneṣṭhe(ṣṭa i)ti prakṛtaṃ mīmāṃsakamatam iti | satyam eta<orig rend="sup">2</orig>t | kevalam evaṃvaktur ayam āśayaḥ yady ekaṃ sāmānyaṃ tato bhinnañcābhinnañ ca saṃgacchate tadā vyaktirūpeṇa vyayate tadvyatiriktena ca rūpeṇānuvartata iti syād api yadi paraṃ manomodakopayogamātravad etad iti | etac cādhastād yathāvasaram ihaiva pratipādayiṣyate | ata eva ca kaiścinnaiyāyikāir nāśīnīty upalabhyānīty etad arthaṃ<orig rend="sup">3</orig>kumārilenoktaṃ vyākhyātam iti |</p>

<p>  vyaktijanmani janmāniṣṭau sāmānyasya dūṣaṇam idam upasthitam iti darśayann āha -- <hi rend="bold">vyaktī</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>12]tyādi | jātir iti vakṣyamāṇāpekṣayā strīliṅgena nirdeśaḥ | niṣkriyatvāj jāter ity abhipretya nāgatety abhyupagamayati | <hi rend="bold">prāg </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>13] vyaktyudayāt pūrvam | dṛśyāyā anupalabdhatvād ity abhiprāyeṇa ca <hi rend="bold">nāsīd ity u</hi><orig rend="sup">4</orig>[32<hi rend="bold">.</hi>13]<hi rend="bold">pagamayati</hi> | <hi rend="bold">cedi</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>12]ty atrāpi saṃbadhyate | tasyā vyakter utpadyamānāyā <hi rend="bold">deśo </hi>diśyate 'sminn iti kṛtvādhāra uktaḥ | anenaitad darśayati | tatsaṃbabdhoru(?)bandhanena vā prakāreṇa bhavet sa caikopi na bhavatīti | <hi rend="bold">sā </hi>jātiḥ <hi rend="bold">tayā </hi>vyaktyā <hi rend="bold">saṅgatā </hi>saṃbaddhā <hi rend="bold">kathaṃ </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>13] na kathañcit | tajjanyajanmani sāmānyasyeṣyamāṇe<orig rend="sup">5</orig> tādātmyaṃ tāvad atibhavān na(tāvad bhedān na) yujyate | tatsambandhamātram api na saṃgacchata ity abhiprāyo 'syaivaṃ ca vaditur boddhavyo 'nyathāmīmāṃsakamatetādātmyād anyasya sambandhasyāniṣṭer āgatāśrayāntarādityādidvārā sambandhamātraniṣedho 'nupayuktaḥ prasajyeta prastutañ ca tanmatam iti | vyaktināśe 'vināśitveṣtau<orig rend="sup">6</orig> ca sāmānyasye(syā)yaṃ doṣaḥ syād iti darśayann āha <hi rend="bold">vyakti</hi>(ktīti) [32<hi rend="bold">.</hi>14] | niṣkriyatvād ity abhiprāyeṇa <hi rend="bold">nāgate</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>14]ty āha | <hi rend="bold">tacchūnye</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>14] naṣtavyaktirahite dṛśyādarśanābhiprāyeṇa ca <hi rend="bold">na sthite</hi>ty āha | <hi rend="bold">kveti </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>15] kākākṣi(kākvā) praśnayuktaḥ kathaṃ(katha)nāśakyatvaṃ pratipādayati | jāter vyaktyātmakatvopagame tadudayavyayayos tadanvaya<orig rend="sup">7</orig>vyayau na syātām | satyāñ ca tadviṣtāv ayam ayañ ca doṣa iti pratipādya tattadiṣṭau ca jātes tādātmyopagama eva jaghanya iti pratipādayann āha <hi rend="bold">vyakte</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>16]r ityādi | sā vyaktir ātmā svabhāvo yasya tadbhāvaḥ | <hi rend="bold">anupaplutaṃ </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>17] vādyādibhir aprāpitāsvāsthyaṃ ceto {p. 287} yeṣāṃ teṣām | katham iṣṭam | kṣepe cāyaṃ kimaḥ prayogaḥ | upaplutaceta<orig rend="sup">8</orig>sām evamīmāṃsakānāmidam iṣṭam iti sāmarthyād darśitam | pramāṇāsi(māsi)ddhau prakṛṣṭaṃ kārakaṃ pramāṇam ucyate 'viśeṣādhāyitve ca sādhakatamatvābhāvāt katham asya tattvaṃ syād ity āśayaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">naivai</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>27]ti vyācakṣāṇaś <hi rend="bold">ca</hi>[32<hi rend="bold">.</hi>27]kāram avadhāraṇe darśayati | <hi rend="bold">liṅgagrahaṇāt</hi> <hi rend="bold">tarakālabhāvino </hi>[32<hi rend="bold">.</hi>28] vikalpasyeti prakaraṇāt | tasmin vikalpe [19b] <orig rend="sup">1</orig>pratibhāsanāt tasya sāmānyam iti prakāśitam | saṃbaddhasaṃbandhād ityādi pūrvoktaḥ prakāraḥ | vyaktisvabhāvatve tasya kathaṃ tadakartṛtvam ity āha <hi rend="bold">tasyeti </hi>[33<hi rend="bold">.</hi>3] | kalpitaṃ vikalpena ghaṭitaṃ <hi rend="bold">rūpaṃ </hi>[33<hi rend="bold">.</hi>3] svabhāvo yasya tasya | <hi rend="bold">tadasaṃbhavād </hi>[33<hi rend="bold">.</hi>3] rañjanādyarthakriyānupapatteḥ | sarvanityasādhāraṇadūṣaṇam iha samuccinvann āha | <hi rend="bold">nace</hi>[33<hi rend="bold">.</hi>4]ti | <hi rend="bold">anyā </hi>[56]<hi rend="bold">ce</hi>[33<hi rend="bold">.</hi>5]ti tadekasādhyatayopagatābhinnajñānābhidhānala<orig rend="sup">2</orig>kṣaṇam avaseyam | <hi rend="bold">iti</hi>[33<hi rend="bold">.</hi>6]r evam artho <hi rend="bold">manyate </hi>[33<hi rend="bold">.</hi>6] cetasi nidhattevārttikakāra ity evaṃ bruvāṇa iti cārthād draṣṭavyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[56] veti S |
</p>
</div>
<div>

<p><hi rend="bold">anadhigatārthaviṣayaṃ pramāṇam</hi> iti pramāṇalakṣaṇaṃ pareṇa kārikayā darśitam iti darśayann āha <hi rend="bold">tatrāpūrveti </hi>[33<hi rend="bold">.</hi>11]. aham<hi rend="bold"> </hi>ahamikayā kriyā <hi rend="bold">āhopuruṣikā </hi>tayā [33<hi rend="bold">.</hi>16] karaṇabhūtayā | tatsvalakṣaṇam aspaṣṭarūpatayā anukarotīti tadanukārī<orig rend="sup">3</orig>ti vivakṣitam iti prakaṭyann āha | <hi rend="bold">aspaṣṭanīlasvalakṣaṇānukārī </hi>[33<hi rend="bold">.</hi>27] aspaṣṭanīlasvalakṣaṇābhāsam ity arthaḥ | sarva eva hi vikalpo 'spaṣṭasvalakṣaṇābhaḥ | nīlādi paśyatas tu vikalpayato yaḥ spaṣṭārthapratibhāsābhimānaḥ, sa tadvikalpasamasamayajanmano nirvikalpasya prasādāt | yathā caitat tathobhe(ce) samīcīnam ācāryo <orig rend="sup">4</orig>viniścayam iti (ya iti) tata evā[va]gantavyam | kathaṃ punar aspaṣṭanīlasvalakṣaṇānukāri na tu nirvikalpavat spaṣṭasvalakṣaṇānukārīty āśaṃkya yojyam -- <hi rend="bold">sākṣād </hi>[33<hi rend="bold">.</hi>27] vyavadhānena <hi rend="bold">anutpattes</hi> tataḥ svalakṣaṇād iti prakaraṇāt | yadi tatas tan notpannam, tarhi tasya niyatanīlādyākāraparigrahaḥ kutastya ity āśaṃkya yojyam -- <hi rend="bold">darśane</hi>[33<hi rend="bold">.</hi>17]ti | darśane<orig rend="sup">5</orig>nāmudhenā(nānubhavenā)hitaḥ <hi rend="bold">saṃskāro </hi>[33<hi rend="bold">.</hi>27] vāsanā <hi rend="bold">tasyā</hi>[57]<hi rend="bold">vedha </hi>[33<hi rend="bold">.</hi>27] ākṣepas tadvaśāt | <hi rend="bold">co</hi>[33<hi rend="bold">.</hi>27] vyaktam etad ity āsminn arthe |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[57] ādheya S |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu yat tatrāvabhāsate tat svalakṣaṇam | yena spaṣṭanīlasvalakṣaṇānukārīty ucyata ity āha <hi rend="bold">dṛśye</hi>[33<hi rend="bold">.</hi>28]ti | <hi rend="bold">dṛśyavikalpyayor</hi> ekīkaraṇāt | dṛśyavikalpyāv arthāv ekīkṛtyāsya pravṛtter ity arthaḥ | dṛśyavikalpyaikīkaraṇaṃ<orig rend="sup">6</orig> ca tasya tathotpatter eva draṣṭavyam | tadavabhāsino 'bāhyatvād eva na paramasāvanukarotīty āśayaḥ | <hi rend="bold">sa </hi>[34<hi rend="bold">.</hi>1] vikalpaḥ | ta po(pā)nālambane kathaṃ gṛhītagrāhitvalakṣaṇaṃ smrtitvam ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[34<hi rend="bold">.</hi>4]ti |</p>

<p>{p. 288} smṛtirūpatvam evānumānavikalpasya pratipādayan paraḥ prāha -- <hi rend="bold">tathāhi</hi>[34<hi rend="bold">.</hi>11]tyādi | agnitvādinā rūpaṇānavacchinn<orig rend="sup">7</orig>atvāt <hi rend="bold">anagnivyavṛttaṃ vastumātram</hi> ity āha <hi rend="bold">mahānasas </hi>sūpakāraśālā | <hi rend="bold">ādi</hi>[34<hi rend="bold">.</hi>12]śabdādayas kārakuṭyāder grahaṇam | <hi rend="bold">prāk </hi>[34<hi rend="bold">.</hi>15] pūrvaṃ vyāptigrahaṇakāla ity ākūtam | <hi rend="bold">pradeśaviśeṣe</hi> parvatādau | <hi rend="bold">tadvas </hi>[34<hi rend="bold">.</hi>13] anumānavikalpavat |</p>

<p>  nanv adhigatāv adhigantur apy anumānavikalpasya prāmāṇyapradarśanenāsyāpi tathābhūtasya prāmāṇyam āveditam evati kim anenoktā<orig rend="sup">8</orig>natiśāyinoktenāpīty āśaṃkyāha <hi rend="bold">evaṃ manyata </hi>[34<hi rend="bold">.</hi>14] iti | pūrvapakṣiṇaitasminn uktepy evaṃ bruvāṇo niyatam evaṃ vakṣyamāṇakaṃ <hi rend="bold">manyate </hi>[34<hi rend="bold">.</hi>14] cetasi niveśayati | <hi rend="bold">yad i</hi>[34<hi rend="bold">.</hi>14]tyādinā mananīyam eva darśayati | <hi rend="bold">ādi</hi>[34<hi rend="bold">.</hi>15]śabdāt kālasya parigrahaḥ | <hi rend="bold">sādhyadharmigrāhi </hi>[34<hi rend="bold">.</hi>17] parvatādigrāhi | <hi rend="bold">dṛṣṭāntadharmigāhi </hi>[34<hi rend="bold">.</hi>17] mahāsādidharmigrāhi | tatra dṛṣṭāntadharmigrāhiṇā darśane[na] naiva [20a] parvatādiviśiṣṭam anagninā vyāvṛttaṃ vastu gṛhītam | nāpi tadāha na parva(nāpi parva)tādisādhyadharmigrāhiṇānvayādyavedino(nā)pi | tathātra vipatti (tathātve 'vipratipatti)prasaṃgāt tadviśiṣṭam anagnivyāvṛttam vastu gṛhītam itidarśanānvayā(darśanadvayā)nadhigatam uktam | <hi rend="bold">ayogovyavacchedena </hi>[34<hi rend="bold">.</hi>18] saṃbandhavyudā...ena <hi rend="bold">tadviparītatvād </hi>[34<hi rend="bold">.</hi>20] anumānavikalpaviparītatvāt | tena yadā(thā) ḍṛ..yatyaiva niścayanāt |</p>

<p>  nanu <hi rend="bold">vastvadhiṣṭhānatvād va</hi>[34<hi rend="bold">.</hi>23]stvālambanatvād ity abhipretam | tathā cānumānāsaṃgrahaḥ ity āha <hi rend="bold">vastvadhiṣṭhānatvaṃ ce</hi>[34<hi rend="bold">.</hi>23]ti | cakāras tuśabdasyārthe | pramāṇasya vyāpāraḥ prāpaṇam tasya viṣayas tam abhipretyocyate | <hi rend="bold">nālambanalakṣaṇaṃ</hi> [34<hi rend="bold">.</hi>25] viṣayam abhipretyocyate iti sambandhanīyam | ālambanalakṣaṇaṃ grāhyarūpam | uktād anyena prakāreṇa <hi rend="bold">anyathā</hi>vyāpinī sarvapramāṇāsaṃgrāhikā | viprakṛṣṭo de<orig rend="sup">3</orig>śakālasvabhāvair vyavahito viṣayo yasyāḥ sā tathoktā |</p>

<p>  <hi rend="bold">tatrāpī</hi>[35<hi rend="bold">.</hi>1]tyādi pratividhānam | vikalparūpasyaiva vastuno dharmitvāt | tasyaiva ca tatpradhānatvādyanupādānatvasādhyatvāt | tatrāpi pramāṇavyavasthāyās tad eva vikalparūpaṃ vastvadhiṣṭhānam astīti samudāyārtha | darśanavidhipratiṣedhavikalpānāṃ darśanasyaiva <orig rend="sup">4</orig>prāmāṇyaṃ netarayor iti prakṛtam | uktañ ca "tatra tadādyam eva"[25<hi rend="bold">.</hi>11] ityādinā | tatkuto 'sya vastvāśrayeṇa pramāṇavyavasthāpratipādanasyārthotpā(syopapā)danam ityāśaṃkya saṃgati darśayitum <hi rend="bold">idaṃ ce</hi>[35<hi rend="bold">.</hi>12]tyādinopakramate | tasya anadhigatavasturūpādhigantṛtvasya <hi rend="bold">asi</hi>ddhatā | tasyā <hi rend="bold">udbhāvanaṃ </hi>[35<hi rend="bold">.</hi>16] prakāśanaṃ tadartham | {p. 289} <hi rend="bold">tasyaiva </hi>[35<hi rend="bold">.</hi>20] svalakṣaṇasyaiva | sāmā<orig rend="sup">5</orig>nyasyāpy arthkriyāsa(sā)marthyalakṣaṇatvāt tadviṣayopi vikalpaḥ prāmāṇyānnāpaitīti pūrvapakṣam utpaśyann evaṃ bruvāṇaḥ kiṃ manyata ity āha <hi rend="bold">sāmānyasyeti </hi>[35<hi rend="bold">.</hi>21] | <hi rend="bold">tadviparītatvād</hi> a[35<hi rend="bold">.</hi>21]rthakriyāsāmarthyalakṣaṇaviparītatvāt | yathā ca tasyārthakriyākāritvasaṃbhavi tathā purastād uktam iti | gūḍhābhisandhiś caivaṃ <hi rend="bold">manyata</hi> [35<hi rend="bold">.</hi>21] iti draṣṭavya<orig rend="sup">6</orig>m | <hi rend="bold">tatopi </hi>[35<hi rend="bold">.</hi>23]<hi rend="bold"> vastuny eva </hi>[35<hi rend="bold">.</hi>24]<hi rend="bold"> puruṣasya pravṛtter i</hi>[35<hi rend="bold">.</hi>23]ti saṃbandhaḥ | <hi rend="bold">tatsāmarthyajanmā vikalpo</hi> na <hi rend="bold">pramāṇam i</hi>[35<hi rend="bold">.</hi>23]ti sādhye ca hetupadam etat | kathaṃ pravṛttir ity āha <hi rend="bold">tadadhyavasāyene</hi>[35<hi rend="bold">.</hi>24]ti | kasmāt tadadhyavasāyena pravṛttiḥ kalpyate ity <hi rend="bold">anyathe</hi>[35<hi rend="bold">.</hi>25]ti | <hi rend="bold">tatra </hi>[4<hi rend="bold">/</hi>35<hi rend="bold">.</hi>24] svalakṣaṇe pūrvasyā upapatter asyāś ca tulyatvāt kim anena punar uktene<orig rend="sup">7</orig>ty āha <hi rend="bold">pūrvam i</hi>[35<hi rend="bold">.</hi>27]ti | etañ ca śābdīṃ gatim āśritya bhedo darśito draṣṭavyaḥ | athārthābhedāt kiṃ mukhabhedamātreṇa bhedenopadarśiteneti nirbandhas tad evocyata ity abhiprāyavān āha <hi rend="bold">yad ve</hi>[36<hi rend="bold">.</hi>1]ti | <hi rend="bold">kim itī</hi>[36<hi rend="bold">.</hi>6]tinipātānipātasamudāyaḥ kasmād ity asyārthe vartate |</p>

<p>  syād etat svalakṣaṇe nirvikalpakaviṣaye pravartayann api tadanubhavāt prameyā<orig rend="sup">8</orig>ntaraviṣayaḥ san prāmāṇyaṃ prāpsyatīty āśaṃkyāha <hi rend="bold">ayam asyābhiprāya </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>12] iti | <hi rend="bold">tatraiva </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>13] prameyāntare svaviṣaya eva[58]<hi rend="bold">pravartayed </hi>i[36<hi rend="bold">.</hi>14]ti | sambhāvanapadam etat | śakyārthaṃ vā | kiṃ kartuṃ pravartayed ity āha -- <hi rend="bold">rūpaṃ </hi>[59]<hi rend="bold">tatsādhyam </hi>i[36<hi rend="bold">.</hi>14]ti | prameyāntaramātraṃ tadviṣayam abhipretya tatraiva pravarttayet <hi rend="bold">tatsādhyām arthakriyām adhigantu</hi>m i[36<hi rend="bold">.</hi>14]ty uktam adhunā tu yadi sāmarthya[20b](sāmānya)<orig rend="sup"> 1</orig>lakṣaṇaṃ tatprameyāntaraṃ tadā <hi rend="bold">naiva vā </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>14] ity uktam | <hi rend="bold">naiva vā pravartayet</hi> na svalakṣaṇe nāpi sāmānye na <hi rend="bold">kvacid apīti</hi> pravṛttimātrapratiṣedhād ghriyate |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[58] pravartayatu S |
[59] tatsādhyām arthakriyām S |
</p>
</div>
<div>

<p>  yad vā pūrvaṃ sāmānyasādhyām arthakriyāmanākalyyābhihitam <hi rend="bold">tatraiva </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>13] ityādi | idānīṃ tu tatsādhyām arthakriyāmākālyyoktam -- <hi rend="bold">naiva ve</hi>[36<hi rend="bold">.</hi>14]ti | kasmād evām ity āha -- <hi rend="bold">tadviṣaye</hi>[36<hi rend="bold">.</hi>15]ti | tatsiddhaya eva pravartayiṣyatīti āha <hi rend="bold">vikalpe</hi>[36<hi rend="bold">.</hi>16]ti | <hi rend="bold">tatsi</hi><orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">ddhe</hi>[36<hi rend="bold">.</hi>14]r abhinnajñānalakṣaṇāyā arthakriyāyā niṣpatteḥ | sāmārthyāc cābhinnābhidhānalakṣaṇāyāś cety ābhedam (ś cety api vedyam) |</p>

<p>  nanu tataḥ prameyāntaraviṣayopi pratyayas tadviṣaye pravarttayanniṣpāditasvaviṣayārthakriyo vā kvacit pravarttayan prāmāṇyam api prāpsyatīty āha -- <hi rend="bold">nahī</hi>[36<hi rend="bold">.</hi>16]tyādi | <hi rend="bold">pratyayā </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>17] ity atra bahuvacanena sākalyaṃ darśayati | <hi rend="bold">sādhitā</hi> niṣpāditā <hi rend="bold">arthakriyā </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>18] | {p. 290} svaviṣayārthakri<orig rend="sup">3</orig>yā yeṣānte tathā, teṣāṃ <hi rend="bold">kvacid api </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>19] na <hi rend="bold">pravartayantī</hi>ti pūrvakeṇābhisambandhaḥ | <hi rend="bold">viśeṣeṇa </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>19] viśeṣeṣyaiva yair mīmāṃsakair evaṃ <hi rend="bold">vyākhyā</hi>[<hi rend="bold">ya</hi>]<hi rend="bold">te </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>19] teṣāṃ mata iti sāmārthyāt | <hi rend="bold">dvyātmakasya </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>21] sāmānyaviśeṣātmakasya | vijñānābhinnahetutvād icchāder vijñānātmakaṃ(katvaṃ) siddham abhipretya prāmāṇyānuṣaṅgaḥ kuto(kṛto) veditavyaḥ | <hi rend="bold">pramāṇānāmiyattā </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>26] vya<orig rend="sup">4</orig>vacchedaḥ |kumārilamatena pratyakṣānumānopamānārthāpattiśābdābhāvāḥ ṣaḍ eva pramāṇānīty evaṃrūpā <hi rend="bold">viśīryeta </hi>[36<hi rend="bold">.</hi>27] truṭyet | <hi rend="bold">dhārayā</hi> pravāhena <hi rend="bold">vahanaśīlāni </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>1] bhavanadharmāṇi | <hi rend="bold">anekāntas</hi> tad<hi rend="bold">abhinnayogakṣematva</hi>lakṣaṇo hetur iti prakaraṇāt | ekasminn arthe sajātīyāni sajātīyavijātīyāni vā<orig rend="sup">5</orig> <hi rend="bold">pramāṇāni saṃplavante</hi> pravarttanta iti <hi rend="bold">vādī</hi> [37<hi rend="bold">.</hi>5] | <hi rend="bold">pratikṣaṇaṃ </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>7]<hi rend="bold"> bhidyata </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>8] iti sambandhaḥ | keṣāṃ kṣaṇiviśeṣe(ṣa)sādhye 'rthe vāñchā bhavati | yady asmadādīnāṃ tathārthādarśitvād eva na saṃbhavatīty āha <hi rend="bold">yogināmi </hi>i[37<hi rend="bold">.</hi>11]ti | yogaś cittaikāgratā sa yeṣām asti teṣām, nityayoge praśaṃsāyāṃ vāya[mi]nirdraṣṭavyaḥ | śamathavipaśyane vā yogas tadva<orig rend="sup">6</orig>tām | nanu teṣāṃ svārthāsaṃbhavāt kim abhipretyāsmin vāñchā bhavatīty āha -- <hi rend="bold">pare</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>11]ti |
  atha paropakāriṇaḥ pareṣām evopakurvantu kasmāt punaḥ kṣaṇaviśeṣasādhyam arthaṃ prāptuṃ pariharttuṃ vābhilaṣantīty āha <hi rend="bold">kasyacid </hi>i[37<hi rend="bold">.</hi>12]ti | kasyacit kṣaṇaviśeṣasādhyasyārthasya <hi rend="bold">kathaṃ cit</hi> sākṣāt pāraṃparyeṇa <hi rend="bold">vopayogād upa</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>12]yujyamāna<orig rend="sup">7</orig>tvāt | <hi rend="bold">kvacit </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>12] prāṇinīti prakaraṇād avaseyam | anena paropakārāṅgatvaṃ tasya darśitam | <hi rend="bold">tadā </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>12] nānāyogakṣematvam iti sambandhanīyam | tadety atracchedo vyakta eva | etad eva nidarśayann āha -- <hi rend="bold">yathe</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>12]ti | sāmānyocchedasyārthasya viṣayopadarśane yathaitaddarśitam, tathānyad api draṣṭavyam iti yathāśabdasyārthaḥ |</p>

<p>  bhāvanāmārgavyudāsena[60]<hi rend="bold">darśanamārga </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>12] ity u<orig rend="sup">8</orig>ktam | duḥkhe dharmajñānakṣāṃtiḥ, duḥkhe dharmajñānam | duḥkhe 'nvayajñānakṣāṃtiḥ, duḥkhe anvayajñānam | samudaye dharmajñānakṣāntiḥ, samudaye dharmajñānam | samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ, samudaye 'nvayajñānam | nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ, nirodhe dharmajñānam | nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ, nirodhe 'nvayajñānam | mārge dharmajñānakṣāntiḥ, mārge dharmajñāna[m] | mā[21a]<orig rend="sup"> 1</orig>rge 'nvayajñānakṣāntir ity evaṃ pañcadaśaksaṇā darśanamārgaḥ taduktamabhidharmakośe "adṛṣṭadṛṣṭer dṛṅmārgas tatra pañcadaśakṣaṇāḥ" [AK. 6.28] iti | tasmin darśanamārge phalabhūtāḥ pañcasaṃkleśaskandhāḥ | duḥkhākhyaṃ satyam | {p. 291} tasmin <hi rend="bold">duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>13] svarūpajñānayogyatā | duḥkhasākṣātsaṃkā(kṣātkā)rijñānopajananayogyaḥ kuśala iti yāvat |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[60] atra viśeṣārthinā visuddhimaggo 'nusatavyaḥ pṛ. 359 |
</p>
</div>
<div>

<p>  sa kṣaṇaḥ kiṃ karo<orig rend="sup">2</orig>tīty āha |[61]<hi rend="bold">daśānām </hi>i[37<hi rend="bold">.</hi>13]ti | rāga-pratidha-māna-avidyā-vicikitsā pañca, satkāyadṛṣṭi-mithyādaṣṭi-antahrāhadṛṣṭi-dṛṣṭiparāmarṣa-vrataparāmarṣalakṣaṇā dṛṣṭayaḥ -- daśānuśayāḥ eṣām <hi rend="bold">vāsanāṃ nirodhayati </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>13] vināśayati | kathaṃ karotīty āha | <hi rend="bold">tadviruddhe</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>14]tyādi | tair anuśayair viruddho 'yam āśayaś cittasaṃtatyavasthāviśeṣas tasyo<orig rend="sup">3</orig>tpādanāt | duḥkhe dharmajñānakṣāntikṣaṇasyārthakriyām upadarśya duḥkhe dharmajñānakṣaṇasya tato bhinnām arthakriyāṃ darśayitum āha -- <hi rend="bold">duḥkha </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>14] iti | <hi rend="bold">duḥkhe dharmajñānaṃ </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>14] duḥkhasvarūpasākṣātkāri(ra)pravṛttajñānam | <hi rend="bold">nirvāṇaṃ </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>15] mokṣaḥ prāpyate anayeti vyutpattyā, nirvāṇasya prāptir yasmād iti vyutpattyā vā tāvat kleśaviviktatā <hi rend="bold">nirvāṇa</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">prāpti</hi>śabdenoktā | darśanamārgapraheyāṇāṃ dvātriṃśataḥ kleṣānāṃ madhye 'nena daśānāṃ eva kleṣānāṃ vi(ni)rodhād dagdha(d daśa)kleśaviviktatānātatasyāt pādanāta (?) samudayādijñānādiprahātavyakleśaprahāṇipratirūpā nirvāṇabhāvasya davīyā(yaḥ) siddhyavasthānād anyathāitad asamaṃjasaṃ syād iti | athavā nirvāṇaśabdena naivārcaṭaḥparamaniḥśrayasātmane yad evam ūce kiṃtvavāntaraniḥśreyasaṃ tathābhūtam iti na kiñcid avadyam | kathaṃ tathākarotīty āha <hi rend="bold">anuśayati </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>15] | sati tasmin manāgapi te punar notpadyante | api tu tadvivikta eva kṣaṇaprabandha iti tadā sudārḍḥyāpādanaṃ tasyādhīsayam (?) | pūrvakena ca kṣaṇena kleśā niṣkleśitā uttareṇa tu yathā te<orig rend="sup">6</orig> punar na praviśanti, tathā ācaritam ity anayor vyāpāraprayojanam | ataevābhidharmakoṣe "cauraniṣkāśanapāṭapidhānavad" iti (AK 6.28 Bh) darśitam | duḥkhe dharmajñānakṣāntidharmajñāne ca kāmāvacarakleśapratipakṣatayā jñātavye duḥkhe dharmajñānakṣāntidharmajñānayor udāharaṇā(ṇa)diṅmātratvena anyeṣām api tathā vivi<orig rend="sup">7</orig>ktatvād <hi rend="bold">eṣām </hi>i[37<hi rend="bold">.</hi>16]ti bahuvacanenāha grāhakāṇyālambakāni | kāni punas tāni grāhakāṇīty āha <hi rend="bold">pare</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>16]ti | paracittaviṣayāṇi jñānāni <hi rend="bold">paracittajñānāni </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>16]
|</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[61] damānāṃ S iti tv asamyak
</p>
</div>
<div>

<p>  etad uktaṃ bhavati | darśanamārgam adhigacchato duḥkhe dharmajñānakṣāntyādiksaṇāḥ | kramabhāvinaḥ kramabhāvibhir jñānair yogyaṃtareṇa yad ālambyate parārthoddeśena tathā tadviṣayāṇi ta<orig rend="sup">8</orig>dyogāntarajñānāni <hi rend="bold">pṛthag eva </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>16] pūrvapūrvajñānād bhinnāny eva pramāṇānīti darśanamārgādhigantṛkṣaṇaviṣayāṇāṃ yogijñānānāṃ pṛthag eva prāmāṇyam iti pratipādya saṃprati sāmānyenaiva yogijñānāni bhinnārthakriyāsāmarthyakṣaṇaviṣayāṇi sarvāṇy eva pramāṇānīti pratipādayiṣyann āha -- <hi rend="bold">parahite</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>17]tyādi | {p. 292} <hi rend="bold">bhagavatām </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>18]<hi rend="bold"> adhyakṣacetasāṃ nānāyo</hi> [21b]<orig rend="sup"> 1</orig><hi rend="bold">gakṣematvāt </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>21] | pṛthag eva prāmāṇyam iti śeṣaḥ prakaraṇalabhyaṃ vā | adhikaraṇe ceyaṃ ṣaṣṭhī | tena bhagavat sambandhīni yāny adhyakṣacetāṃsi sākṣātkārapravṛttāni jñānāni teṣām ity ārthaḥ | kiṃbhūtānāṃ bhagavatām ity āha <hi rend="bold">sarve</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>19]ti | <hi rend="bold">sarvabhāvān</hi> bhāvanābalajena jñānena <hi rend="bold">pratikṣaṇamī</hi>[62]<hi rend="bold">kṣamāṇānāṃ </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>20] paśyatām | kathaṃ teṣāṃ nānāyogakṣematvam ity āha <hi rend="bold">tadviṣaye</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>20]ti | teṣāṃ bhagavat sa<orig rend="sup">2</orig>mbandhya<hi rend="bold">dhyakṣacetasāṃ </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>20] ye viṣayābhinnāḥ kṣaṇās taṣāṃ <hi rend="bold">bhinnāsvarthakriyāsūpayogato </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>21] vyāpārāt | anena viṣayasya tathātvād viṣayiṇas tathātvam uktam avaseyam | kasmāt punas te pratikṣaṇaṃ bhāvān vīkṣanta ity āha -- <hi rend="bold">kaścid eve</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>18]ti | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>19] hetau | anugrāhakavibandhakānurūpam ācaritum ity arthād eva sthitam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[62] -kṣaṇaṃ vīkṣamāṇānāṃ -- S
</p>
</div>
<div>

<p>nanu tathāpi siddhārthā bhagavantaḥ svārthamaṇī<orig rend="sup">3</orig>yāṃsam apy apaśyantaḥ kasyacit kṣaṇasya kasyacit prāṇino 'nugrāhakatve vibandha[ka]tvepi kasmād bhāvān pratikṣaṇaṃ vīkṣanta ity āśaṃkyatehe(kya he)tu bhāvena bhagavad viśeṣaṇapadam āha <hi rend="bold">parahite</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>17]ti | parasmai hitamāyati pathyaṃ tasyādhānaṃ karaṇam | tasya <hi rend="bold">dīkṣā</hi> anuṣṭheyam evaitad iti niyamas tadvatām | nityayoge cāyaṃ matup<orig rend="sup">4</orig> | <hi rend="bold">jñānam</hi> eva sadasadvivekakaraṇād āloka iv<hi rend="bold">āloka</hi>s ten<hi rend="bold">āvabhāsita</hi> udyotito 'ntarātmā yeṣān teṣām [37<hi rend="bold">.</hi>18] antarātmeti lokabhāva(na)yoktaṃ paramārtha(ta)s tu tathābhūtajñānāv alokavatām ity arthaḥ |</p>

<p>  aśabdaviṣaye prathane vācye veḥ parātstṛṇāterghaño 'bhāvād vastuvistara ity asādhur ayaṃ prayoga iti <orig rend="sup">5</orig>cet | tat tu nātiśliṣṭam | yataḥ sūtre prathanaṃ vistīrṇatvam abhipretam | tad āhakāśikākāraḥ"prathanaṃ vistīrṇatā" iti | na cātra vistaraśabdena vastūnāṃ vistīrṇatvam abhipretam api tu bāhulyaṃ yathā tṛṇasya vistara ity atra | ataeva "prathana iti kiṃ? tṛṇavistara" iti pratyudāhṛtam | asya cārthaṃbhāgavṛttikāropi añjasā<orig rend="sup">6</orig>vya(sā vyā)ñjīt "tṛṇasya vistaro bāhulyam ity arthaḥ" | tat katham aprathane varttamānād asmād dhātor ghañ bhavitum arhatīti | ataevaprajñākaraguptopivārtikālaṅkārasyādau "prāyaḥ prastutavastuvistarabhṛto nakṣanta evoccakair vaktāraḥ" ity avocad iti |</p>

<p>  kiṃ sarvavedino 'dhikṛtya bhavatāyaṃ hetur anekānta ucyate, a<orig rend="sup">7</orig>thāsmadādīn iti vikalpayor buddhisthīkṛtayoḥ pūrvasmin vikalpe pratisamādhāyāparasminn api pratividhātukāmaḥ <hi rend="bold">tad yadī</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>21]tyādinopasaṃhartum upakramate | <hi rend="bold">kṣaṇānāṃ vivekaḥ</hi> pṛthak tvaṃ tad draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ tān <hi rend="bold">adhikṛtyo</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>21]ddiśya <hi rend="bold">ucyate</hi> |</p>

<p>  {p. 293} prakaraṇāt "pūrveṇābhinnayogakṣematvād" iti hetur anaikāntika ityākhyāyate | tadā "nānekāntaḥ sa hetur" iti <orig rend="sup">8</orig>prakaraṇāt | vipakṣagamanābhāvād iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">athe</hi>[37<hi rend="bold">.</hi>23]ti pakṣāntaram upakṣipati | <hi rend="bold">saṃvyavahāraḥ</hi> pravṛttinivṛttilakṣaṇam anuṣṭhānaṃ prayojanaṃ yeṣāṃ <hi rend="bold">tān </hi>[37<hi rend="bold">.</hi>23] | paramārthato bhedakāraṇam uktam <hi rend="bold">anyānyakāraṇataye</hi>[38<hi rend="bold">.</hi>5]ti | tatrādya eva pramāṇam | na samyañco 'pi parāñcaḥ pratyayā iti samarthayituṃ <hi rend="bold">tathāhī</hi>[38<hi rend="bold">.</hi>8]tyādinopakramate | <hi rend="bold">tatsādhana</hi>[38<hi rend="bold">.</hi>8]m arthakriyāsādha[22a]<orig rend="sup"> 1</orig>naṃ tasya <hi rend="bold">prāpaṇaṃ</hi> tatra <hi rend="bold">samarthe </hi>[38<hi rend="bold">.</hi>9][63]<hi rend="bold">aklīvā</hi>vidyamānaviplavā <hi rend="bold">dhī</hi>[38<hi rend="bold">.</hi>10]r yeṣām te tathā teṣāṃ prekṣāpūrvakāriṇām ity arthaḥ <hi rend="bold">artha</hi>sya <hi rend="bold">kriyā</hi> niṣpattis tasyāḥ <hi rend="bold">sādhanaṃ</hi> niṣpādakaṃ tasya <hi rend="bold">bhedo</hi>bhinnatvāt | <hi rend="bold">saṃdhukṣaṇa </hi>[38<hi rend="bold">.</hi>16] saṃdīpanamādiśabdāt pavanasvedanādiparigrahaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

</div>
<div>

<p>[63] "aklīvadhiyāṃ" iti ālokasaṃmataḥ pāṭhaḥ | "aviklavadhiyāṃ" iti S
  <hi rend="bold">yady evam i</hi>[39<hi rend="bold">.</hi>18]tyādi yac codyam | <hi rend="bold">tathāhī</hi>[406<hi rend="bold">?</hi>]tyādi
  pratyakṣaṃ pramāṇam abhrāntam ity uktaṃ bhavatīti vakta<orig rend="sup">4</orig>vyam | anantaroktād eva kāraṇakalāpāt | pratyakṣalakṣaṇānuktau ca pratyakṣasyaivānabhidhāne parokṣapratipatteḥ sarvasyā anumāne 'ntarbhāvapradarśanepi kathaṃ pramāṇadvaitamākhyātaṃ bhavati? darśanam eva pramāṇam ityākhyānāc ca nājñānam indriyādi pramāṇam iti darśitaṃ bhavati | bhinnāyās tu prathamāyāḥ katham apāka<orig rend="sup">5</orig>raṇam? kiṃ ca mukhyavṛttyā yad uddiśya śāstraṃ pravartate tad arthaṃ tad ucyate | na tu sāmarthyānuṣaṃgato vā yad vyutpādayati tad arthaṃ tad ucyate | na ca pratyakṣavyutpādanābhyupagamepi mukhyavṛttyā tadvyutpādane pravṛttam idam iti kathaṃ sāmānyena samyagjñānavyutpādanārtham ucyate | anyathā anumānavyutpādanārthatvepi tasya sāmarthyād anu<orig rend="sup">6</orig>mānābhāsapratipādanam anuṣaṅgato vikalpasya dhārāvāhināñ ca parāñcā(parācāṃ)vikalpajñānānāṃ pramāṇābhāsatvapratipādanam astīti anumānatadābhāsavyutpādanārtham iti pramāṇāpramāṇavyutpādanārtham iti vā kiṃ nocyate? yady a(yada)py anyat samyagjñānavyutpādanārtham abhipretam, tatrāpi kalpanāpravṛ(bhṛ)tor mithyājñānasyāpi<orig rend="sup">7</orig> prasaṃgato vyutpādanam astīti tad api samyagjñānavyutpādanārtham iti kiṃ nocyata iti yat kiñcid etat | tathā yady anumānatas tathābhūtasya niścayāt tasya prādhānyam ucyate, tadā pratyakṣato dharmigrahaṇaṃ vyāptigrahaṇañ cāntareṇa nānumāne pravṛttir astīti tasyāpi kiṃ na prādhānyam ucyate? na ca tasyāparabhāvāt prādhānyakalpanā jyāyasī | ki<orig rend="sup">8</orig>ñ ca tad api tattve niścāyakam anumānaṃ samastatattvaniścāyakasākṣātkārapravṛttapratyakṣāṅgam upasarjanam | tad etabhūyeyaṃ (?) pradhānaṃ bhavitum arhatīti kathaṃ viparyastās tattvavidaḥ |</p>

<p>  api ca svasaṃvedanaṃ pratyakṣām antareṇa sarvathā na kasyacit tattvavyavasthānam iti tasyāiva prādhānyaṃ kiṃ na kalpyata iti | sa hi mithyājñānaṃ pratyakṣasya viṣayo [22b] <orig rend="sup">1</orig>yata(tra) tenānurūpo niścayo janitaḥ na ca tatra vivādaḥ saṃbhavati yenānumānāt tanniścayaḥ pārthyate | {p. 294} athottarakālabhāvinaḥ saṃśayasyānumānato nirāsāt tasya tathātvam ucyate | tarhi pratyakṣasyātiśayena tadvācyam, tatsaṃśayono(yānu)tpādasya pratyakṣanibandhanasya bahulam upalambhāt | atha tadā tatpratyakṣaṃ gṛhītagrāhitayā na pramāṇavyapadeśayogyaṃ satsaśayaṃ nirasya<orig rend="sup">2</orig>ti anumānam api tathaiveti kim anenoktena? na ca kṣaṇikatvādi pratyakṣasya viṣayo yenānumānatas tanniścayāt prādhānyaṃ tasya kalpyetety alaṃ bahunā | pratyakṣasyāpi paṭunaḥ pravartakatvāt kiṃ na prādhānyaṃ? nahi yogyatā yogyād vastuno 'nyā yā parokṣā satī tena niścetum aśakyānyena niścīyeta tanniścāyakaṃ tajjñānam anyat pramāṇaṃ sad anumānaṃ syāt | kintu <orig rend="sup">3</orig>yogyam eva vastu yogyatā, yathā ca pratyakṣasyārthasyaikaprakārā pratipattis tathācāryeṇa svayam evānyatra darśitam | atha yady api yogyatā yogyavastusvabhāvā tathāpi parokṣaphalasavyapekṣā parokṣeti | nanu phalasya parokṣatve sā kiṃ paramārthataḥ parokṣā kiṃ vā parokṣakalpā? tatra yadi parokṣaṃmate (?) parokṣaiva tadā pra<orig rend="sup">4</orig>tyakṣaparokṣayor ekātmatānupapatter bhinnaiva syāt | yathāmīmāṃsakānāṃkāryārthāpattisādhanā | atha parokṣaiva; kathaṃ punaḥ pratyakṣasvabhāvā parokṣaiva | tanniścayasya kartum aśakyatvād iti cet | yadi nāmābhyāsāt pūrvaṃ niścetum aśakyā tathāpy abhyāsadaśāpannena paṭīyasā pratyakṣeṇa svato 'pasāritabhrāntini<orig rend="sup">5</orig>mittena kiṃ na niścīyate? phalam api tasya dāhādi nātyantaparokṣam anyatra tatkṛtasya tasyānekaśo 'nubhavāt | ata evābhyāsena tat paṭutaraṃ jātam | natvam abhyu(na tu abhyu)dayādi dānacetanādikāryatvena niścitaṃ kenacid yena tatrāpy abhyāsāt tathāniścayaḥ syāt | yāvat ātyantaparokṣam eva | atas tadapekṣayā dānacetanā<orig rend="sup">6</orig>śakter aniścayo yuktaḥ | tad ayam artho yenāsakṛd vahnyāder dāhādyanubhūtaṃ sa tadā phalasya parokṣatvepi dāhādijananayogyam etad iti pratyakṣeṇa niścinoty eva | yathā cānabhyāsāvasthāyāṃ
pūṃsaḥ kṛttimākṛttimamuktādipratipatteḥ paropadeśāpekṣaṇāt svato 'saṃbhavepi saty apy abhyāse sa eva puruṣaḥ puruṣā<orig rend="sup">7</orig>ntaranirapekṣo muktādeḥ kṛttimādirūpatāṃ svayam eva pratipadyate | tathānabhyāsāvasthāyāṃ svatas tadyogyatāniścayepi abhyāsāditaḥ paṭimapratyakṣaṃ svayam eva tadyogyaṃ niścāyayiṣyatīti kiṃ nānumanyate | āha cātrabhartṛhariḥ"maṇirūpyādijñānaṃ tadvidāṃ nānumānikam" iti | kiñ ca na vyāptismaraṇam antareṇānumānaṃ pravartate | na cāgnyā<orig rend="sup">8</orig>di vastu dṛṣṭvā tatsādhyārthakriyāvāñchayā pravṛttau yad yad evam arthakriyākāri yathā mahānasādi dṛṣṭaṃ tadvastv iti pravṛttau(tteḥ) prāgvyāptismaraṇaṃ saty avādinā vadituṃ śakyata iti kathaṃ tatrānumānasya pravartakatvakalpanā na sāhasam | ataś caivaṃ yatas tādrūpyāvasāye pratyakṣaṃ nānumānasāpekṣamanavasthāprasakteḥ | yathā ca tasya pāṭavaṃ tādrupyaniścaye [23a] <orig rend="sup">1</orig>caritārtham upavarṇanīyam, tathā yogyatāniścaye kiṃ na varṇyata ity alam ativistareṇa |</p>

<p>  yat tu tac c<hi rend="bold">ānumeyatāṃ nātipatati </hi>[40<hi rend="bold">.</hi>19] tat svaparasaṃtānavartinīr buddhīr adhikṛtyoktam "anyatrānubhūtaviṣayebhya" iti vacanād iti | atra ca sarvatra samādhānaṃ dhīmadbhir eva vidheyam |</p>

<p>  {p. 295} ātmā (?) <hi rend="bold">sādhyasādhanabhāvo </hi>[41<hi rend="bold">.</hi>20] gamyagamakabhāvaḥ | kṛtakatvādau <hi rend="bold">pāramārthikaṃ </hi>[41<hi rend="bold">.</hi>24] <hi rend="bold">sādhyasādha</hi><orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">nayor dharmiṇiścabhedaṃ </hi>[41<hi rend="bold">.</hi>24] bhinnaṃ rūpaṃ <hi rend="bold">nālamba</hi>[te] nāśrayate | kuto nālambata ity āha <hi rend="bold">sambandhe</hi>[41<hi rend="bold">.</hi>25]ti | paramārthabhinnānām akāryakaraṇabhūtānāṃ sambandhābhāve tathātvābhāvaprasaṃgāt | ekasminn arthe dvayoḥ samavāya <hi rend="bold">ekārthasamavāyo </hi>[41<hi rend="bold">.</hi>26]tra vivakṣitaḥ <hi rend="bold">kṛtakatvānityatve </hi>[41<hi rend="bold">.</hi>26] ādī yasya tasya | kṛtakatvam ādir yasya sāvayavatvādeḥ sādhanadharmasya | anityatvam ādir yasya<orig rend="sup">3</orig> sāvayavatvādeḥ sādhyadharmasya | <hi rend="bold">tasye</hi>[41<hi rend="bold">.</hi>27]ti samavāyasya | atraivāpecayahetum āha <hi rend="bold">samavāyād</hi> i[42<hi rend="bold">.</hi>2]ti |[64]<hi rend="bold">ādi</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>3]śabdād akāśadikkālamanaḥparamāṇūnāṃ saṃgrahaḥ | kathaṃ punaḥ kṛtakatvādeḥ śabdādau vṛttāv ātmādivrttir āsaṃjyata ity āha | <hi rend="bold">ya eva</hi> <hi rend="bold">hī</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>3]ti | <hi rend="bold">tasya </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>5] samavāyasya | "na ca saṃyogavannānātvaṃ bhāvavalliṅgāviśeṣāt viśeṣaliṅgā<orig rend="sup">4</orig>bhāvāc ca tasmād bhāvavat sarvatraikaḥ samavāya" [Praśa.Bh. pr. 172] iti vacanād ekatvenābhyupagamaḥ | athāpi syāt na samavāyād vṛttir api tu samavāya eva vṛttir iti tad apy avadyam | saṃbandhābhāvena bhāvoyaṃ vrttir iti kalpanāyā ayogāt | saṃbandhāntarakalpanāyāñ cānavasthāprasaṃgāt | yadi ca samavāyas tasya vrttir ātmādiṣv api tasya bhāvāt<orig rend="sup">5</orig> kathaṃ na tasya vṛttir iti tadavastho doṣa iti | <hi rend="bold">atha</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>6]śabdaḥ pakṣāntaram avadyotayati | etasminn upagame gaḍḍapraveśe 'kṣitārānirgamvṛttānto jāta iti darśayann āha <hi rend="bold">saiva tarhī</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>8]ti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[64] purvatra śaṃkācihnitaṃ "ātmā (?)" iti padaṃ atratyam sambhavati
</p>
</div>
<div>

<p>  abhūtvā yo na bhavati bhūtvā ca [na] vinaśyati sa <hi rend="bold">tadviparītarūpa</hi>s tasya <hi rend="bold">yaḥ</hi> <hi rend="bold">samāropas</hi> tasya <hi rend="bold">vyavacchedaḥ</hi> sa <hi rend="bold">viṣayo </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>9] yasyās tasyāḥ | sā kim a<orig rend="sup">6</orig>vaśyābhyupagamanīyā yenānyasyopagamo niṣidhyata ity āha <hi rend="bold">saiveti </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>8] | paramārthena bhedo dharmiṇā sahety arthāt tadvatoḥ paramārthabhedavattvañ ca parābhiprāyeṇoktaṃ draṣṭavyam | <hi rend="bold">dharmiṇi </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>11] śabdādau | taddharmatānapekṣāyāntu nityābhimateṣv api tau varteyātām iti bhāvaḥ | utpattivināśadharmatāyāḥ kalpanābuddheś c<hi rend="bold">āntarāle</hi> ghāṭāmastakāntarālavartimāṃsapiṇḍāparanāma gaḍur iva <hi rend="bold">gaḍu</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>11]r niṣphalatvāt tena | <hi rend="bold">vyatireko bhedas tadvatā </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>12] |</p>

<p>  ayam abhisandhiḥ | yadi kṛtakatvādayo dharmā vyatirekiṇastava dharmiṇi pramāṇasiddhāḥ syus tadā satyām api tasya vastunas tathātāyāmajāgalastanavadanupayuktā api kena nāma nābhyupagamyeran | vastusvabhāvānā<orig rend="sup">8</orig>m aparyanuyojyatvāt | kevalaṃ tad eva pramāṇasiddhatvaṃ na saṃbhavati pratyakṣapramāṇavādhitatvam eva lakṣyata iti |</p>

<p>  {p. 296} atha kiṃ kalpanāniveśinaḥ kṛtakatvādayo dharmāḥ sādhyadharmam avabodhayanti yenāvaśyābhyupagamanītyāyā(nīyāyā) utpattivināśadharmatāyā eva tathāvidhabuddhinibandhanatvāt kim anyenety ucyata ity āśaṃkāyām abhyupagama [23b] <orig rend="sup">1</orig>evotpattir(vottara)m ity abhiprāyavān āha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>12]tyādi | <hi rend="bold">sattāmātreṇa </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>12] tanniścāyakajñānanirapekṣeṇa svarūpeṇa vastuna utpatteḥ prabhṛti sarvadeti veditavyam | <hi rend="bold">anavarataṃ </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>14] satataṃ <hi rend="bold">taddharma</hi>sya sādhyadharmasya <hi rend="bold">pratīti</hi>s tasyāḥ <hi rend="bold">prasaṅgāt </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>14] | kathaṃ nāma te tatpratītinibandhanaṃ bhavatīty āha <hi rend="bold">kiṃtv</hi> i[42<hi rend="bold">.</hi>14]ti | nanu vastvasaṃsparśitve vikalpasya kathaṃ vastunaḥ kṛtakatvādirūpa<orig rend="sup">2</orig>tāpratītir ity āha <hi rend="bold">sa ce</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>15]ti | <hi rend="bold">co</hi> yasmād arthe | <hi rend="bold">tadrūpasya </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>17] kṛtakatvādirūpasya vastuno 'saṃsparśepy agrahaṇepi | tadagrāhiṇaḥ kathaṃ tadadhyavasāya ity āha <hi rend="bold">paramparaye</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>17]ti | <hi rend="bold">tadupādānatvāt </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>18] kṛtakatvāt kṛtakatvādirūpabāhyopādānatvāt | <hi rend="bold">tasya</hi> vikalpasyeti prakaraṇāt | nanu ca na kṛtakatvādayo dharmās tathāvidhabuddhinibandhanatveneṣyante kintv a<orig rend="sup">3</orig>rthakriyākāritayā, tat kathaṃ tathāvidhavikalpaḥ syād yataḥ prasavet (vikalpasya tataḥ prasavaḥ) | tasya tasya dharmasya vaiyarthyam ity āha <hi rend="bold">tadvyatiriktās tv</hi> i[42<hi rend="bold">.</hi>18]ti | <hi rend="bold">tu</hi> śabdo yasmād arthe | tasmād abhūtvābhavanadharmaṇo bhūtvā cābhāvanadharmaṇo dharmiṇo <hi rend="bold">vyatiriktā</hi> anye <hi rend="bold">tasyāḥ</hi> <hi rend="bold">kalpanā</hi>buddher <hi rend="bold">utpattis</hi> tasyā <hi rend="bold">nimittaṃ</hi> kevalaṃ <hi rend="bold">nimittamātram </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>18] tadbhāvastayā | etad uktaṃ<orig rend="sup">4</orig> bhavati yadi kṛtakatvādi(diḥ) dharmiṇo 'nyo na syāt tarhi kṛtakādibuddhir anubhavasiddhā nirnibandhanā syāt | na caivam ato 'sty etadbuddhikārī kṛtakatvād iti (dir iti) tatkalpanā | tataś ca tanmātrakāritva(tvaṃ) parikalpanīyaṃ sādhīyaḥ | tathāpi tathāvidhād bhāvād anye te tannibandhanaṃ kalpyaṃtām ity āha <hi rend="bold">tadvaram</hi> i[42<hi rend="bold">.</hi>19]tyādi | yasmād evam anantaroktaṃ <hi rend="bold">tat</hi><orig rend="sup">5</orig> [42<hi rend="bold">.</hi>19] tasmāt | tasya kṛtakatvāder yā kalpanā | "atraivedaṃ kṛtakatvādi nātmādiṣu" ity evaṃrūpā tasyā yannibandhanam abhūtvābhavanadharmatādi tad eva <hi rend="bold">tathāvidhavikalpaprasavanimittaṃ
varam astu </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>20] | hetum asyāniṣṭer āha <hi rend="bold">tasye</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>20]ti | astu tadabhyupagamas tathāpi kathaṃ tasya vaiyarthyam ity āha | <hi rend="bold">tadabhyupagame ce</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>21]ti | <hi rend="bold">caritārthā </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>21] anyena niṣpāditaprayojanā <hi rend="bold">vyatirekavantaḥ </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>21] tadvyatiriktāḥ kalpanānirmitāstu te saṃtu | tatra [na] kācid bādheti cārthāt sūcitam |</p>

<p>  syād etat -- yadi vyatiriktānityatādidharmayogepi vastuna evāvasthāyitvādirūpaṃ vyavahartāraḥ pratipādayanti, tadā tasya bhūtvābhavanadharmatādyupagame tadupagame ca tasyaitadbuddhinibandhanatvasya yujyamānatvāc caritārthā vyatirekiṇo dharmā ta bha(dharmā bha)veyur yāvatā vyatiriktānityatādibhāve tad eva vyavahartāraḥ pratipadyante | tat kathaṃ yad eva tatkalpanānibandhanam ityādyucyamānaṃ parabhāgaṃ puṣṇātīty āśaṃkyāha <hi rend="bold">avaśyañ ce</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>22]ti | {p. 297} <hi rend="bold">co</hi> yasmād arthe | vyaktam etad ity asminn arthe vā | anityatāgrahaṇaṃ copalakṣaṇaṃ tena kṛtakatvādāv api yathā<orig rend="sup">8</orig>yogam eva tatpratyayaṃ <hi rend="bold">pratipadyante </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>23] niścinvanti | kṛtakatvād anityatāmatamandhanta(tām anuminvanta) iti prakaraṇāt | kasmād avastvātmānaṃ te tathā pratīyantīty āha <hi rend="bold">tasmād </hi>anavasthāyīsvabhāvasy<hi rend="bold">ānurūpā</hi> samīcīnocitā yā <hi rend="bold">arthakriyā</hi> tad<hi rend="bold">arthitayā</hi> <hi rend="bold">pravṛtteḥ </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>24] pravartanāt | teṣām anumātṝṇām ity arthāt | atra viparyaye bādhakam āha <hi rend="bold">anyathe</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>24]ti | vyatiri[24a]<orig rend="sup"> 1</orig>ktānityatāyāṃ satyāṃ <hi rend="bold">nityatvāt </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>25] sthiratvāt <hi rend="bold">tasya</hi> śabdādivastunaḥ prastāvāt | <hi rend="bold">nityatvādi</hi>[42<hi rend="bold">.</hi>25]ti bruvāṇasyāyam āśayo bhinnanityatāyogepi vastuno nānyathātvaṃ tasyās tatrākiñcit karatvāt | kiñcitkriyāyāṃ vā bhedābhedādidoṣānuṣaṅgāt | bhedepi tato vyāvṛtta(vyāvarta)mānasya tasyākāśāder iva nityatvavyavastheti vastuno <hi rend="bold">nityatvād</hi>dhe[42<hi rend="bold">.</hi>25]tos tasya nityatvasya <orig rend="sup">2</orig>vastuno yo <hi rend="bold">'vagamas </hi>ten<hi rend="bold">ārthi</hi>[65]<hi rend="bold">tve</hi> nyāyaprāpte sati <hi rend="bold">ayam</hi> anumātād i(tā ani)tyśabdādipadārtha<hi rend="bold">sādhyārthakriyārthī</hi> -- [42<hi rend="bold">.</hi>25][66]<hi rend="bold">iti</hi>s tasmāc <hi rend="bold">chabdādikaṃ</hi> <hi rend="bold">nityam āśaṃkamānaḥ </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>26] tad asaṃdehe 'numānāyogāt | tathā sandihānaḥ <hi rend="bold">kiṃ </hi>kasmād vastuno '<hi rend="bold">nityatāvicāraṃ pratyāhitāsthaḥ </hi>[42<hi rend="bold">.</hi>26] kṛtatātparyārthaḥ | anityatāyās tadvyatiriktatvād tasya sthirātmatāniścayād eva<orig rend="sup">3</orig> tatsaṃśayapūrvakānityatāvicārasyaivāyogād iti bhāvaḥ |
[65] avagamārthitvena S |
[66] nāsti S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">vyatiriktānityata</hi>yeti kvacitpāṭhaḥ | tatra nityatve prayojye hetau tṛtīyā pratyeyā | vyatiriktāyām anityatāyāṃ vastunas tathā vicāro na yujyata iti pratipādya doṣāntaram api tasyāṃ darśayann āha <hi rend="bold">vyatiriktāyāṃ ce</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>1]ti | <hi rend="bold">tatraiva </hi>pratipannāyām anityatāyāṃ na vastuny apratipanna ity arthāt sūcitam | <hi rend="bold">tadvāreṇa </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>2] vyatiriktānityatādvāreṇa | <hi rend="bold">pratipatte</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>2]r vastunas tathātvajñānāt | vyavadhīyate vastvanenānityādineti <hi rend="bold">vyavadhis tena </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>4] | vyavadhānaṃ vā vyavadhis tena <hi rend="bold">kim </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>3] | <hi rend="bold">avyavahitasyaiva</hi> bhinnānityatādivyavadhānaśūnyasyaiva varam astu pratipattiḥ | viśeṣhe<orig rend="sup">5</orig>tum āha -- <hi rend="bold">tenaive</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>4]ti | vyatiriktānityatāprapipattāv api vastunas tathātvapratītiḥ kathaṃ yujyata ityādidoṣaśatam utpaśyan sotprāsam āha tad <hi rend="bold">etad</hi> i[43<hi rend="bold">.</hi>4]ti | <hi rend="bold">eṣo </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>8]nantarokto doṣo <hi rend="bold">na</hi> [43<hi rend="bold">.</hi>8] bhavati | <hi rend="bold">tatsvabhāvatayā </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>8] hetubhūtayā | <hi rend="bold">kathañci</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>4]t kenacid rūpeṇa yo <hi rend="bold">bheda</hi>s tasy<hi rend="bold">opagame kiñcitkalam utpaśyāmo </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>10] notpre<orig rend="sup">6</orig>kṣāmahe | yadi kathaṃcid bhedo na syād bhedādhiṣṭhānaḥ sādhyasādhanabhāvaḥ katham upapadyetoyonu(dyetety āha) <hi rend="bold">sādhye</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>10]ti | <hi rend="bold">api </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>11] nyāyabalāyātāṃ saṃbhāvanām āha |</p>

<p>  {p. 298} sādhyadharmasya sādhanadharmarūpatopagame sati bhedopagame phalaṃ na kiñcid iti pratipādya saṃpratyekātmasādhyasādhanayor bheda eva na saṃbhavati | tat kathaṃ sa ce<orig rend="sup">7</orig>tanopagamyeti(gamya iti) (?) pratipādayann āha <hi rend="bold">na ce</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>11]ti | <hi rend="bold">kathaṃci</hi>t kenāpi svabhāvena yo <hi rend="bold">bhedaḥ </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>12] kṛtakatvānityatvayoḥ sa <hi rend="bold">na</hi> yuktaḥ | kasmād ity āha <hi rend="bold">ekasmād</hi> i[43<hi rend="bold">.</hi>12]ti | yena dharmisvabhāvena tayor abheda iṣyate tasmād <hi rend="bold">ekasmāt</hi>[67]<hi rend="bold">svabhāvabhedāt tayo</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>12]r dharmayor iti prastāvāt | yena svabhāvena <hi rend="bold">tayor</hi> a[43<hi rend="bold">.</hi>13]bhedas tenāpi [na] bheda eva yenāyaṃ doṣaḥ syāt | ki<orig rend="sup">8</orig>ntu tatopi svabhāvāt tayoḥ kṛtakatvānityatvayoḥ kathaṃcid bhedābhedau na bheda evābheda eve(eva ve)ti | yena svabhāvenābhinnāv iṣyete tadekasvabhāvād api <hi rend="bold">bhedavato</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>14]r bhidyamānayoḥ | <hi rend="bold">tena</hi> bhedāvadhinā svabhāvena <hi rend="bold">kathañcid abhedanimittam</hi> [43<hi rend="bold">.</hi>14] iti | yady abhedo neṣyate tadaikāntiko bheda eva syāt | sati caivaṃ pūrvako doṣa iti prāyeṇo[24b]<orig rend="sup"> 1</orig>ktam || <hi rend="bold">tenāpy</hi> a[43<hi rend="bold">.</hi>16]bhedanimittenābhinnena svabhāvena kathaṃcid bhedanimittam iti prastāvād boddhavyam | <hi rend="bold">aparo</hi>kṣo <hi rend="bold">'bhyu</hi>(ro 'bhyu)<hi rend="bold">pagantavyaḥ </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>25] | atrāpi yadi tena svabhāvena tayor abheda eva bhavet tadaikāntiko 'bheda eva tadā ca kalpanāv abhāsibhedanibandhanaḥ sādhyasādhanabhāvaḥ syāt tathā cāsmanmatānupraveśaprasaṅga ity āśayo 'vaseyaḥ | abheda<orig rend="sup">2</orig>nimitte bhedanimitte ca svbhāvāntare 'bhyupagate mābhūd aikāntiko 'bhedo bhedo veti punas tathābhūtasvabhāvāntarābhyupagamo nyāyaprāptaḥ | punas tatrāpy evam ity abhiprāyavānitiśabdahetāv abhiprāyāha <hi rend="bold">anantaive</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>16]ti (-prāyavān āha ity anantaiveti | iti śabdo hetau) | na kevalam avikalpakāyāṃ buddhāvaty[68]<hi rend="bold">āpa</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>16]śabdaḥ | <hi rend="bold">paraṃparā </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>17] parapāṭiḥ | <hi rend="bold">tatkalpanayā </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>28] bhinnābhinnasvabhāvakalpanayā <hi rend="bold">vipralambha</hi><orig rend="sup">3</orig><hi rend="bold">nte </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>18] visamvādayanti | dūṣāntaram apy atropacinvann āha | <hi rend="bold">kathaṃcic ceti </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>19] | bhedapakṣabhāvinā saṃbandhābhāvena sādhyasādhanabhāvāyogād ityādīnāṃ doṣāṇāṃ katham <hi rend="bold">anavasaro
</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>20]vasaro 'vakāśa evety arthaḥ | itopi bhinnābhinnarūpobhayadharmāsaṃbhava iti saṃkṣepeṇāha <hi rend="bold">yaś ce</hi>[43<hi rend="bold">.</hi>20]ti | <hi rend="bold">purodhāya </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>20] puraskrtya vikalpabuddhyā ālambyeti <orig rend="sup">4</orig>yāvat kalpanāghaṭitasya pratiṣedhāt <hi rend="bold">pāramārthika </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>24] ity āha | itiḥ tritayasyākāraṃ darśayati | trayo 'vayavā asyeti <hi rend="bold">tritayam </hi>[43<hi rend="bold">.</hi>20] |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[67] svabhāvād abhedāt S |
[68] nāsti S
</p>
</div>
<div>

<p>  prakaraṇam upasaṃharann āha <hi rend="bold">tasmād</hi> i[43<hi rend="bold">.</hi>24]tyādi | <hi rend="bold">sa co</hi>[44<hi rend="bold">.</hi>18]ktarūpo 'nvayaḥ | <hi rend="bold">tasyā virodhād</hi> a[44<hi rend="bold">.</hi>20]nupapateḥ |</p>

<p>{p. 299} yathā cāyogas tathopariṣṭat sahakāriparvaṇi nirṇeṣyate |</p>

<p>  bhavato 'smād abhidhānapratyayāv iti <hi rend="bold">bhāvaḥ </hi>[45<hi rend="bold">.</hi>5] <hi rend="bold">kāryatvam</hi> i[45<hi rend="bold">.</hi>5]tyādinā tam evābhivyanakti | tadbhadānuvidhānam eva sādhyayann āha <hi rend="bold">candane</hi>[45<hi rend="bold">.</hi>23]tyādi | <hi rend="bold">ūrṇā</hi> meṣaloma <hi rend="bold">bhedo</hi> viśeṣaḥ | anenaitad āha -- yady adṛśyaṃ tasya karaṇaṃ syāt tat katham akaraṇasyendhanāder bhedam anuvi[da]dhyād iti | indhanabhedānuvidhānaṃ dhūmasya pratipādya vahnibhedānuvidhānaṃ pratipādayann āha -- <hi rend="bold">alpe</hi>[45<hi rend="bold">.</hi>27]ti | alpaś ca mahāṃś cālpamahāntau tau ca tāv indhanavikārau ca tatkāriṇaḥ | prātipadikagrahaṇe na hi tadantasya grahaṇam iti | "ānmahataḥ samānādhikaraṇa" [Pā. 6.3.46] ityātvanna bhavati | <hi rend="bold">tadanurūpasyā</hi>[45<hi rend="bold">.</hi>27]lpamahato vā dhūmasya darśanād iti sambandhaḥ | adṛśyātmano 'gnyādisāmagryāṃ niyataṃ sannidhāna<orig rend="sup">7</orig>m upekṣyāgnyāder eva kāryaṃ dhūma iti | etat sādhikām upapattim abhidhāyādhunā tanniyatasannidhānam eva tasya na yujyata iti darśayann āha <hi rend="bold">na ce</hi>[45<hi rend="bold">.</hi>28]ti | <hi rend="bold">co </hi>vaktavyāntarasamuccaye | tasyāgnyādeḥ <hi rend="bold">kāryaṃ tatkāraṇaṃ</hi> tadbhāvas <hi rend="bold">tattā </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>1] | tasyaivādṛśyasya tadanantaraṃ bhāvān na dhūmaḥ syād iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">co </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>3]dṛśyakāryatvena samaṃ dhūmādikāryasya tulyopāyatvaṃ<orig rend="sup">8</orig> samuccinoti | <hi rend="bold">tasyā</hi>dṛśyasya sata(sataḥ)tadbhāvānuvidhānam | <hi rend="bold">co</hi> 'vadhāraṇe <hi rend="bold">samāna</hi>[46<hi rend="bold">.</hi>4]m ity asmāt parodraṣṭavyaḥ |[69]atrāpi vṛkṣendhanayor api <hi rend="bold">tathābhāvakalpanāyāṃ tad evottara</hi>[46<hi rend="bold">.</hi>5]m iti | tadupalambhe pragupalabdhilakṣaṇaprāptam upalabdham upalabhyata iti | vṛkṣādibhāve niyatasannidher adṛśyātmanaḥ kutaścid indhanasya bhāva iti <hi rend="bold">punar </hi>a[46<hi rend="bold">.</hi>6]prathame <hi rend="bold">codye </hi>[25a] <orig rend="sup">1</orig>parakīya <hi rend="bold">eva</hi>[70]<hi rend="bold">eva</hi> vākya(vṛkṣa)bhedānuvidhānād indhanasya vṛkṣādisannidhāne 'dṛśyātmano niyatasannidhānatā yuktā, pratibandhābhāvāt <hi rend="bold">pratibandhe </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>2]<hi rend="bold"> ce</hi>[71]tyādi | vṛkṣādikāraṇatvaṃ tasya <hi rend="bold">vṛkṣādeḥ svahetor eva </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>5] bījāder <hi rend="bold">bhāvadarśanād i</hi>[46<hi rend="bold">.</hi>5]ti parihāraḥ | tatrāpy adaśyātmano niyatasannidher ityādicodyaparihārayor ābhīkṣūnyenānavasthānāt paryavasānaṃ ca (naṃ na) syāt | tataś cai<orig rend="sup">2</orig>kasyāpi
niyatakāryatvaṃ na syād ity ākūtam | yadi va tasyāpy adṛśyasya bhāve niyatasannidhāna[na]paramadṛśyaṃ kāraṇaṃ kiṃ na kalpyate? nyāyasya samānatvāt | tathātrāpy evam ity <hi rend="bold">anavasthā </hi>na vyavasthitaḥ kāryakāraṇabhavo bhaved ity arthaḥ | athavā <hi rend="bold">tatrāpi </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>5] vṛkṣādau <hi rend="bold">tathābhāvakalpanāyām </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>5] dṛśyabhāvakalpanāyāṃ pareṇa kriyamāṇāyāṃ tad evottara[<orig rend="sup">3</orig>m indhanā]der vṛkṣādibhedānuvidhānāt | na ca vṛkṣādisannidhāne niyatasannidhānatā yuktetyādi | nāpi vṛkṣādikāraṇatvam adṛśyātmano vṛkṣādeḥ svahetor eva bījāder bhāvadarśanad iti {p. 300} ca | uttīryate 'niṣṭapakṣād anenety uttaram etat | bījādibhāve niyatasannidher ityādau <hi rend="bold">punaś codye </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>6] ca parasya sa eva bījādibhedānuvi<orig rend="sup">4</orig>dhānād ityādy anaṃtarokto 'smākaṃ <hi rend="bold">parihārah </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>6] paracodyapratividhānam | <hi rend="bold">anavasthā </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>6] cānantaraṃ vyākhyāteti | <hi rend="bold">etene </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>6]ndhanādeḥ svahetor eva vṛkṣāder bhāvadarśanād ti vacanasāmarthyāt, yasya yasmād bhāvo dṛśyate tasya tatkāraṇatvam iti pratipāditena | yasyā eva sāmagryā agnīndhanāder utpattis tasyā eva taddrśyatva<orig rend="sup">5</orig>m upajāyata iti | <hi rend="bold">ekasāmagryadhīnatā </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>7] tayor niyatasannidhānanimittaṃ sāpi <hi rend="bold">pratyuktā</hi> pratyākhyātā kasyacid bhāve vijñāyamānasyaiva tatkāryatvavyavasthāsiddheḥ | tadbhāve 'nupalabhyamānasya tu tatkāryatvakalpanāyām atiprasaṃgād iti bhāvaḥ | atraiva vaktavyāntaraṃ samuccivann āha <hi rend="bold">tad</hi> i[46<hi rend="bold">.</hi>7]ti | tasyādṛ<orig rend="sup">6</orig>śyasy<hi rend="bold">ānvayavyatirekānuvidhānāt </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>7] | <hi rend="bold">tad </hi>a[46<hi rend="bold">.</hi>8]dṛśyam | <hi rend="bold">tac cā</hi>[46<hi rend="bold">.</hi>8]nvayavyatirekānuvidhānam | nimittābhāvam evāvedayann āha kāryeti [46.10] | satsvanyeṣu kāraṇeṣu samartheṣu kāryam abhavatkasta(vatta)dutpattau kāraṇāntaram apekṣaṇīyaṃ pratipādayati | na tu bhave(va)d eveti samudāyārthaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[69] tatrāpi S
[70] sa eva S
[71] bandhe vā S
</p>
</div>
<div>

<p>  saṃprati sa(ta)tkāraṇatvam upetyāpi<orig rend="sup">7</orig> nāsmatpratijñātasya kācit kṣatir iti pratipādayitum āha <hi rend="bold">rūpantv iti</hi> (bhavatv iti) [46<hi rend="bold">.</hi>12] |[72]<hi rend="bold">yato </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>14] vahnyādeḥ kāraṇatvahāneḥ agnyāder anyasyāpi[73]bhāvaḥ [bhāve] dhūmaṃ prati kāraṇatvena kathaṃ na agnyādeḥ <hi rend="bold">kāraṇatvahāniḥ </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>14] | kathañ ca tanniṣcayena pravṛttau na visamvāda ity āśaṃkyāha tasya (?) | abhyupagamanīyadṛṣṭāntadvāreṇāmumarthaṃ draḍhayann āha<orig rend="sup">8</orig> <hi rend="bold">nahī</hi>[46<hi rend="bold">.</hi>15]tyādi | <hi rend="bold">dṛṣṭa</hi>sya kāraṇasya <hi rend="bold">hāna</hi>m abhāvo na hy akāraṇatvena pratītasya kāraṇatvahānir ity arthaḥ | <hi rend="bold">tasya</hi> dṛṣṭakāraṇasya <hi rend="bold">kāryaṃ taddarśanāt</hi> [46<hi rend="bold">.</hi>16] | <hi rend="bold">atatprāpti</hi>[46<hi rend="bold">.</hi>16]r dṛṣṭakāraṇāprāptiḥ prasajyata āpadyate aneneti prasaṅgāpādanam atiśayitaḥ prasaṅgo <hi rend="bold">'tiprasaṃgas</hi> ten<hi rend="bold">ālaṃ </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>16] na kiñcit | nanu ca tadbhāve bhāvas tadabhāve 'bhāvaś ca [25b] <orig rend="sup">1</orig>kāryadharmāv imau tat katham ayam eva kāryakāraṇabhāva uty ucyate | kāryabhāva iti tu yuktaṃ vaktum iti | satyam etat kevalam etasmin kāryadharme kathite kāraṇadharmopi svabhāve bhāvo bhāvanaṃ bhāvo bhāvayitṛtvaṃ sattayābhisambandhayitṛtvaṃ svābhāve cābhāvo 'bhāvanam abhāvayitṛtvam anutpādayitṛtvaṃ yat tallakṣaṇaḥ sujñāno bhavatīty ācāryeṇaiva<orig rend="sup">2</orig>m uktam anenāpy evaṃ vyākhyātam | {p. 301} tenāyam arthaḥ -- arthāntaratve sati yaḥ prāgbhāvī so(svā)nvayavyatirekāv anuvidhāpayati tat kāraṇam | yaś ca paścādbhāvyanvayavyatirekānuvidhāpanānvyavyatirekānuvidhānalakṣaṇaḥ <hi rend="bold">kāryakāraṇabhāva </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>22] iti | yad vā kāryakāraṇabhāvaniścayahetutvād ayam eva tathoktaḥ | tathā hi kāryagatābhyām eva tadbhāva<orig rend="sup">3</orig>bhāvatad(tada)bhāvābhāvābhyāṃ tayoḥ kāryakāraṇabhāvo vibhāvyate | asati kāraṇatve tadbhāva(vā)bhāvayos tadbhāvābhāvāv eva na bhavetām iti | nāyam evam ayam eva kāraṇabhāvo nāma anya eva dviṣṭhaḥ sambandho 'stīty āśaṃkyāha <hi rend="bold">sa hīti </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>23] | <hi rend="bold">hi</hi> yasmād arthe | <hi rend="bold">tābhyāṃ </hi>[46<hi rend="bold">.</hi>23] tadbhāvabhāvatadabhāvābhāvābhyām | svarūpe<orig rend="sup">4</orig>ṇāsvīkṛtakāryakāraṇarūpayor agnidhūmayoḥ dūṣaṇāntaram anvacinvann
āha <hi rend="bold">svabhāvena ce</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>1]ti | <hi rend="bold">tasya </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>4] apūrvasya rūpasya tena niṣpādyamānasya | <hi rend="bold">tato </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>4]kāryakāraṇarūpābhyām | nahītvāya(?)rthāntarasyatva samarthanam (?) | tatas tasya <hi rend="bold">tato </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>9]rthāntaratvāt | <hi rend="bold">pūrvake </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>9] iti kāryakāraṇabhāvasambandhena kriyamāṇo(māṇāt) <orig rend="sup">5</orig>rūpāt prāgbhāvinī vahnis tasya dhūmarūpe (?) <hi rend="bold">tadbhāvaḥ </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>13] kāryakāraṇabhāvaḥ tayos tādrūpyepi kāraṇabuddhāv asyopayogān na vaiyarthyam ity āha -- <hi rend="bold">karye</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>13]ti | <hi rend="bold">api </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>14] nyāyataḥ sambhāvanāṃ darśayati | katham avasīyate nārthāntaranimitte ity āha <hi rend="bold">tasye</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>14]ti | tasya tatsāmarthyā(tasya tābhyām arthā)ntarasya <hi rend="bold">tathāvidhasya </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>16] tadvivekenāprati<orig rend="sup">6</orig>bhāsinaḥ | <hi rend="bold">api </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>16] vyaktim ity etad asminn arthe | sarvaṃ sarvatra gṛhītam itīṣṭaṃ dharmam atikrāntaḥ prasaṅgo <hi rend="bold">'tiprasaṅgaḥ </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>16] | tasyānupalabdhilakṣaṇaprāptatvād viśeṣe(ṣa)ṇāsiddhoyaṃ hetur ity āha <hi rend="bold">anupalabdhī</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>16]ti | kim avaśyam upalabhyamānena tena tadbuddhihetunā bhāvyaṃ yenaivam ucyata ity āha <hi rend="bold">na hī</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>18]ti | <hi rend="bold">tadbu</hi><orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">ddhī </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>18] kāryakāraṇabuddhī | <hi rend="bold">asya</hi> [47<hi rend="bold">.</hi>19] arthāntarasya <hi rend="bold">tayoḥ </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>19] kāryakāraṇabuddhyoḥ | na cānvayavyatirekānuvidhānam aviduṣas tadbuddhī bhavata iti buddhistham | upapattyantaram atraiva samuccinvann āha <hi rend="bold">na ce</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>19]ti | <hi rend="bold">svaviśiṣṭapratyayanibandhanaṃ </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>20] co(svo)paraktajñānanibandhanam | <hi rend="bold">kāryakāraṇabuddhyo</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>21]r vikalpātmikayor iti prakaraṇād draṣṭavyam | tadbu<orig rend="sup">8</orig>ddhinibandhanatvepi tasya katham avaśyam upalakṣaṇam ity āha <hi rend="bold">nahī</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>22]tyādi | <hi rend="bold">co</hi> [47<hi rend="bold">.</hi>24] vaktavyāntarasamuccaye | <hi rend="bold">kāryakāraṇābhyām</hi></p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[72] atra "yato vahnyādeḥ kāraṇatvahāneḥ" etāvān pāṭhaḥ agre "visaṃvāda ity āśaṅkyāha" etad anantaraṃ saṃgacchate | pramādāt prāgāyāto bhāti |
[73] agretanaṃ "tasya?" iti śaṃkā cihnitaṃ padaṃ atratyaṃ bhāti | tathā ca "tasya bhāve" iti "tadbhāve" [46.13] ity asya vivaraṇam |
</p>
</div>
<div>

<p>a[47<hi rend="bold">.</hi>24]gnidhūmābhyām <hi rend="bold">arthāntarasya </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>24] bhinnasya | kāryakāraṇabhāvarūpasya sattvasya sabandhāntarasadbhāvāt kathaṃ na ghaṭata ity āha | <hi rend="bold">sambandhe</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>25]ti | tasmāt kāryakāraṇābhāvasaṃbandhād anyasya tenāpy arthāntareṇa [26a] <orig rend="sup">1</orig>sambandhena sahāsya kathaṃ saṃbandha iti paryanuyoge saṃbandhāntaraṃ kalpanīyam | punaḥ paryanuyoge punas tatheti <hi rend="bold">anavasthā</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>25]prasaktis tataḥ | na caivaṃsambandhāntaraṃ parikalpyate | kiṃ tarhi kāryakāraṇabhūtavastukāryakāraṇākhyasambandhayor {p. 302} akāryakāraṇabhāva eva sambandha ity āha <hi rend="bold">kārye</hi>[47<hi rend="bold">.</hi>26]ti |[74]<hi rend="bold">tadbhāvasya </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>27]<hi rend="bold"> </hi>kāryakāraṇabhāvasya bhinna<orig rend="sup">2</orig>sya kalpitasya tato 'sahabhāvitvāt | <hi rend="bold">kāryakāraṇakāle</hi> [47<hi rend="bold">.</hi>27] kāryakāraṇabhūtavahnidhūmādivastukāle | tayoś caikakālikatvaṃ kuto yenaikajanakatvaṃ syād iti | atra gajanimīlikāṃ kṛtvaitad uktaṃ draṣṭavyam | <hi rend="bold">sa ca </hi>[48<hi rend="bold">.</hi>3] kāryakāraṇādhyavasāyaḥ | bhavatv asau kalpitaviṣayas tathāpi bhinnasambhavaḥ kathaṃ na bhaved ity āha -- <orig rend="sup">3</orig><hi rend="bold">kalpite</hi>[48<hi rend="bold">.</hi>4]ti | tadvyavasāyasya kāryakāraṇatāvyavasāyasya | <hi rend="bold">ta</hi>[75]<hi rend="bold">sya</hi> bhinnasya kāryakāraṇabhāvasya | mābhūt kalpitaviṣayoyaṃ tadavasāya iti hi tasya kalpanā sa cet tathāvidha aiṣitavyaḥ kiṃ teneti bhāvaḥ | kiṃ kalpyamānosau tadbhāvaḥ kiṃ kāryakāraṇabhāvābhyāṃ sahitābhyāṃ janyate āhosvide<orig rend="sup">4</orig>kaikeneti pakṣayor ādyaṃ pakṣaṃ kṣapayann āha <hi rend="bold">kāryeti </hi>[48<hi rend="bold">.</hi>5] | kāryeṇa janyamānaḥ kāryabhāvaḥ syāt | kāraṇena janyamānaś ca kāraṇabhāva ity abhipretya <hi rend="bold">katham i</hi>[48<hi rend="bold">.</hi>6]ty āha | pratyekajanyamānatāyām api kāraṇam uddiśya nirūpayann āha -- <hi rend="bold">yadā ce</hi>[48<hi rend="bold">.</hi>6]ti | <hi rend="bold">paścā</hi>[48<hi rend="bold">.</hi>8]cchabdāpekṣayā tu svakāryasyeti vi<orig rend="sup">5</orig>bhaktivipariṇāmena yojyam | a[76]tasarthapratyayayogenaṣaṣṭhī prāpteḥ | <hi rend="bold">tat</hi> tasmād <hi rend="bold">ubhayoḥ </hi>[48<hi rend="bold">.</hi>9] kāryatadbhāvayoḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[74] sadbhāvaṃ S
[75] tasyā S |
[76] ṣaṣṭhyatasarthapratyayena (Pā. 2.3.30)
</p>
</div>
<div>

<p>  nanv ekasāmagryadhīnataivānayoḥ sambandha iti kathaṃ parasparāsambandha ucyata iti cet | na, kāryeṇāpi samam asya kāryakāraṇabhāvasya saṃbandhasya prakṛtatvāt sūktam idam | eka<orig rend="sup">6</orig>sāmagryadhīnateṣṭau ca tad utpatteḥ pūrvaṃ kāraṇaṃ na kāraṇaṃ syāt | tvanmate tadyogāt tadavyavasthiter yoyam aprāptatvād iti doṣo draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">kārya</hi>sya dhūmādeḥ <hi rend="bold">kriyā </hi>[48<hi rend="bold">.</hi>11] karaṇaṃ <hi rend="bold">kathaṃ</hi> | <hi rend="bold">tadapekṣaṃ </hi>[48<hi rend="bold">.</hi>13] taddhūmādikriyāpekṣam | <hi rend="bold">asya </hi>[48<hi rend="bold">.</hi>12] vahnyādeḥ asattvān mā sma tajjanayata, kā no hānir ity āha <hi rend="bold">tadbhāvaś ce</hi>[48<hi rend="bold">.</hi>15]ti<orig rend="sup">7</orig> | tadbhāvaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ <hi rend="bold">saṃbandhaḥ</hi> | kāraṇābhāvād anutpannaś ca(nnāśva)śaśaviṣāṇā yathā naḥ (na) kathaṃ tadbhāvasambandho bhavitum arhatīty āśayaḥ | saṃpratyakṣaṇikapakṣam abhyupagamyāha -- <hi rend="bold">akṣaṇikatvepīti</hi> | pratyayahetuḥ kāryakāraṇabuddhihetur vā nātivartate | yadi hi tadāśritaṃ syāt tadā tatra tathāvidhaṃ bodhaṃ vidadhyād a<orig rend="sup">8</orig>nyathāsati viprakarṣābhāvāt sarvatra tadbuddhiṃ janayen no vā kvacid apīti bhāvaḥ | idaṃ punar atra sādhu dṛśyate | ayaṃ khalu kāryakāraṇabhāvaḥ kāryakāraṇayor vastunor varttamāno nāṃśena vaṃśadaṇḍavad vartate akhaṇḍarūpatvāt | kāryābhāvaḥ kāraṇā[77]bhāva iti prāpter anekarūpatāpattiprasakteś ca | pratyeka[26b]<orig rend="sup"> 1</orig>rūpakāryatvena vartamānaś ca yathākāryakāra[ṇa]yoḥ kāryakāraṇabuddhī janayati tathā pratyekaṃ janayet | sati caivaṃ vahnāv eva dhūmāpekṣayaiva kāryakāraṇabuddhī prasajyeyātāṃ tathā dhūmepi tadvahnyapekṣayaiva kāryakāraṇabuddhī prasaṅga(saja)taḥ | mā sma vā kāryakāraṇayor api {p. 303} bhūtām iti | tadekaprakā(hā)ranihate 'pi sambandhe 'sminn imām īdṛśīṃ sūkṣmekṣikāṃ kurvatābhaṭṭārcaṭena<orig rend="sup">2</orig>katham ayaṃ sthavīyān doṣo na darśita iti na pratīmaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[77] "kāraṇabhāva" ity api paṭhyate |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu yaḥ kila kāryakāraṇalakṣaṇasaṃbandhāntaravaśāt kayościd vastunoḥ kāryakāraṇarūpatām upaiti taṃ pratyetad ucyamānaṃ śobheta | asmākaṃ tu kāryasamavāyaṃ kāraṇatvaṃ kāraṇasamavāya(yi)tvaṃ ca kāryatvam icchatām ity anantaroktād doṣān na(ktā doṣā na) kiṃcid upaghnantītinaiyāyikavacanam āśaṃkya tadabhi<orig rend="sup">3</orig>mānam apy unmūlayann āha -- <hi rend="bold">samavayīti</hi> | samavāyikāraṇasyaiva kapālādeḥ | tatraiva ghaṭādikāryasya samavāyāt | <hi rend="bold">co</hi> yasmād arthe | <hi rend="bold">nimittakāraṇaṃ</hi> kulālādi | <hi rend="bold">asamavāyikāraṇaṃ</hi> kapālasaṃyogādiḥ | tayor na kāryasamavāyostīti na kāraṇaṃ syāt tataś cāvyāpitvaṃ lakṣaṇadoṣa iti sāmarthyād darśitam | kāryalakṣaṇe<orig rend="sup">4</orig>(ṇa)syāpy akāryasya <hi rend="bold">veti</hi> <hi rend="bold">vā</hi>śabdo 'piśabdasyārthe | tatsamavāyaḥ kāraṇasamavāyaḥ | samavāyikāraṇa eva kapālādau samavāyah kāryatvaṃ na nimittāsamavāyikāraṇayor iti saptamyantaṃ sa(pada)dvayam iha sambandhavyam, kapālādisamavāyina eva ghaṭāder udayopagamāt | tataś ca nimittāsamavāyikāraṇāpekṣayā ghaṭādi<orig rend="sup">5</orig>kaṃ kāryaṃ na syād ity atrāpi avyāpitaiva darśitā |</p>

<p>  idānīṃ sādhāraṇaṃ dūṣaṇam upadarśayann āha <hi rend="bold">tasya ce</hi>ti | <hi rend="bold">tasya</hi> samavāyasya <hi rend="bold">co</hi> vaktavyāntarasamuccaye | anyathātvavyākhyānam atra sāhasam iti nānūdyatepi | vyaktibhedavivakṣayopayuktakārye vā <hi rend="bold">sarvatra</hi>śabdaprayogāt | <hi rend="bold">sarvatra</hi> kāryakāraṇabhūte vastuni | <hi rend="bold">aviśeṣād</hi> a<orig rend="sup">6</orig>viśiṣṭarūpatvāt | <hi rend="bold">parasparam</hi> anyonyaṃ vahner dhūmo dhūmasyāpi vahniḥ | kāryaṃ kāraṇaṃ ca syāt, samavāyasya kāryatvakāraṇatvalakṣaṇasya viśeṣād ubhayas tādrūpyamatād rūpyaṃ vā na samaṃ syād ity evaṃ vaditur abhiprāyaḥ | athavā sarvatra kāle vastuni akāryakāraṇabhūtepi | sarvatra vā aṃtaśo mahāsāmānyasya sattāyāḥ<orig rend="sup">7</orig> samavāyabhāvān na samavāyabhāvo vibhāvitaḥ | kiṃtvaviśeṣa evānūdita iti draṣṭavyam |</p>

<p>  nanu nāviśiṣṭaḥ samavāyaḥ kāryatvakāraṇatvalakṣaṇatveneṣṭo 'smākaṃ kiṃtu pūrvottarabhāvābhāvaiśiṣṭa ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">pūrveti</hi> | pūrvottarakālāvacchinau padārthau pūrvottarāv uktau | tayor yau bhāvābhāvau, pūrvabhāva eva yad uttarasya bhāvaḥ | tadabhā<orig rend="sup">8</orig>va eva yo 'bhāvo 'bhavitṛtvam, purvasyāpi yaḥ svabhāva eva bhāvo bhāvanaṃ sattayābhisaṃbandhakatvaṃ svābhāva eva ca yo 'bhāvo 'bhāvanaṃ samaṃ (?) [a]bhāvayitṛtvaṃ tadviśeṣaṇaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇalakṣaṇam | etad uktaṃ bhavati yo 'rthāntaraṃ svānvayavyatirekāv anuvidhāpayati, yaś cārthāntarasyānvayavyatirekāv anuvidhatte eva anvayavyatirekānuvidhā[panā] [27a]<orig rend="sup"> 1</orig>nvayavyatirekānuvidhāyinī vastunī viśeṣaṇe yasya samavāyasya sa tadviśeṣaṇaḥ | {p. 304} kāryakāraṇatvalakṣaṇatveneṣta iti na sarvatra tathābhāvaprasaṅga iti | anyathā vyākhyānaṃ tv abhāvaśabdasya duryojyatvāt sāhasamitī nānūdyatepi | etan niṣedhayann āha | <hi rend="bold">ayukteti</hi> | hetum āha <hi rend="bold">tad</hi> iti | <hi rend="bold">tena</hi> bhāvābhāvavatā pūrvottarakālena vastunā<hi rend="bold">saṃbandhād</hi> avi<orig rend="sup">2</orig>dyamānasambandhatvāt | ayam artho viśeṣaṇaṃ vyavacchedakaṃ bhavati | <orig rend="sup">3</orig>tatra kena saṃbandhena tathābhūte ca vastuni samavāyam imam avacchinno (cchinto) yena tadviśeṣaṇaṃ syāt | evam eva ca tathātve sarvaṃ sarvasya viśeṣaṇaṃ syād iti |</p>

<p>  nanu viśeṣaṇaviśeṣyabhāva eva <orig rend="sup">4</orig>sambandhaḥ | na ca sambandhena sambandhāntarānusaraṇaṃ śreyaṃ ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">niratiśayasyeti</hi> | niṣkrānto 'tiśayo vyavasthitarūpād viśeṣo yasmān niṣkrānto vātiśayāt | tasya kenacid atiśāyayitum aśakyasyety arthaḥ | nityatvāc ca niratiśayatvam iti buddhistham |</p>

<p>  evaṃ brūvāṇaś caivam abhipraiti viśeṣaṇena tāvad atiśā<orig rend="sup">5</orig>yake nāvaśyabhāvyam anyathā sarvaṃ sarvasya viśeṣaṇam āpadyeta | tatrānityasya kaścid atiśayam ādadhat kiñcid bhaved api viśeṣaṇam | yadi tatrāpi so 'tiśayaḥ kiṃ tato bhinna utābhinnaḥ, yadi bhinnas tasya kim āyātam athābhinnas tasyaiva tarhi karaṇam āpatitam iti kaścin na paryanuyuñjīta, na tu pūrvāparakālayo ravicalita<orig rend="sup">6</orig>tadrūpasya nityasyeti | saṃprati te yady avaśyaṃ viśeṣane asyaiṣṭavye iti nirbandhas tadaitat yuktarūpam ity upaga...arbham upadarśayann āha <hi rend="bold">tayor eva</hi> veti | <hi rend="bold">vā</hi>śabdo 'bhyupagataṃ pakṣāntaraṃ darśayati | <hi rend="bold">tayor</hi> anvayavyatirekānuvidhāpanānvayavyatirekānuvidhāyinos <hi rend="bold">tadviśeṣaṇayos</hi> tatsamavāyaviśeṣaṇatvenā<orig rend="sup">7</orig>bhimatayos tallakṣaṇatā kāryakāraṇalakṣaṇatāstu | tayor eva pramāṇopapannatvād itarasya ca tadbādhitatvād ity āśayaḥ | <hi rend="bold">iti</hi>r anantaroktaṃ pratyavamṛṣati | <hi rend="bold">evam abhiprāyavatā </hi>vārtikakṛteti prakaraṇāt | agnīndhanādy eva sāmagrītyantarnītaniyamaḥ samāsaḥ kartavyo 'ta evāmūṃ niyamam asahamānasya bhinasāmagrīvādino<orig rend="sup">8</orig> matam āśaṃkya tannirākurvann āha <hi rend="bold">na ce</hi>ti | anyathā kuto 'sya pratyākhyānagranthasyotthānaṃ syād iti | <hi rend="bold">svarūpata</hi> <hi rend="bold">evāpara</hi>sāmagrīnirapekṣeṇaiva rūpeṇa | <hi rend="bold">kārye </hi>[48<hi rend="bold">.</hi>23] janayitavye <hi rend="bold">yataḥ </hi>[47<hi rend="bold">.</hi>26] śaktivyāghātāt | <hi rend="bold">anyatre</hi>[48<hi rend="bold">.</hi>26]ti | nipāto 'nyavacanosti tenānyad ity ārthaḥ |</p>

<p>  sāmagry api janayantī kiṃ sāmagryantarasavyapekṣā janayaty athānapekṣā | yadi [21b] sāma<orig rend="sup">1</orig>gryantarasāpekṣā tarhi saivānvayavyatirekābhyāṃ janikā syād ādyasāmagryāstu janakatvaṃ harītakiṃ prāpya devatā recayantīty anena tulyaṃ syāt | a(ya)dyanirapekṣā tadvadabhāvopi svahetulakṣaṇasāmarthyas tannirapekṣa eva kiṃ na janayatīty api dūṣaṇam iha draṣṭavyam | na ca sāmagrī tato bhedenopalabhyate | na cāsyā anupalabdhilakṣaṇaprāptatā yuktetyā<orig rend="sup">2</orig>dy api pūrvavaddraṣṭavyam |</p>

<p>  {p. 305} <hi rend="bold">anvayo</hi> 'nvetṛtvam anvīyamānatvaṃ ca <hi rend="bold">vyatireko</hi> vyatirecayitṛtvaṃ vyatiricyamānatvaṃ ca tāvā<hi rend="bold">tmānau</hi> yasya tasya [49<hi rend="bold">.</hi>11] |</p>

<p>  <hi rend="bold">ye </hi>[49<hi rend="bold">.</hi>18] mīmāṃsakādayaḥ | <hi rend="bold">tam </hi>a[49<hi rend="bold">.</hi>18]nvayaniścayam |</p>

<p>  <hi rend="bold">tasya svakāraṇāvyabhicāradvāraka </hi>[49<hi rend="bold">.</hi>27] ity ācakṣāṇo yasyārthāntarasya yenānvayaḥ sakalalokasākṣikaḥ so 'vaśyaṃ tajjanyas tatkāraṇajanyo ve<orig rend="sup">3</orig>ti pratipādayati ataeva "kāryakāraṇabhāvād vā" ity atrāpi tena samaṃ tatkāraṇena samaṃ vā kāryakāraṇabhāvād iti veditavyam iti | tatra svabhāvahetvādau viparyayeṇa bādhakapramāṇavṛttyādy eva darśitaṃ tat tu katham <hi rend="bold">anvayaniścaya</hi> <hi rend="bold">ukta </hi>[51<hi rend="bold">.</hi>1] ucyata ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">svabhāve</hi>[51<hi rend="bold">.</hi>2]ti | <hi rend="bold">viparyaye </hi>[51<hi rend="bold">.</hi>2] sādhyaviparyaye hetor <hi rend="bold">bādhakaṃ</hi><orig rend="sup">4</orig> viparītotthāpakaṃ yat <hi rend="bold">pramāṇaṃ</hi> tasya <hi rend="bold">vṛttyā</hi> [51<hi rend="bold">.</hi>2] sādhyasādhanayoḥ tannibandhanatvāt | anvayaniścayasyeti prakaraṇāt | uttaratrāpy evaṃ draṣṭavyam | tadbhāvasiddheḥ tanmātravṛttisiddhes taddhetukatvāt | asadvyavahārasya hi dṛśyānupalabdhimātre vṛttau siddhāyāṃ deśakālānavacchedena yatra yatropalabdhilakṣaṇānupalabdhis tatra tatrāsadvyavahārayogyatetyanvayaniścayapravṛtter <hi rend="bold">nimittāntarābhāva</hi>[78]<hi rend="bold">sādhakapramāṇatas tad</hi>[79]<hi rend="bold">bhāvasiddhihetukatvāc ce</hi>[51<hi rend="bold">.</hi>4<hi rend="bold">-</hi>5]ti uktam | <hi rend="bold">te</hi> na (?) kāraṇavyāpakānupalabdhī |</p>

<p>__________NOTES__________
[78] -bhāvaprasādhaka-S
[79] tadabhāvasiddhihetutvāc ca- S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">tasye</hi>[51<hi rend="bold">.</hi>15]ti sādhyābhāve hetvabhāvasya |[80]<hi rend="bold">tadbhāvasiddhi</hi>[51<hi rend="bold">.</hi>19]s tatsvabhāvatāsiddhis tataḥ <hi rend="bold">tādātmyatad</hi> <hi rend="bold">utpattilakṣaṇe</hi> nimitte yasya <hi rend="bold">pratibandha</hi>sya<orig rend="sup">6</orig> pratibaddhatvasya tasya <hi rend="bold">niścayāt </hi>[51<hi rend="bold">.</hi>22] | tasmād utpattis tatkāraṇād votpattis tadutpattir abhipretā | <hi rend="bold">anupalabdhyoḥ </hi>[52<hi rend="bold">.</hi>2] kāraṇavyāpakānupalabdhyor iti prakaraṇāt | kadā punas tadviśeṣaṇaṃ nopekṣituṃ śakyata ity āha <hi rend="bold">yade</hi>ti<hi rend="bold"> </hi>[52<hi rend="bold">.</hi>3] | <hi rend="bold">upādatte </hi>[52<hi rend="bold">.</hi>4] nidarśanīyatvena svīkaroti pratipādaka iti prakaraṇāt | <hi rend="bold">asiddhatvād</hi> i<orig rend="sup">7</orig>[52<hi rend="bold">.</hi>8]ti | saṃdigdhāsiddhatvād iti draṣtavyam | <hi rend="bold">tat </hi>[52<hi rend="bold">.</hi>12] sādhyābhāve 'bhāvakhyāpanam | tādātmyatadutpattisiddhau hi plavamānākārāyāḥ sādhyābhāve sādhanābhāvapratipatter utpattir ity āśayaḥ | amum evārthaṃ <hi rend="bold">tathā </hi>[52<hi rend="bold">.</hi>15] hītvādinā prasādhayati | phalavacanasya kāryaśabdasya napūṃsakaliṅgatvād asati bahuvrīhāvajahalliṅgatvāc ca <hi rend="bold">kārya</hi>[52<hi rend="bold">.</hi>21]m iti nirdeśovārtikakāra<orig rend="sup">8</orig>syāvasātavyaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[80] tadbhāvatā-S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">anupakārikā </hi>[52<hi rend="bold">.</hi>23] akiñcitkarī | <hi rend="bold">adarśanamātrā</hi>[52<hi rend="bold">.</hi>23]t pratibandhavirahitād vipakṣe 'darśanāt kevalāt | <hi rend="bold">tadasaṃbhavaṃ </hi>[52<hi rend="bold">.</hi>23] vyatirekāsambhavam | tam eva {p. 306} <hi rend="bold">tathāhī</hi>[52<hi rend="bold">.</hi>27]tyādinopapādayati | sādhyābhāvād anyasya tadanupalabdhikāraṇasyābhāvāt ekatra sthitasyāpi tadanupalabdhirastīty abhāva eva kiṃ na bhavatīty āśaṃkyāha <hi rend="bold">deśe</hi>tyādi<orig rend="sup">1</orig> [28a] | <hi rend="bold">ādi</hi>śabdātkālasya parigrahaḥ | <hi rend="bold">tatra </hi>[53<hi rend="bold">.</hi>3] dharmiṇi <hi rend="bold">saty api </hi>[53<hi rend="bold">.</hi>3] vidyamānepi <hi rend="bold">hetau</hi> <hi rend="bold">anupalambhamātrasya </hi>[53<hi rend="bold">.</hi>4] upalambhavirahamātrasya [|] na tathāvidho vyatireko 'bhipreta ity āha -- <hi rend="bold">tathāvidhasyai</hi>[53<hi rend="bold">.</hi>5]veti |</p>

<p>  nanv adarśanamātrād vyatirekam icchatām uktena nyāyena tadasaṃbhava eva darśitaḥ | pratibandham antareṇa darśanamātrād anvayam icchatāṃ tu na tadabhāvo bhāvito 'va<orig rend="sup">2</orig>śyadarśayitavyaś cāsau "avinābhāvaniyamo 'darśanānna na darśanāt" [Pra.Vā. 3.30] ity atrābhidhānād ity āśaṃkyānantarodita evāyam artha iti darśayitum āha <hi rend="bold">anvayaniścayo</hi> [53<hi rend="bold">.</hi>7]pīti | <hi rend="bold">tenāpi</hi> [53<hi rend="bold">.</hi>8] pratibandhanibandhanānvayaniścayavacanenāpi | <hi rend="bold">darśananibandhanam</hi>[81]<hi rend="bold"> iti </hi>[53<hi rend="bold">.</hi>8] sapakṣe darśanamātranibandhanam iti prakaraṇāt draṣṭavyam | <hi rend="bold">asyāpy</hi> a[53<hi rend="bold">.</hi>9]nvayasyāpi | na da<orig rend="sup">3</orig>rśanamātrād anvayam icchāmo yenaivam abhidhīyate | kiṃtu bhūyodarśanād ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">na ceti </hi>[53<hi rend="bold">.</hi>12] | evam upalakṣaṇatvād asya nādarśanamātrād vyatirekam icchāmo 'pi tu bhūyodarśanād ity api draṣṭavyam eva | "bhūyodarśanagamyā hi" (Ślo.Vā. anu.12) ity asya śeṣanirdeśenāpi gamayitum aśakyatvād <hi rend="bold">vyāptir</hi> a[53<hi rend="bold">.</hi>13]nvayātmiketi draṣṭa<orig rend="sup">4</orig>vyam | bhavatopi mahānasamahāhradādau bhuyodarśanādarśanābhyāṃ kim anyad vyāptinimittam astīty āha <hi rend="bold">asatī</hi>[53<hi rend="bold">.</hi>14]ti | pratibandhanibandhanābhyām eva tābhyāṃ sā siddhyati nānyathety anena darśitam | <hi rend="bold">kvacid</hi> deśe <hi rend="bold">bahulaṃ</hi> [53<hi rend="bold">.</hi>14] pracuraṃ yathā bhavati <hi rend="bold">tathā</hi> <hi rend="bold">dṛṣṭānāṃ</hi> [53<hi rend="bold">.</hi>14] sāhacaryeṇopalabdhānām āmalakatvakaṣāyarasatvādīnāṃ | <hi rend="bold">anya</hi><orig rend="sup">5</orig><hi rend="bold">thātvasyāpi</hi> [53<hi rend="bold">.</hi>14] ksīrāvasekādinā madhurarasatvādibhāvasyāpi sambhavāt | sambhāvanāyā avakāśaṃ darśayituṃ <hi rend="bold">tad asaṃbhave </hi>[53<hi rend="bold">.</hi>15] iti | <hi rend="bold">tasyānyathātvasyāsaṃbhave</hi> 'bhāve | evam upalakṣaṇatvād asya sādhyabhāve bhūyodarśanepi na vyatirekātmikā vyāptiḥ siddhyati | ke(kva)cid bahulaṃ sādhyābhāve 'bhāvinām upalambhepy a<orig rend="sup">6</orig>nyathātvasya saṃbhavāt | tadasambhavabādhakapramāṇābhāvād ity api draṣṭavyam | tathāhi madhurarasatvābhāve 'mbhastvasya sādhanadharmasyābhāvaḥ sādhyadharmiṇaḥ sāmudrād ambhaso 'nyatra sarvatra dṛśyata iti bhūyodarśanepi lavaṇodadhāv evānyathātvaṃ dṛṣṭam iti | anyathāmbhastvam api mahārṇavāmbhaso madhuratva<orig rend="sup">7</orig>sādhye samyagdhetur abhyavagantavyaḥ prasajyeta | bādhakābhāvāt
kāryavyāpyābhāvavyatireke sati syātā(?)rvāgdarśibhir aśakyaniścayatvenālakṣaṇatvād asya sādhyābhāve hīty alaṃ bahunā |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[81] -nibandhanāma -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  tādātmyatadutpattilakṣaṇa<hi rend="bold">pratibandhadvayaniścayo</hi> ya eva sa <hi rend="bold">copāyaḥ </hi>[54<hi rend="bold">.</hi>12] "sā viparyaye bādhakapramāṇavṛttiḥ" iti vacanāt "pratyakṣānupalambhasādhanaḥ" {p. 307} iti vacanā<orig rend="sup">8</orig>c ca darśitaḥ | <hi rend="bold">iti</hi>[54<hi rend="bold">.</hi>13]s tasmāt <hi rend="bold">pṛthag</hi> <hi rend="bold">noktaḥ </hi>[54<hi rend="bold">.</hi>13] bhede[na]nokta ācāryeṇeti prakaraṇāt |</p>

<p>  pratibandhasiddhāv api kathaṃ kāraṇavyāpakānupalabdhyor anvayavyetirekau prasiddhyata ity āśaṃkya etad evopapādayann āha <hi rend="bold">tathāhi</hi>[54<hi rend="bold">.</hi>14]tyādi | kāryavyāpyābhāvavyatireke sati kiṃrūpe tasminn ity āha[82]<hi rend="bold">tallakṣaṇa</hi> iti | tatkāryasvabhāvātmani [28b] pra<orig rend="sup">1</orig>tiṣedhapratiṣedhasya vidhirūpatvād ity abhiprāyaḥ | <hi rend="bold">vyatiricyate</hi> asaṃbhavati | kathaṃ vyatiricyata ity āha | <hi rend="bold">kārane</hi>[54<hi rend="bold">.</hi>14]ti | <hi rend="bold">anyathe</hi>[54<hi rend="bold">.</hi>16]ti yadi tadvyatireke na vyatiricyata iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[82] tadbhāvalakṣane -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  tadanu "tādātmyatadutpattyor avinābhāvavyāpikayor" iti purastād uktaṃ kathaṃ punar adhunā <hi rend="bold">tādāmyatadutpattyor</hi> <hi rend="bold">avinābhāvena</hi> <hi rend="bold">vyāptayor</hi> <hi rend="bold">bhāvād</hi> i[55<hi rend="bold">.</hi>25]ty ucyata ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">kṛtakam</hi>[83]i[55<hi rend="bold">.</hi>26]ti | ubhaya<orig rend="sup">2</orig>vyāptitvād ity arthaḥ | <hi rend="bold">prāg</hi> <hi rend="bold">evoktam</hi> i[55<hi rend="bold">.</hi>30]ti -- "avinābhāvavaikalyaṇ ce"tyādinā pūrvam uktatvād ity uktam | <hi rend="bold">yadi ve</hi>[56<hi rend="bold">.</hi>1]tyādinopapattyantaram api darśayati | kāryahetuprasaṅgāt <hi rend="bold">kāryād</hi> <hi rend="bold">apy</hi> <hi rend="bold">anyad</hi> [56<hi rend="bold">.</hi>1]ty uktam | rohiṇyā rohiṇīnakṣatrasya āsattir udeṣyamāṇāyāḥ pratyāsannatā tasyāḥ <hi rend="bold">klṛptiḥ</hi> [56<hi rend="bold">.</hi>14] kalpanājñānam iti yāvat | <hi rend="bold">sāpi </hi>[56<hi rend="bold">.</hi>14] tatkalpanā <hi rend="bold">uktatvād</hi> i[56<hi rend="bold">.</hi>16]ty etaj jātīyaṃ<orig rend="sup">3</orig> pratyuktatvenoktam arthād ity arthaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[83] kṛtakatvā -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  kathaṃ punas tasyās tadudayānantaram udayo 'vaśyaṃbhāvī saṃgacchata ity āśaṃkyopasaṃhāravyājenāha <hi rend="bold">tasmād</hi> i[56<hi rend="bold">.</hi>16]ti | <hi rend="bold">nakṣatracakrasye</hi>[56<hi rend="bold">.</hi>16]ti kṛttikākhyasaptatārāvṛndasyeti prakaraṇād avaseyam | <hi rend="bold">saṃkrāntiḥ </hi>[56<hi rend="bold">.</hi>16] pūrvāvasthānadeśāt saṃkramaṇam abhivyaktyavasthāprāptir vā tasyā hetur e<orig rend="sup">4</orig>va <hi rend="bold">kālavyavadhānene</hi>[56<hi rend="bold">.</hi>17]ti kiyatkālakṣepeṇeti draṣṭavyam <hi rend="bold">kalpayitavya</hi>[56<hi rend="bold">.</hi>17]s taddhetutveneti prakaraṇāt | anena tatrāpi pratibandhasadbhāvo darśitaḥ | nīḍānupaghāte satyanutrastānāṃ gṛhītāṇḍānāṃ pipīlikānām ekadigabhimukhānāṃ sañcaraṇaṃ dṛṣṭvā yad varṣānumānaṃ tad apy asati pratibandhe sa ghaṭate tasmāt tatrāpīyam eva gatir iti darśayituṃ <hi rend="bold">yathe</hi>[56<hi rend="bold">.</hi>17]tinā darśayati | itarathā vivādādhyāsitasattvād asya kathaṃ dṛṣṭāntarūpatopapadyeta | <hi rend="bold">bhūtānāṃ </hi>[56<hi rend="bold">.</hi>17] pṛthivyādīnāṃ <hi rend="bold">saṃkṣobho </hi>[56<hi rend="bold">.</hi>17]vasthāviśeṣaḥ | ya eva tathābhūtapīpilikāsaṃkṣobhahetuḥ sa eva katipayakālavyavadhānena paścātkālabhāvino varṣasya hetur ity a<orig rend="sup">6</orig>rtho 'rthād draṣṭavyaḥ | kāraṇakāraṇatayā ca hetur draṣṭavyo 'nyathā cirātītaṃ kāraṇam iṣṭaṃ {p. 308} syād eṣtavyam vā | <hi rend="bold">iti</hi>[56<hi rend="bold">.</hi>18]s tasmāt <hi rend="bold">hetoḥ</hi> kṛttikodayasya hetor yo <hi rend="bold">dharmaḥ </hi>[56<hi rend="bold">.</hi>18] katipayakālātyayena rohiṇyudayopādānakāraṇaśaktiprabodhādhānenānyathā vā yajjanakatvaṃ tadanumānena | itthaṃbhūtalakṣa<orig rend="sup">7</orig>ṇāceyaṃ tṛtīyā | <hi rend="bold">kalpayitavyā </hi>[56<hi rend="bold">.</hi>18] rohiṇyāsatti kalpanety abhisambandhāt strīliṅgena nirdeśaḥ | dṛśyatvaviśeṣaṇānavacchinnānupalabdhir <hi rend="bold">anupalabdhimātram </hi>[56<hi rend="bold">.</hi>20] | <hi rend="bold">abhāvāyogād</hi> i[56<hi rend="bold">.</hi>22]ty abhāvaviṣayatvāyogād iti draṣṭavyaṃ <hi rend="bold">taddvāreṇa </hi>[56<hi rend="bold">.</hi>24] viruddhopalabdhimukhena | evaṃ bruvāṇaḥ saiva virodhagrahaṇakālapravrttā dṛśyānupalabdhir idānīṃ smaryamā<orig rend="sup">8</orig>ṇābhāvasādhanī | tatsmārakatvena copalambhasyāsyaikajñānasaṃsargivastvantarānavacchinnasyānupalabdhirūpatā ata evoktaṃ "prayogaḥ kevalaṃ bhinnaḥ sarvatrārtho na bhidyate (Pra.Vā.2.90)" ity abhipraiti | atra ca yathā prajñākaraguptena parākrāntaṃ tathāsmābhirdharmottarapradīpe
darśitam iti nehocyate | <hi rend="bold">anyathā </hi>[56<hi rend="bold">.</hi>25] yadi taddvāre[29a]<orig rend="sup"> 1</orig>ṇānupalabdhiprayogo neṣyate | <hi rend="bold">aniṣiddhā</hi>nyabhāve saty apratiṣiddhānivāritopalabdhir yasyānyabhāvepi sā tattvata ity arthaḥ | <hi rend="bold">abhāvāsiddher</hi> a[56<hi rend="bold">.</hi>25]bhāvāniścayād abhāvāyogād iti yāvat |</p>

<p>  samudāyasya sādhyatvāt katham asau sādhya ity āha <hi rend="bold">avayava </hi>[57<hi rend="bold">.</hi>5] iti | sambandhyantarasyānupādānāt |</p>

<p>  kasyāsau svabhāvo 'vasātavya ity āha <hi rend="bold">sādhye</hi><orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">ti </hi>[57<hi rend="bold">.</hi>6]<hi rend="bold"> </hi>| tanmātrād anvayitvam api tasya saṃbhāvyate | tato viśiṣyata ity āha <hi rend="bold">yo hīti </hi>[57<hi rend="bold">.</hi>17]<hi rend="bold"> |</hi> yadi nāma na vyabhicāras tathāpi kasmād viśeṣaṇaṃ nopapadyate ity āha <hi rend="bold">saṃbhava </hi>[57<hi rend="bold">.</hi>22] iti | paramatamapekṣata iti <hi rend="bold">paramatāpekṣam</hi> īkṣikṣamibhyāṃ ce(Pā.Vā 470)ti karmopapade 'ṇaḥ | parepi kim evam eṣitaro na bhavaṃti yena tanmatāpekṣam idam ucyate ityā<orig rend="sup">3</orig>ha <hi rend="bold">naiyāyike</hi>[57<hi rend="bold">.</hi>25]ti | <hi rend="bold">vegā</hi>khyasaṃskāravatā <hi rend="bold">dravye</hi>ṇa mudgarādinā yaḥ <hi rend="bold">saṃyogā</hi>[58<hi rend="bold">.</hi>4]khyo guṇas tasmād avayaveṣu ghaṭādidravyārambhakeṣu kapālādiṣu, <hi rend="bold">karmāṇi</hi> kriyābahuvacanena vyāptim upadarśayati na tu bahutvasaṃkhyām eva | saṃyogasyaikye kriyāyā apy ekasyā bhāvāt | yathā vegavat sū<orig rend="sup">4</orig>cyādisaṃyoge kuvalayadale āme vā ghaṭe, tathāpi kriyāpraṇālikayā dravyanāśo 'sty eveti | <hi rend="bold">tebhyaḥ </hi>[58<hi rend="bold">.</hi>4] karmabhyah | <hi rend="bold">avayavā</hi>[58<hi rend="bold">.</hi>4]nāṃ taddravyārambhakāṇāṃ dravyārambhakasaṃyogapratidvandvīvibhāgākhyo guṇa utpadyate | <hi rend="bold">tato </hi>[58<hi rend="bold">.</hi>4] vibhāgāt saṃyogavināśo dravyārambhakasya saṃyogasya vināśaḥ | tataḥ saṃ<orig rend="sup">5</orig>yogavināśāt | tenāvayavasamyogenāsamavāyikāraṇena yad ārabdhaṃ dravyaṃ tad vinaśyati | dvedhā hi dravyasya nāśo vaiśeṣikādibhir abhyupeyate āśrayavināśād asamavāyikāraṇavināśāc ca | atra cāsamavāyikāraṇasyāsya saṃyogasya vināśāt | {p. 309} kāryagrahaṇena tu vāstavaṃ rūpam a<orig rend="sup">6</orig>nūditam | na tu tadārabdhaṃ cākāryañcāsti yad vyavacchidyate | yadi cā(vā) kāryatvenaiva tan naśyati | yat kāryaṃ tad avaśyaṃ nāśadharmakam iti pratipādayituṃ <hi rend="bold">kārya</hi>[58<hi rend="bold">.</hi>5]grahaṇam | āhety(bhi)sambandhād dvitīyayā nirdeśaḥ | samavāyabalād vṛttau tasyaikarūpatvād viśeṣābhāvo vivakṣitaḥ | kṛtakatvānityatvayor ekatve kathaṃ gamya<orig rend="sup">7</orig>gamakabhāvo bhede tasyopapatter ity āha[84]<hi rend="bold">darśaneti</hi> [58<hi rend="bold">.</hi>23] | <hi rend="bold">kṛtakatvānityatvayor</hi> dharmayor yo <hi rend="bold">bhedaḥ</hi> pṛthaktvaṃ tasy<hi rend="bold">āvabhāsaḥ</hi> sa vidyate yasyām sā ca sā kalpanā ceti tathā | dharmabhedam avabhāsayatīti vā tathā | sā ca sā kalpanā ceti tathā | itthaṃ padasaṃskāraṃ kṛtvā
paścād abhūtvābhavandharmakabhūtvābhavandharmakavastudarśanabalotpannā ca sā <orig rend="sup">8</orig>kṛtakatvānityatvadharmabhedāvabhāsikalpanā ceti vigrahaḥ kāryaḥ | saiva <hi rend="bold">dvāra</hi>m u[58<hi rend="bold">.</hi>27]pāyas tena | sādhakapramāṇābhāvād bādhakasadbhāvāc ca na tatkalpanā yuktimatīti bhāvaḥ | evaṃ sādhyasādhanabhāvopapattāv api tatkalpyatām | yadi tad eva vyatiriktam anityatvādi tatsādhyām arthakriyāṃ prāptuṃ hātuṃ vārthibhiś cintyate tad api nāstīti darśayitum āha<orig rend="sup">1</orig> [29b] -- <hi rend="bold">kalpayitvāpīti </hi>[58<hi rend="bold">.</hi>28] <hi rend="bold">vastvātmana eva </hi>[58<hi rend="bold">.</hi>28] taddharmisvarūpasyaiva | hānopādānaviṣayatayā <hi rend="bold">cintyatvād </hi>[58<hi rend="bold">.</hi>29] vicāryatvāt | kathaṃ tasyaiva cintyatvam ity āha -- <hi rend="bold">arthakriye</hi>[58<hi rend="bold">.</hi>28]ti | kaiścintanīyatvam ity āha -- <hi rend="bold">tadarthibhi</hi>[58<hi rend="bold">.</hi>29]r iti | tām arthakriyām arthayantīti tathā taiḥ | arthakriyā ca tadāyattā ata evopeksā(peyā)rthina upāyam evānusaraṃtīti | etad evacāryavacanena saṃspandayann āha -- <hi rend="bold">tad</hi> <hi rend="bold">u</hi><orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">ktam</hi> i[58<hi rend="bold">.</hi>29]ti | yasmād evam evaitan nānyathā <hi rend="bold">tat</hi> tasmād uktam ācāryeṇa | san hi śabdārtho 'sandhyāvṛttiḥ (sadvyāvṛttiḥ) śabdārtha iti yaḥ <hi rend="bold">pakṣabheda</hi>[59<hi rend="bold">.</hi>1]s tena taṃ hetūkṛtya ye śabdārthānnāpahavate(hnuvate) tair <hi rend="bold">vastv eva </hi>[59<hi rend="bold">.</hi>2] śabdādikam eva | vyāvṛttiḥ śabdārtha iti vādibhir apy arthāt vyāvṛttam eva vastu tathāpi pra(thā pra)tipādyata iti teṣām api vastucintanam | athavā śabdārthamanapava<orig rend="sup">3</orig>dadbhiḥ sadāpekṣyābhe(dādipakṣabhe)dena sattvenāsattvena ca vastv eva cintyata ity arthaḥ | tasmā(kasmā)d <hi rend="bold">vastv</hi> <hi rend="bold">eva</hi> <hi rend="bold">cintyata</hi> ity āhāśaṃ(tyāśaṃ)kāyām <hi rend="bold">atrahī</hi>ty uktam | <hi rend="bold">hi</hi>r yasmāt | <hi rend="bold">atra </hi>[59<hi rend="bold">.</hi>2] vastuni | yady apy atra vidhau sāmānyādirūpe vyāvṛttau ca prasajyapratiṣedhānmati(dhātmani) phalodayo na <hi rend="bold">pratibaddha</hi>[59<hi rend="bold">.</hi>2]s tathā(thāpi) kiṃ tathātvena cintyate ity ata āha <hi rend="bold">artheti</hi> | <hi rend="bold">ṣaṇḍḥasya</hi><orig rend="sup">4</orig> [59<hi rend="bold">.</hi>4] suratamācaritum akṣamasya tṛtīyā(ya)prakṛteḥ | <hi rend="bold">rūpaṃ</hi> ca vai<hi rend="bold">rūpyaṃ</hi> ceti dvandvaikavadbhāvaḥ tatra kāminyā vṛṣasyantyāḥ <hi rend="bold">kiṃ parīkṣayā </hi>[59<hi rend="bold">.</hi>4] vimṛṣyāvadhāraṇena |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[84] taddarśana-S
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 310} nanu yadi vastutaḥ kṛtakatvānityatvayos tādātmyam tarhi vastunaḥ kṛtakatvaniścaye 'nityatvam apy aikātmyān niścitam eveti katham anumānāvatāra ity āśaṃkyopasaṃhāravyāje<orig rend="sup">5</orig>nāha -- <hi rend="bold">tasmād</hi> i[59<hi rend="bold">.</hi>6]ti | yasmāt tasyaiva vastunas tāpyamavaśyaiṣitavyaṃ tasmāt | <hi rend="bold">dṛṣṭā</hi> <hi rend="bold">api</hi> <hi rend="bold">bhāvāḥ</hi> <hi rend="bold">kenacid</hi> <hi rend="bold">ātmanā</hi> <hi rend="bold">niścitās</hi> <hi rend="bold">tadanyenātmanā</hi> <hi rend="bold">anumānato</hi> niścīyanta iti {5] saṃbandhaḥ | <hi rend="bold">dṛṣṭāḥ</hi> sākṣātkṛtā <hi rend="bold">bhāvāḥ</hi> śabdādayo dharmiṇaḥ | <hi rend="bold">kenaci</hi>[58<hi rend="bold">.</hi>6]t kṛtakatvādinā rūpeṇa, kiṃbhūtena? <hi rend="bold">tasmāt</hi> kṛtakād <hi rend="bold">anyad</hi> akṛtakaṃ tasmād <hi rend="bold">vyāvṛttena</hi><orig rend="sup">6</orig> | <hi rend="bold">kathañcid</hi> abhyāsapāṭavādiprakāreṇa <hi rend="bold">tadanyenā</hi>nityatvādinā <hi rend="bold">tadrūpam</hi> anityarūpaṃ yan na bhavati tasmād <hi rend="bold">vyāvṛttena </hi>[59<hi rend="bold">.</hi>7] | anena vyāvṛttyabhedena vyāvrtti(tte)rbhedo darśitaḥ | kṛtakatveneva yadi tenāpy ātmanā te tadā niścetuṃ śakyāḥ katham anumānān niścīyanta ity āha [59<hi rend="bold">.</hi>8] <hi rend="bold">aniścīyamānā</hi> iti | aniścaya eva kuta ity āha | <hi rend="bold">bhrā</hi><orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">ntī</hi>[59<hi rend="bold">.</hi>7]ti | bhrānter vibhramasya kāraṇaṃ nirantarasadṛśāparāparotpattir avidyā ca tasya sadbhāvāt |</p>

<p>  atha yadi tadānīm aniścitarūpeṇa samaṃ tasya niścitasya rūpasya pratibandho nāvasitas tarhi katham asambaddhadarśanāt tanniścayo bhavitum arhatīty āśaṃkāyām anumānaṃ viśiṣṭam āha <hi rend="bold">niścite</hi>[59<hi rend="bold">.</hi>8]ti | <hi rend="bold">pramāṇāntarato </hi>[59<hi rend="bold">.</hi>8] viparyaye bādhakāt pramāṇāt | <hi rend="bold">prati</hi><orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">bandhāvasāyaḥ</hi> <hi rend="bold">purovartī</hi> pūrabhāvī yasyānumānasya tasmāt [59<hi rend="bold">.</hi>9] itis tasmāt <hi rend="bold">tasya </hi>[59<hi rend="bold">.</hi>12] vināśasy<hi rend="bold">ārthāntaranimittatayā</hi> <hi rend="bold">tanmātrānanvayitve</hi> |</p>

<p>  yasmād evaṃbhūtā sattā tatsamavāyo vā anityatā <hi rend="bold">ataeva </hi>[59<hi rend="bold">.</hi>16] kāraṇāt ātmādāv evaṃbhūtasattāsamavāyayor abhāvād iti bhāvaḥ |</p>

<p>  athāstv evam kiṃ nacchinnam anena tāvadviśeṣaṇenāsmābhir atatsvabhāvatā<orig rend="sup">1</orig> [30a] vināśasyākhyātā tāvataiva caritārthāḥ sma iti saugatamatam āśaṃkya svasiddhāntābhyāsavyāmohāpasmāraḥ paraḥ prāha -- <hi rend="bold">vināśa</hi> <hi rend="bold">iti</hi> <hi rend="bold">ca </hi>[59<hi rend="bold">.</hi>16] <hi rend="bold">iti</hi> | itir vināśaśabdaṃ pratyavamṛṣati | tena vināśaśabdenety arthaḥ | prāgabhāvādibhedena bhāvābhāvasyānekavidhatvāt viśinaṣti <hi rend="bold">pradhvaṃsābhāvalakṣaṇam</hi> i[59<hi rend="bold">.</hi>17]ti | <hi rend="bold">kṛtakatvam a</hi>[59<hi rend="bold">.</hi>17]pi bhavadbhis tadātmakam eva<orig rend="sup">2</orig> manyate tato 'yuktam atatsvabhāvatāpratipādanam iti ca punar āśaṃkya para evāha -- <hi rend="bold">kṛtakatvam</hi> iti {25] <hi rend="bold">tu</hi>[59<hi rend="bold">.</hi>17]r bhinatti <hi rend="bold">manyāmahe </hi>[59<hi rend="bold">.</hi>17] ity abhisambandhyate | <hi rend="bold">tathāvidhasya</hi> [59<hi rend="bold">.</hi>20] pradhvaṃsābhāvalakṣaṇasya | <hi rend="bold">hetumat tayā</hi> [59<hi rend="bold">.</hi>17] virodhād anupapatteḥ | kathaṃ punar virodha ity āha <hi rend="bold">svayam</hi> i[59<hi rend="bold">.</hi>20]ti | evaṃ bruvāṇas tadupapattyanabhidhānakāraṇaṃ darśayati | <hi rend="bold">pratipitsavo</hi> [59<hi rend="bold">.</hi>23]nutiṣṭhā<orig rend="sup">3</orig>savaḥ | <hi rend="bold">mudgarādeḥ </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>1] sakāśād udaye 'pi <hi rend="bold">tasya </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>2] pradhvaṃsābhāvasya |</p>

<p>  {p. 311} <hi rend="bold">bhāve</hi> [60<hi rend="bold">.</hi>2] vināśo vastuni | <hi rend="bold">anupayogād</hi> [60<hi rend="bold">.</hi>2] avyāpārāt | atādarthasthyo 'ni(davasthyam ani)tyatvaṃ tasya ca tadavasthatvāt katham anityatvam ity arthaḥ | yadi nāma tadbhāve tatpūrvāvasthitarūpān na vicalati tathāpi tadviśeṣaṇau sattāsamavāyau tasyānityatā vyavasthāpya<orig rend="sup">4</orig>ta ity āha <hi rend="bold">avicaliteti </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>4] | avicalitamanāpannānyathābhāvaṃ rūpaṃ yasya tasya sattāyām āha -- sāmānyasya samavāyasya caikatvenātmāder api tathābhāvo bhaved iti bhāvaḥ | "vināśa iti ca bhāvābhāvaṃ pradhvaṃsalakṣaṇaṃ manyāmaha" iti yatpareṇoktaṃ tad avadyaṃ pratipādya "kṛtakaṃ tv iti ca" yad uktaṃ tad api <orig rend="sup">5</orig>dūṣayann āha svakāraṇe[60.6]ti | samavāyasyaikatvenātmāder api tathābhāvaprasaṅgenaivam anicchatopi na siddyatīty āśayaḥ | amum evārthaṃ vidhimukhena sādhayann āha [<hi rend="bold">a</hi>]<hi rend="bold">bhūtveti </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>8] <hi rend="bold">varṇyate</hi> [60<hi rend="bold">.</hi>8] lokaneti śeṣaḥ | anenaitad darśayati vṛddhavyavahāro hi śabdārthaniścayabhūmiḥ | kṛtakatvaśabdena caivaṃvidha evārtho 'bhidhīyate<orig rend="sup">6</orig> vṛddhair iti | prākpadhvaṃsābhāvayos tadviśeṣaṇarūpatām upetya prāgdūṣaṇam uktam | saṃprati tu tām api vighaṭayann āha <hi rend="bold">na ce</hi>[60<hi rend="bold">.</hi>8]ti | etac ca pūrvam eva vyākhyātaprāyam | <hi rend="bold">tad</hi> <hi rend="bold">eva</hi> [60<hi rend="bold">.</hi>10] abhūtvābhavanaṃ bhavitṛtvaṃ kṛtakatvam astu | evaṃ tulyanyāyatayā vā(cā)bhavanam anicchato 'nityatā na siddhyati | bhūtvābhavanopagame vā sthirasvabhāvatayaivānityatāstv iti abhiprāyavatoktam <hi rend="bold">asthiratvabhāvatā ce</hi>[60<hi rend="bold">.</hi>10]ti | yadi vā tasmād anena(nā)sthirasvabhāvataiva bhāvasyānumātavyeti yad utpattyabhidhānapūrvakam upasaṃhṛtiḥ tadabhiprāyeṇaivam uktam | <hi rend="bold">kṛtakatvasya</hi> <hi rend="bold">vyabhicāra</hi>ḥ [60<hi rend="bold">.</hi>16] sādhyarahitā vṛttir anaikāntikatvam iti yāvat | pratiṣedhyasyāvaśyaṃbhāvitvasya yadviruddhaṃ anavaśyaṃ<orig rend="sup">8</orig>bhāvitvam tena yadvyāpta(ptaṃ) hetvantarāpekṣitvaṃ tasyopalabdhiḥ <hi rend="bold">viruddhavyāptopalabdhir</hi> {20] i[60<hi rend="bold">.</hi>19]ti ca viruddhavyāptyo(to)palabdhyaprasaṅga iti draṣṭavyam paropagamena pakṣadharmatāsiddheḥ | yatra hi vyāptir vāstavī pakṣadharmatā tu paropagamasiddhā sa prasaṅgahetuḥ | yatra tu tritayaṃ pramāṇasiddhaṃ sa svatantro hetur ity āśaya eṣaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">tasya</hi> [60<hi rend="bold">.</hi>20] <hi rend="bold">ca</hi> parimitasya<orig rend="sup">1</orig> [30b] hetoḥ <hi rend="bold">tadāśrayasya</hi> [60<hi rend="bold">.</hi>21] raṅgāśrayasya vastrādeḥ | upadhātakaḥ pratyayo <hi rend="bold">vidhurapratyayas</hi> tadupanipātena nāvaśyaṃbhāvitety anavaśyaṃ bhāvitety arthaḥ | <hi rend="bold">punaḥ</hi> śabdena rāgād vināśaṃ [60<hi rend="bold">.</hi>22] bhinatti | <hi rend="bold">taddhetusannidhe</hi>[60<hi rend="bold">.</hi>24]r vināśahetusannidheḥ <hi rend="bold">prāk </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>24] | ta evopadhātaka(kā) vināśakāḥ syus tataś ca sahetuko vināśaḥ siddha ity asyābhiprāyaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">takāraṇānāṃ</hi><orig rend="sup">2</orig> <hi rend="bold">ca </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>27] <hi rend="bold">svakāraṇāyattasannidhitvād</hi> ity eva saṃbaddhyate | <hi rend="bold">sannihitānām</hi> <hi rend="bold">api</hi> vināśahetūnāṃ saṃbandhīnīmāni virodhīni {p. 312} śaktivibandhakāni yogipiśācādīni teṣām <hi rend="bold">apy</hi> <hi rend="bold">ānantyāt</hi>[60<hi rend="bold">.</hi>28] | <hi rend="bold">tadbhāve </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>28] teṣāṃ virodhināṃ sadbhāve | <hi rend="bold">tacchaktipratibandhāt </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>28] tasya nāśahetoḥ śakter upaghātāt | yadi te taddhetavas tair avaśyaṃ tatphalair bhāvyam ity āha <orig rend="sup">3</orig><hi rend="bold">nāvaśyam</hi> i[60<hi rend="bold">.</hi>28]ti | itir hetau <hi rend="bold">sāpekṣo 'pi </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>29] hi nidrādirvate (haridrādivastre) dravyāpekṣopi kiṃ na syād iti praśne bauddhīyaṃ vacanaṃ <hi rend="bold">syād </hi>[61<hi rend="bold">.</hi>2] <hi rend="bold">yadi</hi> <hi rend="bold">tathopalabhyete</hi>[61<hi rend="bold">.</hi>2]ti | <hi rend="bold">tathā </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>3] sarvagatatvena | <hi rend="bold">yady</hi> <hi rend="bold">evam</hi> i[60<hi rend="bold">.</hi>3]ti paraḥ | <hi rend="bold">anyathābhāva</hi>[61<hi rend="bold">.</hi>4]sya kvacid abhavanasya <hi rend="bold">śaṃkā</hi> saṃdehas tayā <hi rend="bold">nādhātavyo </hi>[60<hi rend="bold">.</hi>4] <hi rend="bold">na</hi> karaṇīyo bhavadbhir iti ca prakaraṇāt | <orig rend="sup">4</orig>anenaitad paro darśayati sarvatropalabdhasyānyathābhāvaśaṃkaiva bhavataḥ prekṣāvato na yuktā kevalam anena vyājena nūnaṃ parasiddhāntasyānavadyatayā manaḥkheda eva tvayā kriyata iti | <hi rend="bold">kiṃ</hi>[85]<hi rend="bold">punar</hi> i[61<hi rend="bold">.</hi>5]ti siddhāntī | sāmānyaviśeṣākārābhyāṃ praśnaḥ kiṃpunaḥśabdena nipātānipātasamudāyena darśi<orig rend="sup">5</orig>taḥ | <hi rend="bold">samastavastuvistaravyāpī</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>5] sarvavastubāhulyavyāpī <hi rend="bold">jñānāloko</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>5] yasya bhavataḥ sa tathā | yathā tu vastuvistaraśabdasiddhis tathā purastād abhihitam | <hi rend="bold">tathābhāve</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>6] sarvavastudarśitve vā kasyaciddhetukṛto vināśo dṛṣṭaḥ | sarvasyaiva tādrūpyamanivāritam iti āha -- <hi rend="bold">kasyacid</hi> i[61<hi rend="bold">.</hi>6]ti | <hi rend="bold">tu</hi>r avadhāraṇe <hi rend="bold">hetvā</hi><orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">yattajanmanām</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>7] kāraṇāntarādhīnotpattīnāṃ vastrarāgādīnām <hi rend="bold">anyathāpi</hi> <hi rend="bold">darśanād </hi>[61<hi rend="bold">.</hi>8] apitṛte(apītatve)nāpy upalabdher hetoḥ <hi rend="bold">upajātā</hi>[61<hi rend="bold">.</hi>8]nyathātva <hi rend="bold">śaṃkā</hi> prakaraṇād vināśasyābhāvasaṃdeho yasya puṃsas tathā san | anenārthāntarānubandhini vināśo sādhye kṛtakatvasya saṃdigdhavipakṣavyāvṛttikatvenānai<orig rend="sup">7</orig>kāntikam āha | <hi rend="bold">kṛtakam</hi> <hi rend="bold">api</hi> <hi rend="bold">cāyam</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>9]ityādinā
tu sādhāraṇānaikāntikaṃ darśyati | <hi rend="bold">bhāvābhāva</hi>[61<hi rend="bold">.</hi>10]śabdena pradhvaṃsābhāvo vivakṣitaḥ | tasyaiva svaniṣpattāv apekṣitaparavyāpāratvena kṛtakatvāt | tathātveneṣtatvāc ca | nityatopagame kāraṇam āha <hi rend="bold">tadvināśa</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>10] iti | tasya bhāvābhāvasya pradhvaṃsalakṣaṇasya vināśe <hi rend="bold">bhāvasya</hi><orig rend="sup">8</orig> pradhvastasy<hi rend="bold">onmajjanamā</hi>virbhāvas tasya <hi rend="bold">prasaṃgāt </hi>[61<hi rend="bold">.</hi>10] prāpteḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[85] kiṃ vā punar iti S
</p>
</div>
<div>

<p>  syād etan nityaṃ sattvādiprasaṅgena nāhetukaṃ vastunām ujjanam | na ca ghaṭāder bhāvasya tadvināśavināśonvayavyatirekābhyāṃ kāraṇatvenāvagato 'pi tu kulālādir eva | tat kathaṃ vināśavināśe tadunmajjanamāsaṃjyamānamabhajamānaṃ na syād iti | tad e<orig rend="sup">1</orig>[31a]tad avadyam | tathāhi ghaṭābhāvavyāvṛttir {p. 313} eva ghaṭo ghaṭavināśaś ca ghaṭā(ṭa)bhāvavyāvṛttir iti ghaṭābhāvasyābhāve ghaṭarūponmajjanāsaṃjanaṃ jyāya eveti |</p>

<p>  atraivopacayahetum āha <hi rend="bold">na ce</hi>[61<hi rend="bold">.</hi>11]ti | <hi rend="bold">sa</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>14] nāśo 'hetuḥ san <hi rend="bold">tasya</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>14] pradhvaṃsābhāvasya <hi rend="bold">kathaṃ</hi>[86]<hi rend="bold">jāyeta </hi>[61<hi rend="bold">.</hi>14] janitum arhati |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[86] saṃjāyate S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">bhāṣānāṃ</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>17] vastūnām <hi rend="bold">ayaṃ</hi> vināśākhyo <hi rend="bold">dharma</hi> <hi rend="bold">aikāntiko</hi> '[61<hi rend="bold">.</hi>17]vaśyaṃbhāvī | <orig rend="sup">2</orig>anenaitad darśayati -- naiva kṛtakatvaṃ nirviśeṣaṇaṃ sādhanam asmābhir abhidhīyate yenaivaṃ syāt kintu vastutvaviśeṣaṇānava(ṇenāva)vicchinnaṃ tato vastutve sati yatkṛtakatvaṃ tadavaśyaṃbhāvināśam ity ārtha iti | <hi rend="bold">kutaḥ puna</hi>[61<hi rend="bold">.</hi>17]r ityādinā siddhāntī pratividhatte kṣepe kimaḥ prayogān na kutaścid ity arthaḥ | <hi rend="bold">etad</hi> i[61<hi rend="bold">.</hi>18]ti bhāvānām avaśyabhāvī vināśa iti | <hi rend="bold">teṣāṃ</hi> <orig rend="sup">3</orig>bhāvānām[87]<hi rend="bold">anyathātvasya </hi>[61<hi rend="bold">.</hi>18] avināśitvasyānupalabdher etad avasitam iti prakaraṇāt | <hi rend="bold">bhavann</hi> <hi rend="bold">api</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>18] vidyamānopi | <hi rend="bold">ātmādeḥ </hi>[61<hi rend="bold">.</hi>18] <hi rend="bold">sattāyā</hi> <hi rend="bold">anivartaka</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>18] ātmādyabhāvasyāsādhakaḥ <hi rend="bold">katham</hi> <hi rend="bold">anyatra</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>18] vastuṣu <hi rend="bold">anyathābhāvam</hi> avināśitvaṃ <hi rend="bold">nivartayati </hi>[61<hi rend="bold">.</hi>19] niṣedhayati | ātmādyupanyāsena caitad darśayati | yady avināśitvānupa<orig rend="sup">4</orig>lambho 'vināśāśitvābhāvaṃ sādhayati tarhi viśeṣābhāvād ātmādyanupalambhopi tadabhāvaṃ sādhayet | na cāyam apīti dṛṣṭāntavighaṭanaṃ parasyāśaṃkamāna āha <hi rend="bold">tasye</hi> [61<hi rend="bold">.</hi>19]ti | <hi rend="bold">tasya</hi> ātmādeḥ ātmanas tāvad rūparasādipratyayānām ekānekatvasādhakasyābādhitapratisandhānaviṣayatvāder anumānāt<orig rend="sup">5</orig> | <hi rend="bold">ādi</hi>[61<hi rend="bold">.</hi>18]śabdasaṃgṛhītasya ca digādeḥ pūrvāparādipratyayāder anumānata iti buddhistham | <hi rend="bold">iti</hi>nā [61<hi rend="bold">.</hi>19] vaktavyasyākāraḥ kathitaḥ | <hi rend="bold">tatrāpy</hi> <hi rend="bold">anumāne </hi>[61<hi rend="bold">.</hi>20] tatsattvasādhake |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[87] anyathābhāvasya S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu yasyānupalabdhis tasyābhāva evety abhidhātari ko 'yam upālambhaḥ | vipakṣepi hetor vṛttyadarśaṇe 'bhāvasiddhyavirodhāt; ātmādes tv a<orig rend="sup">6</orig>nupalabdhir evāsiddhā tato nābhāvasiddhir iti | sādhūktaṃ bhavatā kevalaṃ <hi rend="bold">tatrāpī</hi>[61<hi rend="bold">.</hi>20]tyādi bruvato 'bhiprāyo na samyagvyajñāyi | ayaṃ khalv asyāśayaḥ | tāvaddhetor vipakṣe 'nīkṣaṇaṃ na kṣamate abhāvaṃ vibhāvayituṃ, yāvad yady annopalabhyate tat tan nāstīti na sidhyati | sati caivamātmādyanupalabhyamānam asatsi<orig rend="sup">7</orig>ddham iti pramāṇapratikṣiptaṃ kathaṃ anumānasya viṣayaḥ syāt? tad uktaṃ "vyāpto hetor anāśraya" iti | yadi vānupalambha eva pratibandhaśūnyaḥ kevalo 'nupalambho deśakālaviprakṛṣṭeṣu kathaṃ tathābhāvam avabodhayet? yatas tena siddhivipakṣā hetuvyāvṛttir ātmādeḥ sattvam anumāpayed iti | <hi rend="bold">prayogabhaṅgyaiva </hi>[61<hi rend="bold">.</hi>25] prayoga<orig rend="sup">8</orig>vinyāsenaiva <hi rend="bold">prasaṅgenā</hi>[62<hi rend="bold">.</hi>1]nuṣaṅgena prastāveneti yāvat | {p. 314} sādhyadṛṣṭāntadharmiṇoḥ <hi rend="bold">samānaḥ</hi> [62<hi rend="bold">.</hi>3] sadṛśo hetusadbhāvalakṣaṇo <hi rend="bold">dharmaḥ </hi>[62<hi rend="bold">.</hi>3] pratipādyatayā <hi rend="bold">yasya </hi>[62<hi rend="bold">.</hi>3] prayogasyāsau sadharmā, samānasyeti yogavibhāgāt samānasya pakṣādiṣv iti vaktavye parigrahād vā sa bhāvas <hi rend="bold">tasya</hi> <hi rend="bold">bhāvo</hi> [62<hi rend="bold">.</hi>3] bhavato 'smād abhidhānapratyayāv iti kṛtvā [31b]<orig rend="sup"> 1</orig> rūpaviśeṣaḥ | tayor eva <hi rend="bold">visadṛśo</hi> [62<hi rend="bold">.</hi>4] hetusadbhāvāsadbhāvalakṣaṇo <hi rend="bold">dharmaḥ</hi> pratipādyatayā <hi rend="bold">yasya</hi> <hi rend="bold">tasya</hi> <hi rend="bold">bhāvaḥ</hi> [62<hi rend="bold">.</hi>5] aśeṣasya sādhyetaradharmiṇaḥ (sādhyadharmiṇaḥ) sādhyadharmaṇovānyatra sarvatra sādhye hetor vyāptir vivakṣitā | na tu sādhyadharmaṇo 'nyatra dṛṣṭāntadharmiṇi pravṛttena sarvopasaṃhāreṇa gṛhyamāṇā vyāptir <hi rend="bold">bahirvyāptiḥ</hi> tasyā <hi rend="bold">nirāsaḥ </hi>[62<hi rend="bold">.</hi>1] |</p>

<p>  nanu ca sattvalakṣaṇe <orig rend="sup">2</orig>svabhāvahetau sādhyadharmiṇy api viparyaye bādhakapramāṇavṛttyāpi vyāptir grahītuṃ śakyata iti | naitad apekṣayā hetor anyatra vṛttyapekṣayā kiṃcid yenedam āsajyeta | kiṃtu kāryahetoḥ sarvasya svabhāvahetuviṣayasya cāvaśyam anyatra pra(a)vṛttir apekṣaṇīyā | tadarthaṃ anyatrāanuvṛttir ity āśaṅkitam iti kin na bhavān vyācaṣṭe<orig rend="sup">8</orig> | ācāryasya ca sattva<orig rend="sup">3</orig>hetūpanyāsānantaraṃ yathā <hi rend="bold">ghaṭādaya</hi> [62<hi rend="bold">.</hi>9] ity udāharaṇadarśanāt tu tvadīyaṃ vyākhyānam apavyākhyānaṃ lakṣyata iti nirbhartsanāmāśaṅkyāsyācāryasyānyadṛśam abhiprāyam udghāṭayann āha <hi rend="bold">yathā</hi> <hi rend="bold">ghatādaya</hi> [62<hi rend="bold">.</hi>9]<hi rend="bold"> </hi>iti | <hi rend="bold">yasya</hi> [62<hi rend="bold">.</hi>9] puṃsaḥ | kiṃ punas tatra smṛtyādhānārthaṃ dṛṣṭāntavacanam, na tu dṛṣṭāntamātrapratipādanārtham ity āha -- <hi rend="bold">dṛṣṭānte</hi>[62<hi rend="bold">.</hi>11]ti<orig rend="sup">4</orig> | anena puruṣaviśeṣaṃ prati etad ācāryeṇeti nāsmadvyākhyānasya kiṃcid avadyam iti darśayati |</p>

<p>  vibhaktivipariṇāmena sambandham eva <hi rend="bold">sarvasminn</hi> i[62<hi rend="bold">.</hi>16]ty anena darśayati |</p>

<p>  bahir evadhyāptir <hi rend="bold">bahirvyāptis</hi> tām | <hi rend="bold">te </hi>[62<hi rend="bold">.</hi>23] <hi rend="bold">nirastā</hi> <hi rend="bold">bhavanti </hi>[62<hi rend="bold">.</hi>25] iti sambandhaḥ | <hi rend="bold">yady apī</hi>[62<hi rend="bold">.</hi>24]ti nipātasamudāyo viśeṣābhidhānārthābhyupagame | <hi rend="bold">tāvate</hi>[62<hi rend="bold">.</hi>24]ti sādhanadharmasya sādhyadharmeṇānvayadarśanamātreṇeti | <hi rend="bold">asya</hi> [62<hi rend="bold">.</hi>24] sādhanadharmasya <hi rend="bold">tathābhāvasya</hi> sādhyenānvīyamānatvasya <hi rend="bold">abhāvāt</hi> [62<hi rend="bold">.</hi>24] | pratibandham antareṇa tadabhāve 'pi tadabhā(tadbhā)vāvirodhād iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">itiḥ</hi> [62<hi rend="bold">.</hi>25] hetau | <hi rend="bold">tasya</hi> pratibandhasādhakasya pramāṇasya[88]<hi rend="bold">smaraṇāya</hi> [63.3] | <hi rend="bold">dharmaviśiṣṭaḥ</hi> [63<hi rend="bold">.</hi>4] siṣādhaiyṣitadharmaviśi<orig rend="sup">6</orig>ṣṭo <hi rend="bold">dharmī</hi> [63<hi rend="bold">.</hi>5] śabdādiḥ | <hi rend="bold">tasyāḥ </hi>[63<hi rend="bold">.</hi>6] sādhyadharmaviśiṣṭadharmipratipatteḥ | vyāptipradarśanapūrvake pakṣadharmapradarśane 'bhidhāya pakṣadharmapradarśanapūrvake vyāptipradarśane 'py āha -- <hi rend="bold">tatpūrvikāyāṃ</hi> <hi rend="bold">ce</hi>[63<hi rend="bold">.</hi>8]ti | <hi rend="bold">tatpūrvikāyāṃ</hi> pakṣadharmapradarśanapūrvikāyāṃ <hi rend="bold">vyāptau</hi> [63<hi rend="bold">.</hi>8] {p. 315} pradarśyamānāyāñ ceti śeṣaḥ sarvopasaṃhāreṇa vyāptigraha<orig rend="sup">7</orig>ṇe plavamānākārāyāḥ pratipatter ubhayatrāviśeṣānmukhabhedamātreṇaitad uktam ity avaseyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[88] tatsmṛtaye S |
</p>
</div>
<div>

<p>  sādhyanirdeśaḥ <hi rend="bold">pratijñā</hi> [63<hi rend="bold">.</hi>24] tasyāh <hi rend="bold">prayogaḥ</hi> [63<hi rend="bold">.</hi>24] prayuktiḥ sa <hi rend="bold">na</hi>[89]<hi rend="bold">darśitaḥ </hi>[63<hi rend="bold">.</hi>24] sādhyanirdeśo na kṛta ity arthaḥ | <hi rend="bold">pratyakṣa</hi>[64<hi rend="bold">.</hi>12]grahaṇaṃ pramāṇopalakṣaṇaṃ draṣtavyaṃ tena tabhisrāyāṃ rātrau prāktanādiviprakṛṣṭe deśe karpūrorṇādigartha(gandha)viśeṣāddhū<orig rend="sup">8</orig>maviśeṣam anumānato niścityāgniviśeṣam anuminvato 'pi saṅgrahaḥ | <hi rend="bold">pratijñāprayogarahitād</hi> i[64<hi rend="bold">.</hi>16]ty avadhāraṇaphalapradarśanam etat |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[89] nopadarśitaḥ S |
</p>
</div>
<div>

<p>  atrārthitaiva karṇam āgatya buddhisthaṃ prakāśayati ya piśācī sā kila <hi rend="bold">karṇapiśācikā </hi>[64<hi rend="bold">.</hi>18] |</p>

<p>  liṅgasya pakṣadharmānvayavyatirekātmano gamakasya <hi rend="bold">anusaraṇaṃ </hi>[65<hi rend="bold">.</hi>12] niścayanam | <hi rend="bold">itiḥ</hi> [65<hi rend="bold">.</hi>14] hetau | <hi rend="bold">upahasati</hi> [65<hi rend="bold">.</hi>14] ta<orig rend="sup">1</orig>[32a]ttām adhirohati | kim upahasatīty āha -- <hi rend="bold">yat</hi> <hi rend="bold">tad</hi> i[65<hi rend="bold">.</hi>14]ti lokoktiś caiṣā | kathaṃ tatspardhāsyocyata ity āha tat <hi rend="bold">tulyatvād</hi> i[65<hi rend="bold">.</hi>15]ti | <hi rend="bold">asya</hi> [65<hi rend="bold">.</hi>15] anumātuḥ | <hi rend="bold">kramasya </hi>[65<hi rend="bold">.</hi>15] samānādhikaraṇaṣaṣṭhy eva vā |</p>

<p>  "<hi rend="bold">tadvacanasye</hi>"[65<hi rend="bold">.</hi>23]tyādinā pūrvaṃ svayaṃ kāraṇam abhidhāya ācāryoktaṃ kāraṇaṃ darśayituṃ paraṃ praśnenopakramayati <hi rend="bold">kasmād</hi> i[65<hi rend="bold">.</hi>13]ti | yadi pratijñāprayoge 'pi sā śaṅkā tarhi<orig rend="sup">2</orig> kiṃ tenety āśaṅkya para evāha <hi rend="bold">anitya</hi> [66<hi rend="bold">.</hi>13] ityādi | tadā(<hi rend="bold">tu</hi>nā) [66<hi rend="bold">.</hi>13]<hi rend="bold"> </hi>pratijñāprayogapakṣaṃ viśinaṣṭi "a<hi rend="bold">sati</hi> <hi rend="bold">sādhyanirdeśa</hi>[66<hi rend="bold">.</hi>9]" ity evābhisambadhyate | <hi rend="bold">hetu</hi>ś ca <hi rend="bold">viruddha</hi>ś ca <hi rend="bold">anaikāntika</hi>ś ca teṣāṃ <hi rend="bold">pratītiḥ </hi>[66<hi rend="bold">.</hi>14] niścayo na syāt | idam eva dūṣaṇaṃ tena samuccitam | atraiva dūṣāntaram api samuccinvann āha | <hi rend="bold">hetoś</hi> <hi rend="bold">ce</hi>[66<hi rend="bold">.</hi>17]ti | svapakṣaviśeṣaṃ darśayann āha |[90]<hi rend="bold">sati</hi> <hi rend="bold">tv</hi> i[66<hi rend="bold">.</hi>18]ti | <hi rend="bold">yavate</hi>[66<hi rend="bold">.</hi>27]ti tṛtī<orig rend="sup">3</orig>yāntapratirūpako nipātaḥ kintv etasyārthe vartamāno atropapatteḥ | tasmin nibaddhatad (tasmin iva tadvat) <hi rend="bold">viṣayaḥ</hi> sādhyalakṣaṇa <hi rend="bold">upasthāpyate</hi> [67<hi rend="bold">.</hi>3] upanīyate <hi rend="bold">yene</hi>[67<hi rend="bold">.</hi>3]ty arthakathanam etat | upasthāpyate yena puruṣeṇāsau tathā, viṣayasya tatheti tu vigrahaḥ | tenānirdiṣtaviśeṣeṇa <hi rend="bold">kenacid</hi> <hi rend="bold">vinā</hi> [67<hi rend="bold">.</hi>4] kathaṃ punas tāna<orig rend="sup">4</orig>(tena) sādhyam upasthāpyata ity āśaṃkāyāṃ yojyaṃ --[91]<hi rend="bold">pratijñādvāreṇeti</hi> | [67<hi rend="bold">.</hi>3]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[90] "tu" nāsti S |
[91] pratijñāvacanadvāreneti S |
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 316} evaṃ tāvad anena vyākhyātam | kecit punar anyathāpy etad vyācakṣate | upasthāpyate prakāśyate <hi rend="bold">yena</hi> [67<hi rend="bold">.</hi>3] vacanena <hi rend="bold">tena</hi> <hi rend="bold">vinā </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>3] | ayam api "prameyasyopadarśanam antareṇa" [69<hi rend="bold">.</hi>24] ity <hi rend="bold">atropadarśana</hi>śabdena vacanam eva vyākhyāsya[ti] na tu puruṣam | tad api <orig rend="sup">5</orig>agnir atrāgnimānayaṃ sāgnir ayam ityādirūpeṇānirdiṣṭaviśeṣaṃ vivakṣitam ity ataḥ -- kenacid ity uktam iti <hi rend="bold">kāryiṇo </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>5]rthinaḥ | arthitvaṃ cānvayabrāhmaṇāprāptyādinā draṣṭavyam | <hi rend="bold">mūlyaṃ </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>6] niṣkrayaṃ <hi rend="bold">mṛgayate </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>6] prārthayate | itas tataḥ pārvaṇaśrāddhādibhojī dvijaḥ <hi rend="bold">parvabrāhmaṇaḥ </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>6] | amum eva dṛṣṭāntaṃ vivṛṇvann āha <hi rend="bold">yathe</hi>[67<hi rend="bold">.</hi>6]ti | <hi rend="bold">dakṣiṇā</hi> [67<hi rend="bold">.</hi>7] atra prakaraṇād bhojanānantaraṃ dānaṃ draṣṭavyam | <hi rend="bold">anyadā </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>7] arthaviśeṣāprāptikālād anyasmin kāle | prārthanāpūrvakam itas tato bhojanaśīlat<hi rend="bold">aurdhvarathyikaḥ</hi>[92]parvabrāhmaṇasadṛśasya caitad viśeṣaṇaṃ caraṇam | śra(<hi rend="bold">śrā</hi>)<hi rend="bold">ddhādī</hi>[67<hi rend="bold">.</hi>8]ty atrādigrahaṇād upanayanasamāvartanādiparvasaṅgrahaḥ | arthitvamā<orig rend="sup">7</orig>trepi naitad vacanaṃ tasya sambhāvyata iti taṃ viśeṣayann āha -- <hi rend="bold">śraddhālu</hi>[67<hi rend="bold">.</hi>8]m iti | <hi rend="bold">śraddhāluṃ</hi> śraddhāvantam | anena śraddhānuviddham evārthitvaṃ kāryaśabdena vārtikakṛto vivakṣitam iti darśayati | <hi rend="bold">ghṛtapuraḥ </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>8] khādyaviśeṣas taṃ prati | sopi mahyaṃ pracuro dātavya iti viruktena darśayati |[93]<hi rend="bold">rūpyaṃ </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>9] pracurataratāmnālpatararūpyaghaṭito dravya<orig rend="sup">8</orig>viśeṣaḥ | dakṣiṇāyathādau (ṇādau) ca prāyeṇa rūpakeṇa vyavahāraḥ | <hi rend="bold">dadā</hi>[94]ty abhisambandhād dvitīyā | <hi rend="bold">tena </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>9] evaṃvādinā parvabrāhmaṇena |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[92] aurdhvarathikaḥ S |
[93] rūpakaṃ S |
[94] dadāsi S |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanūktam etad yathā parārthe 'numāne liṅgaṃ parasmād eva pratyeyam iti tatpunas tvayā na apahastitam iti āśaṃkāyāṃ yad[95]<hi rend="bold">asmadvacanād apī</hi>[67<hi rend="bold">.</hi>17]ty uktam | tad vyākhyātuṃ <hi rend="bold">kiṃ ce</hi>[67<hi rend="bold">.</hi>11]tyādinopakramate<orig rend="sup">1</orig> [32b] <hi rend="bold">kiṃ ceti </hi>ca bruvāṇo niyataṃ vaktavyāntarasamuccaye | arthād ācāryasyābhipreta iti darśayati na tv asyaiva vaktavyāntarasamuccayārthaḥ <hi rend="bold">kiṃca</hi>[67<hi rend="bold">.</hi>11]śabdaprayogo ghaṭate | yad api bravīṣītyāder asmadvacanād apītyācāryavacanāntaravyākhyānaparatvasya vyaktatvāt | athavāyaṃ nipātānipātasamudāyaḥ kiñcaśabdo 'sya vivakṣitaḥ kintu <orig rend="sup">2</orig>cakāraḥ apiśabdasyārthe | tena kim apīty uktaṃ bhavati | tato 'yaṃ vākyārtho yad api kim api bravīṣīti | evaṃ ca bruvatā lokoktir anukṛteti | <hi rend="bold">tadvacanasya </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>18] liṅgavacanasya, <hi rend="bold">anusariṣyati </hi>[67<hi rend="bold">.</hi>20] tad eva liṅgam iti prakṛtatvāta | <hi rend="bold">aṅga</hi>[68<hi rend="bold">.</hi>1]śabdo 'trādhyeṣāmantraṇe | <hi rend="bold">kiṃ</hi>[68<hi rend="bold">.</hi>1]śabdaḥ sāmānyataḥ praśne <hi rend="bold">punaḥ </hi>[68<hi rend="bold">.</hi>1] śabdas tu viśeṣataḥ | tenāyam artho {p. 317} yuṣmā<orig rend="sup">3</orig>n evādhyeṣya sāmānyato viśeṣataś caiva pṛcchāma iti | upahāse ceyam adhyeṣaṇā prakaraṇād draṣṭavyā |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[95] yataḥ asmadvacanād api S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">ādi</hi>[68<hi rend="bold">.</hi>4]śabdād vaidharmyavat prayogasya hetuviruddhānaikāntikānāṃ hetos trairūpyasya ca grahaṇaṃ | <hi rend="bold">prāk pratīti</hi>[66<hi rend="bold">.</hi>23]śabdenācāryeṇa sādharmyavaidharmyavat prayogayor hetuviruddhānaikāntikānāṃ hetos trairūpyasya ca svarūpapratītir vivakṣitety abhipretya <hi rend="bold">sādharmyavat prayogadeḥ </hi>[66<hi rend="bold">.</hi>24] pratītir iti vyācaṣṭe | ataeva krameṇaitat sarvaṃ darśayiṣyate |</p>

<p>  nanu kim avaśyaṃ prāptiḥ pakṣadharmasya ca prayogo yenaivam ucyamānaṃ śobhate ity āśaṃkyāha -- <hi rend="bold">evaṃ manyata </hi>[68<hi rend="bold">.</hi>9] iti | <hi rend="bold">tad anityam iti uktaṃ </hi>[68<hi rend="bold">.</hi>18] iti yojayitvā kiṃ <orig rend="sup">5</orig>tanmātroktyā so 'vagamyata ity aśaṃkāyāṃ <hi rend="bold">pakṣadharmavacane satī</hi>[68<hi rend="bold">.</hi>18]ti yojyam | <hi rend="bold">yat</hi> <hi rend="bold">kacid</hi> i[69<hi rend="bold">.</hi>5]tyādi tu[96]pūrvam eva kṛtavyākhyānam | <hi rend="bold">anumānakāla</hi> evātra <hi rend="bold">vyavahārakālo </hi>[69<hi rend="bold">.</hi>6]bhipretaḥ | <hi rend="bold">na pakṣādisaṅketagrahaṇāpekṣā </hi>[69<hi rend="bold">.</hi>6] <hi rend="bold">vastugati</hi>r ity anuvartate | <hi rend="bold">ācāryapādai</hi>[69<hi rend="bold">.</hi>12]r ity ācāryavasubandhum abhisandhā<orig rend="sup">6</orig>yoktam | <hi rend="bold">nāntarīyakāryadarśanaṃ tadvido 'numānam</hi> i[69<hi rend="bold">.</hi>12]ty āsyāyam arthaḥ | yorthaḥ kiṃcid antareṇa na bhavati sa nāntarīyakaḥ | atra ca sāmarthyādyam artham antareṇa na bhavati tan nāntarīyaka iti grāhyam | sa cāsāvarthaś ceti tadā tasya darśanam | darśanena ca viṣayiṇā viṣayasya tasyaiva dṛśyamānasya<orig rend="sup">7</orig> nirdeśaḥ | tena niścīyamāna evāsau parokṣārthahetur bhavatīti darśitam | <hi rend="bold">tadvida </hi>[69<hi rend="bold">.</hi>12] iti tannāntarīyakatāṃ yo vetti tasyety arthaḥ | <hi rend="bold">anumāna</hi>[69<hi rend="bold">.</hi>12]hetutvāc cānumānam uktam | <hi rend="bold">iti</hi>[69<hi rend="bold">.</hi>13]r gamakarūpamātrasya svarūpaṃ darśayati[97]<hi rend="bold">vādavidhau</hi>vādavidhisaṃjñake prakaraṇe | <hi rend="bold">tatrāpy</hi> ā[69<hi rend="bold">.</hi>14]cāryīye lakṣaṇe | <hi rend="bold">kaiści</hi>[69<hi rend="bold">.</hi>14]d uddyotakaraprabhṛti[bhiḥ] | kutaḥ punar asaṃta eva doṣās taiḥ kīrtyanta <orig rend="sup">8</orig>ity āśaṃkāyāṃ yojyaṃ <hi rend="bold">svaprajñe</hi>[69<hi rend="bold">.</hi>14]ti | svaprajñāyā aparādho doṣas tasmāt | <hi rend="bold">tu</hi>[69<hi rend="bold">.</hi>14]r avadhārayati | tathā hyuddyotakareṇa kilānumānasūtravārtike 'pare tu bruvate nāntarīyakārthadarśanaṃ tadvido 'numānam iti" (Nyāyavā. p. 54) paṭhitvā tasyārthaṃ mātrayā vivṛttyaiva "atrārthagrahaṇam atiricyata" iti mātrayaiva dūṣaṇam uktvā punar vipañcitam -- "nāntarīyakārya iti samāsapadam etat | tatra yadi ṣaṣṭhī<orig rend="sup">1</orig> [33a] samāso nāntarīyakasyārtha iti | nānyantarīyakaṃ tāvatkṛtakatvam, tasyārtho dharmaḥ prayojanam vā? yadi tāvad dharmaḥ kṛtaka[tva]syārthaḥ, sattvaprameyatvābhidheyatvādy anumānaṃ prāptam | atha prayojanam anityatvapratipattir hetuḥ prāptaḥ | atha bahuvrīhir nāntarīyako rtho yasyeti | tatrāpi kṛtakatvaṃ
nāntarīyakaṃ tad yasya sa hetuḥ prāptaḥ | tac ca kṛtakatvaṃ ghaṭādeḥ {p. 318} <orig rend="sup">2</orig>śabdasyānityatvasya vā | yadi ghaṭādeḥ, ghaṭādir hetuḥ prāptaḥ | anityaḥ śabdo ghaṭāt | atha śabdasya, śabdo hetuḥ prāpnoti | anityaḥ śabdaḥ śabdāt | a(athā)nityatvasya[98]sādhyasādhanakṛtakatvaṃ dharmas tathāpy anityaḥ śabdo 'nityatvād iti prāpnoti | athānityatvasyārthaḥ kṛtakatvam iti | sarvathā kṛtakatvam anityatve na hetuḥ syāt | atha samānādhika<orig rend="sup">3</orig>raṇo nāntarīyakaś cāsāv arthaś ceti | tathāpy asamarthaḥ samāso viśeṣaṇaviśeṣyaniyamābhāvāt | ubhayapadavyabhicāre sati samānādhikareṇā bhavati nīlotpalavat nīlaśabdasyānekārthapravṛttatvād utpalaśabdasya ca tathābhāvāt sāmānādhikaraṇyaṃ bhavati | na punar iha nāntarīyakatve ity u(ka ity u)kte<orig rend="sup">4</orig>sti vyabhicāro 'rtho 'nartha iti yenārthagrahaṇaṃ samarthaṃ syāt | ekapadavyabhicāro 'pi dṛṣṭaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ pṛthivī dravyam" iti cāśaṃkyoktam "anyathā taṃ(tat)pṛthivī dravyam iti | atrobhayapadavyabhicāraḥ | pradhānāṅgabhāvasya bhedena pṛthivīśabdena dravyam apy ucyate pṛthvītvañ ca | dravyaśabdena ca pradhānāṅgavivakṣayā<orig rend="sup">5</orig> dravyaṃ dravyatvañ ca ata evobhayapadavyabhicārāt pṛthivī dravyam iti yuktam uktam | iha punar na yuktaṃ nāntarīyakada(kārthada)rśanam iti | kasmād arthapratyāyanārthatvāc chabdaprayogasya -- arthapratyāyanārthaṃ hi śabdasya prayogam icchanti | nāntarīyaka iti cokte 'rtho gamyate | ato na yukto 'rthaśabda iti | tadvida iti na yuktam naivānyathānāntīyaka (?) iti | na hi nāliker advīpavāsino dhūmadarśanān nāntarīyaka iti jñānam asti | atas tadvida ity api na vaktavyam |" (Nyāyavā. p. 54-55) asanta eva doṣa iti bruvāṇaś cāyam evābhi(vam abhi)praiti | samāsāntarapakṣabhāvinas tāvad doṣānabhyupagamamātreṇaikaprahāranihatāḥ | samānādhikaraṇasamāsas tv ekapada<orig rend="sup">6</orig>vyabhicārepi dṛṣṭatvān nānupapannaḥ | tathā hy artho nāntararīyako 'pi syād anityalakṣaṇo 'nāntarīyako 'pi syāt nityalakṣaṇaḥ | tata ekapadavyabhicārād api sāmānādhikaraṇyam aviruddham | atha tvanmate nityo nāmāsty eva kalpaviparivarti tāvad asti, tata evaitad upalapsyate | anyathāyam anityadhvaniḥ kaṃ vyavacchiṃdyāt |bauddhābhimatasya<orig rend="sup">8</orig> ca tathābhūtasya kṣaṇikatvasya kenacid aniṣṭeḥ
tathābhūtavyavacchedāt naivākṣaṇikajñānavāstvityādau prayoge 'yam akṣaṇikadhvaniḥ kaṃ vyavacchiṃdyāt | atha nāntarīyaka iti pūrvam ukte 'rthasyāvagatatvāt kim arthapadena yenaivaṃ samāsaś cintyeta | hantākāśā[di]śabdenaiva pūrvabhāvinā dravyādirūpasyāvagatatvāt kiṃ dravyādiśabdena ye<orig rend="sup">1</orig>[33b]na tatrāpi tathā samāsaḥ syāt | tad evam ādau ya eva te parihāraḥ samādhir bha(sa me 'pi bha)viṣyati iti yat kiñcid etat | yat tu pṛthivī dravyam ity atrobhayapadavyabhicāraṃ darśayitvā sarvatrobhayapadavyabhicārād eva samānādhikaraṇaḥ samāso bhavatīti darśitaṃ tad yogaḥ(tat pāpīyaḥ) | ākāśadravyaṃ digdravyaṃ kāladravyam, {p. 319} sāmānyapadārthaḥ, viśeṣapadārthaḥ, samavāya<orig rend="sup">2</orig>padārthaḥ ṣaṭpadārthaḥ yācakapuruṣa ityādau ubhayapadavyabhicārasya brahmaṇāpi vibhāvayitum aśakyatvāt sāmānādhikaraṇyasya ca darśanāt | na hy eṣām ākāśādīnāṃ sāmānyaṃ kenacid apyate saṃgacchate vā yenākāśādiśabdānām ākāśākāśatvādyanekārthavṛttitvād ubhayapadavyabhicāre samānādhikaraṇaḥ samāsaḥ syāt | <orig rend="sup">3</orig>nāpi ṣaṇṇāṃ kiñcit sāmānyam asti yasyāpy abhidhyād a(bhidhānād a)yam apy ubhayapadavyabhicāro varṇyate | na ca yācakaśabdena karmāpi tajjātir api vābhidhīyate | atra copapattir anyatrābhihiteti nocyate | na cākāśadravyaṃ, sāmānyapadārthaḥ, yācakapuruṣa ityādi karmadhārayaḥ samāso na<orig rend="sup">4</orig> dṛśyate | kiñ ca yathā pṛthivīśabdena pṛthivī pṛthivītvañ cocyata ity ubhayapadavyabhicārāt pṛthivīdravyam iti yujyate vaktum, tathā nāntarīyakatvaṃ nāntarīuakaś ca, arthaśabdenāpy arthatvam arthaś cocyata ity ubhayapadavyabhicārādyuktārtha eva samāsaḥ | atha tvanmate nārthatvādy asti | yadi nāma vāstavaṃ nāsti tathāpi kalpitaṃ tāvad asti | tāvatāpi śabdasiddhyupapatter uktaprāyam etad iti kiṃ bahunā? vastuvṛttyābhāvān nāntarīyakārtho dhūmo bhavati | tasya <hi rend="bold">darśanaṃ </hi>[69<hi rend="bold">.</hi>12] nāntarīyakārthadarśanam api bhavati | tatra yadi <hi rend="bold">tadvida </hi>[69<hi rend="bold">.</hi>12] iti nocyeta tadā nāliker advīpāyātasya dhūmadarśanam anumānam āpadyeta tatas tadvida iti vaktavyam eva | na ca nāntarīyako 'rtha iti jñānam e<orig rend="sup">6</orig>va nāntarīyakārthajñānam ity ucyate, yenaivam ucyeta | kiṃtu vastuto 'nāntarīyako yo na bhavaty arthaḥ, tasya yaddarśanaṃ
tad apīty alam atiśabdārthaparyavadātamatīnāṃ vacana vidhā(cā)raṇayeti | <hi rend="bold">pratijñāvacanaṃ na yuktam</hi> i[69<hi rend="bold">.</hi>16]ti sambandhaḥ | katham ayuktam ity āśaṃkāyāṃ <hi rend="bold">pakṣadharmetyā</hi>[69<hi rend="bold">.</hi>16]dikāraṇavacanam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[96] pṛ. 260. paṃ. 23
[97] nāsti S |
[98] anityatvasya sādhanabhāvena kṛtakatvaṃ dharmaḥ | Nyāyavā. p. 54
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">saṃśayitādika</hi>[69<hi rend="bold">.</hi>25]m ity atrādi<orig rend="sup">7</orig>grahaṇenāpratipannasya jijñāsoś cāvabodhaḥ | sāmānyanyāyasiddhām astikriyām apekṣya <hi rend="bold">muktve</hi>[69<hi rend="bold">.</hi>29]ti paurvakālikaḥ pratyayaḥ pratyeyaḥ |</p>

<p>  saṃśayajijñāsādika[70.9]m ity atrādiśabdāt prayojanādiparigrahaḥ | tathāmunaivādigrahaṇena pañcamyantasyāpi hetuprayogasya saṃgrahaḥ kāryaḥ | asati hi sādhyābhidhāne kuta etad iti hetvā<orig rend="sup">8</orig>kāṃkṣāyā evābhāvāt | sādhyasiddhau hetor nimittatvaṃ kathayantīṃ paṃcamīm uccārayantaṃ katham iva vicakṣaṇā tayāca(ṇā na pratyāca)kṣīrann iti | dṛṣṭānta eva vacanakarmatāṃ nīyamāna upasaṃharaṇaṃ tad apekṣaḥ upasaṃhāro [70.11] ḍhaukanaṃ sattvapradarśanam | dṛṣṭāntadṛṣṭasāmarthyasya hetor iti ca prakaraṇād draṣṭavyam | sādhyaśabdenopacārāt sādhyadharmīṣṭaḥ | [34a] <orig rend="sup">1</orig>paṣṭhīsaptamyor abhedāc ca sādhyadharmiṇīty artho boddhavyaḥ | <hi rend="bold">iti</hi>[70<hi rend="bold">.</hi>13]r lakṣaṇasya svarūpam āha <hi rend="bold">pratijñāyā </hi>[70<hi rend="bold">.</hi>14] lakṣaṇam ity anuvartate |</p>

<p>  {p. 320} <hi rend="bold">tasya</hi> pramāṇavalāyātasyārthasya <hi rend="bold">saṃpratyayo </hi>[70<hi rend="bold">.</hi>28]nyathāśaṃkārthāvya(-kāvya)vacchedaḥ tadarthaṃ yathā bhavati | yadi pramāṇānāṃ vyāpāro nigamanenopasaṃhriyate | tadaitad yujyate vaktum | na cāsya tathātvam ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">aśaṣe</hi>[70<hi rend="bold">.</hi>28]ti <hi rend="bold">co</hi>[70<hi rend="bold">.</hi>29] yasmād arthe<orig rend="sup">2</orig> | vyāpāraśabdena vyāpāraphalam abhipretam |
  nanu kāni punar atra pramāṇāni santi yadbalāyātārthopasaṃharaṇam asya varṇyata ity āśaṅkya parai eṣām avayavānām evaṃ pramāṇatvarūpam ākhyātam ity ākhyātuṃ <hi rend="bold">tathāhī</hi>[70<hi rend="bold">.</hi>29]tyādinopakramate |</p>

<p>  <hi rend="bold">uparī</hi>[71<hi rend="bold">.</hi>4]ti prakaraṇād anyakṛtasya nāmna iti draṣṭavyam | tathāhi te kasyacid rājaputrasya mahāmātrasya vā<orig rend="sup">3</orig> yogino(nā)nyena sajātīyena kṛtaṃ nāma śrutvā ahopuruṣikayā dhanāśayā coditā anyathā cā(vā) tadu[t]sāhavardhanaṃ nāma kṛtvā tallikhituṃ prayuñjate 'ta eva <hi rend="bold">nāmalekhanam</hi> i[99][71<hi rend="bold">.</hi>4]ti ṇicā nirdiṣṭam | ayuktatayā niṣphalam apī[100][71<hi rend="bold">.</hi>5]ti vāstavānuvādo 'py eṣa prakṛtopayogī | <hi rend="bold">bālapratārakañ ca tattadupayogavarṇanañ</hi> ceti<orig rend="sup">4</orig> tathā <hi rend="bold">tallakṣaṇayā </hi>[71<hi rend="bold">.</hi>13] | vaiyarthyādi syād iti sambandhāt <hi rend="bold">pratijñāvacanasye</hi>[71<hi rend="bold">.</hi>21]ty uktam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[99] nāmalekhane -- S
[100] "api" nāsti -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanūdyotakaropavarṇitam asya prayojanam astīti kathaṃ vaiyarthyam ity āha <hi rend="bold">yat tūktam</hi> i[71<hi rend="bold">.</hi>22]ti | <hi rend="bold">dattam uttaram</hi> i[71<hi rend="bold">.</hi>23]ti | "tenaiva tāvad darśitene"[66<hi rend="bold">.</hi>3]tyādinoktatvād uktam | yathokte ca svayam uttaram āha <hi rend="bold">yaś ce</hi>[71<hi rend="bold">.</hi>23]ti | <hi rend="bold">tadabhāve </hi>[71<hi rend="bold">.</hi>27] prathamaṃ sādhyala<orig rend="sup">5</orig>kṣaṇakarmanirūpapaṇābhāve | <hi rend="bold">svārthānumānadṛṣṭaś ce</hi>[70<hi rend="bold">.</hi>21]tyādinā ca yadupanayasamarthanārthaṃ pareṇoktaṃ tatpratividhātukāma āha <hi rend="bold">yaś cāgnī</hi>[72<hi rend="bold">.</hi>1]tyādi | co yasmād arthe | <hi rend="bold">kadācid</hi> i[72<hi rend="bold">.</hi>4]ti yadā dhūmaṃ dṛṣṭvā tasyāgninā vyāptim anusmṛtya taṃ tattvena pratyavamṛśya pratyetīti | <hi rend="bold">asya </hi>[72<hi rend="bold">.</hi>4] pratyavamṛśya pratyayārthasya | <hi rend="bold">tade</hi>[72<hi rend="bold">.</hi>4]tyādy u<orig rend="sup">6</orig>ttaram | atha tadantareṇāpi yat pakṣārthapratīter avidhānān na tena kiñcid iti brūyāt | samānam idaṃ prakṛte 'pīti ca buddhistham asyaivaṃ brūvato draṣṭavyam |</p>

<p>  pramāṇavyāpārasamarthanārthañ ca yad uktaṃ[101]tatrāpy āha | <hi rend="bold">yat</hi> <hi rend="bold">punar</hi> i[72<hi rend="bold">.</hi>7]ti | <hi rend="bold">na kvacid āgame paṭhyata </hi>[72<hi rend="bold">.</hi>9] iti bruvatā cāgamapratijñayor ekaviṣayatvād āgamaḥ prati<orig rend="sup">7</orig>jñety ucyata iti ye varṇayanti [te] nirastāḥ | yo hi pratijñayocyate 'rthaḥ sa eva cāgamepy ucyate tadaiva tat syāt | na caivam ato nirāsaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[101] p. 70 paṃ.29
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 321} hetuśabdena gamakavacanaṃ vācyam | gamakañ ca trairūpyavalliṅgam | na ca pañcamyantena tena śabdena liṅgasya trairūpyam abhidhīyate kintu pakṣadharmatvamātram [72.11] nimittabhāva eva cety evaṃ v<orig rend="sup">8</orig>aditur abhiprāyaḥ | etena tad api vinikṣiptam yat kaiścin nipuṇa(ṇaṃ)manyairnaiyāyikair ucyate, "pratijñārthaṃ sādhayituṃ samarthaṃ pakṣadharmatvenopasaṃhartavyaṃ liṅgaṃ anumānaṃ tadabhidhāyī śabdo hetuḥ so 'py abhidheyasya niyamahetutvāt bāhyāṅgaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ cābhidhānābhidheyayor abhedavivakṣayā sākṣāt pāraraṃparye[34b]<orig rend="sup"> 1</orig>ṇa caikaciṣayatvād iti | "tāvaddhi dhūmādivastu na liṅgaṃ yāvad vahnyādināntarīyakatayā na niścīyate, dharmiviśeṣe ca kvacin nopalīyate | tannāntarīyakatayā niścitaṃ kvacid upasaṃhṛtaṃ ca sādhyasādhanasāmarthyaṃ bhavati nānyathā | na ca pacamyantena "dhūmād" ityādinā śabde[na] tasya tannāntarīyakatvaṃ pakṣe ca sattvaṃ kathyate | udāharaṇopanayayor vaiyarthyaṃprasaṅgāt | <orig rend="sup">2</orig>tat kathaṃ pratijñārthasādhanasamarthaliṅgābhidhāyitvaṃ tasya śabdasya yena "tadabhidhāyī śabdo hetuḥ" ity ucyate, sa tathā bāhyāṅgam iti cocyate "hetur anumānam" iti sāmānādhikaraṇyaṃ tathā kalpeteti |</p>

<p>  pratyakṣeṇa sādhyasādhanayor vyāptis tatra gṛhyata iti dṛṣṭāntaḥ pratyakṣo 'bhipretaḥ | ata evāyaṃ <hi rend="bold">na sarvaḥ pratyakṣa </hi>[72<hi rend="bold">.</hi>12] iti | naiva sa<orig rend="sup">3</orig>rvatra dṛṣṭānte pratykṣeṇa sādhyasādhanayor vyāptir gṛhyate | yathā bhavanmata eva nitya ātmā sattāsambandhitve satyanāśritatvāt, paramāṇuvad ity atra dṛṣṭānte nityatvaṃ sattāsambandhitve satyanāśritatvaṃ yau dharmau tayor vyāptir anumānena gṛhyata ity abhisandhiḥ | anenaitad api pratyuktaṃ yat tair evanaiyāyi<orig rend="sup">4</orig>kapravarair ucyate -- "sādhyasādhanayor vyāptito viṣayo dṛṣṭāntaḥ | tatra pratyakṣeṇa vyāptiṃ gṛhītvā paścād udāharati | tena pratyakṣaṃ niyāmakam astīti" | udāharaṇam api vākyasya bhāgāntaram iti pratyakṣeṇa vyāptigrahaṇasyāsarvaviṣayatvāt kvacid bhāvāt tathābhidhāne ca tata eva dṛṣṭānto 'numāna<orig rend="sup">5</orig>m ity abhidhīyeteti |</p>

<p>  tasya tadātiriktārthagrahaṇābhāvād ity abhiprāyeṇa <hi rend="bold">upamānaṃ tu pramāṇam eva na bhavatī</hi>[72<hi rend="bold">.</hi>13]ty āha | etac ca bahubādhya(bahuvācya)m anyatroktam iti nehoktam, siddhas tv artho 'nūditaḥ | anayaiva ca dvārā yad ucyate tair eva "yathātatheti dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ sārūpyapratipattir upamānam atideśevākya<orig rend="sup">6</orig>tā, pakṣadharmatvagrāhipramāṇavacanam upanayaḥ | atrāpy upamānaṃ niyamahetutva(tvaṃ) dharmiṇi vā sādhanadharmasya saṃbhavaṃ bodhayadasaṃbhavaṃ nivartayati yatpramāṇaṃ tanniyāmakam astīti upanayopi niyamahetumattvād bhāgāntaram" iti tad api pratyākhyeyaṃ dvividhasyāsya varṇitasyopamānasyāprāmāṇyād eva<orig rend="sup">7</orig> kathaṃ niyāmakam? yenopanayanasya niyamahetukasiddhyā {p. 322} bhāgāntaratvaṃ siddhyet | dharmiṇi ca sādhanadharmasya sambhavaṃ pariccheda(cchidya) pratyakṣam anumānaṃ vāsaṃbhavaṃ nivartayatīti atrāpi pratyakṣaṃ niyāmakam astīti dṛṣṭāntavad upanayopi pratyakṣam iti vaktavyaḥ | kvacid anumānasyāpi tathātvād anumānam ity apīty alam atārkikavacanani<orig rend="sup">8</orig>rbandhena | <hi rend="bold">tadvyāpāra </hi>[72<hi rend="bold">.</hi>14] upamānarūpopanayavyāpāraḥ | <hi rend="bold">sa evo</hi>[72<hi rend="bold">.</hi>16]panaya eva |</p>

<p>  syād etad -- anityaḥ śabda ity ukte kuta etad iti śrotur apekṣopajāyate | na tu dharmiṇi liṅgasya sattvo(sattvā)pekṣā | tasmāt pratijñānantaraṃ parāpekṣitasādhyapratipattir api tu prati(pattihetuprati)pipādayiṣayā pañcamyantasya tadabhidhāyinaḥ śabdasya prayogo na tu dha[35a]<orig rend="sup"> 1</orig>rmiṇi liṅgasya sattvapratipādanārthaḥ | tato na tasya pakṣadharmatāpratipādanaṃ prayojanam iti kathaṃ pakṣadharmatvaṃ sa eva darśayiṣyatīti na kiñcit tenety ucyamānaṃ śobheteti | atrocyate | anityaḥ śabda iti pratijñopādānepi tadanantaram eva yad yad kṛtakaṃ tat sarvam anityam, yathā ghaṭas tathā cāyaṃ kṛtaka ity ukte sādhyapratītau kiṃ nimittākāṃkṣopaśa<orig rend="sup">2</orig>mo nāsti? yena pañcamyantasya liṅgābhidhāyina eva tadupaśamaḥ prayojanaṃ varṇyeta | yadi saty avādī bhavān naivaṃ vaktum arhatīti | kiñ ca yo yasmin kiñcid nimittabhāvam apekṣate na sa tatra śaśaviṣāṇāyamānasya tattvam apekṣate | api tu tatra sata eveti kathaṃ śabdānityatvasiddhau kasyacin nimittāvamapekṣitavatā sattvaṃ nāpekṣitam | yena <orig rend="sup">3</orig>parānapekṣitaṃ sattvaṃ pratipādayituṃ na tannimittābhidhāyinaḥ śabdasya sāmānya(m arthya)m astīty ucyeta tasmāc chabdādau dharmiṇi liṅgasya sādhyasiddhau nimittabhūtasattvapratipādanaṃ hetuprayogasya prayojanam avaśyaiṣitavyam | ya(ta)ccopanayenāpi śakyaṃ saṃpādayitum iti sādhūktaṃ <hi rend="bold">kiṃ</hi>[102]<hi rend="bold">tene</hi>[72<hi rend="bold">.</hi>17]ti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[102] na kiñcit tena S |
</p>
</div>
<div>

<p>  saṃprati nigamane yathāśruti <orig rend="sup">4</orig>dūṣaṇam āha -- <hi rend="bold">yatra</hi>[103]<hi rend="bold">pratijñāyā </hi>[72<hi rend="bold">.</hi>18] iti | athāpi syān nāyaṃ punaḥ śabdaḥ [a]prathame kiṃ tarhi sādṛśye, yathā "aciraprabhā punar niścarati" ity atra | sādṛśyañ ca kiyadrūpeṇāsty eva | yad vā yady api siddhanirdeśo nigamanaṃ sādhyanirdeśaś ca pratijñā, tathāpi yasyaiva pratijñāyāṃ sādhyatvam āsīt tasyāiva nigamane siddhatvam ity avasthā<orig rend="sup">5</orig>vantam ekam āśritya samānaviṣayatayā nigamanaṃ pratijñety upacaryate tathā ca punar vacanam apy upapannam iti | na caitan nigamanaṃ niṣprayojanam āśaṃkanīyam, sādhye viparītaprasaṅgapratiṣedhārthatvād asya | tad uktaṃ "sādhyaviparītaśaṃkāvyavacchedārthaṃ nigamanam iti" | yady api ca liṅgam āśrayavatsādhyāvinābhāvi ca<orig rend="sup">6</orig> pratijñādibhir avayavair ākhyātaṃ tathāpi nigamanam antareṇa vyāpakaviruddhaprasaṃgāśaṃkā syāt | {p. 323} anyad eva hi dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyaṃ yatsādhanadharmasya vyāpakam āsīt | anyad eva ca dharmiṇy anityatvaṃ tac ca sādhanadharmasya vyāpakaṃ na bhavatīti avyāpakasya siddhiṃ manyamānaḥ sādhyaviruddham abyāpakatvena viśeṣā<orig rend="sup">7</orig>bhāvān mūḍhamatir nityatvam api dharmiṇi prasañjayet | tathā ca sati sādhyaviparyaye hetor vṛttiśaṃkāyāṃ bādhakaṃ pramāṇaṃ tad eva vācyam yadudāharaṇasthayoḥ sādhyasādhanayoḥ pratibandhagrāhi | ataeva tasmād ity anena sarvanāmnā pratibaddhaṃ liṅgaṃ sādhyaviruddhaśaṃkāṃ nivartayituṃ prakṛtatvāt pratyavamṛṣyate | tasmād viparyayaśaṃkānivartakapramāṇopasthāpa<orig rend="sup">8</orig>kaṃ nigamanaṃ sādhye viparītaprasaṅgapratiṣedhārthaṃ bhavatīti | tad etannaiyāyikapravarasya prakṛṣṭaṃ prajñās svalitavilasitam | tathā hi sādhye nirdiṣṭe hetau cābhihite ḍṛṣṭānte codāhṛte dṛṣṭāntadaṣṭasāmarthye ca hetau sādhyadharmiṇy upanīte kaḥ sacetano "yena vinā yo na bhavati dharmaḥ sa bhavaṃs tadabhāvam apy upasthāpayati" iti niścīnvīta saṃśayīta vā yena [35b] <orig rend="sup">1</orig>viruddhaprasaṅgaśaṃkānirākaraṇāya nigamanam abhidhīyeta | na cāyam anunmatto 'nityatve dve ṣasyati(paśyati) yenānyad eva dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyam anityatvam anyad eva ca sādyadharmiṇy anityatve tac ca sādhanadharmasya vyāpakaṃ na bhavatīti avyāpakasya
siddhiṃ manyeta yato ()vyāpakatvena viśeṣābhāvātt anityatvam api dharmiṇi prasañjayet | na ca viśeṣeṇa vyāptim asāv agra<orig rend="sup">2</orig>hī[d i]ti, viśeṣeṇa vyāpter avāsambhavāt | tathā coktaṃ -- "vyāptiḥ sāmānyadharmayoḥ" iti | anyathā saty api tasmiṃs tad āśaṃke(kā) nāpākriyeta | etena sapratipakṣatvaśaṃkānirākaraṇatvam tatprayojanam iti yat kaiścid upavarṇyate tad api parāstam avaseyam | atha mohamāhātmyād evam api saṃbhāvyata iti cet | apayātaṃ tarhi pañcāvayavatvaṃ vākyasya | <orig rend="sup">3</orig>sambhavaty api kaścin mūḍhataramatir yaḥ pañcāvayave 'pi vākye prayukte nānityopīti vacanam antareṇa śabdasyānityatvaṃ niyataṃ na pratyeti | asti ca digambarāṇāṃvipratipattiḥ -- syān nityaḥ śabdaḥ syād anitya iti | tadbhāvavyudāsāya nānī(ni)tyopīty api kiṃ nocyata ity alam ativistareṇa niṣprayojanakatvena | nigamanasya vākyāṅgatve<orig rend="sup">4</orig> niraste prathamam upadarśitaṃ yad ubhayeṣāṃ mataṃ tadaraṇyānīruditatulyaṃ jātam iti kiṃ tatrokteneti | <hi rend="bold">jyāyān </hi>[72<hi rend="bold">.</hi>21] śreṣṭhataraḥ | pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāni pañcāvayavā yasya sa tathā <hi rend="bold">tadātmakaḥ </hi>[72<hi rend="bold">.</hi>21] sāmasty aniṣedhaś caiṣa draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">hetur</hi> i[72<hi rend="bold">.</hi>25]ty abhidhānābhidheyayor abhedavivakṣayā sākṣāt pāramparyeṇa ekaviṣayatvād vā<orig rend="sup">5</orig> pakṣadharmatvābhidhāyī śabdo draṣṭavyaḥ | hetuś caivānuvādyenātmanā pratipādyamāno vyāpyarūpaḥ pratipādino bhavatīti prathamāntena tadabhidhāyinā śabdena pratipādyate | ataḥ prathamānta eva tadabhidhāyī śabdo nyāyyaḥ | hetvabhidhāyiśabdamātrāpekṣayā tu pūrvāparaniyamakhanḍanam ācāryasya dra<orig rend="sup">6</orig>ṣṭavyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[103] yatra ca pratijñāyā S |
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 324} <hi rend="bold">sādhanadharmasya sādhyasvabhāvatāyā eve</hi>[73<hi rend="bold">.</hi>12]ti svabhāvahetvadhikāreṇa vivṛtam |</p>

<p>  kāryahetunā vyabhicāram āśaṃkya <hi rend="bold">kāryasye</hi>[74<hi rend="bold">.</hi>6]ty āha | <hi rend="bold">tena </hi>[74<hi rend="bold">.</hi>7] pratibandhena | <hi rend="bold">tayo</hi>[74<hi rend="bold">.</hi>7]r anvayavyatirekayoḥ |[104]tadabhāvakhyātiḥ [75.7] tadabhāvajñānam, niyataṃ khyāpayataś cāyam abhisandhiḥ | tattulya evāstīty abhidhāne 'tattulye sarvatrānyasmin viruddhe 'sati ca <orig rend="sup">7</orig>nāstitvaṃ lakṣaṇāntaram iti prasaṅge niyamārtham ity eva nāstitvaṃ rūpaṃ tṛtīyaṃ <hi rend="bold">na </hi>punar viruddhe <hi rend="bold">anyatra </hi>[75<hi rend="bold">.</hi>8] ceti darśayitum asaty evety uktaṃ sūtrakāreṇeti | <hi rend="bold">viruddhata </hi>[75<hi rend="bold">.</hi>8] iti sahasthitalakṣaṇenaiva virodhena viruddhyata iti | kathaṃ <hi rend="bold">nānuṣnāśītād apī</hi>[75<hi rend="bold">.</hi>16]ty āha <hi rend="bold">anyato </hi>[75<hi rend="bold">.</hi>16] vipakṣād vyavacchedasyābhāvasya <hi rend="bold">prasaṅgād</hi> i[75<hi rend="bold">.</hi>16]ti | <hi rend="bold">iti </hi>[75<hi rend="bold">. </hi>16] doṣasyākāraṃ darśayati | <hi rend="bold">tasya </hi>[75<hi rend="bold">.</hi>19] tadabhāva<orig rend="sup">8</orig>sya | <hi rend="bold">anyam icchatām</hi> i[75<hi rend="bold">.</hi>21]ty abhisambadhyate | tathā <hi rend="bold">parasparaparihārasthitalakṣaṇenāpi</hi>[105][75<hi rend="bold">.</hi>13] virodhena viruddham ity api draṣṭavyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[104] hetor abhāvakhyātiḥ S
[105] -lakṣaṇatayāpi S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">abhidhāto </hi>[73<hi rend="bold">.</hi>15] vegavaddravyasaṃyogaviśeṣobhimataḥ | abhidhāt<hi rend="bold">āgnisaṃyogād eva nāśapratyayau </hi>[76<hi rend="bold">.</hi>15] tayoḥ <hi rend="bold">sannidhiḥ </hi>[76<hi rend="bold">.</hi>16] taṃ <hi rend="bold">vinā vināśo</hi> na <hi rend="bold">ghaṭādibhiḥ saṃsargatāṃ </hi>[76<hi rend="bold">.</hi>16] yāti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tadanapekṣā</hi>lakṣaṇaṃ <hi rend="bold">bādhakam </hi>[76<hi rend="bold">.</hi>26] | <hi rend="bold">prasaṅgamukhena </hi>[76<hi rend="bold">.</hi>26] paropagamasiddha [36a]<orig rend="sup">1</orig> pakṣadharmatādvāreṇa | <hi rend="bold">vipañcayitum</hi> i[77<hi rend="bold">.</hi>1]ti bruvāṇena cādhikapratipādanārtham uktam evocyamānam anuvāda eva na tu punar uktam iti darśitam | ākāśādinityadravyāpekṣayā <hi rend="bold">deśakāla</hi>[77<hi rend="bold">.</hi>2]grahaṇaṃ dṛṣṭāntārthaṃ draṣṭavyam | tenāyam artho yathā nityānām amīṣāṃ deśakālaniyamo nāsti tathā śabdaguṇatvādisvabhāvaniyamopi na yujyata iti dṛṣṭāntārtham | <hi rend="bold">deśasvabhā</hi><orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">vaniyamāyoga</hi>[77<hi rend="bold">.</hi>5]s tu dārṣṭāntikaḥ | <hi rend="bold">ekāṅgavaikalyāt </hi>[77<hi rend="bold">.</hi>3] sattvalakṣaṇaikāṅgahīnatvāt | <hi rend="bold">tadātmatāṃ </hi>[77<hi rend="bold">.</hi>5] kṣaṇikatvasya prakṛtasyākṛtakasadātmatāṃ <hi rend="bold">prati </hi>[77<hi rend="bold">.</hi>5] | <hi rend="bold">śāstrakāra</hi>[77<hi rend="bold">.</hi>5]śabdaḥ prakaraṇātkīrtipādeṣu draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">sattvasya kṣaṇikasvabhāvatāṃ pratipādayiṣyatī</hi> [77<hi rend="bold">.</hi>9]ti sambandhaḥ | <hi rend="bold">vastusthityaiva </hi>[77<hi rend="bold">.</hi>7] vastuvṛttyai na paropagamabalenety arthāt | <hi rend="bold">abhāvaprasaṅgena</hi><orig rend="sup">3</orig> [77<hi rend="bold">.</hi>9] prakaraṇād vināśasadbhāvaprasaṅgenety avaseyam |</p>

<p>  {p. 325} <hi rend="bold">pūrvācāryoktaṃ </hi>[77<hi rend="bold">.</hi>11]diṅnāgapādoktaṃ <hi rend="bold">taṃ pratyanapekṣatvaṃ khyāpayitum upakramata </hi>[77<hi rend="bold">.</hi>12] iti sambandhanīyam | <hi rend="bold">taṃ </hi>[77<hi rend="bold">.</hi>12] pareṣṭaṃ prati |</p>

<p>  <hi rend="bold">vastugatau </hi>[77<hi rend="bold">.</hi>25] vastuprakāre <hi rend="bold">tadātmā </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>1] nirvṛttasthir ātmā | <hi rend="bold">tasya </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>1] anyathābhāvasya | <hi rend="bold">prasaṅgāt </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>2] hetoḥ | <hi rend="bold">tasyaiva </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>2] svahetutaḥ sthirarūpatayā nirvṛttasyaiva <hi rend="bold">anyathātvāyogā</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">t</hi> hetoḥ | <hi rend="bold">tatra </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>3] hetvagate sthirarūpe <hi rend="bold">hetuvyāpārasya </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>3] <hi rend="bold">kalpayitum aśakyatvāc ca </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>3] nānyathābhāvas tadātmā <hi rend="bold">śakyate kartum </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>1] |</p>

<p>  <hi rend="bold">tasya</hi> vināśasya svabhāvas tat<hi rend="bold">svabhāvas</hi>[78<hi rend="bold">.</hi>5]tam eva | <hi rend="bold">lakṣaṇa</hi>[78<hi rend="bold">.</hi>11]śabdo rūpanibandhanaḥ | svaliṅgena casyāvasthānaṃ kṛtam | <hi rend="bold">tasya </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>16] bhāvāntaraśūnyabhāvāntararūpasya | sarvarūpaśūnyasya hy abhāvasya he<orig rend="sup">5</orig>tusa(ma)ttā virudhyate na tvasyeti bhāvaḥ |</p>

<p>  yadīdaṃ bhavatām apīṣṭaṃ tarhi kasmād asmanmataṃ nābhyupeyata ity āha -- <hi rend="bold">kiṃtv</hi> i[78<hi rend="bold">.</hi>19]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tadutpattau </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>24] pradhvaṃsarūpabhāvāntarotpattau | etasmin parābhiprāyepy evaṃ bruvāṇo niyatam <hi rend="bold">evaṃ </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>26] vakṣyamāṇakaṃ <hi rend="bold">manyate </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>23]vārtikakāra iti cārthāt <hi rend="bold">sarvasyendhanādeḥ </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>26] tathābhāvaḥ pradhvastatvaṃ <orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">gavādes</hi> <hi rend="bold">tathābhāvaḥ </hi>[78<hi rend="bold">.</hi>27] pradhvaṃsarūpatvam iti draṣṭavyam | dvayam apy etad yatrakurvan (?) paraḥ prāha | <hi rend="bold">tasmin satī</hi>[79<hi rend="bold">.</hi>1]ti | anena dṛśyamānāṅgārādibhāvena sarvam indhanādi nivartata iti na sarvasya pradhvastatvaṃ nāpi gavādau satīndhanādi nivartata iti na <hi rend="bold">gavādeḥ</hi> pradhvaṃsarūpateti pareṇa darśitam | <hi rend="bold">asya </hi>[79<hi rend="bold">.</hi>7] aṅgārādeḥ |
  <hi rend="bold">dhvaṃsaṃte </hi>[79<hi rend="bold">.</hi>13] dhvaṃsam upayānti vinaśyantīti yāvat | dīpāpekṣayāvyaktatā dravyā(buddhya)pekṣayā ātmabhāvaḥ | <hi rend="bold">bhāvarūpāvyaktatābhāva </hi>[79<hi rend="bold">.</hi>15] iti bruvāṇas tathātmakābhāvarūpatā yāvad vyavasthāpyatām abhāvaikarasatvāt pratipatteḥ | na tu bhāvarūpāvyaktatāpattau pramāṇam astīti darśayati | <hi rend="bold">etad</hi> eva darśayann āha <hi rend="bold">yadi hī</hi>[79<hi rend="bold">.</hi>16]tyādi | <hi rend="bold">atrāpi </hi>[79<hi rend="bold">.</hi>19] upalabdhiyogyatāvikalarūpa<orig rend="sup">8</orig>tāpattau |</p>

<p>  <hi rend="bold">paryudāsene</hi>[80<hi rend="bold">.</hi>3]ty asya vivaraṇaṃ <hi rend="bold">vivakṣitād</hi> i[80<hi rend="bold">.</hi>3]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">san bodhagocaraprāpto</hi> 'vadhijñānaviṣayatāpannaḥ <hi rend="bold">tadbhāve </hi>[80<hi rend="bold">.</hi>12] vahnyādibhāve <hi rend="bold">naśyann iti</hi> | "lakṣaṇahetvo[ḥ] kriyāyāḥ" (Pā. 3.2.126) iti hetau śatu(?)r vidhānāddhetupadam etat |</p>

<p>  {p. 326} nanūktayā nītyā nāśasya tatkāryatopapatteḥ katham etad ācāryeṇoktam ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">ayam abhiprāya </hi>[80<hi rend="bold">.</hi>16] iti | syān matam pra[36b]<orig rend="sup"> 1</orig>tītiviṣayopi na ca tatra pratītilakṣaṇārthakriyākārī | yathā sādhyābhāve hetvabhāvarūpo vyatireko vikalpena pratīyamānaḥ na vikalpasya | kārakaś ca katham ucyate? na hy akāraṇaṃ viṣayo atiprasaṅgād iti | naitad asti sākṣāt kārapravṛttajñānābhiprāyeṇa tad ukter na tatra vyabhicāro 'sti | anenāpi ca tathāvidhajñānaviṣayeṇāvaśyabhāvya[m a]nyathā <orig rend="sup">2</orig>pratyakṣānupalambhanibandhanaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ kathaṃ vyayasthāpyeta ata evāha[106]<hi rend="bold">tadviṣayasya </hi>[80<hi rend="bold">.</hi>24] vā kathaṃ <hi rend="bold">hetumattāvagatir</hi> iti vā sāmarthya[107]<hi rend="bold">samaṃgitā</hi> sāmarthyayogitā <hi rend="bold">bhāvatā </hi>[80<hi rend="bold">.</hi>27] vastutā, <hi rend="bold">atyantaparokṣāṇam </hi>[81<hi rend="bold">.</hi>7] asarvajñāpekṣayā sarvadā parokṣāṇām | tarhiśabdārthaś cātra prakaraṇād draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">jñānaheturūpatayā </hi>[81<hi rend="bold">.</hi>8] anumānasiddhayeti vivakṣitam | <orig rend="sup">3</orig>anena jñātaheturūpatayā pratibhāsanaye cāmīṣāṃ pratiṣṭhitena rūpeṇa pratibhāsanam iti pareṇa darśitam | <hi rend="bold">ne</hi>[81<hi rend="bold">.</hi>8]ty anena [a]bhāvasya pratiṣṭhitarūpāvabhāsanābhāvaṃ pareṇeṣṭaṃ nivartayati | bhavitṛrūpatvena pratibhāsanam eva śaśaviṣāṇādyapekṣayā<hi rend="bold">syāpi </hi>[81<hi rend="bold">.</hi>8] pratiṣṭhitarūpāvabhāsanam iti siddāntināpi darśitam | sarvasāmarthyśūnyatālakṣaṇenābhāve doṣāntaram anvācinvann āha <hi rend="bold">sarvarūpavivekasya ceti </hi>[71<hi rend="bold">.</hi>9] | unmajjanaṃ [81.10] prakāśyaṃ yac ca cakṣurādīnāṃ pratiṣṭhitarūpāvabhāsanasadbhāvāvabodhārtham teṣāṃ jñānaheturūpatayā pratibhāsanād iti pareṇeritaṃ tadabhāvepi śakyaṃ<orig rend="sup">5</orig> vaktum iti darśayann āha <hi rend="bold">jñānaviṣayatayeti </hi>[81<hi rend="bold">.</hi>11] | pūrvaṃ tv atra gajanimīlikāṃ kṛtva anyad uktam | <hi rend="bold">asyāpy</hi> a[81<hi rend="bold">.</hi>11]bhāvasyāpi <hi rend="bold">taddheturūpatayāvabhāsanasya tulyatvāt </hi>[81<hi rend="bold">.</hi>11] | cakṣurādi(de)r iti prakaraṇāt | yadi nāmāsya jñānaviṣayatā tathāpi na taddhetutā tat kathaṃ taddheturūpatayāvabhāsanaṃ tulyam ucyata ity āha <hi rend="bold">ahetoś ce</hi>[81<hi rend="bold">.</hi>12]ti | <orig rend="sup">6</orig>etac ca pūrvavadboddhavyam | yady abhāvo nāma nāsty eva bhavanmate tarhi amūrabhāvabuddhayaḥ
kamālamberann ity āha -- <hi rend="bold">asmākaṃ tv</hi> i[81<hi rend="bold">.</hi>12]ti <hi rend="bold">svavāsanāparipākānvayā </hi>[81<hi rend="bold">.</hi>12] iti hetubhāvena viśeṣaṇam | <hi rend="bold">tadvyatireki </hi>[81<hi rend="bold">.</hi>19] tato nivṛttaṃ tadabhāvavad iti yāvat | <hi rend="bold">saṃspṛśyeta</hi> [81<hi rend="bold">.</hi>19] gṛhyeta <hi rend="bold">tatparyudāsena </hi>[81<hi rend="bold">.</hi>19] nivṛttyavadhivyudāsena | sad iti pratya<orig rend="sup">7</orig>yāviṣayasya na bhāvateti bruvatā yad asadātmakatvam asyopagataṃ tatra kiṃ svarūpeṇāsan kiṃ vā pararūpeṇeti pakṣayor ekaṃ bhāvaṃ dūṣayitum āha -- <hi rend="bold">na cāsye</hi>[81<hi rend="bold">.</hi>24]ti <hi rend="bold">svarūpeṇā</hi>[81<hi rend="bold">.</hi>24]napekṣitabhāvāntarasaṃsargeṇa tuccharūpeṇāpy <hi rend="bold">asato </hi>[81<hi rend="bold">.</hi>24]kiñcid rūpasya | na ca {p. 327} bhāvābhāvayor yaugapadyam upapadyate kadācit | na hi jīvata eva maraṇam iti ghatā<orig rend="sup">8</orig>maṇcatīti bhāvaḥ | dhvaṃsena vināśaś ca kriyamāṇaḥ kiṃ tadātmā tato 'nyo mṛṣā bhāvāntararūpo vā tuccharūpo veti tatra ye vikalpāḥ tatra tṛtīyasmin vikayyaṃ <hi rend="bold">bhavatu</hi>[108]<hi rend="bold">cāyaṃ </hi>[81<hi rend="bold">.</hi>26] tatas tadbhāvepi nimittīsyādi(kim itītyādi)dūṣaṇaparihārayor ābhīkṣaṇye cānavasthāv abhi(sthābhi)prāyavān āha <hi rend="bold">tataś</hi> <hi rend="bold">cānavastheti </hi>[82<hi rend="bold">.</hi>6] | <hi rend="bold">ata</hi> indhanāder nivṛtteḥ | <hi rend="bold">katham</hi> iti siddhāntī | <hi rend="bold">tadbhedā</hi>[82<hi rend="bold">.</hi>8][37a]<orig rend="sup"> 1</orig>ddhetubhedāt | dṛṣṭaṃ caitat sarvatra sahetuke 'nyatraiti darśayann āha <hi rend="bold">śālī</hi>[82<hi rend="bold">.</hi>9]tyādi |[109]<hi rend="bold">ekarasasyai</hi>[82<hi rend="bold">.</hi>13]kasya bhāvasya | saṃkṣepeṇaitad atrānena vicāritam |kṣaṇabhaṅgasiddhau tu vistareṇa tataś ca vistararucina tata evāvagantavyam | sāpy asmadīyākṣaṇabhaṅgasiddhir apekṣitavyeti abhiprāyavān āha <hi rend="bold">vistarataś ce</hi>[82<hi rend="bold">.</hi>14]ti | syād etat "na bhavaty eva kevalam" ity anena<orig rend="sup">2</orig> kim agnyādisaṃyogakāle tasya svarūpābhāvaḥ pratipādyate kim vā tadanuvṛttiḥ | na tāvat tadanuvṛttir akṣaṇikatvaprasaṅgād aśabdārthatvāc ca | abhāvapratipādane ca pūrvoktā doṣāḥ prasajyerann iti | naiṣa doṣaḥ, anayā hi vacanabhaṅgyā parasaṃkucitakālasthāpyutpattikāla eva sa dvitīye kṣaṇe na kiñcid iti yadrūpaṃ bhāvasya tatpratipādyate<orig rend="sup">3</orig> | na tu kiñcid vidhīyate | ata evāha <hi rend="bold">nāsyābhavanam anyad vā bhavatīti </hi>[82<hi rend="bold">.</hi>18] | mā bhūd agnisaṃyogādir nāśasya kartā kiṃ naścchinaṃ yadi parahetur asti -- ity āha [a]<hi rend="bold">kartur ahetutvam</hi>
i[82<hi rend="bold">.</hi>22]ti | sa khalu tasya karttā vyayate(paṭhyate) yaḥ prāgbhāvī sannarthāntaraṃ svānvayavyatirekāv anuvidhāpayati yathā cakṣurādi vijñānasya | tathābhūtasyānvaya<orig rend="sup">4</orig>vyatirekānuvidhāpanam eva hetutvam, tadbhāve bhāvasya tadabhāve cābhāvasya hetulakṣaṇatvāt | agnyādibhāve ca bhavanadharmaṇaḥ kasyacid bhā(cid abhā)vāt kartṛtvābhāve katham iva tallakṣaṇam hetutvam eva saṃgamyata iti caivāṃvaditur abhiprāyaḥ |
[106] tadaviṣaya S
[107] sambandhitā
[108] vāyaṃ S
[109] ekarūpasya S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">sū</hi>[110]<hi rend="bold">cyagreṣu sthātum aśaktaḥ sarṣapa </hi>[82<hi rend="bold">.</hi>26] iti yojyam | yathāyogaṃ sambandhaḥ <orig rend="sup">5</orig>hetvantarāpekṣitatvaṃ tadviruddhaṃ cānapekṣitvam | tena ca prāptaṃ(vyāptaṃ) s/tatsvābhāvyam iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[110] sūbhyagre-sthā S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">avakāśa</hi>[83<hi rend="bold">.</hi>15]śabdenāvakāśavad vacanaṃ vivakṣitam | tenāvasaraprāptaṃ vacanam āśaṅkyety artho boddhavyaḥ | evam anyatrāpy evaṃvidhe prayoge jñeyaṃ | dṛṣṭāntād āgato <hi rend="bold">dārṣṭāntikaḥ</hi>[111][83<hi rend="bold">.</hi>21] | kuśūlaśabdena ghaṭādiracita ādhāraviśeṣa ucyate | tadādāv <hi rend="bold">avasthā</hi>[83<hi rend="bold">.</hi>23]vasthānaṃ yasya sa tathoktaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[111] kaṃ S
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 328} <hi rend="bold">avasthānām iva </hi>[84<hi rend="bold">.</hi>18] <hi rend="bold">ātmanaḥ</hi> prātisvikarūpasya <hi rend="bold">tadbhede</hi>[84<hi rend="bold">.</hi>19]vasthābhede | <hi rend="bold">kathaṃcit </hi>[84<hi rend="bold">.</hi>24] kenāpi prakāreṇābheda ity arthasya rakhaladgatipadam evaitat | tanor bhedād eva <hi rend="bold">bhedaprasaṅgo </hi>[84<hi rend="bold">.</hi>26] bhinnarūpatāprasaṅgaḥ | tadvad a[84.26]bhinnarūpāvasthātṛvat | <hi rend="bold">abhedasya vā </hi>[84<hi rend="bold">.</hi>26] prasaṅga<orig rend="sup">7</orig> iti prakṛtatvād yojyam |</p>

<p>  nanu yadi bhedābhedau caikāntikau syātāṃ syād a[na]ntarokto doṣaḥ | yāvatā tayor api kenacid rūpeṇa bhedaḥ kenacid abheda ity āśaṃkamāna āha -- <hi rend="bold">tayor apī</hi>[84<hi rend="bold">.</hi>26]ti | <hi rend="bold">tayor </hi>bhedābhedayoḥ, <hi rend="bold">avasthā</hi> ca <hi rend="bold">tadvāna</hi>vasthāvāṃś ca tayor <hi rend="bold">ātmānau</hi> tayoś ca | <hi rend="bold">tasyāpy</hi> a[85<hi rend="bold">.</hi>1]bhedanimittatayeṣṭasyāpi rūpāntarasya | <orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">tābhyām</hi> a[85<hi rend="bold">.</hi>1]vasthātadvadbhyām | [85<hi rend="bold">.</hi>1]<hi rend="bold"> anyathā</hi> yadi tābhyāṃ tasyābhedanimittasya rūpāntarasya kathañcid bhedo na syād aikātmyaṃ yadi syād ity arthaḥ | sa cāsāv abhedanimitt<hi rend="bold">aikasvabhāva</hi>ś ceti tathā tasmāt [85<hi rend="bold">.</hi>1] | <hi rend="bold">bhedābhedāv</hi> i[85<hi rend="bold">.</hi>2]ti vadituś cāyam āśayaḥ -- ekātmyapakṣe abhedanimitte rūpāntare vā tābhyām avasthātadvadbhyām anupraveṣṭavyaṃ tayor vā [37b] <orig rend="sup">1</orig>tenābhedanimittena rūpāntareṇa | tatra yadi tayor abhedanimitte rūpāntare anupraveśas tadābhinnarūpamātrasya bhāvād avasthātadvator abheda eveti bhedasya vārtāpi na syāt | atha tasyābhedanimittasya rūpāntarasya tayor anupraveśas tadāvasthātadvantāv evāvasthitāv ity apagatam abhedeneti | evaṃ tarhi tasyāstu tābhyāṃ kathañcid bheda ity āha -- <orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">rūpāntarasye</hi>[85<hi rend="bold">.</hi>3]ti | <hi rend="bold">kathañcit ta</hi>[85<hi rend="bold">.</hi>3]d etābhyām iti tu prakaraṇāt | <hi rend="bold">tannibandhanaṃ </hi>[85<hi rend="bold">.</hi>3] rūpāntarasya tābhyāṃ kiñcid bhedanibandhanam | yathā pūrvaṃ <hi rend="bold">tathāsyāpy</hi> a[85<hi rend="bold">.</hi>4]pararūpasya | <hi rend="bold">tadanyat </hi>[85<hi rend="bold">.</hi>4] kathañcid bhedanibandhanam | ayam asya bhāvaḥ -- tasyāparasya rūpasya tebhyo 'vasthātadvadbhedanimittarūpāntarebhyaḥ kathañcid bhedonyathā tadaparaikasvabhāvād atyanta<orig rend="sup">3</orig>m abhedād avasthāvasthātrabhedanimittarūpāntarāṇāṃ prāktanena nyāyenatyaṃtaṃ bhedābhedau prasajyeyātām | atas tebhyas tasya kathañcidbhede 'vaśyaiṣitavye tannibandhanam aparasyāpi rūpasyāparaṃ rūpam upaitavyam iti | tathā tadanyatrāpy evam ev<hi rend="bold">ety aparimitarūpataivaikasya </hi>[85<hi rend="bold">.</hi>4] syāt | <hi rend="bold">tasmā</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">d</hi> i[85<hi rend="bold">.</hi>6]tyādinā prakṛtam upasaṃharati | <hi rend="bold">tadbādhāṃ </hi>[85<hi rend="bold">.</hi>10] pratyakṣabādhām | anenaitad darśayati | na pratyakṣā satī pratyabhijñā bādhyate kiṃtu bādhyamānā pratyakṣābhāsā seti | etac copariṣṭād abhidhāsyate |[112]<hi rend="bold">anekānto</hi> 'niścayo <hi rend="bold">bhavet
</hi>[85<hi rend="bold">.</hi>12] | aniścayaphalatvaṃ saṃśayahetutvaṃ syād iti yāvat |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[112] anaikāntikatā bhavet S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">etad eva </hi>[85<hi rend="bold">.</hi>14] janakājana<orig rend="sup">5</orig>katvam eva |[113]<hi rend="bold">dharma(rmi)lakṣaṇasyā</hi>[85<hi rend="bold">.</hi>17]vasthātur ity arthaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[113] dharmilakṣaṇasya | S
</p>
</div>
<div>

<p>{p. 329} na cā(ce)yam avasthā kāryavijñānātiriktaṃ jñānaṃ janayati yena jñānalakṣaṇāyām arthakriyāyām asyopayogāt sāmarthyaṃ kalpyety abhiprāyeṇa <hi rend="bold">sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasye</hi>[85<hi rend="bold">.</hi>22]ty avocad iti | <hi rend="bold">anubhāvād</hi> i[85<hi rend="bold">.</hi>24]ti, hetau śaturvidyānād bādhānubhavād i<orig rend="sup">6</orig>ty arthaḥ | bādhāsadbhāvād "bādhavarjitam" iti sāmānyapramāṇalakṣaṇasyābhāvaṃ pratipādya viśeṣalakṣaṇasyāpy abhāvaṃ pratipādayituṃ <hi rend="bold">tatpratibhāsiniś ce</hi>[85<hi rend="bold">.</hi>25]tyādinopakramate | ekarūpābhāve kathaṃ tattvādhyavasāyaḥ syāt sarveṣām ity āśaṅkyānyathaivāsyopapattim upasaṃhāravyājena darśayan<orig rend="sup">7</orig> āha -- <hi rend="bold">tasmād</hi> i[86<hi rend="bold">.</hi>3]tyādi | <hi rend="bold">sadṛśa</hi>[86<hi rend="bold">.</hi>3]śabdena nirantarasadṛśaṃ vivakṣitam | tena nirantarasya <hi rend="bold">sadṛśasyāparasya bhāva</hi>[86<hi rend="bold">.</hi>3]s tannirantaranibandhanety arthaḥ | <hi rend="bold">keśā</hi>diṣu lūnapunārūḍheṣv ity arthād avaseyam | <hi rend="bold">ākārasāmyamātreṇāpahṛtaṃ</hi> prakaraṇāt yathātvaniścayāyogyīkṛtaṃ <hi rend="bold">hṛdayaṃ </hi>[86<hi rend="bold">.</hi>4] ceto yeṣāṃ teṣām |</p>

<p>nanu yadi ākārasya sāmyaṃ<orig rend="sup">8</orig> sādṛśyaṃ nāma tvanmate kiñcit syāt tanmātrāpahṛtahṛdayāḥ pratyabhijānīyuḥ | na caitad asti, tat katham evam uktam ity āha <hi rend="bold">na ce</hi>[86<hi rend="bold">.</hi>8]ti |</p>

<p>  "ekapratyavamarśārthajñānādyekārthasādhane |</p>

<l>  bhede 'pi niyatāḥ kecit svabhāvenendriyādivat ||" [Pramāṇavā. 3.72]</l>

<p>ityādinā vipañcitatvād evam uktam |</p>

<p>  <hi rend="bold">teṣu </hi>[86<hi rend="bold">.</hi>17] bhāveṣu |</p>

<p>  trayāṇām api rūpāṇāṃ pramāṇasiddhatvāt [38a] <orig rend="sup">1</orig>svataṃtrahetur iyaṃ <hi rend="bold">vyāpakānupalabdhiḥ </hi>[87<hi rend="bold">.</hi>7] |</p>

<p>  <hi rend="bold">anena </hi>[87<hi rend="bold">.</hi>9] pratyabhijñānena pratyakṣarūpeṇa <hi rend="bold">aniścite</hi>[87<hi rend="bold">.</hi>10]tyādi pratividhānam | tāvad asya bādhakatvaṃ na bhavati yāvat pratyabhijñānasyāprāmāṇyaṃ na siddhyati, anyathā anenaiva bādhyamānaviṣayatvād asya kathaṃ prāmāṇyaṃ yena bādhakatvaṃ syāt? tāvac ca tasyāprāmāṇyaṃ nopapadyate yāvad anumānasyāsya prāmāṇyasiddhyābodhakatvaṃ na si<orig rend="sup">2</orig>ddhyati | itarathā bādhavarjitatvādilakṣaṇasambhave prāmāṇyāpracyutir itītaretarāśrayatvaṃ doṣa ity āśaṅkyamānam āha <hi rend="bold">nāpī</hi>[87<hi rend="bold">.</hi>10]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">anumāna</hi>[87<hi rend="bold">.</hi>11]śabdenopacārāl liṅgam abhipretya <hi rend="bold">svasādhyapratibandhād</hi> i[87<hi rend="bold">.</hi>12]tyādy uktam | yadi vā liṅgasyety adhyāhāryam avacane ca pramāṇalakṣaṇayukte bādhasambhave tallakṣaṇam eva dūṣitaṃ syād iti sarvatrānāśvāsa ity ābhi<orig rend="sup">3</orig>prāyaḥ |</p>

<p>  {p. 330} <hi rend="bold">naivaṃ brūmahe </hi>[87<hi rend="bold">.</hi>17] kintu pratyakṣābhāsā satī cārthād avatiṣṭhate | <hi rend="bold">anumānasya virodho</hi> bādhas tam <hi rend="bold">aśruvānā </hi>[87<hi rend="bold">.</hi>20] vyāpnuvatī bhajamāneti yāvat | <hi rend="bold">ākārasya </hi>[87<hi rend="bold">.</hi>20] rūpasya <hi rend="bold">sāmānyād</hi>[114][87<hi rend="bold">.</hi>20]<hi rend="bold"> ekatāṃ </hi>[87<hi rend="bold">.</hi>20] tattvaṃ[115]<hi rend="bold">pratīyatī </hi>[87<hi rend="bold">.</hi>21] niścinvatī | <hi rend="bold">ādi</hi>[87<hi rend="bold">.</hi>21]śabdāt phalasya saṅgrahaḥ | sūryoparājitaśabdena yasya rūḍhiḥ | <hi rend="bold">ādi</hi>[87<hi rend="bold">.</hi>22]śabdādvanyetarakarkoṭādiparigrahaḥ | <hi rend="bold">tathā</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">bhāvam</hi> etad <hi rend="bold">anubhavati </hi>[87<hi rend="bold">.</hi>23] |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[114] sāmyāt S |
[115] pratiyatī S
</p>
</div>
<div>

<p>  atha kiṃ "<hi rend="bold">na ca sa pakṣe kvacid vartata </hi>[88<hi rend="bold">.</hi>19]" ity asiddhatve kāraṇam idam uktam? evañ cet na tarhīyantaṃ kālaṃ bhavān buddhavān asiddhalakṣaṇam, pakṣavṛttyādinā prakāreṇa hetos tathābhāvād iti | yuktam avādīd idaṃ bhavān yadi paraṃ <hi rend="bold">tadāyam asiddho hetur</hi> i[88<hi rend="bold">.</hi>18]ti vaditur abhiprāyaṃ nājñāsīt | ayaṃ khalv asyābhiprāyaḥ <orig rend="sup">5</orig>pratyabhijñā nāma vikalpaviśeṣa eṣaḥ | sa ca vikalpasya viṣayo yaḥ śabdasya viṣayaḥ, śabdasaṃsṛṣṭārthapratibhāsitvād vikalpasya | sa ca śabdasya viṣayo yaḥ saṃketasya viṣayaḥ, vācyavācakabhāvasambandhasya vāstavasya vyudastatvāt | na cāsāmārthyavaiyarthyābhyāṃ svalakṣaṇātmani saṃketaḥ kartum śakyata iti kathaṃ vastu<orig rend="sup">6</orig>to bhāvāḥ kecid abhi(pi) pratyabhijñānaviṣayātma(tmā)naḥ | tatra(tan na) pratyabhijñāpanatvaṃ(jñāyamānatvaṃ) siddhim adhyāsīta | yad yat pratyabhijñāyate tat tat pūrvāparayoḥ kālayor ekasvabhāvaṃ yathedam ititathāgatān pratipādayitum aśakyatvāt vyāptyasiddhyānaikāntikaś cāyam iti | prauḍhavāditayā siddhim abhyupagamyāpi dūṣaṇāntarābhidhitsayā pravṛtta<orig rend="sup">7</orig>sya siddhāntavādino <hi rend="bold">na ce</hi>[88<hi rend="bold">.</hi>19]tyādivākyam | yad vā dūṣaṇāntaram anvācinvann āha -- <hi rend="bold">na ce</hi>[88<hi rend="bold">.</hi>19]ti |</p>

<p>  [116]<hi rend="bold">jñānajanakasvabhāvatāvirahād</hi> i[88<hi rend="bold">.</hi>27]ti bruvatā cedaṃ darśitam | yadi sarveṣāṃ janakasvabhāvatā tasyāṃ cānyāpekṣitā syāt syād adanaikāntikatvam, na ceda[m a]stīti | <hi rend="bold">bheda</hi>[88<hi rend="bold">.</hi>28]śabdo viśeṣavacanaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[116] "jñāna" itipadaṃ nāsti -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  prakṛte tava kim āyātam ity āha -- <hi rend="bold">tadvad</hi> i[89<hi rend="bold">.</hi>10]ti | <hi rend="bold">taiḥ </hi>[89<hi rend="bold">.</hi>12] bījādibhiḥ <hi rend="bold">anekānta</hi> iti maulasya hetor iti draṣṭavyam |</p>

<p>  <hi rend="bold">sāmānyenā</hi>[89<hi rend="bold">.</hi>14]viśeṣeṇa |</p>

<p>  {p. 331} na <hi rend="bold">saha</hi>[89<hi rend="bold">.</hi>22]śabdo yugapadarthavṛttirācāryeṇeṣṭo 'pi tu sahodaravad ekārthavṛttiḥ | api tu ekārthakaraṇam api [114.19] yadvarṇam iti kiṃ sahakārilakṣaṇaparvaṇi pratipādayiṣyate | na ca yugapatkāritvād eva bhāvānāṃ parasparasahakāritvaṃ ghaṭate | ghaṭapaṭādīnām api kadā svāṃ svā[38b]<orig rend="sup"> 1</orig>m arthakriyāṃ kurvatām api tathābhāvaprasaṅgāt | tat kathaṃ <hi rend="bold">"sahakāriṣu yugapatkaraṇaśīleṣu" </hi>[89<hi rend="bold">.</hi>22] ity etadbhaṭṭārcaṭo vyācaṣṭa iti cet, nāyaṃ doṣaḥ | na hi sahaśabdasya etad vyākhyānaṃ yugapad ity api tu bhāvikāraṇānabhyupagame avaśyam ekārthakāriṇām ekadā karaṇam ity ekārthaṃ buddhāvāropya vāstavaṃ rūpam idam anūditam | tena yugapad ekārthakaraṇaśīleṣv ity ava<orig rend="sup">2</orig>seyam | ekārthakāritvam eva tu lakṣaṇaṃ na tu yugapatkaraṇam avaśyaṃbhāvyapi vyabhicārāt | prājñāḥ punar etad yathāśruti samarthayanti |</p>

<p>  nanu lābho mahānayam iti, na ca kācid akṣamā | <hi rend="bold">naive</hi>[89<hi rend="bold">.</hi>25]ti vyācakṣāṇo vaiśabdam avadhāraṇe darśayati | kaḥ punas tatretareṣāṃ vyāpāra ity āha -- <hi rend="bold">bhavaneti</hi>[90<hi rend="bold">.</hi>3] |</p>

<p>  vyāpāropayogasyāsya pāramārthikatvaṃ kārakatvaṃ <hi rend="bold">hīye</hi><orig rend="sup">3</orig><hi rend="bold">te</hi>[90<hi rend="bold">.</hi>8<hi rend="bold">,</hi>9]ti saṃbandhanīyam | kuta etad ity apekṣāyāṃ kāryetyādiyojyam | <hi rend="bold">upacārāt </hi>[90<hi rend="bold">.</hi>8] kārakatvasyeti prakṛtatvāt | <hi rend="bold">tathā </hi>[90<hi rend="bold">.</hi>17] tadvat | <hi rend="bold">tata eva </hi>[90<hi rend="bold">.</hi>17] svasannidhimātrata eva |</p>

<p>  <hi rend="bold">svata eva </hi>[91<hi rend="bold">.</hi>1] kāraṇavyāpāranirapekṣād rūpād eva | <hi rend="bold">ātmana </hi>[91<hi rend="bold">.</hi>2] iti kāryātmanaḥ | <hi rend="bold">prāg api </hi>[91<hi rend="bold">.</hi>2] janmanaḥ pūrvam api | rūparūpiṇor ananyatvād ity abhipretya <hi rend="bold">rūpabhedalakṣaṇātvā</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">d ity</hi> u[91<hi rend="bold">.</hi>4]ktam | tat <hi rend="bold">kuto</hi> 'sattvāt |</p>

<p>  yatra sthitena kāryaṃ janayitavyaṃ sa <hi rend="bold">kāryadeśo </hi>[91<hi rend="bold">.</hi>12]bhipretaḥ |
  <hi rend="bold">yaś</hi> cāsāv <hi rend="bold">abhiprāya</hi>ś ceti tathā tadva<hi rend="bold">tā </hi>[92<hi rend="bold">.</hi>3] |</p>

<p>  nanu sarveṣāṃ aṅkurotpāde sāmarthyāpracyuteranekāṅkureṇa niyatam utpattavyam eveti yat pareṇa prakaṭitam tat katham evaṃbruvatāpahastitam ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">ayam abhiprāya </hi>[92<hi rend="bold">.</hi>4] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">yugapat kartṛbhya</hi><orig rend="sup">5</orig> [92<hi rend="bold">.</hi>16] iti pūrvavadboddhavyam | ukte sati kim nāma pratīyatām iti tatsvabhāvasya jananād ity asyānaikāntikatve maulasyāpi tathātvamanivāryam iti parasyāśayaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syād i</hi>[92<hi rend="bold">.</hi>18]ti prasaṅge kāryābhedasya bādhake pareṇokte katham etat tadbādhakaṃ bhavatīty āśaṃkyāha <hi rend="bold">evaṃ manyata </hi>[92<hi rend="bold">.</hi>29] iti | <hi rend="bold">sāmagrījanyasvabhāvatvāt </hi>[93<hi rend="bold">.</hi>1] tadavasthāprāptānekasamarthajanyasvabhāvatvāt | <hi rend="bold">kāryasyā</hi>[93<hi rend="bold">.</hi>1]bhinnātmana iti prakaraṇāt | <hi rend="bold">nanv</hi> i[93<hi rend="bold">.</hi>2]tyādi paraḥ | <hi rend="bold">yady evam</hi> i[93<hi rend="bold">.</hi>4]ti {p. 332} siddhāntī | <hi rend="bold">yad anekasmād bhavatānekena bhavitavyam</hi> i[93<hi rend="bold">.</hi>4]ti ekajātīyāpekṣayoktam na tu kāryamātrāpekṣayā, bhinnajātīyasyānekasyotpādābhyupagamāt | <hi rend="bold">ekaṃ</hi> kartṛ<orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">tatkāryam</hi> i[93<hi rend="bold">.</hi>6]ty abhinnarūpakāryam | <hi rend="bold">etat ta</hi>[93<hi rend="bold">.</hi>8]dbhāve bhavanam | bhavatām i[93.10]tisāṃkhyānabhisaṃdhāyāha |</p>

<p>  dharmavacanasya saṃkaraśabdasya bhāvād <hi rend="bold">asaṃkarād</hi> a[93<hi rend="bold">.</hi>23]sāṃkaryād ity arthaḥ | ata evāha <hi rend="bold">paraspareti </hi>[93<hi rend="bold">.</hi>24] | parodāhṛtakāryāpekṣayā sāmagrībhedād bhedaṃ pratipādayituṃ <hi rend="bold">tathāhī</hi>[93<hi rend="bold">.</hi>25]tyādinopakramate | <hi rend="bold">sādguṇyam</hi> ābhimukhyam | <hi rend="bold">ādi</hi>[93<hi rend="bold">.</hi>26]śabdāt vāsanāprabodhādisaṃgrahaḥ<orig rend="sup">8</orig> | <hi rend="bold">indriya</hi>[93<hi rend="bold">.</hi>27]śabdena timirādivikṛtam indriyaṃ vivakṣitamanyato bhrāntijñānānudayāt | <hi rend="bold">mātra</hi>grahaṇena cālambanasyaiva nirāso vivakṣitaḥ | na tv ālokādeḥ tadabhāve tadanutpatteḥ | tadanye[93.28]ty atrāpy ālokādi draṣṭavyaṃ |</p>

<p>  <hi rend="bold">upayogaviṣaya</hi>[94<hi rend="bold">.</hi>4]s tad ekaṃ janyaṃ vijñānaṃ <hi rend="bold">tathāvidhasyai</hi>[94<hi rend="bold">.</hi>4]kātmatālakṣaṇasya | <hi rend="bold">na bhidyate </hi>[94<hi rend="bold">.</hi>6] nānātvaṃ na bhava(ja)ti | <hi rend="bold">kiṃ nv</hi> i[94<hi rend="bold">.</hi>8]ti ni[39a]<orig rend="sup"> 1</orig>pātānipātasamudāyaḥ praśne | yadi vā vitarke <hi rend="bold">nu</hi>śabdaḥ <hi rend="bold">kiṃ</hi>śabdas tu praśne | <hi rend="bold">vai</hi>[94<hi rend="bold">.</hi>8]śabdo nipāto 'tra saṃbodhane |</p>

<p>  anekasya bhāve teṣām anena(ka)janakatvam ity upagate hṛdayanihitaśaṅkarasvāmicodyaḥ kaścin <hi rend="bold">nanv</hi> i[94<hi rend="bold">.</hi>12]tyādinā codayati | sa eva svātantryaparijihīrṣayānaiyāyikapravaravacanena saṃspandayann āha<hi rend="bold"> āha ce</hi>[94<hi rend="bold">.</hi>18]ti |śaṅkarasvāmīca buddhistham asya<orig rend="sup">2</orig> | <hi rend="bold">tat</hi> tasmāt <hi rend="bold">kiṃ </hi>[94<hi rend="bold">.</hi>19] kasmāt | <hi rend="bold">vijñānābhinnahetuka(ja)m</hi> i[94<hi rend="bold">.</hi>19]ti hetubhāvena viśeṣaṇam |</p>

<p>  teṣām avāntarasāmagrībhedād bheda iti pratipādayituṃ <hi rend="bold">teṣām</hi> i[94<hi rend="bold">.</hi>20]tyādinopakramate | vijñānotpattau vijñānam upādānakāraṇam | cakṣurādisahakārikāraṇam | cakṣuḥkṣaṇotpattau tu cakṣur upādānakāraṇam, vijñānādi sahakārikāraṇam evam anyatrāpīty e<orig rend="sup">3</orig>kam upādānakāraṇam itarat sahakāri kāraṇaṃ kṛtvā sāmagrīṇāṃ vailakṣaṇyam īkṣitavyam | <hi rend="bold">kāryāṇāṃ </hi>[94<hi rend="bold">.</hi>25] vijñānacakṣuḥkṣaṇādirūpāṇām |</p>

<p>  <hi rend="bold">bodharūpatāder</hi> i[94<hi rend="bold">.</hi>28]tyādi siddhāntī | anukāra iti karoteḥ ṇijantāddha draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">anukāra</hi>[94<hi rend="bold">.</hi>28]ṇañca svasaṃtatipatitakāryakartṛkatvaṃ vācyam | {p. 333} etac cāsyaivopasaṃhāre vyaktīkari<orig rend="sup">4</orig>ṣyate | tasyānukāraṇam evānukartṛmukhena darśayann āha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[95<hi rend="bold">.</hi>1]ti | dvitīyalakṣaṇaṃ vivṛṇvann āha <hi rend="bold">niyamena ce</hi>[95<hi rend="bold">.</hi>3]ti | <hi rend="bold">samanantara</hi>śabdaḥ samaś cāsau bodharūpatvenānantaraś cāvyavahiteneti vyutpattyāpi prakṛtatvānmanaskāra eva draṣṭavyo na tv āgamasiddhyāśrayaṇenopādānamātre, upādāna<orig rend="sup">5</orig>lakṣaṇasyaivābhidhānāt śakandhvādipāṭhāc ca dīrghatvābhāvovaseyaḥ | na <hi rend="bold">cakṣurāder</hi> niyamena <hi rend="bold">vyāpāra </hi>[95<hi rend="bold">.</hi>4] ity arthāt | <hi rend="bold">cakṣuṣo </hi>[95<hi rend="bold">.</hi>5] niyamena vyāpāra iti prakṛtatvāt | janyatayā yat sva<hi rend="bold">vijñānaṃ</hi> tasya <hi rend="bold">yogyatā</hi>rthād utpattur yā <hi rend="bold">yogya</hi>tā <hi rend="bold">taddhetoh </hi>[95<hi rend="bold">.</hi>5] | jñānotpādahetor ity arthaḥ | cakṣurviśeṣaṇatve 'pīttha<orig rend="sup">6</orig>m evāsyāyam evārthaḥ | atrāpi samanantaraśabdepinamana(bdenamana)skāro 'bhipretaḥ | uktayor lakṣaṇayor ādyaṃ lakṣaṇaṃ durbodhatvād upasaṃhāravyājena spaṣṭayann āha -- <hi rend="bold">tasmād</hi> i[95<hi rend="bold">.</hi>6]ti | <hi rend="bold">svasaṃtati</hi>vyavasthaiva kuto yena tatpatita<hi rend="bold">kāryaprasūtinimittaṃ </hi>[95<hi rend="bold">.</hi>7] jñātavyam ity apekṣāyāṃ yojyam | <hi rend="bold">yad ekākāre</hi>[95<hi rend="bold">.</hi>7]ti | <hi rend="bold">itiḥ </hi>[95<hi rend="bold">.</hi>11] hetau | <hi rend="bold">ā</hi><orig rend="sup">7</orig>(avā)<hi rend="bold">ntaraviśeṣakṛtatvāt ta</hi>[95<hi rend="bold">.</hi>12]syā evoktalakṣaṇāvāntaraviśeṣakṛtatvād ity arthaḥ | <hi rend="bold">tasmād</hi> i[95<hi rend="bold">.</hi>15]tyādinā prakṛtam upasaṃharati |</p>

<p>  <hi rend="bold">kāryasyai</hi>[95<hi rend="bold">.</hi>15]kajātīyasyeti vivakṣitam | kāryamātrāpekṣayānekatvasyeṣṭatvāt prasaṅgānupapatteḥ | anye(atha) tadabhupagamāt siddhaṃ bhavatām | tato naivaṃ vaktum ucitam ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">na ce</hi>[95<hi rend="bold">.</hi>16]ti |</p>

<p>  evaṃ tāvadbhaṭṭārcaṭenopādānasahakārilakṣaṇaṃ praṇītam | kecit punar atraivaṃ bruvate, naivedaṃ lakṣaṇadvayam upapadyate avyāpteḥ | tathāhi yadi yad ekākāraparāmarṣapratyayanibandhanatayā svasantatipatitakāryapasūtinimittaṃ tadupādānakāraṇam ity ucyate, tadā candrakāntādapāṃ prasave jyotsnā na syād upādānakāraṇam | yadi candrakānta[39b]ḥ 1ḥmaṇerupayatīnāmapāṃ candrikayā samam ekākāraparāmarśapratyayahetutvam asti yena tathā tayā tāsāṃ tadekasāṃtānavyavasthāsiddhau svasantatipatitakāryajanakatvena śaśāṅkavadupādānakāraṇaṃ kalperan | na ca tatrānyasya tadupādānakāraṇatvam upapadyate | evam vanaspatibhyaḥ phalaprasūtau tvagbhāvā[117]viśeṣasya na syāt tadupādānatvam | <orig rend="sup">2</orig>kiyad vā śakyate nidarśayituṃ diṅmātraṃ tāvad upadarśitam | dvitīye 'pi lakṣaṇe 'nenaivāvyāptitvam unneyam, na hi candrikāder avādimātrotpattau niyamena vyāpāraḥ śakreṇāṣi śakyate darśayitum | tādṛśotpādo vidyata iti cet | cakṣurāder api tādṛgvijñānotpāde niyamena vyāpāra iti tasyāpi tathātvaprasaktir iti yat kiñcid etat | <orig rend="sup">3</orig>sahakārilakṣaṇam apy avadyam | siddhasaṃtāna eva hi vastuni prāgavasthāpekṣaviśeṣahetutvaṃ kasyacit kalpyeta | {p. 334} santānāpekṣakasya tu prathamakṣaṇasyotpāde katham evam abhidhānaṃ [na] sāhasam ity alaṃ bahuneti | atra tu samādhānamatadbhi(naṃ mahadbhi)r eva vidheyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[117] "bhāvaviśeṣasya" ity api dṛśyate |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">ubhaya</hi>[95<hi rend="bold">.</hi>23]m ity ekasāmagrīmadhyapraviṣṭa<hi rend="bold">kāraṇasya bhedād</hi> anekatvā<orig rend="sup">4</orig>t kāryasya ekajātīyasyābheda ekatvaṃ <hi rend="bold">kāraṇabhedā</hi>[95<hi rend="bold">.</hi>20]t sāmagrīlakṣaṇasya kāraṇasya sāmagryantarāpekṣayā vailakṣāṇyāt | <hi rend="bold">kārya</hi>syāpi <hi rend="bold">bhedaḥ </hi>[95<hi rend="bold">.</hi>20] sāmagryantarakāryādvailakṣaṇyam iti | <hi rend="bold">tāva</hi>[95<hi rend="bold">.</hi>26]cchaśabdaḥ krame | <hi rend="bold">kulālaḥ </hi>[95<hi rend="bold">.</hi>27] kumbhakāraḥ <hi rend="bold">vyagrasvabhāvāni</hi> [96<hi rend="bold">.</hi>1] anyonyāsahitasvabhāvāni <hi rend="bold">kāraṇāntarasahitāni </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>1] santi yāni <hi rend="bold">kāryāṇīṣṭakādirūpāṇi </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>1]<hi rend="bold"> sādhayanti</hi> nirvartayanti | mṛtpiṇḍasya carmakārādikāraṇapratilambhe satīṣṭakādikāryaṃ, kulālasya dātrādipratyayāntaraprāptau lavaṇa(nā)dikāryam | sūtrasya kuvindādihetvantarasāhitye gha(pa)ṭādikāryam | tāny api kiṃ bhūtāni sādhayantīty āha <hi rend="bold">tadanye</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>1]ti | mṛtpiṇḍāpekṣayā bījādijanyebhyo 'kurādibhyo <orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">bhinnasvabhāvāni</hi>, <hi rend="bold">tebhyo </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>3] vyagrāvasthāprāptakāraṇāntarasādhyebhyo <hi rend="bold">vilakṣaṇam eva ghaṭātmakaṃ kāryaṃ samagrāṇi</hi> santi janayanti [96<hi rend="bold">.</hi>3]<hi rend="bold"> mṛtpiṇḍakulālasūtrāṇī</hi>ti sāmagryupalakṣaṇam uktaṃ na punar iyanti eva ghaṭasya kāraṇāni | evaṃ vakṣyamāṇepy upadarśane draṣṭavyam | upadarśitam evopapādayann āha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>4]ti |</p>

<p>nany yadi<orig rend="sup">7</orig> kulālādisahito mṛtpiṇḍas tadanyasamāgrīmadhyapraviṣṭamṛtpiṇḍakāryād aviśiṣṭaṃ kāryaṃ janayanti, na tarhi sāmagrivailakṣaṇyāt kāryavailakṣaṇye nidarśanam idam upapadyata ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">kulālādīti </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>4] | <hi rend="bold">tadātmakam eva </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>6] mṛdātmakam eva ghaṭādilakṣaṇam eva karoti | <hi rend="bold">mṛtpiṇḍa </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>4] iti prāgukto 'bhimsambadhyate kartā | kuto vilakṣaṇaṃ <orig rend="sup">8</orig>karotīty āha <hi rend="bold">tatkāryād apīṣṭakāder iti </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>7] | kena kāraṇeṇety āha <hi rend="bold">kevale</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>7]ti | kevalamṛtpiṇḍād bhinnaḥ svabhāvo yasya mṛtpiṇḍasya sa tathā tasya bhāvas tattā <hi rend="bold">tayā </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>7] | kevalaśabdena ca kulālādirahi[ta]tāmātraṃ vivakṣitam | na tu kāraṇāntarasāhityavyavacchedas tena <hi rend="bold">tatkāryād</hi> i[96<hi rend="bold">.</hi>7]ti kāraṇāntarasahitamṛtpiṇḍakāryād ity arthaḥ | kutastyastasyā [40a] <orig rend="sup">1</orig>sau binnaḥ svabhāva ity āha -- <hi rend="bold">tatkāreṇe</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>6]ti | tasya kulālasyārthāt kulāla[kṣaṇa]lakṣaṇasya pratyāsīdato <hi rend="bold">yatkāraṇaṃ</hi> prāktanakṣaṇas tenāhita utpādito <hi rend="bold">viśeṣo </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>6] viśiṣṭaṃ rūpaṃ yasya sa tathoktaḥ | anenaikasāmagryadhīnāviśiṣtotpattiḥ sūcitā | hetubhāvena caitad viśeṣaṇam | <hi rend="bold">co </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>6] vyaktam etad ity asminn arthe | evam upādānabhāve cobhaya<orig rend="sup">2</orig>tra vyāpriyamāṇasyāpi mṛtpiṇḍasya sahakāryā(rya)ntarapratilambhādātmanopi sataḥ kāryasya tadanyasahakārisahitakāryāt vilakṣaṇasyaiva {p. 335} janakatvaṃ pratipādya sahakāraṇasyāpy ubhayatra sahakāribhāvenaiva vyāpriyamāṇasya kulālāder upādānāntaraprāptau tadanyasahitakāryād vilakṣaṇakāryajanakatvam atidiśann āha -- <hi rend="bold">evam</hi> i<orig rend="sup">3</orig>[96<hi rend="bold">.</hi>8]ti <hi rend="bold">tadanyopādānasahitaṃ </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>8] mṛtpiṇḍalakṣaṇād upādānād yad anyad upādānaṃ tena sahitam | <hi rend="bold">mṛtpiṇḍasahitaṃ </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>8]<hi rend="bold"> tadvilakṣaṇam eva </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>9] | tasmāt tadanyopādānasahitakāryād visadṛśam eva ghaṭādikaṃ <hi rend="bold">kāryaṃ janayati </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>10] | <hi rend="bold">iti</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>10]r yathā mṛtpiṇḍādītyāder ācāryīyavākyasya yaḥ samudāyārthas tasyākāraṃ darśayati<orig rend="sup">4</orig> | <hi rend="bold">tatre</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>11]tyādinedānīm avayavārthaṃ vyācaṣṭe | <hi rend="bold">vughna</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>15]śabdena mṛṣaya(mṛṇmaya)pidhānaviśeṣa
ucyate | tasya <hi rend="bold">pṛthu</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>15]śabdena viśeṣaṇasamāsaṃ kṛtvā tasy<hi rend="bold">odarā</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>15]dīti tatpuruṣaṃ vidhāya tad iva tasyeva vākāro [96.15] yasyeti bahuvṛīhiḥ kāryaḥ | ādiśabdāt tadavayavāntaraviśeṣasya bhinnajātīyasya kambugrīvāde<orig rend="sup">5</orig>r vā saṃgrahaḥ | <hi rend="bold">sūtrāt ta</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>17]<hi rend="bold">syaiva ghaṭasya </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>18]<hi rend="bold"> cakrāder vibhaktaḥ svabhāvo bhvatīti </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>21] sambandhaḥ | mṛtsaṃsthānaviśeṣātmatayāiva(taiva) ghaṭasya kutastyety āha <hi rend="bold">mṛtpiṇḍe</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>17]ti | <hi rend="bold">tajjananasvabhāvatvāt </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>19] mṛtsaṃsthānātmatājananasvabhāvatvāt kāraṇāt | <hi rend="bold">ghaṭasya tadrūpayogāt </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>19] mṛtsaṃsthānarūpayogāt | anyad eva sūtrasāhi<orig rend="sup">6</orig>tyepi tayoḥ kathaṃ tajjananasvabhāva[tva]m ity āha <hi rend="bold">tannirapekṣe</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>20]ti | tacchabdena sūtraṃ parāmṛṣyate,[118]<hi rend="bold">bhinnasvabhāvatvād</hi> vilakṣaṇasvabhāvatvāt tannirapekṣāvasthāto bhinnasvabhāvataiva tayoḥ katham ity apekṣāyāṃ <hi rend="bold">sūtrakāraṇopahitaviśeṣayor</hi> i[96<hi rend="bold">.</hi>20]ti hetubhāvena viśeṣaṇapadam idaṃ yojyam | nirdiṣṭa<orig rend="sup">7</orig>kāraṇābhiprāyeṇa <hi rend="bold">kāraṇatraya</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>24]grahaṇaṃ na tu ghaṭasya trīṇy eva kāraṇāni | <hi rend="bold">tadupayogair</hi> bhinnasāmagrīvyāpāraiḥ <hi rend="bold">kāryā</hi>pekṣasva(ye sva)bhāvaviśeṣāḥ kāryāṇāṃ viśiṣṭāḥ svabhāvās teṣām <hi rend="bold">asaṃkaro '</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>24]sāṅkaryam | tatra yadi te kulālādayah pratyekaṃ janakāḥ syus tadā<hi rend="bold">nukrāntakāraṇatrayajanya </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>21] ity ucyeta | tathāpi kathaṃ sarvataḥ samutpa<orig rend="sup">8</orig>dyamānasyākhaṇḍātmanaḥ kāryasyāyaṃ viśeṣo 'smād ayañ cāsmād iti vyavasthāpyata ity āśaṃkyāh <hi rend="bold">tasya caikaike</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>25]tyādi | ito 'stu kāryasya tatsāmagrībhūtasakalajanyatvaṃ tadgatasya tu tatadviśeṣasya kathaṃ tajjanyatvavyavasthety āha <hi rend="bold">tadekaikasa</hi>[<hi rend="bold">jā</hi>]<hi rend="bold">tī</hi>ti [96<hi rend="bold">.</hi>27] mṛtpiṇḍādyapekṣayā mṛtpiṇḍāder aparasya tajjātīyatvaṃ pratyeyam | [40b]<orig rend="sup"> 1</orig> anenaitad darśayati -- naikasyām eva sāmagryāṃ tasminn evākhaṇḍātmani kārye tattadviśeṣasya tattajjanyatvam avadhāryate api tu tattadupacaye tat tad upacayatya tattadapodhāre tattadu(da)pacayasya darśaṇādekatvādhyavasāyataś caikādhikaraṇatvena {p. 336} vyavasthāpitād
iti | vyavahartāraś caivaṃ na vipañci(ści)ta iti <hi rend="bold">tattvacintakai</hi>[96<hi rend="bold">.</hi>29]r ity uktam | teṣām apy evaṃ <orig rend="sup">2</orig>vivecanena kiṃ prayojanam ity āha <hi rend="bold">yata </hi>[96<hi rend="bold">.</hi>29] iti | <hi rend="bold">yato</hi> 'nantaroktavivecanāt | anekam api kāraṇaṃ kasmāt svīkurvantīty āha <hi rend="bold">paraspare</hi>[97<hi rend="bold">.</hi>1]ti | kṣepavatyāṃ hi sāmagryām anyonyotpāditātiśayakāryapraṇālikayā vāñcchitāṅkurādikāryopajananayogyakāraṇasāmagryasadbhāvārtham | etac copariṣtāt pradarśayiṣyate |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[118] bhinnātmakatayā S |
</p>
</div>
<div>

<p>  "yatra yadyogyaṃ rūpa<orig rend="sup">3</orig>m upapadyate sa tasya viṣaya" iti <hi rend="bold">tadviṣayasya </hi>[97<hi rend="bold">.</hi>14] ghaṭasyety arthaḥ | <hi rend="bold">tadanyāvasthāviṣayāt </hi>[97<hi rend="bold">.</hi>15] prāptasahakāryantarāvasthākāryāt | <hi rend="bold">asye</hi>[97<hi rend="bold">.</hi>19]ti kāryasya | anena "tajjanitaviśeṣabhedasye"ti mūlasya <hi rend="bold">kārya</hi>[97<hi rend="bold">.</hi>17]padaviśeṣaṇasya bahuvrīhau kartavye vigraho darśitaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">jñānaṃ </hi>[97<hi rend="bold">.</hi>27] <hi rend="bold">tadrūpam anukartuṃ yuktam </hi>[97<hi rend="bold">.</hi>28] | <hi rend="bold">ne</hi>[97<hi rend="bold">.</hi>26]ty anuvartate<orig rend="sup">4</orig> <hi rend="bold">na yuktaṃ </hi>[97<hi rend="bold">.</hi>28] nārhatīti cārthaḥ | hetau śānaco vidhānāt <hi rend="bold">tadrūpavikalārthasāmarthyeno</hi>[97<hi rend="bold">.</hi>28]tpādād iti tadrūpānukārī(rā)yuktatāyāṃ hetur ukto draṣṭavyaḥ | tathāpi kasmān na yuktam ity apekṣāyām āha -- <hi rend="bold">bhrāntate</hi>[98<hi rend="bold">.</hi>1]ti | <hi rend="bold">aikāntikī </hi>[98<hi rend="bold">.</hi>3] yā pareṇāikāntikatvenābhimatā sā nāsti, ekatvād eva pramāṇasiddhād ity abhiprāyaḥ | yadi<orig rend="sup">5</orig> vā naikāntikī na niścayavatī | athavānekātmataivaikāntikī netipūrveṇābhisaṃbadhyate |</p>

<p>  atha vijñānopajanane kim indriyādīni svalakṣaṇāntarāntarāprasavadharmāṇyapetasaṃtānāny eva yenaikasyaiva kāryasya karaṇam eṣām upavarṇyate | ity āha <hi rend="bold">etac ce</hi>[98<hi rend="bold">.</hi>6]ti |</p>

<p>  nanu <hi rend="bold">ekasāmagrī</hi>[98<hi rend="bold">.</hi>6]śabdena yadi vijñānasya janakaḥ kāraṇakalāpo 'bhipretaḥ, tadoktam eva kim apetaṃ(ta)saṃtānatā teṣām iti |</p>

<p>  athaikam upādānam itaratsahakārikāraṇam abhisandhāya ekasāmagrīty uktaṃ na tad api caturasram, tasyā apy avāntarasāmagryāḥ kiṃ tadupādānopādeyasyāiva kṣaṇasya prasavaḥ | athopādeyam anekaṃ na bhavatīty abhipre<orig rend="sup">7</orig>yate | haṃta tad api sarvaṃ svaṃ svam upādānam apekṣyopādeyam eveti tad avastho doṣa iti | uttara(ukta) eva ekasāmagrīśabdārthaḥ kaivalaṃ bodhe yatraḥ karaṇīyaḥ | ekam upādānaṃ sad evetaratsahakārikāraṇasad eva vyāpriyate yadā tadā ekasyaiva vijñānasya manaskāropādānasya cakṣurādisahakārikāraṇasyaiva sata utpa<orig rend="sup">8</orig>ttir na tu cakṣuḥkṣaṇasyaivaṃbhūtasya sa[ta] utpattir api tu cakṣur upādānasya manaskārādisahakārikāraṇasya sata iti | evaṃ rūpādikṣaṇasyāpy utpāde draṣṭavyam svayam | atra samudāyārtho manaskāropādānakāraṇacakṣurādisahakārikāraṇātmikā satī sāmagryekam eva kāryaṃ janayati | tadaivānyajjanayantī tu naivam ātmikā satī ja[41a]<orig rend="sup"> 1</orig>nayati | kiṃ tarhi cakṣur upādānakāraṇamanaskārādisahakārikāraṇātmikā | {p. 337} evaṃ rūpādikṣaṇajanmi(nma)ny api pratyeyam | ata evaiṣām āntarasāmagrībhedaḥ kṛtaḥ parasparato bheda ity uktaṃ purastād iti sarvam avadātam | kasmāt punar iṣṭaikasāmagryapekṣayaivaitad ucyate, na ca sāmagrīmātrāpekṣayāpīty āha <hi rend="bold">paramārthatas tv</hi> i[98<hi rend="bold">.</hi>6]ti | <hi rend="bold">tatsāmarthyantargatānā</hi><orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">m </hi>i[98<hi rend="bold">.</hi>7]ti <hi rend="bold">sā</hi> ca sā cakṣurādisahakārikāraṇātmikā sāmagrī ceti tathā yatropādānabhāvenāntargatānām antarbhūtānāṃ yatra sāmagryāṃ sahakāritvena teṣāṃ vyāpāras tatra | tatsāmagryantaraṃ tadavayavatvena | <hi rend="bold">kāryāntarasye</hi>[98<hi rend="bold">.</hi>8]ti sopādeyakṣaṇāpekṣayā tadvijñānaṃ cakṣuṣaḥ kāryāntaram evam anyasyāpy anyat tasya kāryāntarasyāpi prārambhād ity anuvartate <orig rend="sup">3</orig>anekakāryakartṛtvam iti ra(ca) śeṣaḥ kāryaḥ anyathā kasmin sādhye pañcamīyaṃ hetubhāvam abhidadhyāt | asyaivārthasya dṛḍhīkaraṇārthaṃ dṛṣṭāntayann āha <hi rend="bold">yathe</hi>[98<hi rend="bold">.</hi>9]ti | <hi rend="bold">tadā </hi>[98<hi rend="bold">.</hi>10] tadvad <hi rend="bold">anekapratyayajanitam apī</hi>[98<hi rend="bold">.</hi>9]ty ekam ity asyānuvṛttes tathānekapratyayajanitam ekam api nāstīty arthaḥ | <hi rend="bold">iti </hi>[98<hi rend="bold">.</hi>9]<hi rend="bold"> </hi>hetau | <hi rend="bold">api </hi>[98<hi rend="bold">.</hi>10] nyāyataḥ sambhāvanām
āha | <orig rend="sup">4</orig>yadi vā paramārthataḥ <hi rend="bold">kāraṇānekatvāt kāryānekatvopagame 'pi na kācit kṣatir</hi> i[98<hi rend="bold">.</hi>9]ti sambandhaḥ kāryaḥ | kasmān na kṣatir ity āha -- <hi rend="bold">tatsāmagryantargatānām</hi> i[98<hi rend="bold">.</hi>7]ti | <hi rend="bold">yathe</hi>tyādi ca pūrvavad vyākhyeyam | itis tv anantaroktānyopādānakāraṇāni sahakārikāraṇāni pratyavamṛṣati, tatoyam artha uktalakṣaṇakāraṇānekatvād iti | saṃprati prakṛtam upasaṃharann āha <hi rend="bold">tata </hi>[98<hi rend="bold">.</hi>10] iti | <hi rend="bold">sāmānyena </hi>[98<hi rend="bold">.</hi>11] kāryamātrāśrayaṇena | atha siddhasādhanatvaṃ hetoḥ ko doṣa iti cet | tad etaddharmottarapradīpe 'smābhir vivecitaṃ vistarataś ca svayūthyavicāra ity āstāṃ tāvad iha |</p>

<p>  <hi rend="bold">dravya</hi>[98<hi rend="bold">.</hi>16]śabdena dravati paryāyān gacchatīti vyutpāttyā dharmo pariṇāminityo vivakṣitaḥ <orig rend="sup">6</orig>paryāyaśabdena ca pari samantādetyeti dravyam iti vyutpattyā dharmāḥ | <hi rend="bold">ādi</hi>[98<hi rend="bold">.</hi>18]śabdāt sparśādisaṃgrahaḥ | <hi rend="bold">ghaṭo</hi> dravyaṃ <hi rend="bold">rūpādayaḥ </hi>[98<hi rend="bold">.</hi>19] paryāyā iti dravyaparyāyayor etad udāharaṇam <hi rend="bold">itiḥ saṃkhyābheda</hi>[98<hi rend="bold">.</hi>19]syākāraṃ darśayati dvitīyas tu saṃjñābhedasya | <hi rend="bold">iti</hi>[98<hi rend="bold">.</hi>22]nā lakṣaṇabhedasyākāro darśitaḥ | <hi rend="bold">vasturāga </hi>[98<hi rend="bold">.</hi>23] ity upalakṣaṇam etat | <hi rend="bold">iti</hi><orig rend="sup">7</orig>nā [98<hi rend="bold">.</hi>23] kāryabhedasya svarūpam āha <hi rend="bold">itir</hi> a[98<hi rend="bold">.</hi>24]nantaroktabhedābhedaṃ pratyavamṛṣati | cakṣurādīnām <hi rend="bold">abhinno ya ātmā </hi>ekakāryajanakaḥ sāmānyabhūtas tajjanyatā <hi rend="bold">tasya </hi>[98<hi rend="bold">.</hi>26] | <hi rend="bold">etad eva dvayam</hi> ityādinopasaṃharati paraḥ |</p>

<p>  sāmānyena pararūpāṇāṃ ātmābhedasya bo(syābā)dhakatvaṃ pratijñāya viśeṣeṇedānīṃ darśayitum āha -- <hi rend="bold">saṃkhyābhedas tāvad</hi> i[99<hi rend="bold">.</hi>7]ti | <hi rend="bold">bahutvena</hi><orig rend="sup">8</orig> <hi rend="bold">vyavahāro </hi>bahuvacanāntasya prayogaḥ | bahuvacanaṃ ca "yuṣmadi gurāv ekapām" ity anena | anena saṃkhyābhedādity asya {p. 338} sādhāraṇānaikāntikatvaṃ darśitam | dharmadharmisamudāyātmakasya <hi rend="bold">kārtsny</hi>asy<hi rend="bold">āpratītiḥ </hi>[99<hi rend="bold">.</hi>12] prasajyeta | tatpratītau vāvasthātravasthāviṣayapūjyatāpratyayagocaratvasya gauravasyāpratītiḥ prasajyeta | atraiva vaktavyā[41b]<orig rend="sup"> 1</orig>ntaram uccinvann āha <hi rend="bold">vrīhaya </hi>[99<hi rend="bold">.</hi>12]<hi rend="bold"> iti cet yatra</hi> bahuvacanaṃ "jātyākhyāyām ekasmin bahuvacanam anyatarasyām" [Pā.1.2.58] ity anena | <hi rend="bold">na ca paryāyarūpeṇa bhidyanta </hi>[99<hi rend="bold">.</hi>16] iti bruvatā ca yadi saṃkhyābhedo 'nekatvasya sādhakaḥ syāt tadā tadabhedopy ekatvasya sādhakaḥ syāt | anyathā tasyāyogāt | na caivaṃ tasmāt saṃkhyābhedo na samartho 'nekatvaṃ sādhayitum iti darśitaṃ draṣṭavyam |</p>

<p>  <hi rend="bold">tataḥ</hi><orig rend="sup">2</orig> [99<hi rend="bold">.</hi>19] saṃjñābhedāt | anena saṃjñābhedād ity asya saṃdigdhavipakṣavyāvṛttyānaikāntikatvaṃ darśitam | saṃprati sādhāraṇānaikāntikatvam api darśayann āha <hi rend="bold">ekasminn api</hi> <hi rend="bold">ceti</hi>[99<hi rend="bold">.</hi>19] atra gajanimīlikayā pūrvadoṣo draṣṭavyaḥ | samastasya [99.21] śaktiśaktimadātmakasya dharmadharmisamudāyasya | <hi rend="bold">tayo</hi>[99<hi rend="bold">.</hi>23]r ddharmadharmiṇos tad<hi rend="bold">vādhināṃ </hi>[99<hi rend="bold">.</hi>24] dharmavācinām | <hi rend="bold">mātrā </hi>[99<hi rend="bold">.</hi>26] leśaḥ |</p>

<p>  <orig rend="sup">3</orig>sarvadaikarūpeṇāvasthānaṃ <hi rend="bold">kūṭasthanityatā tayā </hi>[99<hi rend="bold">.</hi>28] tattadavasthārūpeṇa pariṇamato 'vasthānaṃ <hi rend="bold">pariṇāmanityatā</hi> tad<hi rend="bold">upagamāt </hi>[100<hi rend="bold">.</hi>1]<hi rend="bold"> sā ca </hi>[100<hi rend="bold">.</hi>1] pariṇāmanityatā | <hi rend="bold">asya </hi>[100<hi rend="bold">.</hi>2] pariṇāmanityasya suvarṇāder dravyasya | <hi rend="bold">tadrūpeṇa </hi>[100<hi rend="bold">.</hi>2] paryāyarūpeṇa cchedo vināśaḥ | paryāyāṇām iveti vaidharmyadṛṣṭāntaḥ | <hi rend="bold">iyaṃ</hi> pariṇāmanityatā |[119]kūṭasthanitya<orig rend="sup">4</orig>tā dravye paryāyātirikte <hi rend="bold">na saṃbhavati </hi>[100<hi rend="bold">.</hi>4] | kuta ity āha <hi rend="bold">paryāye</hi>[100<hi rend="bold">.</hi>5]ti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[119] atra "kūṭasthanityatāvat" iti pāṭhaḥ ṭibeṭanānusārī samyagbhāti |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">vibhaktapariṇāmeṣv</hi> i[100<hi rend="bold">.</hi>12]ti pāṭhe vibhaktaḥ pariṇāmo yeṣām iti vigrahaḥ | vibhakto viśiṣtakāryakāritvena niyukta iti cārtha iti pūrve nibandhakṛto vyācakhyuḥ | idānīm api kecit paṇḍitāṃmanyā anenaiva pāṭhena katham api vyācakṣate | tad etat pāpīyaḥ <orig rend="sup">5</orig>vibhakti[kta]śabdasyānyārthatvāt, na hy ayaṃ vibhaktaśabdo viśiṣṭakāryakāritvena niyuktaṃ vakti | api tu vibhāgena vyavasthāpitam | kiñ ca kim asya śabdadāridyaṃ yena viśiṣṭakāryakāripariṇāmeṣv iti vaktavyaṃ vihāya idam īdṛśam avācakam ācakṣīta | sarva eva ca pariṇāmas tadanyakāryāpekṣayā viśiṣṭakāryakārīti ko 'nyasmād a<orig rend="sup">6</orig>sya paṭādipariṇāmasya viśeṣaḥ, kaścāsya niyokteti kim asthānaparākrameṇa | tasmāt kvacit pustake pramādapāṭha eṣaḥ | vibhaktaparimāṇeṣv iti tu pāṭho yuktarūpaḥ | tatra pariṃāṇaṃ mānavyavahārakāraṇaṃ {p. 339} guṇaviśeṣaḥ | paraprasiddhyā cedam ucyate tac ca dīrghatvākhyam utpādyam atra vivakṣitam | tatra vibhaktaṃ vibhāgena<orig rend="sup">7</orig> vyavasthāpitam parimāṇam yeṣāṃ paṭādīnāṃ teṣu vistāriteṣu dīrghīkṛteṣv iti yāvat | vibhaktāyām ādikarpaṭādayaḥ kiñcid āvṛṇvate kiñcic ca dhārayanti kiñcid upabadhnantīti | <hi rend="bold">prāgavidyamānaṃ kasyacid(d)bhāve</hi> <hi rend="bold">bhavad</hi>utpadyamānaṃ <hi rend="bold">kāryam </hi>[140<hi rend="bold">.</hi>18] | hetau ca śaturvidhānāt pūrvam abhāvā(bhava)t kasyacid bhāve bhāvā(bhava)d ity arthaḥ | bhavet kāryam iti tu pāpīyān pāṭhaḥ |</p>

<p>  yadi<orig rend="sup">8</orig> parasparopādānāhitarūpaviśeṣas tatsāmagryantargataḥ sarva eva kṣaṇaḥ pratyekaṃ samartha utpadyate | yato vijñānādiprasūtis tena tāvad avaśyaṃ jñānajananasvabhāvenaiva bhāvyam, avijñānajananasvabhāvenaiva vā, na tu parasparaviruddhatadatajjananasvabhāvena bhedaprasaṅgādity abhiprāyavān paraścodayann āha <hi rend="bold">nanv</hi> i[100<hi rend="bold">.</hi>24]tyādi | <hi rend="bold">kathaṃ tadanyakārya</hi>[42a]<orig rend="sup">1</orig><hi rend="bold">saṃbhava </hi>[100<hi rend="bold">.</hi>26] iti bruvataś cāyam abhiprāyaḥ --</p>

<p>  "tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ |</p>

<p>  tadrūpādi kim ajñānaṃ vijñānābhinnahetujam ||"
  (Pramāṇavā. 2.251) iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">anekakāryakriyāsvabhāvatvād</hi> vi[101<hi rend="bold">.</hi>3]jñānātmakānekakāryakārirūpatvāt | <hi rend="bold">teṣāṃ </hi>[101<hi rend="bold">.</hi>4] sajātīyetarakṣaṇānām | <hi rend="bold">teṣāṃ </hi>cakṣurādīnāṃ <hi rend="bold">sattā </hi>tadā[na]<hi rend="bold">ntaryeṇa darśanaṃ </hi>[101<hi rend="bold">.</hi>5] tasmāt | nanu tatsannidhau vijñānalakṣaṇakāryadarśanāt vijñānasyaiva <orig rend="sup">2</orig>janaka ity avadhāraṇāt tadavasthe doṣa kasmād idam ucyata ity āha <hi rend="bold">tatre</hi>[101<hi rend="bold">.</hi>5]ti | anainaitad āha dharmamātrasya saṃdehād ayogavyavaccheda evātra nyāyaprāpto nānyayogavyavaccheda iti |</p>

<p>  nanu ca yena rūpeṇa vijñānaṃ vijñānaṃ janayati yadi tenaikarūpeṇaiva rūpaṃ janayati tadā tenāvaśyaṃ tadvijñānavadbodhātmanā bhāvyam | atha tadanyena rūpe<orig rend="sup">3</orig>ṇa janayati tarhi viruddharūpadvayānuṣaṅga ity āśaṅkyāha <hi rend="bold">na cāta </hi>[101<hi rend="bold">.</hi>7] iti | ato vijñānāvijñānajananasvabhāvatvāt | kasmān na syād ity āha -- <hi rend="bold">ekasyaive</hi>[101<hi rend="bold">.</hi>7]ti | <hi rend="bold">ātmātiśayasya</hi> [101<hi rend="bold">.</hi>7] svahetupratyayasāmarthyāyātavijñānāvijñānopajananayogyasvabhāvaviśeṣasya | anenaitad darśayati ekenaiva rūpeṇa tattajjanayati <orig rend="sup">4</orig>kevalaṃ tad ekaṃ rūpamīdṛgvijñānāvijñānajananam iti | etad uktaṃ bhavati tatsāmagryantargatānāṃ sarveṣām eva kṣaṇānāṃ svahetubhir idaṃ rūpam upanītaṃ yaduta yūṣmatprāgbhāve 'nekenaiva bodhābodhātmakena kāryeṇa janitavyam iti | evaṃ tarhi vijnānābhinnahetujatvena {p. 340} sukhādīnāṃ bodhātmakatvaṃ duḥkhasādha[katva]māpanīya<orig rend="sup">5</orig>(pa)nnam | tatrāpi hīdaṃ śakyate vaktuṃ proṣitāgatapriyaputrādikṣaṇasya svahetusamūhād eva tathābhūtaṃ rūpam upa(da)pādi yena vijñānam avijñānātmakaṃ ca sukham anyac ca janayatīti śuddhād rūpe(?) yadime(?)tadviśeṣavadviśeṣākhyāne 'smābhih parihṛtam iti tata evanugantavyam iti | pūrvam avadhīritāvadhāraṇanirūpeṇā<orig rend="sup">6</orig>ktāv uktam adhunā puraskṛtāvadhāraṇoktāv iti bhedo draṣṭavyaḥ | idaṃtayā vyapadeśayogyaṃ <hi rend="bold">sanidarśanam</hi> | svadeśe parotpattini(vi)bandhakaṃ <hi rend="bold">sapratigham </hi>[101<hi rend="bold">.</hi>11] | iyaṃ cāgamabhāṣā | bhinnapravṛttinimittayor ekasminn arthe vṛttiḥ sāmānādhikaraṇyam teṣāṃ tannimittānāṃ tadayogād ekatraiva vṛttyanupapatteḥ | <hi rend="bold">apekṣāyāṃ </hi>[101<hi rend="bold">.</hi>14] <orig rend="sup">7</orig>tadekopakārāpekṣāyām, upakārasyopakāryābhedān nyāyaprāptād iti | uktam evādhikābhidhānārtham avatārayann āha -- <hi rend="bold">nāpī</hi>[101<hi rend="bold">.</hi>17]tyādi | pratibandhābhāva eva kuta ity āha -- tadgrāhaketi tadabhāvam eva pratipādayitum āha <hi rend="bold">pratyakṣata </hi>[101<hi rend="bold">.</hi>18] iti | <hi rend="bold">ekātmatayaiva </hi>[101<hi rend="bold">.</hi>20] jyotīrūpādyātmatayaiva | pratyakṣeṇaivam upalambhān na tāvat pratyakṣaṃ tatpratibandhasādhakam ity arthād darśitam | yenānumānena kāryabhedasya kāraṇānekatvapratibandhaḥ sādhyate <hi rend="bold">tatrāpi </hi>[101<hi rend="bold">.</hi>20] etac caikasāmagryantargataviśiṣṭaikaikakāraṇāpekṣayā
draṣṭavyam na tu kāraṇamātrāpekṣayā kalāpāt kalāpotpatter iti | atraiva doṣāntaraṃ samuccinvann āha <hi rend="bold">ekasye</hi>[101<hi rend="bold">.</hi>21]ti | sahakāryyupādānabhāven<hi rend="bold">ānekakriyānabhyupagame </hi>[101<hi rend="bold">.</hi>21] yadi [42b] <orig rend="sup">1</orig>ekasyānekarūpatvam asmābhir abhyupetaṃ syāt pramāṇopapannaṃ tadā dharmisvabhāvatayaiva taducyetety abhiprāyeṇoktam ekasyānekasvabhāvatāyā eva <hi rend="bold">cintyatvād</hi> i[101<hi rend="bold">.</hi>25]ti | <hi rend="bold">tadvada</hi>[101<hi rend="bold">.</hi>27]nekavat | <hi rend="bold">anyathe</hi>ti yadi yenānekenaiva(ka)svabhāvatām anubhavati tad eva paraṃ bhidyate | na tv asau dharmīti <hi rend="bold">iti</hi>[102<hi rend="bold">.</hi>3]r hetau |</p>

<p>  <hi rend="bold">ekaṃ kāryaṃ </hi>yasyānekasya tad ekakāryaṃ tasya bhāvas <hi rend="bold">tattā </hi>[102<hi rend="bold">.</hi>4] eka<orig rend="sup">2</orig>kāryakāritvaṃ na syād ity arthaḥ | tasyaiva kāryasya yadātmapuraskāreṇa dharmiparyāyavyavasthā tena bhedād evaikarūpatvābhāvād iti samudāyārthaḥ |</p>

<p>  nanu naivāsmābhir ekam anekaṃ karotīty ucyate yena tvayaivam ucyeta, kintu samagrāvasthāyāṃ tadekaikam eva tadekaikam upakalpayatīty āśaṃkya <hi rend="bold">na caike</hi>[102<hi rend="bold">.</hi>6]tyādi prathamato yojyam | kasmān na <orig rend="sup">3</orig>janayatīty apekṣāyāṃ tu paścādyojyam | <hi rend="bold">nahī</hi>[102<hi rend="bold">.</hi>4]tyādi | <hi rend="bold">sahaiva</hi>[120]yugapad eva | etaddoṣabhayāt parasparopādānakṛtopakārāpekṣatve ceṣyamāṇe teṣām ekaikena bhāvatastāvataḥ kṣaṇasyopakārāt | katham ekam anekakāryakṛn n syād iti cānena darśitam | <hi rend="bold">tataś ce </hi>[102<hi rend="bold">.</hi>6]ty {p. 341} ekasyānekakāryakāritvāsaṃbhavāt | gatārtham apy etat kaṇṭhoktaṃ kurvann āha | <hi rend="bold">anekasye</hi>[102<hi rend="bold">.</hi>7]tyādi | yathāyogam ekānekaśabdau sambandhavyau | anabhyupagamād evaikasyānekakriyāvirahād uktayā nītyānekasyāpy ekakriyāvirahād iti cārtho draṣṭavyaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[120] sahaika S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu ca ekasyānekakāritvaprakārād anekasyaivaikakāritvaprakārāt kilānyaḥ prakāro nāstī<orig rend="sup">5</orig>ty abhimatam | asti khalv anekam evānekaṃ karotīti prakrāntaṃ tat katham etat saṃgasyata iti cen na | anekaikasāmagryā(ya)ntaḥpatitenānekakriyopagame sarvvasyaivopādānasahakāribhāvena sajātījavijātīyaviśiṣṭakṣaṇārambhasya nyāyaprāptasyopagamād ekasyānekakriyopagamaprāpter ity abhiprāyā<orig rend="sup">6</orig>t sarvam avadātam | ahetukatve ca tanniyamāyogād iti bhāvaḥ | dravyaparyāyayos tāvad bhinnaṃ kāryam iṣṭam | tau caikasvabhāvāv ekaṃ vastv iti katham ekasyānekakāryakāritvam anunmattena pratikṣipyata ity abhiprāyavān āha <hi rend="bold">dravye</hi>[102<hi rend="bold">.</hi>13]tyādi | <hi rend="bold">ekasvabhāva</hi>tve 'pi naikavastutety aha -- <hi rend="bold">svabhāvasyaive</hi>[102<hi rend="bold">.</hi>15]ti | <hi rend="bold">anyathā </hi>yadi <orig rend="sup">7</orig>vastuno 'nyaḥ svabhāvaḥ syāt <hi rend="bold">tasya </hi>[102<hi rend="bold">.</hi>15] vastunaḥ evaṃ svabhāvasyāpy avastutāprasaṅgādity api draṣṭavyam yenābhiprāyeṇa <hi rend="bold">kathaṃ nonmattaḥ </hi>[102<hi rend="bold">.</hi>14] ity avādīt tam idānīṃ sphuṭayann āha <hi rend="bold">ekasvabhāvatve ce</hi>[102<hi rend="bold">.</hi>16]ti | yadā hi tūlapiṇḍādidravyaṃ dvipiṇḍakadravyanirmāṇasamaya eva kākatālīyanyāyena pavanāvadhūtatūlāṃśuprabhṛtinā svalpaparimāṇena <orig rend="sup">8</orig>dravyāntareṇa saṃyujyate dravyārambhakasaṃyogāpratidvaṃdvī(dvi)vibhā[ga]ja(bhāgaja)nakakriyāhetuṃ ca sahakārikāraṇaṃ pratilabhate | tadataddravyaṃ dvipiṇḍakaṃ tūladravyam | guṇaṃ ca tathābhūtasaṃyogākhyam | karma ca tathābhūtāṃ kriyām ekadaiva karotīti dravyaguṇakarmaṇāṃ samavāyikāraṇaṃvaiśeṣikair avśyaipitavyam ity abhiprāyo 'syaivaṃ vaditur avasātavyaḥ | [43a] <orig rend="sup">1</orig>anyathā kāryadravyodayasamakālaṃ kārye [na] śuklādirūpam utpadyate | kintūtpanne kārye paścāt kāraṇād utpadyate ata evaikasmin kṣaṇe dravyam arūpam asparśam arasam agandham upagamyateyogaiḥ| tasya tu guṇasyotpadyamānasya samavāyikāraṇaṃ tad evānantarotpannaṃ dravyaṃ na tu tatkāraṇaṃ dravyam | evaṃ tāvad idam asmābhir yathā kathañcid upapāditam, <orig rend="sup">2</orig>karmaṇaś caikasyeti tu saṃyogasaṃskārāpekṣayopapādayituṃ śakyate na punaḥ saṃyogavibhāgāpekṣayā | na hi kutaścid api karmaṇo yugapat saṃyogavibhāgāv utpadyete kintu prathamaṃ vibhāgas tataḥ prācyasaṃyogavināśas
tadanantaram u?arasayoga iti padārthavidaḥ prajānate | na ca yuktyāyā(pā)dyaitad vaktavyam |vaiśeṣikaprakriyāyāṃ<orig rend="sup">3</orig> sthitvaivaitad abhidhānasya prakāntatvāt | anyathā kim asti karma kim asti saṃyogādir yenaivam ucyeta | ataś caivaṃ <hi rend="bold">yatkrtāntakopene</hi>[102<hi rend="bold">.</hi>17]tyāha | abhinnakālaṃ ca kāryaṃ vicārayituṃ prakṛtaṃ na tu bhinnakālam iti kiṃ bahunā | etac cavaiśeṣikaśailīmanupālayanto yadi kecana nipuṇā manīṣiṇo yathāśruti samarthaya<orig rend="sup">4</orig>nti kāmaṃ samarthayantu na no hāniḥ kācid api tu mahāneva lābha iti |</p>

<p>  {p. 342} <hi rend="bold">anavaya</hi>[121]<hi rend="bold">vatvena </hi>[102<hi rend="bold">.</hi>24] kārtsnyena | na tu sajātīyā vijātīyāḥ samastā <hi rend="bold">vyakrīrvyaśnuvīrann</hi> i[102<hi rend="bold">.</hi>25]ty arthaḥ | <hi rend="bold">kathayā </hi>[103<hi rend="bold">.</hi>1] vicāreṇa |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[121] anavayavena S
</p>
</div>
<div>

<p>  deśakālasvabhāvabhedānāṃ madhye deśakālābhedasyābhedasādhane sādhāraṇānaikāntikatvaṃ pratipādayann āha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[103<hi rend="bold">.</hi>4]tyādi<orig rend="sup">5</orig> | svabhāvābhedapi nirūpayann āha -- <hi rend="bold">svabhāvopī</hi>[103<hi rend="bold">.</hi>5]ti | apir upagamapradarśane | dvitīyaḥ punar <hi rend="bold">api </hi>[103<hi rend="bold">.</hi>6] avadhāraṇe <hi rend="bold">rūpatety</hi> asmāt paro draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">anuvṛttivyāvṛttirūpate</hi>[103<hi rend="bold">.</hi>6]ti dravyasyānuvṛttirūpatā paryāyāṇāṃ vyāvṛttirūpateti yathākramaṃ yojyam | pratyekam iti prativastvaty artho draṣṭavyaḥ na tu pratyātmeti | <orig rend="sup">6</orig>nahi dravyasya vyāvṛttirūpatāpi nāpi paryāyāṇām anuvṛttirūpatāpi | tad ayam artho yadi prativastu dravyaparyāyayor anuvṛttivyāvṛttirūpataivopagamyata ity anyonyavyāvṛttisvabhāvadvayāviṣṭaṃ <hi rend="bold">ghaṭapaṭavatpadārthadvayaṃ</hi> syān na <hi rend="bold">tv ekaṃ dvirūpam</hi> | <hi rend="bold">iti</hi>[103<hi rend="bold">.</hi>8]r hetau | <hi rend="bold">tasmāt </hi>[103<hi rend="bold">.</hi>8] svabhāvābhedāt | padārthadvayasyaiva nyāya<orig rend="sup">7</orig>prāptatvāt svabhāvābhedasyaivaṃ siddhatvād iti bhāvaḥ | anuvṛttivyāvṛttyos tatsvabhāvatvam upetyaitad uktam etad eva tu nāstīti darśayann āha -- <hi rend="bold">na ce</hi>[103<hi rend="bold">.</hi>8]tyādi <hi rend="bold">anuvartamānavyāvartamānādhānatva</hi>[122][103<hi rend="bold">.</hi>9] ca bhāvatvaṃ nimittam ihābhipretam yad anantaraṃ vyaktīkariṣyate tatas tayos tatsvabhāvatvāyogāt | tatsvābhāvatvam evānayoḥ kathaṃ na yujya<orig rend="sup">8</orig>te yanaivam ucyata ity āha -- <hi rend="bold">bhāvatvene</hi>[103<hi rend="bold">.</hi>11]ti bhāvatvena kriyātvena | <hi rend="bold">bhavitradhīnatvāt </hi>[103<hi rend="bold">.</hi>11] kartradhīnatvāt | bhāvayadvā(yan vā) utpattimān dharmas tattvena bhavitā dharmī tadadhīnatvāt na tu tattvād iti | yady ekakāryakartṛtvād ekatvaṃ tarhi anekakāryakartṛtvād anekatvaṃ syāt | anyathā tadyo(tadayo)gāt na caivam iṣṭaṃ yuktaṃ vā tasmād etad api viparyaye bādha[43b]<orig rend="sup"> 1</orig>kābhāvān na vaktum ucitam ity abhiprāyavān āha <hi rend="bold">ekasyāpīti</hi> [103<hi rend="bold">.</hi>22] | <hi rend="bold">ekasyāpy aneke</hi>[103<hi rend="bold">.</hi>24]tyādi bruvataḥ pūrvavad abhiprāyo boddhavyaḥ | <hi rend="bold">kṛtākṛtānāṃ </hi>[103<hi rend="bold">.</hi>22] saṃketitāsaṃketitānām | ekābhidhānābhidheyatvāsaṃbhave viśvasya tadyogyatvaṃ hetuḥ | <hi rend="bold">viṣayabhedaṃ </hi>prakṛtatvāt śabdānām abhidheyalakṣaṇa<hi rend="bold">viṣayabhedaṃ </hi>[103<hi rend="bold">.</hi>26]<hi rend="bold"> bruvāṇaṃ </hi>[103<hi rend="bold">.</hi>26]<hi rend="bold"> pratyabhihitam</hi> a[103<hi rend="bold">.</hi>26]nantaram
eva | <hi rend="bold">ekatrāpī</hi>[103<hi rend="bold">.</hi>27]ti bruvataś ca<orig rend="sup">2</orig> pūrvavadabhiprāyo jñeyaḥ | anantaroktayā vacanabhaṅgyā saṃdigdhavipakṣavyāvṛttyānaikāntikatvaṃ sūcayitvā sampratyekavijñānaviṣayatvād ity asya sādhāraṇānaikāntikatvaṃ khyāpayitum āha <hi rend="bold">bahūnāñ ceti </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>1] | nanu yady ekaṃ dvirūpanneṣyate kathaṃ tarhi tad ekaṃ vijñānaṃ bodharūpaṃ nīlākāraṃ cotpadyata ity ucyata iti parasya vacanam āśaṃkyā<orig rend="sup">3</orig>ha[123]<hi rend="bold">kiṃtv</hi> iti | <hi rend="bold">nīlapraticchāyatayā </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>3] nīlasarūpatayā <hi rend="bold">bhāvato</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>5] vastutaḥ | anena vyāvṛttibhedam upādāya tathocyate na tu vāstavaṃ dvairupyam iti darśitam | {p. 343} <hi rend="bold">saṃmūrcchitatvād </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>6] bhūyonyonyāvayavāpraviṣṭatvāt | śabalarūpatve cāyaṃ hetuh | dṛṣṭāntam eva vighaṭayann āha <hi rend="bold">sa hī</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>8]tyādi | <hi rend="bold">sa</hi> hiraṇyakaśipuvadhārthanirmi<orig rend="sup">4</orig>tanarasiṃhātmakaḥ | avayavinaḥ pramāṇabādhitatvād ity abhipretya <hi rend="bold">paramāṇusaṃhā(ghā)tarūpa </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>8] ity uktam | <hi rend="bold">pratyekaṃ narasiṃharūpā na bhavanti </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>9] | sarvatra narasiṃhadravya(buddhya)bhāvād iti bhāvaḥ | anenaiva saṃmūrcchitatvābhāvena śabalarūpatvāsiddheḥ sādhanaśūnyo dṛṣṭānta iti darśitam | tathā cāvyavasthitaparamāṇupraca<orig rend="sup">5</orig>yābhiprayeṇa bhāgaśabdapravṛttir na tu paraprasiddhā tasyāvayavābhiprāyeṇa avayavyārambhasyānabhyupagamāt | saṃprati bhavatu narasiṃhabhāgābhyāṃ narasiṃhāvayavino nirmāṇaṃ tathāpi tasya śabalarūpatvāsiddheḥ sādhanaśūnya eva dṛṣṭānta iti darśanād darśayitum āha <hi rend="bold">jātyantaraṃ ce</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>10]ti | tāsu tā<orig rend="sup">6</orig>su hy avasthāsu sa evāyaṃ nara ity anuvṛttipratyayahetor naratvajāter ūrdhvatāsāmānyaśabdābhilāpyāyās tāsu cāvasthāsu siṃhaḥ siṃha ity anugābhipratyayahetoḥ siṃhatvajātes tathābhūtāyā anyā tāsu tāsvavasthāsu sa evāyaṃ narasiṃha ity anuvṛttapratyayahetubhūtā tathābhūtaiva jātir jātyantaram avaseyam | <orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">sa </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>10] iti sāmānādhikaraṇyena nirdeśaś ca tasya tadvataś cābhedavivakṣayā samudāyavivakṣayā vā draṣṭavyaḥ |digambaramatasya ca prakṛtatvāt evaṃ vyākhyāyate tena hi tiryaksāmānyam neṣṭam upariṣṭāc ca etadbhaṭṭārcaṭenāpi sphuṭayiṣyate
| nāpi tiryaksāmānyam atra kalpayituṃ yuktam, narasiṃhasya tathābhūtasyaikatvāt anekavṛ<orig rend="sup">8</orig>ttitvāc ca sāmānyasyeti | śabalarūpatvābhāvam eva <hi rend="bold">vicitraṃ hī</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>11]tyādināpratipādayati | ayam asyāśayo yadi saṃmūrcchitatvaṃ tyaktvā yathā kathañcid anekarūpatvenāpi śabalarūpatocyate tathāpy ekatvābhāvasya nyāyaprāptatvān naikasya (śabalarūpatocyate) | tathāpy ekatvābhāvasya nyāyaprāptatvān naikasya[124]) śabalarupatvaṃ iti [44a] <orig rend="sup">1</orig>prakṛtam eva hīyeteti | avaśyaṃ hi śābalyam icchatā vaicitryaṃ nānārūpatvam eṣtavyam ity abhiprāyeṇāha (vaicitryaṃ nānārūpatvam eṣtavyam ity abhiprāyeṇāha[125]) <hi rend="bold">vicitryaṃ hī</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>11]ti | yady ekaṃ śabalarūpaṃ co(no)papadyate kathaṃ tarhi lokaḥ śabalam idam iti manyata ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">kevalam</hi> i[104<hi rend="bold">.</hi>13]tyādi | <hi rend="bold">eka</hi>pratyayavamarṣādyekaṃ <hi rend="bold">kāryaṃ</hi> tasya <hi rend="bold">darśanāt </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>13] | ekavyavahāre cāyaṃ hetuḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[122] "tvena" ity api paṭhituṃ śakyam |
[123] vijñānaṃ tu S
[124] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ punar āvartitaḥ |
[125] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ punar āvartitaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  iha khalu<orig rend="sup">2</orig> vāstavadharmāpekṣo vāstavo dharmī | dharmaś ca pūrvaṃ kṛtakavicāreṇa pāramārthiko nirastas tadapekṣo dharmy api vāstavo vyudasta ity abhiprāyeṇa dharmadharmīṇor <hi rend="bold">niṣedhād</hi> i[104<hi rend="bold">.</hi>18]ty uktam |</p>

<p>  {p. 344} anantaroktam arthajātaṃ sātirekaṃ svakrtābhiḥ kārikābhiḥ pratipādayituṃ paramukheṇāha -- <hi rend="bold">āha ce</hi> [104<hi rend="bold">.</hi>20]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">vastuna </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>21] ekasyeti prakaraṇāt | <hi rend="bold">kila</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>21]śabdo vakturaruciṃ khyāpayati | <hi rend="bold">tayo</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>22]r dravyaparyāyayoḥ |</p>

<p>  tatra saṃjñābhedasya tāvad bhedakatvaṃ pratibadhnann āha <hi rend="bold">indriye</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>23]ti | <hi rend="bold">vasturūpaṃ śabdānāṃ naiva </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>24] gocaro viṣayaḥ | apohasyāpi vastutvenādhyāvasāyāt viśeṣayann āha <hi rend="bold">indriyajñānanirbhāsī</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>24]ti | bahuvacanena vyāptim āha <hi rend="bold">tat</hi> tasmāt <hi rend="bold">kena </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>23] hetunā | lokoktiś caiṣā draṣtavyā | <hi rend="bold">saṃjñā</hi> sāṃketikaḥ śabdas tad<hi rend="bold">bhedā</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">t </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>24] | ata eva sāmānyena śabdāviṣayatvaṃ pratipāditam | śabdānāṃ vastugocaratvaniṣedhadvārā ca saṃjñābhedasyābhedakatvaṃ pratipādayato 'yam āśayo yadi punaḥ śabdā vastuvṛttyā indriyajñānānīva bāhyaviṣayā abhaviṣyan niyatam ime anyonyabhinnarūpāḥ santo locanādicetāṃsīva rūpādīny arthān svasvaviṣayā<orig rend="sup">5</orig>n abhetsyanta iti |</p>

<p>  vastūnāṃ tadgo(tadago)caratve kāraṇam āha -- <hi rend="bold">parame</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>25]tyādi | abhidhānābhidheyayor abhedavivakṣāyām ity<hi rend="bold">ādivacanād</hi> i[104<hi rend="bold">.</hi>25]tyādivacanapratipāditād arthād ity artho 'vasātavyaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">tat ta</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>27]smāt <hi rend="bold">kalpitagocarāḥ </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>27] kalpanārūḍharūpaviṣayāḥ | <hi rend="bold">tat ta</hi>[104<hi rend="bold">.</hi>28]smād yadi <hi rend="bold">saṃjñābhedād bhedaḥ </hi>[104<hi rend="bold">.</hi>28] kalpitasyaiva bhedo bhaved iti yo<orig rend="sup">6</orig>jyam |</p>

<p>  kalpitabhede kiṃ vastubhedo na bhavatīty āha <hi rend="bold">vyāvṛttibheda </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>1] iti | arthākṣiptam eva kaṃṭhoktaṃ kurvann āha <hi rend="bold">na vastuna </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>1] iti |</p>

<p>  nanu kim ekadvivacanabahuvacanāny eva saṃkhyā yena tadbhedaḥ saṃkhyābhedaḥ (saṃkhyābhe[126]da) ucyeta | na caitat | kiṃntv adyai(?)vaikatvādirūpā saṃkhyā tadabhidhāyakaṃ tu vacanam ata eva pāṇiniḥ<orig rend="sup">7</orig> "bahuṣu bahuvacanāma"(Pā. 1.4.21)tyādyācakhyāv iti | syād evaitat yady ekādivyavahārahetuḥ saṃkhyā ekadravyānekadravyā vā pramāṇabādhitā na syāt | kevalam iti eva nāsti | asti tu tathābhūtasaṅketānurodhād ekādivacanam evaikādivyavahāranibandhaham ity anenābhiprāyeṇoktam <hi rend="bold">naivānyo mato vacanabheda </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>2] iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[126] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ punar āvartitaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">tato </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>3] vacanabhedātmakā<orig rend="sup">8</orig>t saṃkhyābhedāt <hi rend="bold">kalpitasya </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>3] kalpanāviparivartino rūpasya <hi rend="bold">na tu vastuna </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>4] iti dūrastham iha saṃbandhanīyam | <hi rend="bold">kathañcid</hi> {p. 345} [105<hi rend="bold">.</hi>4] dravyaparyāyarupeṇānyathā vā | <hi rend="bold">abhinnate</hi>[127][105<hi rend="bold">.</hi>3]ti bhedādhyavasāyo 'vasayaḥ | kutaḥ punaḥ siddham etad vacanabhedātmakaḥ saṃkhyābhedaḥ, sa cābhedaka ity āha -- <hi rend="bold">yeṣām</hi> i[105<hi rend="bold">.</hi>4]ti | atrāpi vācyavācakayor abhedavivakṣayā ityādi pratipādi[44b]<orig rend="sup"> 1</orig>ta evetyādiśabdenokto draṣṭavyaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[127] vibhinnatā S
</p>
</div>
<div>

<p>  adhunā lakṣaṇabhedam adhikṛtyāha <hi rend="bold">avināśa </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>5] iti | <hi rend="bold">kiṃ </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>6] kasmāt | <hi rend="bold">tadātmakā </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>6] naiva, viruddhadharmādhyāsād iti bhāvaḥ | yadi vā <hi rend="bold">tadātmakā</hi> iti hetubhāvena viśeṣaṇaṃ tena tadātmakatvāt <hi rend="bold">kiṃ </hi>kasmād dravyāvināśe <hi rend="bold">nāśina </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>6] ity arthaḥ | anenaikasya etal lakṣaṇadvayāyogāl lakṣaṇabhedo 'siddha uktaḥ |</p>

<p>  uktadoṣa(ṣaṃ) nirācikīrṣoḥ pa<orig rend="sup">2</orig>rasya vacanamā[śaṅkamā]na āha <hi rend="bold">naṣṭā </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>7] iti | <hi rend="bold">te </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>7] paryāyāḥ | <hi rend="bold">cedi</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>7]ti parābhyupagamaṃ darśayati | <hi rend="bold">paryāyarūpeṇa </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>7] na dharmirūpeṇety arthād avasthitam | etan nirākurvann āha -- <hi rend="bold">dravyeti</hi> | dravyasvabhāvato 'nyasvabhāvatā teṣāṃ kim asti? pṛcchataś cāyam abhiprāyo yaś.anyasvabhāvatā teṣāṃ bhavet svabhāvabhedena svabhāvābheda eva na bhaved iti | ata evāyaṃ vaida<orig rend="sup">3</orig>rbhaparasya praśnaḥ | siddhāntavādyevaitad doṣadarśino 'nyasvabhāvatāniṣedham āśaṃkamāna āha <hi rend="bold">na ced iti </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>8] | atrāpy āha <hi rend="bold">nāśa </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>8] iti | <hi rend="bold">tathā </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>8] tena prakāreṇa | paryāyāḥ paryāyarūpeṇa naṣṭā na dharmirūpeṇety evam ātmanā <hi rend="bold">kathaṃ nāśaḥ </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>8] | no ced iti tu kvacit pāṭhaḥ | tatrāpi <hi rend="bold">naṣṭāḥ paryāyarūpeṇa</hi> dravyasvabhāvena <hi rend="bold">no</hi><orig rend="sup">4</orig> <hi rend="bold">cet </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>8] na yadi prakṛtāś ca paryāyāḥ kartṛkatvenābhisaṃbadhyante | etad āśaṃkya siddhānty evāha <hi rend="bold">kim anyarūpatā teṣāṃ</hi> i[105<hi rend="bold">.</hi>8]ti | dravyasvabhāvasya śrutatvāt, dravyasvabhāvād anyasvarūpatā teṣāṃ kim astīty arthaḥ | śeṣam samānaṃ pūrveṇa | anugāmirūpaṃ dravyam udayavyayayoginas tu paryāyā aikātmyañ ca dravyaparyā<orig rend="sup">5</orig>yāṇām ahrīkaiḥ kiṃ neṣtaṃ?</p>

<p>  tatra vyayinaḥ paryāyānadhikṛtyoktam | idānīm udayino 'dhikṛtyāha -- <hi rend="bold">dravyātmanī</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>9]ti | paryāyā ity anuvartate | dravyasyātraiva śrutatvāt <hi rend="bold">tat</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>9]śabdena tasya parāmarśaḥ | tad ayaṃ vākyārtho <hi rend="bold">viruddhadharmādhyāsa(se)</hi> bhedanibandhanepi kena kāraṇena <hi rend="bold">te </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>10] paryāyāḥ <hi rend="bold">dravyātmakā</hi> iti | viruddhdharmā<orig rend="sup">6</orig>dhyāsa eva kuta ity āha -- <hi rend="bold">dravyātmani sthite paścādbhavanta </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>9] iti | hetau śaturvidhānāc ca paścād bhāvād ity arthaḥ | tanniṣpattāvaniṣpattir eva viruddhadharmādhyāsa iti bhāvaḥ |</p>

<p>  {p. 346} anena ca prakāradvayena tādātmyahāpanena bhinnarūpāṇāṃ eṣāṃ tena saha sambandhābhāvāt taddharmatvam eva ca na syāt | tataś ca prakṛtakṛtidarśitam atraiva vaktavyāntaraṃ samuñcinvann āha <hi rend="bold">bhūta... kim iti </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>10]<hi rend="bold"> tatra</hi> dravye <hi rend="bold">bhūtaṃ </hi>jātaṃ <hi rend="bold">kiṃ</hi>? dravyaparyāyayor aikātmyena dravyasthitau paryāyāṇām api niyatā sthitir iti na kiñcid bhūtam ity abhisandhiḥ | <hi rend="bold">yataḥ </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>10] kasyacit tadatiriktasyābhāvāt |</p>

<p>  abhiprāyam aviduṣaḥ parasya vacanam āśaṃkamāna āha <hi rend="bold">bhede</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>11]ti | bhidyanta iti <hi rend="bold">bhedāḥ</hi> paryāyā eva <orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">tadrūpaṃ</hi> bhūtaṃ <hi rend="bold">yadāṣyate </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>11] | etannirācikīrṣann āha <hi rend="bold">bhinnam</hi> i[105<hi rend="bold">.</hi>12]ti | <hi rend="bold">hir</hi>avadhāraṇe bhinnam ity asmāt paro draṣṭavyaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">abhede </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>13] tayor aikātmye | <hi rend="bold">etad</hi> i[105<hi rend="bold">.</hi>14]ti dravyāvināśa(śe) paryāyāḥ paryāyarūpeṇa naṣṭā na dharmirūpeṇa, sthite ca tasmin bhedarūpaṃ bhūtam iti ceti | asaṃbaddhatvam evāsya pūrvasāmarthyoktaṃ kaṇṭhoktaṃ kurvann āha[128]<hi rend="bold">evam</hi> i[105<hi rend="bold">.</hi>14]ti <hi rend="bold">naṣṭaṃ</hi> ca tad <hi rend="bold">an</hi>[45a]<orig rend="sup"> 1</orig><hi rend="bold">ṣṭaṃ</hi> ceti tathā |
[128] ekam iti S
</p>
</div>
<div>

<p>  tadaitat prasajyata iti pārśvasthasyāviditaprastāvasya praśnam āśaṃkyāha -- <hi rend="bold">dravye</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>15]tyādi | yasmād uktayā nītyā lakṣaṇabheda eva siddhas <hi rend="bold">tataḥ </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>16] tasmāt |</p>

<p>  samprati kāryabhedaṃ prastuvann āha -- <hi rend="bold">kārye</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>17]ti | kāryabhedāt <hi rend="bold">tayoḥ svabhāvasya bhedo yadi bhavet </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>17] | <hi rend="bold">tathā sati </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>17] svabhāvabhede sati avaśyaṃ hi bhedam icchatā svabhāvabheda evaiṣṭavyo 'nyathā bhedāsiddheḥ |</p>

<p>  sati <orig rend="sup">2</orig>caivaṃ kim akiñcitkaraḥ kāryabhedo bhedasiddhyartham ucyata iti paraṃ śikṣayann āha <hi rend="bold">svabhāvasyaive</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>19]ti | nanu kāryabhedo 'bhinnasya svabhāvasya bhedaka iti kiñcitkara evāpi(evopa)nyāsārho 'pi ca tat kim evam ucyata ityāsaṃkyāha <hi rend="bold">na hi </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>20]<hi rend="bold"> </hi>iti | <hi rend="bold">hir</hi> yasmāt <hi rend="bold">kāryāṇāṃ bhedaḥ paścāt</hi> prakaraṇāt svahetvāgatasyābhinnasvabhāvasya paścādbhavanasvabhāvasya <hi rend="bold">tasya</hi>iva svahetubalāyātasyābhinnasya na <hi rend="bold">bhedakaḥ </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>20] hetau śaturvidhānāt paścād bhāvād ity arthaḥ | prāgbhāvī hi kāraṇaṃ tadbhinnaṃ svabhāvaṃ kuryād api, na tu paścād bhāvīty abhiprāyaḥ |</p>

<p>  paścād bhavann api kasmān na bhedaka iti? āha <hi rend="bold">svabhāvasyeti </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>21] | nanu kāryabhedaḥ svahetusamutthaṃ svabhāvaṃ mā nāma vikārṣit tadavasthe vikārāyogāt, tam eva tu vināśayi<orig rend="sup">4</orig>ṣyatīty āha <hi rend="bold">nāśeti </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>21] | yadi cāyaṃ kāryabhedas tayoḥ svabhāvasya bhedakaḥ syāt tad ayaṃ doṣaḥ syād iti darśayann āha -- <hi rend="bold">ekāntene</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>22]ti | {p. 347} <hi rend="bold">te</hi> dravyaparyāyātmake <hi rend="bold">vastunī </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>22] | syād etat -- syād ayaṃ doṣo yadi bhedaḥ paścāt prakaraṇāt svahetvāvage(tvāga)tasyābhinnasvabhāvasya paścād bhavansvabhāvasya tasyaiva svahetubalāyā<orig rend="sup">5</orig> tasyābhinnasya na bhedakas tayor abhinnoya(yaṃ) svabhāvo na bhavet | yāvatāsty abhinnopi svabhāvas tatas tayor abhedopīty āha <hi rend="bold">sa ceti </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>22] | <hi rend="bold">so</hi> 'bhinnaḥ svabhāvaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">tayoḥ </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>23] dravyaparyāyayoḥ, <hi rend="bold">kena</hi> kāraṇena | kutaḥ punar asau tayor na syād ity āha -- <hi rend="bold">vibhinnābhyām</hi> i[105<hi rend="bold">.</hi>23]ti parasparabhinnābhyāṃ dravyaparyāyābhyāṃ abhinnasyābhi<orig rend="sup">6</orig>nnasvabhāvasya kalpitasya tasya | <hi rend="bold">vibhedato </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>23] bhedād vyatirekāt | bhede hi kāryakāraṇabhāvaḥ saṃbandhaḥ | sa cātra nāstīti ca buddhistham | <hi rend="bold">teṣāṃ </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>23] dravyaparyāyakalpitābhinnasvabhāvānām |</p>

<p>  <hi rend="bold">tasyāpi </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>25] tṛtīyasyāpi svabhāvasya <hi rend="bold">tadabhedaprasiddhye </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>25] dravyaparyāyābhinnasvabhāvābhedaprasiddhyartham paraścaturthaḥ <hi rend="bold">kalpanīyo </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>26]nyathāyaḥ -- <orig rend="sup">7</orig>śalākākalpāstūyeva(s traya evā)saṃbaddhāḥ prasajyerann iti bhāvaḥ | evaṃ pañcamādāv api saiva vārtetyādinā bhinnasvabhāvasyāsambandhaniścayaparipanthinya[na]vasthā syāt |</p>

<p>  nanu kim a[na]vasthābhayād dṛṣṭānekasvabhāvāpalāpaḥ kartavyaḥ ity āha -- <hi rend="bold">na ceti</hi> [105<hi rend="bold">.</hi>27] |</p>

<p>  syād etat syād ayaṃ doṣo yady abhinnasya svabhāvasya dravyaparyāyābhyāṃ bhedo 'py upagamyeta | kintv abheda<orig rend="sup">8</orig> evety āha <hi rend="bold">aikāntikas tv</hi> i[105<hi rend="bold">.</hi>29]ti | <hi rend="bold">bhinnayor</hi> dravyaparyāyayor <hi rend="bold">abhinnā</hi>svabhāvād <hi rend="bold">abheda aikāntiko yadi </hi>bhaved iti yojyam, bheda eva tayor <hi rend="bold">viśīryeta </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>30] vilīyeta | kuta ity āha <hi rend="bold">tadeke</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>30]ti | tasmād ekasmāt svabhāvād avyatirekas tayor ity arthāt |</p>

<p>  athavā <hi rend="bold">vibhinnābhyām </hi>ityādy anyathā vyākhyeyam | <hi rend="bold">vibhinnābhyāṃ </hi>[105<hi rend="bold">.</hi>23] dravyaparyāyābhyām <hi rend="bold">abhinnasyā</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>23]vyatiriktasya [45b] <orig rend="sup">1</orig>vibhedas tadātmavadbhedāt | ayaṃ cābhiprāyo drvyaparyā[ya]yoḥ kalpitābhinnasvabhāvayos tādātmyopagame tasya vā tayor anupraveśa eṣitavyas tayor vā tatreti | tatra yadi kalpitasya svabhāvasya dravyaparyāyayor anupraveśas tadā tāv eva svarūpeṇa vyavatiṣṭheyātāṃ na tv asāv iti so 'sankathaṃ tatsambandhī syāt | nanu ca nāsau svabhāvas tayor upalīyamānas tadabhedā<orig rend="sup">2</orig>nubhāvī kiṃ tarhi teṣām abhedasiddhyartham abhinnasvabhāvo 'nyo 'bhyupagamyate ity abhiprāyasya parasya vacanam āśaṃkamāna āha <hi rend="bold">teṣām</hi> i[105<hi rend="bold">.</hi>24]ti | atrāpi doṣāntaram upekṣyaivānavasthāṃ darśayann āha <hi rend="bold">tathe</hi>[105<hi rend="bold">.</hi>26]ti | atha dravyaparyāyayos tasminn abhinne svabhāve 'nupraveśas tatrāha <hi rend="bold">aikāntikas tv</hi> i[105<hi rend="bold">.</hi>29]tyādi iti |</p>

<p>  {p. 348} nanu na tayos tadābhi(dābhi)nnasvabhāvayogād abhedo yenaiva<orig rend="sup">3</orig>m ucyate | kintu svata evābheda ity āha <hi rend="bold">abhedasye</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>1]ti | <hi rend="bold">abhedasya</hi> dravyaparyāyayoḥ svarasasiddhasyaikātmyasya <hi rend="bold">aparityāge </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>1]ṅgīkāre | <hi rend="bold">tasya</hi> bhedasya <hi rend="bold">avitathābhāve </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>2] satyatve | <hi rend="bold">abhede </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>2]<hi rend="bold"> </hi>pratipādye mṛṣārthatvāt(rthatā) tatpratipādakasya vacanasyety arthāt |</p>

<p>  kasmāt punar bhedābhedāv ekātmakau na syātām ity āha <hi rend="bold">anyonye</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>3]ti | <hi rend="bold">anyonyā</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">bhāvarūpāṇām</hi> a[106<hi rend="bold">.</hi>3]nyonyavyavacchedena vyavasthitātmanām | <hi rend="bold">ekasya bhāvo </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>4] vidhir <hi rend="bold">apara</hi>sy<hi rend="bold">ābhāvā</hi> niṣedho yas tad<hi rend="bold">dhetuko yataḥ </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>4] bhedābhedābhyāṃ <hi rend="bold">dvirūpatā</hi> nāsti | yadi viruddhadharmādhyāso bhedavyavasthāṅgaḥ (ṅgaṃ) syān naikatra bhedābhedau bhavetām | sa eva tu na bhedavyavasthānimittam ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">anyonyābhāvarūpāś ce</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>4]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">virodho </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>8] <orig rend="sup">5</orig>viruddhadharmādhyāso 'bhipretaḥ | <hi rend="bold">bheda</hi>śabdena bhedavyavasthā vivakṣitā | <hi rend="bold">lakṣaṇa</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>8]śabdena ca nimittam | tenāyam artho yadi viruddhadharmādhyāso bhedavyavasthāṅgaṃ neṣyate, tadaivaṃ na syāt | evaṃ ca kathaṃ syāt evaṃ ca kasmān neṣtavyam iti |</p>

<p>  tadrūpāḥ santopi <hi rend="bold">na bhedino </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>5]<hi rend="bold"> </hi>bhinnāḥ syur virodhasya bhedavyavasthāṅgatvāt | anyena prakāreṇa <hi rend="bold">tadvināśe </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>6] paryāyavināśe | dravyaṃ kathaṃ vināśi syāt | dravyaṃ hi paryāyarūpeṇa naśyati, na tu dravyerūpeṇetyahrikair iṣyate | tadrūpeṇāpi vināśaḥ kasmād iṣyate | sarvathaiva tasya vināśaḥ kinneṣyata ity arthaḥ |</p>

<p>  kathaṃ nāma dravyam eṣtavyam ity ākāṃkṣāyāṃ ṣikṣayann āha <hi rend="bold">kūṭe</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>7]ti | <hi rend="bold">nityatā</hi> [106<hi rend="bold">.</hi>7] sthiratā | "nedhru(rdhru)va" ity a<orig rend="sup">7</orig>nena nisastyayo vidhānāt | apracyutānutpannapūrvāpararūpasyāvasthānaṃ <hi rend="bold">kūṭasthanityatā</hi>, <hi rend="bold">bhedeṣu </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>7] paryāyeṣu | pariṇāmanityatā dravyeṣu kasmād iṣteti sāmarthyād āveditam |</p>

<p>  astu tarhīṣtā kūṭasthanityatety āśaṃkyāha <hi rend="bold">tad iṣṭāv</hi> i[106<hi rend="bold">.</hi>9]ti | tasyāḥ kūṭasthanityatāyā iṣṭau | atra doṣāntaram upekṣyaiva etad āha <hi rend="bold">kinne</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>9]ti | yathottarottarasarvaparyā<orig rend="sup">8</orig>yānugāmisuvarṇatvādy ekaṃ sāmānyam iṣyate tattadbhinnadeśādisarvavyaktyanuyāyisuvarṇatvagotvādy ekaṃ <hi rend="bold">kiṃ </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>10] kasmān neṣyate | icchāmas tarhīdam apīty āha <hi rend="bold">jananye</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>10]ti | jananī mātā | prathamamaḍhā patnī jāyā | nanu yadi strītvasāmānyam abhipretyedam ucyate tadābhyupagama evottaram iti koyam anupayā(nuyo)gaḥ ? bhāryātvañ copādhirūpa na [46a] <orig rend="sup">1</orig>sāmānyam | anyathā saṃketāvedinopi gāva iva tā api bhāryā ma[a]bhimatā vyaktyastenarūpeṇa sāmānyabhāsāṃ {p. 349} dhiyamādadhīran | na caitad asti, tasmād ayuktam etad iti | śobhanam uktaṃ bhavatā kevalam evaṃ vaditur abhiprāyo na samyagjñāyi | ayaṃ khalv asyābhiprāyo yenopādhyavacchinnena kenacid rūpeṇa tatstrītvaṃ tasyāṃ jāyāyāṃ vartamāna<orig rend="sup">2</orig>m enāṃ tathopabhogāṅgaṃ nopapādayati vinaiva tāvad ātmanā jananyām api tena vartitavyamanyarūpābhāvāt | sati caivaṃ tasyā api tathātvam āpadyeta; evam atrāpekṣayāpy ucyamānajāyāyā api tathātvam anivāryam | yady evaṃ śābaleyabāhuleyādīnām apy ekagotvādiyogād ekatvaṃ kiṃ nāpādyata iti? priyaṃ priyeṇācaritam iti | udāharaṇa<orig rend="sup">3</orig>diṅmātraṃ tūktam etad upahāsāpadeśeneti sarvam avadātam |</p>

<p>  evam uktayā nityā bhedābhedāv ekādhikaraṇau na yuktāv iti pratipādyādhunā bhavetāṃ tau tathā, tathāpy uktadoṣān na muktir iti pratipādayann āha <hi rend="bold">bhedābhedoktadoṣāś ce</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>11]ti | dravyaparyāyayor bhede hy ekāntena vibhinne te syātām | na tv ekaṃ dvirūpam, tathā<orig rend="sup">4</orig> suvarṇakuṇḍalādiparyāyayor aparasparātmatayā kuṇḍalādisuvarṇaviśeṣābhyāṃ tayor apratibhāsanaprasaṅgādayo doṣāḥ | abhedapakṣe caikasyāne[ka]kāryakartṛtvam uktam avyāhatam āpadyeta | dravyaparyāyarūpatvenābhyupetaṃ dvairūpyaṃ hīyetetyādayo doṣāḥ | sati caivaṃ viphalo 'yam ekasya bhedābhyupaga<orig rend="sup">5</orig>ma iti cārthād darśitam | <hi rend="bold">tayo</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>11]r bhedābhedayor <hi rend="bold">iṣtau</hi> [106<hi rend="bold">.</hi>11]<hi rend="bold"> kathaṃ vā na</hi> bhavanti | pratyekaṃ bhāvān na samudāye bhavantīty āha -- <hi rend="bold">pratyekam iti te </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>12] doṣāḥ |</p>

<p>  nanu ca dṛṣṭam idaṃ yata ekaikabhāvino doṣāḥ samudāyāvasthāyāṃ na bhavantīty abhiprāyavān paraḥ prāha <hi rend="bold">guḍaśceti </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>13] | kevalo guḍaḥ ṣleṣmaṇor hetur <hi rend="bold">nāgaraṃ</hi> śuṇṭhī <orig rend="sup">6</orig>kevalaṃ <hi rend="bold">pittasya kāraṇam </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>13] | militayos tv anayos tau doṣau kasmān na bhavata iti prakaraṇād draṣṭavyamadhyāhāro vā kartavyaḥ | atra samādhim āha <hi rend="bold">tanmūlam</hi> i[105<hi rend="bold">.</hi>14]ti | parasparopasarpaṇāśrayāt pratyayāt tadupādānasahakāriṇo <hi rend="bold">'nyad eva </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>14] tat -- kāryakāriṇaḥ kevalād guḍāt | kevalāc ca nāgarād bhinnam eva viśiṣtā<orig rend="sup">7</orig>rthakriyākāri dravyāntaram <hi rend="bold">idaṃ guḍanāgarā</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>14]khyam utpannam | na tu sa eva guḍo nāgarañ ca dve ime dravye | <hi rend="bold">tanmūlaṃ </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>14] tadguḍanāgarakāraṇam | anenaitad āha -- viśiṣṭaśleṣmaharaṇādyarthakriyākāridravyāntaram idam udapādi tena pratyekabhāvī mama doṣo na bhavati | bhavatas tu militāv api bhedābhedau dravyaparyāyalakṣaṇau tāv eveti kathan no(katham u?)bhayabhā<orig rend="sup">8</orig>vino doṣā na bhaveyur iti |</p>

<p>  athāstu dravyāntaram idaṃ tathāpi madhuratvāt kaṭukatvāc ca kathaṃ kaphapittakṛn na bhavatīti pārśvasthasya codyam pratikṣipann āha <hi rend="bold">madhuram</hi> i[106<hi rend="bold">.</hi>15]ti | <hi rend="bold">sarvaṃ madhuraṃ </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>15]<hi rend="bold"> kaphahetur</hi> na saṃbhāvyate | <hi rend="bold">syād </hi>i[106<hi rend="bold">.</hi>15]ti saṃbhāvanapadam etat, śakyārtham vā | kena punar nidarśanena sarvaṃ madhuram eva(vaṃ) saṃbhāvayitum ayuktam ity ata āha <hi rend="bold">yathe</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>15]ti | {p. 350} kaphanā[46b] <orig rend="sup">1</orig>śakatvād eva madhura(na) ity abhiprāyaḥ | anena madhuratvād ity ayaṃ hetuḥ sādhāraṇānaikāntiko darśitaḥ | <hi rend="bold">tīkṣṇaṃ </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>16] kaṭukam vā <hi rend="bold">sarvam</hi> iti <hi rend="bold">neti syād</hi> iti cānuvartanīyam | pūrvavannidarśanaṃ vyākhyeyam | <hi rend="bold">māgaghikā </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>16] pippalī śītavīryāhitye(te)ty āśayaḥ | anenāpi kaṭukatvād ity asya sādharaṇānaikāntikatvaṃ darśayato 'yam abhiprāyaḥ | guḍanāgarākhyasya dravyāntarasyā<orig rend="sup">2</orig>syānyad evetthaṃ madhura(na) iva mādhuryaṃ kaṭukatvam api pippalyā ivānyad eva tena militāvasthāyāṃ na doṣadvayasambhava iti |</p>

<p>  yadi ca pratyekabhāvināṃ doṣāṇāṃ militāvasthāyāṃ guḍanāgarāder abhāvopadarśanenaitat pratiṣidhyate, tadā pratyekabhāvināṃ doṣāṇāṃ samudāyāvasthāyām api bhāvadarśanāt kim asmad abhimataṃ cānupa(nābhyupa)padyata iti <orig rend="sup">3</orig>darśayituṃ <hi rend="bold">pratyekam</hi> i[106<hi rend="bold">.</hi>17]tyādinopakramate | yadi vā samudāyāvasthāyāṃ teṣāṃ doṣāṇām asadbhāve sādhye pratyekabhāvitvād ity asya hetoḥ sādhāraṇānaikantikatvaṃ darśayitum āha -- <hi rend="bold">pratyekam</hi> i[106<hi rend="bold">.</hi>17]ti | <hi rend="bold">yat</hi> pratyetyekaṃ yasya kāryasya <hi rend="bold">nidānaṃ </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>17] nimittaṃ svatas tad yadi svahetubalān <hi rend="bold">mibhrama</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>17]nyasahitam evādhikaraṇam utpadyate tadā kiṃ <orig rend="sup">4</orig>tatkāryakāri tatra <hi rend="bold">dṛṣṭam? </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>18] kṣepe kimaḥ prayogād dṛṣṭam evety arthaḥ | sneho hi kaphahetur ūṣṇatvaṃ ca pittakṛddṛṣṭaṃ sahitāvasthāyām api te tatkāryakāriṇī dṛṣṭe yathā amūmāṣaṅgate, ata eva <hi rend="bold">yathā māṣa </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>18] ity udāharati | māṣo hi snigdhatvād ūṣṇavīryatvāc cobhayātmaka ubhayam eva kāryaṃ kaphapittalakṣaṇaṃ karotīti |</p>

<p>  nanu madhurarasād api madhuraḥ(naḥ) śleṣmā kasmān na jāyate kaṭukāyā api pippalyāḥ kuto na pittaṃ yenāsmad uktaṃ bhavatā vyabhicāryate | tathāpy abhāve vā guḍānnāgarāc ca tau doṣau mā bhūtām iti parasya matam āśaṃkya dṛṣṭasyopapattiprakāraṃ darśayitum āha <hi rend="bold">śaktyapekṣañ ce</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>19]ti | yasmāt tena kāryeṇotpattavyam, tasya svopādānaśakti<orig rend="sup">6</orig>m apekṣata iti <hi rend="bold">śaktyapekṣam </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>19] | kiṃ tat<hi rend="bold">kāryaṃ</hi> mādhuryādi guṇamātraṃ nibandhanaṃ na bhavatīti praśne 'bhyupagama evottaraṃ kurvann āha -- <hi rend="bold">guṇeti </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>19] | ācāraviśeṣānavacchinnaḥ kevalo mādhuryādiguṇo guṇamātraṃ tad <hi rend="bold">anibandhanam </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>19] akāraṇaṃ yasya tat tathoktam | śaktyapekṣatvepi kāryasya tasyāḥ sarvatra bhāvāt tadavastho [doṣa] <orig rend="sup">7</orig>ity āha <hi rend="bold">sarvatreti </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>20] | <hi rend="bold">tāsāṃ </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>20] śaktīnāṃ kiñcid eva kāryaṃ <hi rend="bold">kasyacid eva</hi> janyatayā sambandhī bhavati | ayam artho madhuratvāviśeṣepi kiñcid eva svahetusamudbhūtarūpaviśeṣaṃ yat tathākāryakāri na tat sarvam | taddhetos tajjananaḥ svabhāvaḥ kutastya iti cet, svahetos tasyāpi tathety aparyanuyojya e(-jyame)vaitat | etad uktaṃ bhavati -- ekantena vibha(bhi)nnatvādi<orig rend="sup">8</orig>doṣo hi bhedamātre prasajyamāno na bhedasya śaktiviśeam apekṣate | na ca bhedasya {p. 351} viśeṣa eva saṃbhavati militāvasthāyām api tādrūpyād eva | evam abhedadoṣopi draṣṭavyaḥ | tasmād guṇamātranibandhanaṃ yatkāryaṃ tad yathā sati tasmin bhavati | tathā bhedābhedamātre saṃbhavino doṣā ye te tadbhāve kathaṃ na syur iti |</p>

<p>  bhedābhedābhyām utpatti[47a]<orig rend="sup"> 1</orig>dharmatvam amīṣāṃ doṣāṇām abhyupetya sarvam idam uktam adhunā tu tādātmyād eva teṣām anivāryatvam āyātam iti pratipādayituṃ guḍanāgarādau pareṇa dṛṣṭāntīkṛte janyadoṣāṇām anyathaivānupapattim abhyupagacchann āha <hi rend="bold">virodhī</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>24]ti | <hi rend="bold">virodhino</hi> nāgarādeḥ | <hi rend="bold">sannidhis</hi> tasmād <hi rend="bold">virodhiśunyād guḍāder janma yasya</hi> doṣasya sa <hi rend="bold">tajjanmā na bhaved</hi> a[106<hi rend="bold">.</hi>23]pi | <hi rend="bold">tadātmā </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>24] bhedābhedātmā | <hi rend="bold">tu</hi> doṣaḥ, sa tu <hi rend="bold">tasminnātma</hi>bhūte bhede <hi rend="bold">abhede</hi> <hi rend="bold">cā</hi>niṣtopi na <hi rend="bold">nivartate </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>24] | atatsvabhāvatvaprasaṅgād iti bhāvaḥ | idam atrārthasatattvaṃ bhidyamānaṃ hi rūpaṃ bhedo viparyayeṇa cābhedaḥ | vibhinne ca te syātām ityādinā ca vastutas tadātmaka eva doṣo darśitaḥ | anekakāryakāritvam api abhinnarūpātmakam eva vastutaḥ | anya<orig rend="sup">3</orig>d api dūṣaṇaṃ vastuto bhedābhedātmakam eva | vyāvṛttikṛtas tu bhedo yadi bhaved bhavatu na tāvatā prakṛtakṣatir iti |</p>

<p>  tanmate 'vasthāntarāvayavinaḥ sattvam upetyaitad uktam idānī tu sa eva nāstīti darśayitum āha <hi rend="bold">bhāgā eva ce</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>25]ti | <hi rend="bold">bhāgā eva</hi> bhāgatvenābhimatā eva | paramārthatas tu paramāṇava evety arthaḥ | tena tena prakāreṇādhisti<orig rend="sup">4</orig>ryagūrddhvāvasthānalakṣaṇena tattadarthakriyākāritvalakṣaṇena ca <hi rend="bold">saṃniviṣtā </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>25] vyavasthitāḥ | <hi rend="bold">tadvān </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>23] bhāgavān | <hi rend="bold">nirvibhāgaḥ</hi> svato niraṃśaḥ | anena dṛśyānupalaṃbho {darśitaḥ | tadabhāvāc ca kena saha teṣāṃ bhedābhedacintā syād iti cābhipretam |</p>

<p>  nanv asaty ekasminn avayavini dhāraṇākarṣane katham upapadyeyātām ity āha -- <hi rend="bold">anyo 'nye</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>27]ti | <hi rend="bold">te</hi><orig rend="sup">5</orig> [106<hi rend="bold">.</hi>27] bhāgāḥ | eka sāmagryadhīnatvād anyonyakāraṇādhīnāpekṣāḥ santas tathāvasthitavapuṣo yenaikasyākarṣane dhārane vānyeṣām api te bhavata iti | na kevalaṃ dṛṣṭahetubalāt teṣāṃ tathāsthitir api tv adṛṣṭavaśād apīti darśayann āha -- <hi rend="bold">karmaṇāṃ ce</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>28]ti | lokasyāsādhāraṇacetanātmakarmaṇām api <hi rend="bold">sāmarthyāt te 'vinirbhāgavarti</hi><orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">naḥ </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>28] parasparaṃ vibhāgena na vartante |</p>

<p>  nanu cākāraṇasya karmaṇaḥ sāmarthyopavarṇanam ayuktam ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">sanniveśane</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>29]ti | <hi rend="bold">hi</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>21]r yasmād arthe |</p>

<p>  "karmajaṃ lokavaicitryam" [Abhidh. 4.1] |</p>

<p>{p. 352} iti vacanāt <hi rend="bold">karmabhir janitā </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>30] ity āha | teṣām eva prāṇināṃ sādhāraṇair asādhārarṇavau karmabhiḥ | <hi rend="bold">tebhyaḥ </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>30] karmasya eva tadādhipatyād eveti yāvat | <hi rend="bold">avi</hi><orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">bhāgino </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>30] vibhāgena na vartante |</p>

<p>  athāsaty ekasminn avayavini ekoyaṃ ghaṭa ityādi vyapadeśaḥ kathaṃ syād ity āśaṃkyāha -- <hi rend="bold">te ce</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>31]ti | <hi rend="bold">te</hi> bhāgāḥ <hi rend="bold">kathaṃcid</hi> ekakāryakāritvādinā prakāreṇa | nanu caiko ghaṭa ityādi śabdajanmani śabdānuviddhe jñāne tāvatkiñcid ekatvena pratyavabhāsate tad eva ca svalakṣaṇaṃ svalakṣaṇatvenādhyavasāyāt ta katham abhe<orig rend="sup">8</orig>dino 'rthasyāpalāpaḥ kriyata ity āha <hi rend="bold">na ce</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>32]ti | svalakṣaṇālambanaṃ jñānaṃ <hi rend="bold">svalakṣaṇajñānaṃ </hi>[106<hi rend="bold">.</hi>32] tasmin <hi rend="bold">na</hi> | ayam abhiprāyo yadi śabdagocaro 'rthaḥ svalakṣaṇaṃ syāt tadendriyaprabhavepi pratyaye tathaiva pratibhāseta | na caitad asti sajātīyavijātīyavyāvṛttapratibhāsāt | na caikam eva rūpam upāyabhede 'pi bhinnākārāvabhāsi yuktam | tad uktam</p>

<p>  "ekasyai[47b]<orig rend="sup"> 1</orig>va kuto rūpaṃ bhinnākārāvabhāsi tat" [Pramānāvā.2.235]</p>

<p>evaṃ tarhi śabdapratyayagocara eva kiñcid ekaṃ tāvad āstām | tato na sarvathaikasyābhāvaḥ sidhyatīty āha <hi rend="bold">aspaṣte</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>1]ti | <hi rend="bold">ta eva </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>1] bhāgā evaṃ | vijātīyavyāvṛttyā kevalayā pratīyamānā<hi rend="bold">spaṣṭarūpāḥ </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>1] | ayam arthas tatrāpi jñāne ta eva bhāgā a[vi]vecitabhedāḥ pratīyante na tu tadatiriktaṃ kiñcid ekam api | adhyavasāyānu<orig rend="sup">2</orig>rodhena ca ta evety uktaṃ draṣṭavyam | yatau bhāgātiriktaṃ nirbhāgadṛśyam anupalabhyamānam asadvyavahāragocaraḥ <hi rend="bold">tata</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>2]s tasmāt |[129]teṣāṃ bhāgānāṃ paryāyaśabdābhilāpyānām |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[129] eṣāṃ S
</p>
</div>
<div>

<p>  punar api nirbhāgamaṅgīkṛtya siṃhāvalokitanyāyena dūṣaṇāntaram āha |</p>

<p>  <hi rend="bold">ni</hi>[130]<hi rend="bold">rbhāgasya ce</hi>[106<hi rend="bold">.</hi>3]ti | bhinno deṣo yasya sa cāsāv aṃśaś ceti padasaṃskāraṃ kṛtvā paścād <hi rend="bold">aneka</hi>śabdena saha <orig rend="sup">3</orig>karmadhārayaḥ kāryaḥ | tad<hi rend="bold">yogitā </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>3] tadvyāpitā | ayam āśayo yadi tat sāṃśaṃ syāt, tadekenāṃśenaikaṃ bhinnadeśam aṃśaṃ vyāpyāpareṇāparaṃ vyāpnuyāt | na tu niraṃśaṃ sat tathā kartum utsahata iti | nanu pratīyate tāvad ekasyānekabhinnadeśāṃśayogitā tatra kiṃ katham etad iti vimṛṣṭena | tathā coktama</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[130] nirvibhāgasya S
</p>
</div>
<div>

<p>  [131]"tat tathaivābhyupaitavyam yad yathaiva pratīyata |"</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[131] tulanāŚlokavā. anu. 186 |
</p>
</div>
<div>

<p>ity abhiprāyavataḥ parasya vacanam āśaṅkamāna āha <hi rend="bold">pratīteś cedi</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>4]ti yady apy atroktam eva dūṣaṇaṃ na nirvikalpe nāpi vikalpe jñāne tadekamanubhāsata ityadi | {p. 353} tathāpi tadupekṣyaiva dūṣaṇāntaram āha[132]<hi rend="bold">dhvaṃse</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>4]ti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[132] kṣaṇadhvaṃsānu-S |
</p>
</div>
<div>

<p><hi rend="bold">ye paryāyāḥ sthemānaṃ </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>5] sthairyaṃ <hi rend="bold">dadhataḥ pratīyante </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>5] yat tadornityam abhisaṃbandhātte <orig rend="sup">5</orig><hi rend="bold">kṣaṇadhvaṃsānubhāvinaḥ kutaḥ</hi> kasmān <hi rend="bold">matā </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>5] iti yojyam | anenaitad āha pratītiśaraṇāś ced bhavantas tadā katham anyathā pratīyamānā anyathā anugamyanta iti | punaḥ parasya vacanam āśaṃkamāna āha -- <hi rend="bold">anyata </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>6] iti | <hi rend="bold">anyato bādhakāt</hi> pramāṇāt tanmatā ity abhisambandhavyam | <hi rend="bold">iha</hi> prakṛte <hi rend="bold">tad</hi> bādhakaṃ pamāṇaṃ <hi rend="bold">samaṃ </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>6] tulya<orig rend="sup">6</orig>m atrāpi taddhita ity arthaḥ |</p>

<p>  uktepi dṛśyānupalambhādau bādhake 'nyad api bādhakaṃ darśyann āha -- <hi rend="bold">aikāntikāv</hi> i[107<hi rend="bold">.</hi>7]ti | <hi rend="bold">ananyatvād</hi> ekātmakatvāt | <hi rend="bold">tayor</hi> anyonyānupraveśamukhena bheda evābheda eva veti niyamavantāv <hi rend="bold">aikāntikāu</hi> syātām | <hi rend="bold">dhruvaṃ </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>7] niścitam | athaikātmyetpi paryāyā eva bhidyante na dharmī dharme (?) ca na bhidya<orig rend="sup">7</orig>te na tu paryāyā ity āśaṃkyāha -- <hi rend="bold">anyonyaṃ ve</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>8]ti | viruddhadharmādhyāsasya ekatvabādhakasya bhāvād <hi rend="bold">bheda</hi> eva <hi rend="bold">niyato </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>8]vaśyaṃbhāvīty abhiprāyaḥ |</p>

<p>  ananyatvepi nāyaṃ doṣo bhinnarūpasyāpi bhāvād iti parasya vacanam āśaṃkamāna āha <hi rend="bold">tayor apī</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>9]ti | <hi rend="bold">api</hi>śabdo bhinnakamo <hi rend="bold">bheda</hi> ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | na kevalam abheda iti cārthaḥ | atrā<orig rend="sup">8</orig>py āha <hi rend="bold">yenātmane</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>10]ti | <hi rend="bold">api</hi>śabdadarśitam abhedam api dūṣayann āha <hi rend="bold">dravye</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>12]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">svabhāva </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>13] ity abhinnasvabhāva ity abhipretam | <hi rend="bold">yannimittā </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>13] yadabhinnarūpanimittā | kathaṃ nāstīty āha <hi rend="bold">tata </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>14] iti | <hi rend="bold">tata</hi> ekasmāt svabhāvāt, <hi rend="bold">abhede</hi> svabhāvānupraveśe <hi rend="bold">tayoḥ svātmahāniḥ </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>14] dravyarūpatā paryāyarūpatā ca hīyeta, tadātmavad iti bhāvaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">ta</hi>[48a]<orig rend="sup"> 1</orig><hi rend="bold">syā</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>15]bhinnasya svabhāvasya <hi rend="bold">tābhyāṃ </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>15] dravyaparyāyābhyām | <hi rend="bold">ta </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>15] ity anenoktaṃ bahutvam evāha <hi rend="bold">dharmī</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>16]tyādi |</p>

<p>  <hi rend="bold">tebhyo </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>17] drayaparyāyatadanyasvabhāvebhyo 'nyo 'bhinnaḥ svabhāvas <hi rend="bold">teṣām</hi> eva trayāṇām <hi rend="bold">abhedasiddhyarthaṃ kalpyate</hi> yadi tatrāpi sa eva doṣa iti punaḥ svabhāvāntarakalpane ca <hi rend="bold">pūrva </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>18] iva <hi rend="bold">prasaṅgo</hi> 'navasthāprasaṅgah syāt |</p>

<p>  atraiva doṣāntaraṃ samuccinvann āha <orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">dharmītvam</hi> i[107<hi rend="bold">.</hi>19]ti | kuta evaṃ syād ity āha <hi rend="bold">tattantratvād</hi> i[107<hi rend="bold">.</hi>19]ti | tasmin pāratantryaṃ tasmāt | kayos tattantratvam ity apekṣāyām {p. 354} āha -- tad <hi rend="bold">anyayor</hi> i[107<hi rend="bold">.</hi>19]ti | tasmād ekasvabhāvād anyayor dravyaparyāyayor bhedasyābhedasya ca tanmūlatvāt tattantratvaṃ pratyeyam | astu tarhi tasya tathātvam anekātmakatvaṃ ca vastunaḥ | na ca dṛṣṭasyānavasthayā apalāpaḥ ka<orig rend="sup">3</orig>rtuṃ śakya ity āha -- <hi rend="bold">na caivam</hi> i[107<hi rend="bold">.</hi>20]ti | <hi rend="bold">co</hi> yasmān naivaṃ pramāṇena gamyate | prakaraṇam upasaṃharann āha <hi rend="bold">tene</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>20]ti | <hi rend="bold">tenā</hi>[na]ntaroktena kāraṇakalāpena <hi rend="bold">ayam</hi>anekāntavādo <hi rend="bold">jālmakalpita</hi> utpathaprasthitakalpitaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">iti</hi>[107<hi rend="bold">.</hi>21]r hetau | <hi rend="bold">bahubhāṣitayā alaṃ </hi>[107<hi rend="bold">.</hi>21]<hi rend="bold"> na</hi> kiñcit | etāvataiva sarvasya samāhitatvād iti bhāvaḥ |</p>

<p>  avaśyamo bhā<orig rend="sup">4</orig>va āvaśyakam ity asya bhāvapratyayāntatvād apṛkkaraṇasyāvaśyakam iti prāpte yoyam <hi rend="bold">āvaśyakam apṛthakkaraṇam</hi> i[108<hi rend="bold">.</hi>1]ti prayoge sāmānādhikaraṇyena nirdeśaḥ saḥ katham iti tu na jāne mahānta eva praṣṭavyāḥ | <hi rend="bold">saṃyogavibhāgeṣu </hi>[108<hi rend="bold">.</hi>11] kartavyeṣu <hi rend="bold">anapekṣo </hi>[108<hi rend="bold">.</hi>11] na <hi rend="bold">kāraṇam</hi> iti rūpādivargābhiprāyeṇānapekṣa<orig rend="sup">5</orig>sya tat kāraṇamātraṃ vivakṣitam | na tu viśeṣapratiṣedhāt sāpekṣasya kāraṇatvam | aguṇatvena ca dravyakarmaṇor vyavacchedaḥ | sāmānyavattvena ca sāmānyaviśeṣasamavāyānām | saṃyogavibhāgāpekṣayā tv anapekṣo na kāraṇaṃ kintu sāpekṣa eva kāraṇam iti vivakṣitam | sāpekṣatvaṃ na caramabhāvyape<orig rend="sup">6</orig>kṣayā draṣṭavyam | na tu kasyacid anyānapekṣasyaiva kāraṇatvam asti yenānapekṣo 'kāraṇam ity ucyamānaṃ śobheta | tadātvaguṇatvena dravyasya vyavacchedo draṣṭavyaḥ | tad yathā tantuturīsaṃyogalakṣaṇo guṇaḥ paṭaturīsaṃyoge kartavye paṭaṃ paścādbhāvinam apekṣate | yathā ca vaṃśādau pāṭanākhyā<orig rend="sup">7</orig>vayavakarmajo 'vayavāntarād vibhāgaḥ paścādbhāvinaṃ dravyavināśam apekṣya sakriyasyāvayavasyākāśādideśād vibhāgam ārabhate, yathā cāsau na kriyājo vibhāgaḥ kintu vibhāgaja eveti vibhāgajaṃ vibhāgam abhyupagacchadbhirvaiśeṣikair iṣyate tathā nehāprakṛtatvād ucyate | <hi rend="bold">guṇavad</hi> ity atr<hi rend="bold">ādi</hi>[108<hi rend="bold">.</hi>15]grahaṇāt samavāyikāraṇatvasya saṃgrahaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">co</hi><orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">dya</hi>[108<hi rend="bold">.</hi>28]śabdena prakaraṇādbauddhakṛtaṃcodyaṃ draṣṭavyam | tasya <hi rend="bold">parihāra </hi>[108<hi rend="bold">.</hi>28] iti vigrahaḥ |</p>

<p>  asmākam ayam <hi rend="bold">āsmākīnaḥ </hi>[109<hi rend="bold">.</hi>16] | "[133]yuṣmad asmadbhyām anyatarasyām khañ" ity anena khaña kartavyaḥ | <hi rend="bold">prāgva</hi>[109<hi rend="bold">.</hi>6] prāguktasaṃskārapakṣa iva | <hi rend="bold">nirbandhagrahaṇena </hi>[109<hi rend="bold">.</hi>21]<hi rend="bold"> cety ācaṣṭa </hi>[109<hi rend="bold">.</hi>25] iti sambandhaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[133] pāṇinīyaṃ sūtraṃ (4.3.1) tu bhinnam |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">sahakaraṇaśīlā </hi>[110<hi rend="bold">.</hi>6] ekakaraṇaśīlāḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">pratyayāntaraṃ </hi>[111<hi rend="bold">.</hi>2] vāsanāprabodhakaṃ rasādikañ ca [48b] <orig rend="sup">1</orig>yathāyogyaṃ vācyam, <hi rend="bold">tatsāpekṣā </hi>[111<hi rend="bold">.</hi>2], <hi rend="bold">tataḥ </hi>[111<hi rend="bold">.</hi>3]<hi rend="bold"> sāma</hi>gryās tathābhūtāyā | <hi rend="bold">itarasye</hi>[111<hi rend="bold">.</hi>3]ti {p. 355} nirvikalpakasya rasādyālambanasya | <hi rend="bold">tadupādeyatvena </hi>[111<hi rend="bold">.</hi>3] vijñānalakṣaṇopādānopādeyatvena | nanu ca manaskārādisamudāyajanyam idam ekam upadarśitam etatsāmagrīmadhyapraviṣṭaikajanyaṃ tu kiṃ na darśitam ity āha <hi rend="bold">tadanyad</hi> i[111<hi rend="bold">.</hi>13]ti | <hi rend="bold">ekajanyam</hi> iti tatsāmagryantaḥpatitakāraṇānapekṣaikajanyam i<orig rend="sup">2</orig>ty avaseyam, na tv ekajanyaṃ nāma kiñcit saṃbhavati | tatra cakṣurādinirapekṣamanaskārajanyo manorājyādivikalpaḥ, viṣayādinirapekṣacakṣurmanaskārātmakadvayajanyaṃ dvicandrādivijñānam, samanantarapratyayād vijñānāc cakṣurvijñānasyopalambhāmahe(?)tyādyabhidhānād evaitad ūhituṃ śakyam ity ahiprāyeṇa ca <hi rend="bold">sva</hi>[134]<hi rend="bold">yam ūhyam</hi> i[111<hi rend="bold">.</hi>13]ty āha | nanu kiṃ bhāgato viśeṣavṛttir yena<orig rend="sup">3</orig> bahuvacanena nirdeśa ity āha[135]<hi rend="bold">tajjanyāpekṣayā</hi> <hi rend="bold">ce</hi>[111<hi rend="bold">.</hi>17]ti | <hi rend="bold">sāmagryantarasya svabhāvabhedavato bhāvād</hi> <hi rend="bold">bhinnakāryaprasūtiḥ</hi> |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[134] svayam abhyūhyam S
[135] atajjanyāpekṣayā S
</p>
</div>
<div>

<p>  kutaḥ svabhāvabhedavattvaṃ tasyety apekṣāyāṃ yojyam <hi rend="bold">kāryāntare</hi>[112<hi rend="bold">.</hi>1]tyādi | pṛthivyādīny upādāya vartanta ity upādāya <hi rend="bold">rūpaṃ </hi>[112<hi rend="bold">.</hi>5] parasparādi mayūravyaṃsakāditvāt samāsaḥ | āgamāpekṣayā vaktum udyatena ca<orig rend="sup">4</orig> pareṇāgamabhāṣaivānūditā | svabhāvasthitaṃ tenāśrayaḥ(sthiter āśrayaḥ) <hi rend="bold">svabhāvasthityāśrayaḥ </hi>[112<hi rend="bold">.</hi>18] | avaśyaṃ hi pratibandhakena kiñcitkareṇa bhāvyam | kiñcitśabdavācyenārthāntareṇety abhiprāyeṇāha <hi rend="bold">svabhāvāntarotpādane yāvad</hi> i[112<hi rend="bold">.</hi>19]ti |</p>

<p>  nanūpakāraka ādhāro na tu janakas tat katham evam ucyata ity āha <hi rend="bold">nahī</hi>[112<hi rend="bold">.</hi>27]ti | <hi rend="bold">bhūtānāṃ </hi>[113<hi rend="bold">.</hi>2] pṛthivyādī<orig rend="sup">5</orig>nām | <hi rend="bold">ucyata iti </hi>[113<hi rend="bold">.</hi>2]vaibhāṣikamate kathyata iti draṣṭavyam | na tusautrāntikanaye bhūtabhautikavibhāgosti |</p>

<p>  <hi rend="bold">kālakṣepeṇa </hi>[113<hi rend="bold">.</hi>9] kālavilaṃbane | <hi rend="bold">tatsahabhāvine</hi>[113<hi rend="bold">.</hi>14]ty anugrāhyasahacāriṇety avaseyam | <hi rend="bold">anantaraṃ </hi>[113<hi rend="bold">.</hi>14]<hi rend="bold"> tadutpādanāt</hi> | <hi rend="bold">tasya</hi> viśeṣasy<hi rend="bold">otpādanāt</hi> | <hi rend="bold">tasya </hi>[113<hi rend="bold">.</hi>15] kriyamāṇaviśeṣasya | kathaṃ tatrākiñcitkaratvaṃ tasya sa<orig rend="sup">6</orig>hakāriṇo jñāpitaṃ bhavatīty āha -- <hi rend="bold">śaktipratibandhakāpanayanene</hi>[113<hi rend="bold">.</hi>19]ti |</p>

<p>  yasmād arthe 'yaṃ nipātaḥ "<hi rend="bold">na vai</hi>"[nai]veti vyācakṣāṇo <hi rend="bold">vai</hi>[113<hi rend="bold">.</hi>25]śabdam avadhāraṇe darśayati | <hi rend="bold">saṃbhāvanāyāṃ </hi>[114<hi rend="bold">.</hi>2] nyāyabalāyātāyām ity avaseyam | ata eva vyanakti <hi rend="bold">nyāye</hi>[114<hi rend="bold">.</hi>3]ti |</p>

<p>  {p. 356} anena sahakārīty atraikārthaḥ sahaśabdovārtikakāreṇa darśitaḥ | kathaṃ tarhi <hi rend="bold">saha yugapat kurvanta </hi>[114<hi rend="bold">.</hi>12] ity ayaṃ vyācaṣṭeti cet, uktam atra pūrvam iti na punar ucyate | <hi rend="bold">evaṃvidha </hi>[114<hi rend="bold">.</hi>13] ity ekārthakārī | vahnyādisahakārīśītakṣaṇādilakṣaṇe kāryābhisandhinā<hi rend="bold">pacīyamāna</hi>[114<hi rend="bold">.</hi>17]grahaṇam |</p>

<p>  <hi rend="bold">yāvate</hi>[115<hi rend="bold">.</hi>8]ti tṛtīyāntapratirūpako 'yaṃ nipāto yasmād ity asminn arthe, kiṃtv etasminn arthe vā anuvartate | <hi rend="bold">sahitā</hi> anyena yuktāḥ <hi rend="bold">kṣaṇamātravi</hi><orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">lambinaḥ </hi>[115<hi rend="bold">.</hi>9] kṣaṇamātrasthāyinaḥ | tadavasthāyā <hi rend="bold">prāk</hi> pūrvaṃ <hi rend="bold">paścād</hi> uttarakālaṃ[136]<hi rend="bold">pṛthak</hi> tadvikalāvasthāyāṃ <hi rend="bold">bhāvaḥ </hi>[115<hi rend="bold">.</hi>10] sadbhāvaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[136] pṛthaktva S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu yadi svahetoḥ samarthasyotpattis tarhi katham anantaram uktam -- "te samarthāḥ svabhāvataḥ [115<hi rend="bold">.</hi>6]" ity ata āha <hi rend="bold">paramate</hi>[115<hi rend="bold">.</hi>16]ti | bhavatyasmāt kāryam iti bhāvo hetus <hi rend="bold">tasmād</hi> iti | tad api tvayā kasmān na vyākhyātam iti cet | na, sa[49a]<orig rend="sup">1</orig>marthaḥ kuta utpanna ity asya vyāghātaprasaṃgāt | <hi rend="bold">sahakāribhyaḥ sāmarthyam</hi>[137]<hi rend="bold">icchantī</hi>[115<hi rend="bold">.</hi>17]ti camīmāṃsakamatāśrayaṇenāha na tunaiyāyikāevam icchanti yena tanmatopagraheṇāpy etat saṃgaccheta, sahakārisākalyasyaiva taiḥ sāmarthyarūpatveneṣṭeḥ | tathā cāha --jalpamahodaghiḥ"sahakārisākalyaṃ tadvataḥ sāmarthyaṃ vaikalyaṃ tv asāmarthyam" iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[137] micchati S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">samarthaṃ </hi>[115<hi rend="bold">.</hi>25] vivakṣitakāryaka<orig rend="sup">2</orig>raṇe śaktam | <hi rend="bold">āvaśyakaṃ</hi>[138]<hi rend="bold">jananam</hi> i[116<hi rend="bold">.</hi>11]ty asya śabdasya tu siddhiḥ[139]pūrvaṃ na jāne |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[138] avaśyaṃjanakatvam S
[139] draṣṭavyam -- pṛ. 354 paṃ. 8 -- "avaśyamo bhāvaḥ ityādinā na jāne ityantena kṛtā", etadarthakaḥ pāṭhastruṭitotra bhāti |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">kuśūlañ ca tadapanetṛpuruṣaprayatnaś ca kṣetranayanaṃ ca prakiraṇaṃ </hi>[116<hi rend="bold">.</hi>14] ca prakaraṇāt kṣetre prakiraṇaṃ ceti dvandvaṃ kṛtvā paścād ādiśabde[na] bahuvrīhiḥ kāryaḥ | prakiraṇam ity ayam auṇādikaḥ śabdo na tu kiratirlyuḍanto draṣṭavyas tadā guṇasyāpratiṣedhena prakaraṇam iti prāpter asādhu<orig rend="sup">3</orig>tvaprasaṃgāt |</p>

<p>  <hi rend="bold">sametya </hi>[116<hi rend="bold">.</hi>19] yogyadeśe sthitvā <hi rend="bold">sambhūya </hi>ādyena saha militvā <hi rend="bold">pratyayaiḥ</hi> sahakāryupādānarūpaiḥ |</p>

<p>  nanu ca "ata eva tayor avasthayor" ityādinā pratyabhijñāyāḥ prāmāṇyam apoditam eva tat kathaṃ na punar ukte(ktam i)ty āha -- <hi rend="bold">pūrvañ ce</hi>[117<hi rend="bold">.</hi>9]ti | <hi rend="bold">etad api </hi>[117<hi rend="bold">.</hi>11] {p. 357} sārūpyaviṣayapratyabhijñāprāmāṇyanirākaraṇam iti | <hi rend="bold">uktam eva</hi> sāmarthyād darśita<orig rend="sup">4</orig>m eva | tarhi kim arthaṃ punar uktam ity āha -- <hi rend="bold">vipañcanārthaṃ tv </hi>i[117<hi rend="bold">.</hi>12]ti <hi rend="bold">tuḥ</hi> pūrvasmād asya kathanasya viśeṣaṃ darśayati |</p>

<p>  <hi rend="bold">ādhyātmikeṣu </hi>[117<hi rend="bold">.</hi>15] āntareṣu | paścād bāhyepi darśayitavyatvāt krame <hi rend="bold">tāvac</hi> śabdam āha | <hi rend="bold">śakyaparicchedaṃ </hi>[117<hi rend="bold">.</hi>15] viśiṣṭakāryakāraṇatayā paricchettuṃ śakyam |</p>

<p>  [140]<hi rend="bold">sākṣād</hi> avyavadhānena vijñānakāryakāriṇaḥ <hi rend="bold">pratyayād</hi>dhetoḥ | <orig rend="sup">5</orig>tasya janane -- <hi rend="bold">vyavadhānādipratipattau </hi>vyavadhānādisvīkāre, kathaṃ tādṛśo na bhavatīty āha <hi rend="bold">anyādṛśād</hi> iti | anyādṛśāddhi bhavannanyādṛśasyāpi hetor hetuvyapadeśasaṃbhavāj jananahetur ity āha | kathaṃ taddhetur ity āha <hi rend="bold">tad</hi> iti <hi rend="bold">tatsahakāribhiḥ</hi> parasparopasarpaṇādyāśrayahetusahakāribhir indriyādibhiḥ | <orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">samarthañ</hi> ca tadvijñānajanane <hi rend="bold">svasvakṣaṇāntaraṃ</hi> ceti tathā <hi rend="bold">tasyārambhāt</hi> | anena parasparopasarpaṇādyāśrayapratyayaviśeṣendriyādikalāpasya sākṣād vijñānahetor hetutvaṃ darśitam | etac cānantaram eva spaṣṭayiṣyate | idaṃ cākṣepavatīṃ sāmagrīm abhipretyoktaṃ draṣṭavyam | katham anyathābhāvasyā<orig rend="sup">7</orig>saṃbhava iti āha <hi rend="bold">paraspare</hi>ti | <hi rend="bold">vijñānanirmāṇasamarthāś</hi> ca te hetavaś ca te ca te <hi rend="bold">indriyādayaś</hi> ca teṣām <hi rend="bold">upādānaiḥ</hi> | <hi rend="bold">samarthahetvindriyāder jananaṃ</hi> tasmāt | anantaroktaspaṣṭīkaraṇaṃ caitad draṣṭavyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[140] S pratir atra truṭitā |
</p>
</div>
<div>

<p>  sukhasaṃvarditatvād iti vyācakṣāṇo mūle <hi rend="bold">sukhaidhita</hi> ity asy<hi rend="bold">ānabhiyoga</hi>nimittasyāpi sāmarthyāt <hi rend="bold">krīḍana</hi>[119<hi rend="bold">.</hi>12]śīla ity asya hetubhāvena <orig rend="sup">8</orig>viśeṣaṇatvaṃ darśayati | nanu kṛtaṃ niṣpāditam ucyate 'tra ca kimācāryeṇa niṣpāditam ity āśaṃkāṃ nirākurvann āha <hi rend="bold">kṛtam</hi> i[119<hi rend="bold">.</hi>14]ti | na <hi rend="bold">punar</hi> e[119<hi rend="bold">.</hi>15]vam ācakṣāṇena dvir uktābhāvo darśita iti boddhavyam | asyārthasyāsakṛduktatvāt ekavāraṃ prativihite punaḥ pratividhāpayitari avajñāsaṃbhavenopahāsāṃyogāc ca kṛtaṃ kṛtam iti nirdeśasya nyā[49b]<orig rend="sup">1</orig>yaprāptatvād atiprasiddhatvāc ceti | nanu kiṃ kurvantaṃ kartuṃ prayuṅkte punaḥ pūrvapakṣavādī yena punaḥ pūrvapakṣavādī kārayatīty ucyata ity āha -- <hi rend="bold">punar</hi> ityādi | <hi rend="bold">nirloṭhitaṃ </hi>[119<hi rend="bold">.</hi>17] nirūpitaṃ nirṇītam iti yāvat |</p>

<p>  pūrvavan mīmāṃsakābhiprāyeṇa <hi rend="bold">sāmarthyaṃ sahakāribhyo jāyata </hi>[119<hi rend="bold">.</hi>25] ity ācaṣṭe | <hi rend="bold">sāmarthyasyo</hi>[120<hi rend="bold">.</hi>6]<hi rend="bold">tpattiḥ tadvato 'nutpattiḥ </hi>[120<hi rend="bold">.</hi>7] |</p>

<p>  {p. 358} samprati prakārāntareṇāpi pratyabhijñāyā aprāmāṇyaṃ paramabhyupagamayituṃ bhūmikāṃ racayann āha -- <hi rend="bold">vyāvasthitasyaive</hi>[120<hi rend="bold">.</hi>12]ti | ayaṃ cātrābhiprāyaḥ -- bhavatu yāvad bījādāvucchūnoccūnatarādiviśeṣasya darśanāt sāmarthyotpādādikalpanā na punar iha tathā adarśanād iti | <hi rend="bold">vyavasthitasyā</hi>nyatvamanāpannasya | <hi rend="bold">sāmarthyaṃ </hi>[120<hi rend="bold">.</hi>13] vijñānotpādādisāmarthyam |</p>

<p>  <hi rend="bold">apratibhāsamāno viveko </hi>[120<hi rend="bold">.</hi>14] yasya puṃ<orig rend="sup">3</orig>saḥ sa tathā |</p>

<p>  yady api viveko 'sya pratyakṣato nāvagamyate tathāpy etasmāt pramāṇāt tatsvabhāvasya sāmarthyasyotpattiḥ kalpyata iti darśayann āha <hi rend="bold">vijñānādī</hi>[120<hi rend="bold">.</hi>15]ti | <hi rend="bold">anutpattiprasaṃgāt prāgasatsāmarthyaṃ cakṣurādisannidhāv</hi> utpadyata iti <hi rend="bold">niścayaḥ</hi> | kramiṇāṃ vijñānādikāryāṇāṃ <hi rend="bold">yaugapadyodayaprasaṅgāt </hi>[120<hi rend="bold">.</hi>15] | <orig rend="sup">4</orig>tac ca <hi rend="bold">kramavad</hi> iti niścayaḥ |
  <hi rend="bold">yady evam</hi> i[120<hi rend="bold">.</hi>17]ti siddhāntī | <hi rend="bold">avikṛtam</hi> e[120<hi rend="bold">.</hi>17]karūpam | <hi rend="bold">apūrvasāmarthya</hi>sya yaḥ <hi rend="bold">pratibhā</hi>sa ākāras tena <hi rend="bold">vivikto</hi> rahito ya <hi rend="bold">upalā</hi>dis tad<hi rend="bold">grāhi</hi> | yata evaivaṃ tata evāvikṛtam iti ca draṣṭavyam | anavaklṛptikhyāpanārtho <hi rend="bold">vā</hi>[120<hi rend="bold">.</hi>19]śabdaḥ |</p>

<p>  abhyupagamyatām evaṃ kā kṣatir ity āha tatheti tadvat | <orig rend="sup">5</orig><hi rend="bold">sāmarthyam</hi> i[120<hi rend="bold">.</hi>25]ty āgantukaṃ sāmarthyam ity avasātavyam | dvividhaṃ hi sāmarthyaṃ prātisvikam āgantukañ ca | prātisvikī ca śaktir avaśyaiṣitavyā | anyathā śilāśakalam api kṣityādisānnidhye bījavadaṃkuraṃ kasmān na niva(rva)rtayatīti paryanuyoge kim uttaraṃ vācyam iti hi teṣāṃ matam |</p>

<p>  nanu sāmarthyam atiśayalakṣaṇaṃ sahakāryādheyaṃ tato 'nyad eva tat ka<orig rend="sup">6</orig>thaṃ "sahakāripratyaya[sānnidhya]lakṣaṇasye"ty ucyata ity āha <hi rend="bold">ata</hi>[141]<hi rend="bold">eve</hi>[121<hi rend="bold">.</hi>3]ti | pratyāsattilakṣaṇasya sānnidhasya tebhyaḥ sannihitebhyo 'nyasyānapapatteḥ | sānnidhyaśabdaparityāgena sahakāripratyayalakṣaṇasyeti te evetyādy apy uktaṃ draṣṭavyam | ata ev<hi rend="bold">ābhyupagamād</hi> i[121<hi rend="bold">.</hi>3]ti upāgatābhyupagamād i<orig rend="sup">7</orig>ti pratyetavyam | evam <hi rend="bold">iccha</hi>[142]<hi rend="bold">tā </hi>[121<hi rend="bold">.</hi>6]<hi rend="bold"> kṣaṇi</hi>[143]<hi rend="bold">kataive</hi>ty abhisaṃbandhanīyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[141] tata eva S
[142] icchato S
[143] kṣaṇikatevai-S
</p>
</div>
<div>

<p>  yac chabdesyaitad vyākhyānaṃ <hi rend="bold">yasmād</hi> i[121<hi rend="bold">.</hi>21]ti | idaṃ śabdasya caitad iti etad <hi rend="bold">darśanam </hi>[121<hi rend="bold">.</hi>21] | anuttarasyaivottarīkaraṇād <hi rend="bold">uttarīkṛtam</hi> i[121<hi rend="bold">.</hi>24]ty uktam | evaṃ niyuñjānamaho mahāsāmarthyam astu kā tavākṣamety āśaṃkya yadi nāmety avatārayituṃ <hi rend="bold">na cātre</hi>[121<hi rend="bold">.</hi>25]tyādy āha | na cātra <hi rend="bold">me kācid akṣamā </hi>[121<hi rend="bold">.</hi>25]<hi rend="bold"> kiṃtv itīyam</hi> asmākaṃ <hi rend="bold">cintā cittaṃ dunotī</hi>[122<hi rend="bold">.</hi>3]ti samba<orig rend="sup">8</orig>ndhaḥ | <hi rend="bold">na cātra me </hi>[121<hi rend="bold">.</hi>25] ity anena ṭīkākāravacanenaikavākyīkaraṇapakṣety a(pya)smākaṃ iti "asmado dvayoś ca" (Pā. 1-2-59) {p. 359} ity anenaikasminn evārthe bahuvacanena draṣtavyam | evam asaṃbaddhavādiny apūjya eva <hi rend="bold">pūjāvacanam </hi>upasaṃhāraparaṃ draṣṭavyam | <hi rend="bold">dainyodbhāvanam</hi> i[122<hi rend="bold">.</hi>1]ty arthāt saṃbodhyamānasya dainyaprakāśanam iti | nikṛṣṭasambodhane 'yaṃ <hi rend="bold">hantaḥ </hi>[122<hi rend="bold">.</hi>1] śabda iti yāvat | <hi rend="bold">tato</hi> 'pra[50a]<orig rend="sup"> 1</orig>savadharmakatvāt | <hi rend="bold">apeto</hi> 'pagataḥ <hi rend="bold">saṃtānaḥ </hi>[122<hi rend="bold">.</hi>2] prasūtiḥ paraṃparā yasya tathoktam | <hi rend="bold">itinā </hi>[122<hi rend="bold">.</hi>3] cintārūpam upadarśitam |</p>

<p>  śiraḥkampe cāsya <hi rend="bold">satyam idam astī</hi>[122<hi rend="bold">.</hi>10]ty asya śabdasya prayogam ākalayya prayoktur abhiprāyaṃ varṇayan <hi rend="bold">pṛcchatī</hi>[122<hi rend="bold">.</hi>13]ty ācaṣṭe | ata eva cedam āha -- kiṃ tvayāstitvena pṛcchyata iti pārśvasthaṃ praśnayann āha <hi rend="bold">kiṃ tad</hi> i[122<hi rend="bold">.</hi>13]ti | <hi rend="bold">iti</hi> hetor āhārya iti pra<orig rend="sup">2</orig>karaṇāt | <hi rend="bold">audāsīnyāpattir ity</hi> atreti śabdena <hi rend="bold">idam </hi>āstitvenābhipretasya <hi rend="bold">nyāyyavacana</hi>[122<hi rend="bold">.</hi>17]syākāro darśitaḥ | ata eva nyāyyavacanasyāstitvena darśyamānasya rūpaṃ darśayan <hi rend="bold">satym idam apy astī</hi>[122<hi rend="bold">.</hi>16]ti punar āha | yady evam asya nyāyyavacanasya sadbhāvādanavadyam evāsmanmatam ity āśaṃ<orig rend="sup">3</orig>kyāha <hi rend="bold">kiṃtv</hi> i[122<hi rend="bold">.</hi>17]ti | kevalam <hi rend="bold">idaṃ </hi>[122<hi rend="bold">.</hi>17] vakṣamāṇaṃ <hi rend="bold">praṣṭavyo</hi>si |</p>

<p>  pracyutam ajanakaṃ rūpam utpannaṃ janakaṃ rūpaṃ dvandvaikavadbhāvam abhipretya pracyut<hi rend="bold">otpannam</hi> ity āha -- apracyuto(tā)nutpannatvenaiva ca <hi rend="bold">sthiraikasvabhāva</hi>[123<hi rend="bold">.</hi>8]tvaṃ jñeyam |</p>

<p>  <hi rend="bold">tadbhede 'pi </hi>[123<hi rend="bold">.</hi>19] janakājanakabhedepi | <hi rend="bold">tasya </hi>[123<hi rend="bold">.</hi>20] bhāvabhedasya | <hi rend="bold">aparāpekṣasvabhāvabhedalakṣaṇatvād</hi> i[123<hi rend="bold">.</hi>20]ti parā<orig rend="sup">4</orig>pekṣo yaḥ svabhāvabhedo na bhavati svata eva yo bhāvabhedalakṣaṇatvād iti | bhavata idaṃ <hi rend="bold">bhāvatkam </hi>[123<hi rend="bold">.</hi>21] | <hi rend="bold">ādhīyate </hi>[123<hi rend="bold">.</hi>26] adhikriyate niyujyate vā | svarūpeṇa kartṛtve vivakṣitasyāpi tādrūpya prasajyetety abhiprāyeṇāha <hi rend="bold">e</hi>[144]<hi rend="bold">ṣām api pararūpeṇa kartṛtva </hi>[124<hi rend="bold">.</hi>1] iti | <hi rend="bold">pararūpeṇa kartṛtve</hi> iti para eva kartā syāt | tasya tu tathātvaṃ<orig rend="sup">5</orig> harītakīṃ prāpya devatā recayantīty anena tulyaṃ syād ity abhipretyāha -- <hi rend="bold">pararūpeṇāpy akārakatvād</hi> i[124<hi rend="bold">.</hi>3]ti | <hi rend="bold">asyottarasya </hi>[124<hi rend="bold">.</hi>5] "sahitas tatsvabhāvo na kevala" ity asya | prakṛtam upasaṃharann āha -- <hi rend="bold">tasmād</hi> i[124<hi rend="bold">.</hi>10]ti | <hi rend="bold">kathañcit</hi> <hi rend="bold">ke</hi>[124<hi rend="bold">.</hi>10]nāpi prakāreṇa na <hi rend="bold">kāryakriyāyā</hi> <hi rend="bold">virāmaḥ</hi> | purastād api tasya svarūpasya bhāvād iti bhāvaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[144] teṣām api-S
</p>
</div>
<div>

<p>  <orig rend="sup">6</orig>syād etaj janakam asya rūpam avasthitaṃ janakañ ca tad ucyate yasmin saty eva kāryam asti na tu yasmin sati kāryaṃ bhavaty eva, sati bhāvasyāka(kā)raṇasādhāraṇṇatvāt | kāryam api tadbhā(tadabhā)ve {p. 360} nopapadyeta ity eva tasya kāryaṃ, tadbhāve tu bhavaty avaśyam iti ko(kvo)payogo 'sya | tasmāt kathaṃ tadrūpabhāvepi kāryakriyā<orig rend="sup">7</orig> prasaṃjanaṃ jyāya iti |</p>

<p>  atrocyate akṣaṇikatvenāpracyutānutpannarūpāntare sarvāvasthāsamāne 'pi kāraṇaṃ yadi kāryaṃ nopajāyate tarhi tatsvatantram āpadyeta | tathā ca na tat tasya kāryaṃ syāt | tadavādi vārtikālaṃkāre prajñākaraguptena --</p>

<p>  "sarvāvasthāsamāne 'pi kāraṇe yady akāryatā ||</p>

<p>  svatantraṃ kāryam eva syān na [tat]kāryaṃ tathā <orig rend="sup">8</orig>sati ||" iti |</p>

<p>  kāraṇapāratantrye ca tatkāraṇaṃ tatkāryaṃ haṭhād eva janayet | tathāpy abhāve na tasya kāryaṃ syāt | tasmād a[kāraṇāt] kāraṇasya viśeṣaḥ kāryasyāvaśyaṃbhāva evāvaśyañ ca vaktavyaḥ |</p>

<p>  nanu "tadbhā(tadabhā)ve na bhavati kāryam" ity akāraṇād asya viśeṣaḥ | na hi tasyākāraṇasyābhāve tatkāryaṃ na bhavatīti, hanta kuta etad avagamyate tada[50b]<orig rend="sup">1</orig>bhāvaprayukto 'syābhāva iti | yadi hi tadbhā(tadabhā)vasyābhāve tadbhāvalakṣaṇe kāryābhāvasyābhāvaḥ kāryabhāvalakṣaṇaḥ syāt tadā tadabhāvaprayukto 'syābhāvaḥ siddhyed itarathākāraṇābhimatābhāvaprayukto 'pi tadabhāvaḥ kiṃ na kalpyate?[145]tadabhāvepi kāryābhāvasya bhāvān na tadabhāvaprayuktatāsyeti cet, samānam idaṃ kāraṇābhimatepi | tasmād yathā <orig rend="sup">2</orig>tadavastha eva kāraṇe svayam eva kāryaṃ na bhavati svātantryāt, tathā tadabhāvo 'pi svayam eva na bhaviṣyatīti svātantryād eva | yaś ca svayam eva na bhavati nāsau niyamyata tena paratantratve tasya kāraṇasya bhāve 'vaśyam eva bhavet | tadāhaalaṅkārakāraḥ</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[145] akāraṇābhimatābhāvābhāve 'pi ity arthaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  "[146]tadbhāvepi na bhāvaś ced abhāve bhāvitā kutaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[146] Pramāṇavā. Ālaṃ. pṛ. 74.
</p>
</div>
<div>

<p>  tadabhāvaprayukto 'sya so 'bhāva iti <orig rend="sup">3</orig>tat kutaḥ ||" iti |</p>

<p>  tasmāt tadbhāve bhāvas tadabhāve cābhāva iti viśeṣitaḥ kāryakāraṇabhāvo 'vaśyaṃ bhavatīti jñāpayati | tathā ca kāraṇe saty avaśyaṃbhāvi kāryam āyātam iti kathaṃ kadācit kriyāvirāmaḥ |</p>

<p>  kiñ ca tathāvidho hi kāryābhāvo nirhetukatvāt svayam eva bhavatīti yuktam api | bhāvas tu hetuparatantratvāt sa<orig rend="sup">4</orig>marthe hetau na bhavatīti na yuktam | tad uktam</p>

<p>  "abhāvo hi padārthānāṃ svayam eva bhaved api |</p>

<p>  bhāvas tu paratantratvāt kathaṃ hetor bhaven na saḥ ||" iti |</p>

<p>  {p. 361} nanu kāryābhāvasya svatantratvāt "kāraṇe saty eva na bhavatī"ti yuktam evaitat | evaṃ tarhi na kāraṇābhāva prayukto 'bhāva kathaṃ bhavet kāryasya(kāryam[147]asya) tataḥ svayam e<orig rend="sup">5</orig>va na bhavati, yaś ca svayam eva na bhavati nāsau tena niyantuṃ śakyaḥ | tato yathā svayaṃ na bhavati tathā bhaved api | tato na tasya kāryam | yadā tu kāraṇe sati bhaved eva tadā svarasanirodhepy aparāparakṣaṇotpattes tadabhāva eva saṃtānocchedas tadabhāva eva ca saṃtānākṣepakṣaṇānārambho vā su<orig rend="sup">6</orig>jñāta(na) iti kāraṇapratibaddhatvaṃ siddhyati |</p>

<p>__________NOTES__________
[147] "kāryam asya" Pramāṇavā. Alaṃ.pṛ. 74.
</p>
</div>
<div>

<p>  etena tad api nirastamyadāhur eke yathobhayādhīnanirūpaṇā vyāptir ayogavyavacchedena vyāpake nirūpyate vyāpye sati bhāva eva vyāpakasya nābhāva iti; vyāpyasya punar anyayogavyavacchedena vyāpaka eva bhāvo vyāpyasya nānyatreti | evaṃ kārya<orig rend="sup">7</orig>kāraṇabhāvo 'py ubhayādhīnanirūpaṇopi kāraṇe 'yogavyavacchedena nirūpyate, kāryotpādasya purastād bhāva eva kāraṇasya nābhāva iti; kārye punar anyayogavyavacchedena kāraṇa eva sati bhāvo nānyasminn ity anubhavānusārānniścīyata iti | uktayā nītyā tadbhāve 'bhavatas tatkāryatāyā evābhāvaprasaṅgāt <orig rend="sup">8</orig>svabhāve 'bhāvamata(?)ś cātata kāryaḥ kā(tatkāryakā)raṇatāyāḥ sa tu yā (?) abhisaṃbandhayata eva cātra bhavataḥ (?) kāraṇasya mukhyasyānubhavo 'nyas tu tādarthyād upacaritakāraṇabhāvasyānubhava iti svayam upacaritakāraṇānubhavarūpatva eveti | api ca yathā kāraṇe saty avaśyaṃ bhāvam anicchatā kāryasya kādācit kādanvayāt tatkāra[51a]<orig rend="sup"> 1</orig>ṇam iṣyate | tathā kādācit kādavyatirekād api kin na kāraṇam iṣyate yujyate vā | tasmāt kāryakāraṇabhāvaṃ niyatam icchatā yathā vyāptimān vyatireka eṣṭavyas tathā vyāptimānn anva(mān anva)yopy avaśyaiṣitavyo 'nyathā tadyo(tadayo)gād iti |</p>

<p>  kiṃ ca sahitāvasthāyāṃ tāvad asau bhāvaḥ kāryaṃ janayatītīṣyate | janayatīti ca ko 'rthaḥ ? kiṃ kāryaṃ<orig rend="sup">2</orig> sattayābhisambadhyate kiṃ vābhisaṃtsyate? kiñcātaḥ ? yady utaraḥ pakṣas tadā tasmiñ janayati na kadācit kāryaṃ satpratyayaviṣayaḥ syāt sattayā abhisambandhasya bhāvitatvā(vitvā)t | athānya(dya) evopagamas tadā vikalpadvayam, kim anenaiva svabhāvena pūrvam ayam avasthito 'thānyena | na tāvad anyena, ekasya rūpadvayāyogāt | <orig rend="sup">3</orig>anenaiva svabhāvenāvasthāne ca saṃpratīva tadāpi kāryaṃ sattayābhisambadhyata ity upetaṃ syāt | tathā ca prakṛtakṛ(kṣa)tir iti kim asthānābhiniveśeneti | atha bhavato 'pi kim idaṃ kāraṇatvaṃ? kiṃ prāgbhāva eva kiṃ vā prāg eva bhāvaḥ? yadi prāgbhāva eva, tadā sthirasyāpi evam eva kāraṇatve su[148]sādhitasya<orig rend="sup">4</orig> nirākaraṇaṃ prasajyeta | atha prāg eva bhāvaḥ, tad etatkṣaṇikatve siddhe siddhyati | tad eva tu na siddham iti {p. 362} katham idam ucyamānaṃ śobheteti | āstāṃ prāgbhāva eva kāraṇatvaṃ ko bādhaḥ? nanūktam evākṣaṇikasyāpi kāraṇatve sādhayituṃ śakye tadanirākṛtir eva mahatī bādheti ceti | hanta kiṃ <orig rend="sup">5</orig>heturūpasya lakṣaṇenākṣaṇikasya sattvaṃtathāgatair nirākriyate yenedam api vaktum adhyavasitās tarkavidaḥ kathaṃ nāmeti cet | ucyate | prāgbhāva evāsau sthirarūpāt kramākramākhyasya vyāpakasya nivṛttyā nivartate | yathā ca tasya tābhyāṃ vyāptir yathā ca tatas tayor nivṛttis tathānyatra niṛṇītam iti ne<orig rend="sup">6</orig>ha hetulakṣaṇakāle 'prakṛtatvād ucyate | atha tad eva na saṃgacchate | tarhi tad evocyatām | na tu hetulakṣaṇena tasyā nirākṛtir iti | alam atārkikavacanenātinirbandheneti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[148] atra svasādhitasya ity api dṛśyate |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">na hi sa sāmī(hī)</hi>[<hi rend="bold">tya</hi>]<hi rend="bold">ity</hi> e[123<hi rend="bold">.</hi>21]kena prakāreṇa vyākhyāyāpareṇāpi prakāreṇa vyākhyātum <hi rend="bold">athave</hi>[124<hi rend="bold">.</hi>10]tyādinopakramate |[149]<hi rend="bold">asyā </hi>[124<hi rend="bold">.</hi>10] apekṣā<orig rend="sup">7</orig>yāḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[149] asya S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanūktam eva pratyayāntarāpekṣasvakāryajananasvabhāvo bhāvas tat kathaṃ pratyayāntarasāhityadaśāyāḥ pūrvaṃ kuryād ity āha <hi rend="bold">pratyayāntare</hi>[124<hi rend="bold">.</hi>19]ti | <hi rend="bold">tadatatkālayoḥ </hi>[124<hi rend="bold">.</hi>23] sahakārisāhityāsāhityakālayoḥ | kecit punaḥ "svahetubhir evāyaṃ pratyayāntarasāpekṣakāryajananasvabhāvo janita [124<hi rend="bold">.</hi>11]" ity atraiva vipañcyate | <orig rend="sup">8</orig>yady evaṃdharmo 'yaṃ svahetubhir eva janitaḥ syāt tadā na kadācij janayet | tathā hi yāvat sahakāripratyayasannidhikālas tāvad akaraṇadharmāsau bhāvo 'nyathāsyā pūrvam api kartṛtvaṃ prasajyeta | pratyayāntarasannidhikāle ca sa eva kiyatkālākaraṇasvabhāvo yaḥ prathame kṣaṇa āsīt | tato naiva kuryāt ki[51b]<orig rend="sup">1</orig>yatkālākaraṇadharmatvāt tasya kriyāyāt (kriyāyāṃtu) sa eva svabhāvo na bhavet | yadvā tāvatkālāpekṣajanakasya svabhāvasyānuvṛttes tādātmyaḥ(mye) tāvatkālam akriya eva | punar ante tathaiveti katham ivākṣaṇikaḥ kadācid api janayet | tasmān na pratyayāntarāpekṣajanakasvabhāvo bhāvaḥ svahetubhir janyata iti | tathā cāha --</p>

<p>  "tatsahakārisāpekṣa<orig rend="sup">2</orig>janako yadi hetubhiḥ |</p>

<p>  bhāvaḥ syāj janito nāsau kiṃcij janayet tadā ||</p>

<p>  tathāhi sannidhīyante yāvat te sahakāriṇaḥ |</p>

<p>  tāvan nūnam akartāsau svabhāvas tasya vastunaḥ ||</p>

<lg>
<l>  eṣitavyo 'nyathā pūrvaṃ tatkartṛtvaprasaṅgataḥ |</l>
<l>  tatsannidhānakāle ca svabhāvo 'sya (?) vartate ||</l>
</lg>

<p>  tan na kuryāt kriyāyām vā svabhāvosya no bhavet (?) |</p>

<p>  yadvā</p>

<p>  {p. 363} tāvat samayasāpe<orig rend="sup">3</orig>kṣajanakasyānuvṛ...ttataḥ ||</p>

<p>  svabhāvasya tathāpy eṣa tāvat kālam asatkriyaḥ |</p>

<p>  punar ante tathaiveti kuryād akṣaṇikaḥ katham? ||" iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">upa</hi>gato <hi rend="bold">'ntyo </hi>[125<hi rend="bold">.</hi>9] yasya sa tathoktaḥ | <hi rend="bold">prasa</hi>[150]<hi rend="bold">jyet </hi>[126<hi rend="bold">.</hi>22] yasya nipātasyārthakathanaṃ <hi rend="bold">haṭhād</hi> i[126<hi rend="bold">.</hi>22]ti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[150] prasahya S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">sutarāma</hi>[127<hi rend="bold">.</hi>15]tiśayena |</p>

<p>  santānam apy āśritya katham ucyata ity āha -- <hi rend="bold">pūrvottareti </hi>[128<hi rend="bold">.</hi>8] | kiṃ lakṣaṇaṃ nāma vastu<orig rend="sup">4</orig>tas tatra sahakāritvam ity āha -- <hi rend="bold">pūrva</hi>[151]<hi rend="bold">kṣaṇebhyas tv</hi> i[128<hi rend="bold">.</hi>10]ti | <hi rend="bold">tasya </hi>[128<hi rend="bold">.</hi>14] viśeṣya |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[151] pūrvapūrvakṣaṇe-S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">tatsamānakāla</hi>[152]<hi rend="bold">kāraṇakṣaṇaḥ </hi>[130<hi rend="bold">.</hi>4] | pra[153]yātura(?)samānakālakāraṇakṣaṇaḥ | <hi rend="bold">ekatvenādhim uktasya </hi>[130<hi rend="bold">.</hi>6] tad evedam iti niścitasya |</p>

<p>__________NOTES__________
[152] tatsamānakālaḥ S
[153] pradātura- ity api paṭhyate |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">upanipatantīti upanipātās</hi> te ca <hi rend="bold">kṣaṇāḥ </hi>[130<hi rend="bold">.</hi>13] tathā <hi rend="bold">kṣaṇo</hi> yato 'nyo nāsti kālaḥ sovacchedakatvenaiṣāṃ vidyata <orig rend="sup">5</orig>iti "[154]arṣa ādi"ty enad vidhātavyaḥ | tenaikakṣaṇikasthāyīni vasturūpāṇīty arthaḥ | evam anyatrāpy evaṃvidhe prayoge jñeyam | <hi rend="bold">svarasataḥ</hi> [130<hi rend="bold">.</hi>10] svānurāgānnāśo(n)mukhatvād iti yāvat | prakaraṇāt kāry<hi rend="bold">otpādaṃ pratyanuguṇatvaṃ </hi>[130<hi rend="bold">.</hi>15] pratyeyam | <hi rend="bold">kṣepavatī </hi>[130<hi rend="bold">.</hi>19] kālavilambavatī |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[154] pāṇinīyasūtraṃ tu "arṣa ādibhyo 'c (5.2.127) iti vartate | kiṃtu durvekena anyad eva kiñcid uddhata bhāti | tathā ca atra "arṣa ādibhyo 'dityanenād vidhātavyaḥ" iti pāṭhaḥ samyak sambhāvyate |
</p>
</div>
<div>

<p>  tadanāsādanam eva katham ity āha -- <hi rend="bold">kṣaṇānām</hi> i[130<hi rend="bold">.</hi>27]ti<orig rend="sup">6</orig> | ayaṃ niratiśayo 'yaṃ ca sātiśaya iti vivekasyābhāvāt | <hi rend="bold">kāryotpādānuguṇamā</hi>[130<hi rend="bold">.</hi>28]dyam ity arthāt |</p>

<p>  yad uktam akṣaṇike <hi rend="bold">tatsarvaṃ kṣaṇikeṣv api mamaṃ yata </hi>[131<hi rend="bold">.</hi>10] iti | <hi rend="bold">teṣāṃ</hi> [131<hi rend="bold">.</hi>12] kṣaṇikānām | yad vā <hi rend="bold">kṣaṇānām</hi> i[131<hi rend="bold">.</hi>13]tīdam ubhayatrāpi sambandhanīyam | pūrvaṃ svadeśasthityā tā(te) eva <hi rend="bold">paras</hi>parataḥ <hi rend="bold">samutpannaviśeṣāḥ sannidhīyante </hi>[131<hi rend="bold">.</hi>15] pratyāsīdanti | dūradeśavartināṃ kathaṃ hetuphalabhāvapratiniyama ity āśaṃkāyāṃ nyāyam upadarśayann āha <hi rend="bold">yena</hi> <hi rend="bold">yasyābhī</hi>[131<hi rend="bold">.</hi>16]ti <hi rend="bold">ye</hi>na dūrasthitasahakārikṛtena viśeṣeṇa saviśeṣā eva saṃnidhīyanta itīṣyate | <hi rend="bold">tasya</hi> viśeṣasy<hi rend="bold">otpattāv api </hi>[131<hi rend="bold">.</hi>22] |</p>

<p>  {p. 364} naiva kāryotpādane yogyās te 'smābhir iṣyante kiṃ tarhi kāryotpādānuguṇasyotpā<orig rend="sup">8</orig>dane tat kathaṃ tadupāyetyādy ucyamānaṃ śobhetety āśaṃkyāha <hi rend="bold">yadi hi </hi>[132<hi rend="bold">.</hi>5] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">bhaṅgyā </hi>[132<hi rend="bold">.</hi>20] vaktroktyā | kiṃ <hi rend="bold">puna</hi>[132<hi rend="bold">.</hi>22]r hi dvistrir vā brūmaḥ | kiṃ tarhi śataśa eva brūma ity arthaḥ | saṃpratyevam eva vyākhyānasya niravadyatayāpūrvaṭīkākṛtaḥkaṭākṣayann āha -- <hi rend="bold">evam</hi> i[132<hi rend="bold">.</hi>23]ti | <hi rend="bold">ye </hi>[132<hi rend="bold">.</hi>25]ṭīkākṛtaḥ| na viśeṣotpādanād evetyādigranthasya punar uktatāpari[52a]<orig rend="sup">1</orig>hārārthaṃ <hi rend="bold">yatante</hi> yatnaṃ kurvanti | <hi rend="bold">hante</hi>[132<hi rend="bold">.</hi>26]ti nipāto nāmantraṇamātre | <hi rend="bold">tadabhāvā</hi>[133<hi rend="bold">.</hi>2]d viśeṣotpādābhāvāt |</p>

<p>  na sarvadāparāparayogosya saṃbhavati yenāsya tannibandhano viśeṣaḥ kalpyata ity āha <hi rend="bold">nahī</hi>[133<hi rend="bold">.</hi>22]ti | <hi rend="bold">ekam evā</hi>[133<hi rend="bold">.</hi>22]sahāyam eva | chāyāpi śītādyarthakriyākāriṇī vastv eva tv anā(na tv ā)lokābhāvamātramiticchā[155]yodvatā (?) | na tu pratikṣaṇam ityādinā ekadaivārthasyoktatvāt kathaṃ dviḥ punar grahaṇaṃ kṛtam ity āha <hi rend="bold">kṣaṇikeṣv</hi> i[133<hi rend="bold">.</hi>29]ti | <hi rend="bold">dvi</hi>[134<hi rend="bold">.</hi>2]r dvau vārau "dvitricaturbhyaḥ suj" iti | (Pā. 5-4-18) sucakenoktam ity āha <hi rend="bold">tatra svarasata </hi>[134<hi rend="bold">.</hi>2] iti | tajjanmanimittam ity ācakṣāṇo mūle nimittasaptamīṃ darśayati |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[155] yoddhatā (?) ity api paṭhyate |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">parasparopasarpaṇādyāśrayād eva pratyayaviśeṣād</hi> i[136<hi rend="bold">.</hi>23]ti janmanyaparasparasaṃpṛktalakṣaṇavyavadhāneneti draṣṭavyam | <orig rend="sup">3</orig>anyathā vakṣyamāṇavirodhaḥ syāt | yasmin kārye kartavye 'nukūlo 'nuguṇaḥ sa cāsau <hi rend="bold">viśeṣaś</hi> ceti tathā <hi rend="bold">āsād itas</hi> tad<hi rend="bold">anukūlo viśeṣo</hi> yais te tathā taiḥ [136<hi rend="bold">.</hi>28] |</p>

<p>  atha kena granthena pūrvam anavasthoktā kathaṃ ca syād iti pārśvasthavacanam āśaṃkya taṃ prāguktaṃ granthaṃ tasya cārthaṃ darśayann āha <hi rend="bold">athe</hi>[137<hi rend="bold">.</hi>1]tyādi | kathaṃ <orig rend="sup">4</orig>sā na bhavatīty āha <hi rend="bold">tasye</hi>[137<hi rend="bold">.</hi>4]ti | kuśūlādyavastham api bījaṃ kṣityādinā kṛtaviśeṣaṃ kṣityādikam api tena kṛtaviśeṣam evopatiṣṭhata ity asya <hi rend="bold">praka</hi>[156]<hi rend="bold">raṇa(kāra)syānubhyupagamāt </hi>[137<hi rend="bold">.</hi>4] kiṃ nāmābhyupetāmaty āha <hi rend="bold">puruṣa</hi>[137<hi rend="bold">.</hi>5]tyādi | purvavat<hi rend="bold">prakiraṇa</hi>[137<hi rend="bold">.</hi>5]śabdo draṣtavyaḥ | <hi rend="bold">kāryotpādānuguṇo </hi>'yam ādyo viśeṣaḥ <hi rend="bold">saṃparkakṣaṇā</hi><orig rend="sup">5</orig>nantarakṣaṇarūpas tajjanakasya dharmaśabdād anicaṃ vidhātuṃ vyutpattiṃ darśayann āha a<hi rend="bold">kṣepeṇe</hi>[137<hi rend="bold">.</hi>14]ti | <hi rend="bold">kāryatām ananubhavata </hi>[137<hi rend="bold">.</hi>27] iti tatkāryatāṃ ceti draṣṭavyam itarathā antyāvasthāprāpter abī(prāptena bī)jādinā anekāntaḥ syāt |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[156] prakārasyānubhyupagamāt S
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 365} <hi rend="bold">bāhulyene</hi>ti vivṛṇvan <hi rend="bold">prāyaḥ</hi>[137<hi rend="bold">.</hi>28]śabdaṃ nipātaṃ darśayati <hi rend="bold">bāhulyene</hi>ty asyārthe vartamānam | <orig rend="sup">6</orig>atha yena nyāyena kṣaṇikasyaikārthakriyayā sahakāritvasaṃbhavas tenākṣaṇikasyāpi bhaviṣyati tat katham evaṃ vibhajyata iti āha <hi rend="bold">tatsambhavina </hi>[138<hi rend="bold">.</hi>2] iti |</p>

<p>  svabhāvāntarotpattir api viruddhā kasmāt kalpyata ity āha <hi rend="bold">prāgakārakasye</hi>[138<hi rend="bold">.</hi>3]ti | kathaṃ na virudhyata ity āha <hi rend="bold">tasyaiva hī</hi>[128<hi rend="bold">.</hi>4]ti | tarhi pūrvasvabhāvasya katham u(ma)<orig rend="sup">7</orig>panaya ity āha -- <hi rend="bold">tatre</hi>[138<hi rend="bold">.</hi>6]ti |</p>

<p>  [157]tatsabhāvataiva |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[157] idaṃ "asau" (138.15) ity asya arthakathanaṃ bhāti |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">kim itī</hi>[138<hi rend="bold">.</hi>15]ti nipātānipātasamudāyaḥ kasmād ity asyārthe vartate | <hi rend="bold">mughe</hi>[138<hi rend="bold">.</hi>15]ty ayam api nipāto vṛthety asyārthe |</p>

<p>  <hi rend="bold">tāni </hi>[138<hi rend="bold">.</hi>15] pratyayāntarāṇi |</p>

<p>  samprati vyākhyātaprabandhasya saṃbhavaprastutābhidhānasaṃgatiṃ darśayann āha <hi rend="bold">tad evam</hi> i[138<hi rend="bold">.</hi>17]ti | <hi rend="bold">anekāntaparihārāyoktam asye(ktasye)</hi>[138<hi rend="bold">.</hi>20]ti "tatsvabhāvasya jananād" ity asya <orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">prasaṃgāt</hi> prastāvād āgataṃ <hi rend="bold">prāsaṃgikaṃ </hi>[138<hi rend="bold">.</hi>23] kāryaṃ yatheṣṭam avināśaṃ hetu(ṣṭam vināśahetu)naiva nivṛttiḥ kriyata ity āha <hi rend="bold">vināśaheto</hi>[139<hi rend="bold">.</hi>27]r iti | <hi rend="bold">mudgarādeḥ </hi>[139<hi rend="bold">.</hi>28] sakāśāt, <hi rend="bold">vastvantarasya </hi>[139<hi rend="bold">.</hi>29] pradhvaṃsalakṣaṇasya <hi rend="bold">bhāve</hi> |</p>

<p>  <hi rend="bold">vyavasthitarūpasya </hi>[140<hi rend="bold">.</hi>5] prācyenaiva rūpeṇa vartamānasya |</p>

<p>  nanu yadi svarasaniruddhāt tāmrāder upādānakāraṇād vahnyādeś ca sahakāri[52b]<orig rend="sup">1</orig>kāraṇād anyasyaiva dravyādirūpasya tāmrāder utpattir ihācāryeṇopagamyate -- tarhipramāṇavārtike 'nenaiva yadavādi --</p>

<p>  "sahakārāt sahasthānāśaṃkā agnitāmra(sthānam agnitāmra)dravatvavat" (Pramāṇavā. 1.6.4) iti tadvirudhyeta | śakyate hi tatrāpīdaṃ vaktum upādānāt tasmāt tasmāc ca sahakārikāraṇād anyad eva tat tathotpannam | na tv agnis tāmradravatvaṃ saha tiṣṭhata iti cet | satyam, yathāśruti<orig rend="sup">2</orig> syād virodho yathā tv avirodhas tathāsmābhirviśeṣākhyāne khyāpitam iti tata evānugantavyam iti |</p>

<p>  {p. 366} <hi rend="bold">asthitisvabhāvo</hi> '[140<hi rend="bold">.</hi>19]sthitisvarūpo dharmaḥ parāśritatvāt | tasy<hi rend="bold">otpattiḥ</hi> | <hi rend="bold">tato </hi>[140<hi rend="bold">.</hi>12]sthirarūpād dharmād vināśahetusamudbhūtāt | <hi rend="bold">iti</hi>[140<hi rend="bold">.</hi>19]r ucyamānasyākāraṃ darśayati | para eva praśnayann āha -- <hi rend="bold">kathaṃ jñāyata </hi>[140<hi rend="bold">.</hi>22] iti | <hi rend="bold">avasthānāt </hi>[140<hi rend="bold">.</hi>24]<hi rend="bold"> </hi>tasya vināśasya kāṣṭhāder i<orig rend="sup">3</orig>ti prakaraṇāt | tathāpi tasya tathātvam katham ity āśaṃkya para evāha <hi rend="bold">yadī</hi>[140<hi rend="bold">.</hi>24]ti | <hi rend="bold">tadasaṃbhavepi </hi>[140<hi rend="bold">.</hi>25] vināśahetvagnyādyabhāvepi | tarhi na nivartetaivety āśaṃkya sa evāha <hi rend="bold">tasya svabhāvene</hi>[140<hi rend="bold">.</hi>25]tyādi | <hi rend="bold">yad uta </hi>[140<hi rend="bold">.</hi>26] yad etat | yat tasmāt tasya vināśo bhavatīti bruvatā parakāryatvaṃ tasya kathitaṃ bhavatīty āśaṃkya sa evāha <hi rend="bold">parasmā</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">d</hi> i[140<hi rend="bold">.</hi>27]ti | uktam evārtham upasaṃhāravyājena sphuṭayann āha <hi rend="bold">svahetubhir evāyam</hi> i[140<hi rend="bold">.</hi>28]ti | atramīmāṃsakasya sahāyakaṃ darśayann āha -- <hi rend="bold">tad uktam</hi> i[141<hi rend="bold">.</hi>2]ti | <hi rend="bold">yena</hi> svabhāvena <hi rend="bold">virodhinaṃ </hi>[141<hi rend="bold">.</hi>4]<hi rend="bold"> apekṣya nivartata </hi>[141<hi rend="bold">.</hi>3] iti yojyam | <hi rend="bold">anyeṣāṃ</hi> kṣaṇikavādināṃ <hi rend="bold">mudgarādikam</hi> a[141<hi rend="bold">.</hi>4]pekṣya nivartata iti sambanddhavyam |</p>

<p>  <hi rend="bold">bhāvacyuti</hi>[141<hi rend="bold">.</hi>8]r bhāvasyābhāvaḥ prasajya<orig rend="sup">5</orig>pratiṣedha ity arthaḥ, avadhāraṇenānyasya virāmaḥ | sāpi katham ahetur ity āha -- <hi rend="bold">tasyāś ce</hi>[141<hi rend="bold">.</hi>9]ti | yadi sā bhavitrī katham ahetukā bhaved ity āśaṃkya sa evāha -- <hi rend="bold">nahī</hi>[141<hi rend="bold">.</hi>9]ti | ko nāmāsya bhāṣitasyārtha ity āha <hi rend="bold">kevalam</hi> i[141<hi rend="bold">.</hi>10]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">idam anantaro</hi>ktam uttaraṃ kartṛ <hi rend="bold">vikalpadvayaṃ karma nātikrāmati </hi>[141<hi rend="bold">.</hi>12] | <hi rend="bold">nityavikalpasyāvakāśo </hi>[141<hi rend="bold">.</hi>14] nāstī<orig rend="sup">6</orig>ti bruvato 'yam āśayaḥ | sa hi nitya ucyate yo naiva vinaśyati na cāyaṃ tathopagata iti | <hi rend="bold">ne</hi>[141<hi rend="bold">.</hi>15]ti siddhāntī | <hi rend="bold">tadupagamepi </hi>[141<hi rend="bold">.</hi>15] kālāntarasthitidharmatopagamepi | <hi rend="bold">saṃvatsara </hi>[141<hi rend="bold">.</hi>16] iti "kālādhvanor atyantasaṃyoga" (Pā. 2-3-5) iti dvitīyā | <hi rend="bold">samvatsaraṃ</hi> vyāpya <hi rend="bold">sthita </hi>[141<hi rend="bold">.</hi>18] ity arthaḥ | yady ekadivasāv ati(se 'ti)krānte saty ekadivasā(sa)nyūnasa<orig rend="sup">2</orig>mvatsare sthitidharmā syāt tadānayoḥ svabhāvayor viruddhadharmādhyāsena bheda eva bhaved ity abhiprāyeṇa <hi rend="bold">sa eva tad antepī</hi>[141<hi rend="bold">.</hi>18]ty āha | ye(te)naiva nyāyena dvitrikṣaṇasthitidharmotpādāvagamepi nityatopagamo 'vagantavyaḥ | <hi rend="bold">anena </hi>[141<hi rend="bold">.</hi>27] akṣaṇikavādinā | <hi rend="bold">pūrvoktena </hi>[142<hi rend="bold">.</hi>3] "tadantepi sa evāsya svabhāva" ity anena <hi rend="bold">nyāyena</hi> yuktyā <hi rend="bold">tadayogā</hi>[142<hi rend="bold">.</hi>5]n nāśāyogāt |
  <hi rend="bold">ne</hi>[142<hi rend="bold">.</hi>9]ti siddhāntavādī | <hi rend="bold">ata eva </hi>[142<hi rend="bold">.</hi>9] virodhisannidhānāpekṣatvād eva <hi rend="bold">vināśasya tannibandhanatvaprasaṃgāt </hi>[142<hi rend="bold">.</hi>8] apekṣaṇīyavirodhikāraṇatvaprasakteḥ | {p. 367} <hi rend="bold">hetubhāvasya </hi>[142<hi rend="bold">.</hi>10] [53a]<orig rend="sup">1</orig>hetutvasy<hi rend="bold">āpekṣā</hi> kāryeṇāpekṣyamāṇadharmasyaivāpekṣā sā vivakṣitatvāt sā <hi rend="bold">lakṣaṇaṃ </hi>[142<hi rend="bold">.</hi>11] yasya tadbhāvas tattvaṃ tasmāt | <hi rend="bold">kaḥ punar</hi> i[142<hi rend="bold">.</hi>12]ti siddhāntī | ayaṃ cāsyāśayo yadi vināśo 'nyathā nopapadyate parataś ca na bhavati taṃ cāpekṣata iti pramāṇasiddhaṃ syāt kalpyeta vaitat, yadi param etad eva nāstiīti | pūrvam akiṇcitkaratvena virodhitvam upetya tadapekṣā<orig rend="sup">2</orig>yāṃ uktam | saṃprati tu virodhitve 'kiñcitkaratvam eva nāstīti darśayann āha <hi rend="bold">kathañ ce</hi>[142<hi rend="bold">.</hi>15]ti | <hi rend="bold">nāma</hi>[142<hi rend="bold">.</hi>16]śabdo 'saṃbhāvanāyām iha |</p>

<p>  <hi rend="bold">samayaḥ </hi>[142<hi rend="bold">.</hi>20] siddhāntaḥ | <hi rend="bold">tadbhāva eva </hi>[142<hi rend="bold">.</hi>27] mudgarādibhāva eva | <hi rend="bold">teṣāṃ </hi>[142<hi rend="bold">.</hi>27] kapālādīnāṃ <hi rend="bold">bhāvāt</hi> utpādāt | yathā tadbhāvabhāvitvaṃ teṣāṃ tathā darśayann āha -- <hi rend="bold">vegavad</hi> i[142<hi rend="bold">.</hi>28]ti | kasmāt saṃjātātiśaya ity apekṣāyāṃ yojyam <hi rend="bold">paraspare</hi>[142<hi rend="bold">.</hi>28]tyādi | <orig rend="sup">3</orig>kāryamukhenoktvā kāraṇamukhenāpy āha <hi rend="bold">tasya ce</hi>[143<hi rend="bold">.</hi>2]ti | <hi rend="bold">tasya</hi> vegavanmudgarādisahakāriṇo ghaṭakṣaṇasya |</p>

<p>  <hi rend="bold">parasparaparihārarūpatvāt </hi>[143<hi rend="bold">.</hi>10] parasparaparihārasthitarūpatvāt | vināśaḥ kathaṃ tasya svabhāvo bhavitum arhati yena evam ucyata ity āha -- <hi rend="bold">vinaśyatī</hi>[143<hi rend="bold">.</hi>14]ti | bhāve vihito ghañ a(ku)to vacanāt ka<orig rend="sup">4</orig>rtari bhavatīty āśaṃkyāha -- <hi rend="bold">bahulam</hi> i[143<hi rend="bold">.</hi>14]ti | "kutyalyuṭo bahulam" (Pā. 3-3-113) ity asmād vacanād ity arthaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">vināśaṃ pratyanapekṣāṃ </hi>[143<hi rend="bold">.</hi>23]<hi rend="bold"> pratipādye</hi>[143<hi rend="bold">.</hi>24]ti yojyam | <hi rend="bold">anapekṣāṃ</hi> vinaṃṣṭur ity arthāt | kathaṃ pratipādyety āha -- <hi rend="bold">tad</hi> i[143<hi rend="bold">.</hi>23]ti | <hi rend="bold">taddhetvayogena </hi>vināśahetvayogena | ayoga eva kuta ity āha -- <hi rend="bold">asāmarthye</hi>[143<hi rend="bold">.</hi>24]ti | <hi rend="bold">pūrvācārya</hi>śabdenācāryadignāgo 'bhipretaḥ |</p>

<p>  syād etat tatra khalu viparyaye bādhakaṃ pramāṇam ucyate yat sādhyaviparyaye hetor vṛtti(ttiṃ) bādhamānaṃ sādhyasādhanayoḥ pratibandhaṃ sādhayati | na tu yat sākṣād eva sādhyaṃ sādhayati | iyaṃ cānapekṣā sākṣād eva kṣaṇakṣayitāṃ kṛtakānāṃ satāṃ sādhayituṃ śakteti | <orig rend="sup">6</orig>tathāhi ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣās te tadbhāvaniyatā yathāntyā kāraṇasāmagrī svakāryotpādane | vināśaṃ pratyanapekṣāś codayān antaram ime kṛtakā bhāvā iti -- prayoge kṛte kṛtakānām eṣāṃ kṣaṇikatā kiṃ na pratīyate yena kṛtakatvāddhetos tatsiddhiḥ prārthyate | tasmād ayaṃ maulo hetur vaiyarthyam ātmanaḥ paśyan nai(śyan ne)vaṃ viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ sādhyasiddhau sahāyam apekṣayituṃ kṣaṇam api na kṣamata iti | na vayaṃbhaṭṭārcaṭena kṛtakatvasya hetor evaṃrūpe vuparyaye bādhakapramāṇe pradarśite sati {p. 368} caivaṃ gaḍupraveśe 'kṣitārānirgamakalpite yathāśruti suśliṣṭaṃ kiñcid vaktumīśmahe, kevalaṃvārtikakāra<orig rend="sup">8</orig>sya kṛtakatvahetor vyāptiṃ samarthayituṃ pūrvācāryaiḥ kāmanapekṣāṃ bruvatoyam abhiprāyaṃ (?) prakāśayituṃ sahāmahe | anapekṣaśabdena hy anapekṣāsūcitaṃ bādhakam abhipretam | na tv etadai(d e)va bādhakaṃ pramāṇam | tathāhi kṛtakatvasyodayānantaram avināśitve sati vināśaṃ prati sāpekṣatvaṃ syāt | anyathā vināśayogāt | vināśaṃ [53b] <orig rend="sup">1</orig>pratyanapekṣatvaṃ taddhetuyogād avagataṃ tasya vyāpakam tatas tadvyāpakaṃ svaviruddhavidhinā vipakṣāt tadbhāvāniyatatvād udayānantaram avināśitvalakṣaṇāt nirvatamānaṃ svayam api vyāpyaṃ kṛtakatvam ādāya nivartata iti vyāptisiddhiḥ | tataś ca vyāpakavirudhopalambhāt kṛtakasya hetor nivṛttir iti vyāpakopalabdhivuparyaye bādhakaṃ pramāṇam -- eta<orig rend="sup">2</orig>t sucanārtham anapekṣāṃ (?) bādhakaṃ pramāṇam asyābhimatam | ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣā ity etad api yady anantaroktasūcanād bādhakaṃ pramāṇam ucyate, kāmam ucyatāṃ kaḥ pratikūlo 'nukūlam ācarati | na tu jātu tad eva bādhakaṃ pramāṇaṃ vaktuṃ yuktam svātantryeṇa kṣaṇikatvasya tena sādhanāt | tad ukyamācāryaśāntarakṣitena --</p>

<p>  "tatra ye kṛtakā bhāvāḥ sarve te kṣaṇabhaṅginaḥ |</p>

<p>  vināśaṃ prati sarveṣām anapekṣatayāsthiteḥ ||</p>

<p>  yadbhāvaṃ prati yan naiva hetvantaram apekṣate |</p>

<p>  tat tatra niyataṃ jñeyaṃ svahetubhyas tathodayāt |</p>

<p>  nirvibandhā hi sāmagrī svakāryotpādane yathā |</p>

<l>  vināśaṃ prati sarvepi nirapekṣāś ca janminaḥ ||" (Tattvasaṃ. 353-355) ityādi |</l>

<p>  ye punar imaṃ do<orig rend="sup">4</orig>ṣam upadarśitaṃ prativada[158]nto yathāśruti bādhakaṃ pramāṇam idaṃ samarthayitum īśate na tān vayaṃ[159]vidmaḥ pratyutopakāriṇa eva manyāmaha iti | tarhi pūrvācāryair akṛtakasatāṃ kṣaṇikatvam uktam, tathā ca nityatvam urpakṣeta(?)m ity āśaṃkyopasaṃhāravyājenāha -- <hi rend="bold">tad evam</hi> i[144<hi rend="bold">.</hi>9]tyādi | ahetoḥ svabhāvādiniyamāyo<orig rend="sup">5</orig>gād ity abhiprāyeṇāha <hi rend="bold">kṛ</hi>[160]<hi rend="bold">takatvasya sato 'bhāvād</hi> i[144<hi rend="bold">.</hi>9]ti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[158] "bahanto" ity api paṭhyate |
[159] atra yadi "dviṣmaḥ" iti pāṭhaḥ syāt tadā bāḍhaṃ saṃgacchet |
[160] akṛtakasya S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">sāmānyene</hi>ty asya spaṣṭīkaraṇaṃ <hi rend="bold">kṛtake</hi>[144<hi rend="bold">.</hi>25]ti <hi rend="bold">tatsvabhāvasāpekṣatvāddhi</hi>[144<hi rend="bold">.</hi>23]nāśisvabhāvasāpekṣatvāt | <hi rend="bold">vināśisvabhāvasāpekṣa</hi>[161]<hi rend="bold">ṇād i</hi>[144<hi rend="bold">.</hi>24]ti hetubhāvena viśeṣaṇam | <hi rend="bold">iti</hi>[144<hi rend="bold">.</hi>25]r hetau | {p. 369} <hi rend="bold">a</hi>[162]<hi rend="bold">napekṣāyā </hi>[144<hi rend="bold">.</hi>25] hetubhūtāyāḥ svato nasvataḥ sva(naśvarasva)bhāvatā tasyā pra(a)si<orig rend="sup">6</orig>ddheḥ hetvantaravyāpāraniṣedhamātrābhiprāyeṇa <hi rend="bold">sva</hi>[163]<hi rend="bold">to </hi>[144<hi rend="bold">.</hi>25] grahaṇaṃ draṣṭavyam | abhidhānīyam abhidhātum ucitam <hi rend="bold">iti manyamāna </hi>[144<hi rend="bold">.</hi>27] ācārya iti prakaraṇāt | <hi rend="bold">saṃbhāvanāyāṃ </hi>[145<hi rend="bold">.</hi>4] nyāyabalāyātāyām iti draṣṭavyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[161] sāpekṣāṇām S |
[162] anapekṣayā S |
[163] sato S |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu sattāyogāditaḥ satvam akṣaṇikasyopapatsyate tat kathaṃ <hi rend="bold">śaktir hi </hi>[145<hi rend="bold">.</hi>18] -- ityādy ucyamānaṃ śobhata i<orig rend="sup">7</orig>ty āśaṃkyāha <hi rend="bold">evaṃ manyata </hi>[145<hi rend="bold">.</hi>20] iti | tripadārthasatkarīti sattā tair iṣyata ity abhiprāyeṇāha -- <hi rend="bold">sāmānyādī</hi>[145<hi rend="bold">.</hi>22]ti | ādiśabdāt viśeṣasamavāyaparigrahaḥ | svarūpasattve ca teṣām iṣyamāṇe tadvad anyeṣām api kiṃ [na] bhavet? itaretarāśrayatve caikāsiddhau dvayāsiddhir doṣaḥ | <hi rend="bold">teṣāṃ </hi>[145<hi rend="bold">.</hi>24] vandhyāsutādīnām | tasyaiva sattāyoga ity arthasāma<orig rend="sup">8</orig>rthyam eva bhāvalakṣaṇam <hi rend="bold">āyātam</hi> i[146<hi rend="bold">.</hi>3]ty eṣa eva pāṭhaḥ <hi rend="bold">iti</hi>[146<hi rend="bold">.</hi>2]śabdena hetvabhidhāne arthyata ity artho dāhapākādis tatra sāmarthyaṃ tad eva bhāvalakṣaṇam āyātam iti saṃgatatvāt | tasyaiva sattāyoga ity artha iti pramādapāṭhaḥ | evaṃ hi sāmarthyam eva bhāvalakṣaṇam ity akāraṇam uktaṃ syāt ke ca(kva ca) tatsāmarthyam iti ca noktaṃ bhavet tasmā[54a]<orig rend="sup">1</orig>d ity adhyāhṛtya vyākhyāne ca kliṣṭam iṣṭaṃ syād iti | atraivopapattyantaraṃ samuccinvann āha -- <hi rend="bold">itthaṃ ce</hi>[146<hi rend="bold">.</hi>3]ti anena vakṣyamāṇena prakāreṇa | <hi rend="bold">evam</hi> a[146<hi rend="bold">.</hi>3]rthasāmarthyabhāvalakṣaṇam iti | tam eva prakāraṃ darśayann āha <hi rend="bold">anyathe</hi>[146<hi rend="bold">.</hi>3]ti | arthasāmarthyād anyena prakāreṇa |</p>

<p>  mīmāṃsakādīnāṃ sattvalakṣaṇam apāsyadigambarasyāpi dūṣayitum āha | <hi rend="bold">utpāde</hi>[146<hi rend="bold">.</hi>6]ti<orig rend="sup">2</orig> | yady evam āhuḥ:-</p>

<p>  "ghaṭamaulisuvarnārthīṃ nāśotpādasthitiṣv ayam |</p>

<l>  śokapramodamādhyasthyaṃ jano yāti sahetukam ||" [Āptamī. 59]</l>

<p>  "na nāśena vinā śoko notpādena vinā dhṛtiḥ |</p>

<p>  sthityā vinā na mādhyasthyaṃ tasmād vastu trayātmakam ||" iti |</p>

<p>tathā</p>

<p>  "prayovrato na dadhyatti na payotti dadhivrataḥ |</p>

<l>  agorasavrato nobhe tasmād vastu trayātmakam ||" [Āptamī. 60] iti |</l>

<p>  katham ayu<orig rend="sup">3</orig>ktam ity āha <hi rend="bold">ghrauvyeṇe</hi>[146<hi rend="bold">.</hi>7]ti | <hi rend="bold">virodhāddhetor ekasmin dharmiṇyayogāt </hi>[146<hi rend="bold">.</hi>7] | eṣām ity arthāt | anenāsaṃbhavitāṃ lakṣaṇadoṣam āha -- <hi rend="bold">yathoktaṃ </hi>[146<hi rend="bold">.</hi>10] yādṛśam uktaṃ utpādvyayaghrauvyātmakaṃ lakṣaṇaṃ yasya tat tathoktam | utpādavyayaghrauvyāṇām {p. 370} asattvaprasaṅgenāvyāpitālakṣaṇadoṣo draṣṭavyaḥ na cāsaddhis tair anyasya yogo <orig rend="sup">4</orig>yukta iti | <hi rend="bold">anyathā </hi>[146<hi rend="bold">.</hi>12] svajñānajananam apy ayogyaśaktatvopagame(ma?)prakāreṇa(?) yadi hi sāmānyād iti svajñānaṃ janayet tadārthatvena vyavasthāpyeta nānyatheti bhāvaḥ | <hi rend="bold">ādi</hi>[146<hi rend="bold">.</hi>12]śabdena dravyāvyavasthādisaṃgrahaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">kṣaṇi</hi>[164]<hi rend="bold">katva </hi>[146<hi rend="bold">.</hi>27] iti sat saptamīyam | <hi rend="bold">kramayaugapadyābhyām </hi>i[146<hi rend="bold">.</hi>28]ti kramayaugapadyakāritvābhyām iti dra<orig rend="sup">5</orig>ṣṭavyam itarathā kāryadharmābhyāmābhyāṃ kāraṇadharmaḥ kāryakāritvaṃ katham iva vyāpyeta | yathācāmū kāryadharmau tathopariṣṭādbhaṭṭārcaṭena eva sphuṭayiṣyate |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[164] akṣaṇikatve S |
</p>
</div>
<div>

<p>  arthakriyākāritvamātrakramākramakāritvātmakārthakriyākāritvaviśeṣayoś cobhayavyāptikatvātmakaṃ sattvaṃ kramākramakāritvābhyāṃ vyāptam i<orig rend="sup">6</orig>ty ucyate | anyathā sāmānyena viśeṣo vyāpyate | vṛkṣatveneva śiṃśapātvam | na tu viśeṣeṇa sāmānyaṃ vyāpyate | vṛkṣatvam iva śiṃśapātveneti | katham idam ucyamānaṃ śobheteti | <hi rend="bold">tato </hi>[146<hi rend="bold">.</hi>29] vyāpyavyāpakabhāvāt kāryakāraṇaśaktarūpavyāpakayoḥ kramākramakāritvayor <hi rend="bold">nivṛtte</hi>[147<hi rend="bold">.</hi>1]r nivṛttatvāt | ta(ka)dā nivṛttir ity apekṣāyām āha <hi rend="bold">akṣaṇi</hi><orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">katva </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>2] iti akṣaṇikatve sati | tatra evākṣaṇikatvād vipakṣān nivṛtter iti ca sāmarthyād apādānaṃ draṣṭavyam | kathaṃ tayos tato nivṛttir ity āha -- <hi rend="bold">virodhād</hi> i[147<hi rend="bold">.</hi>1]ti | <hi rend="bold">virodhād</hi> ity anupapatter ity artha, na tu śāstranirdiṣṭalakṣaṇayor virodhayor anyataravirodhavaśād iti | "virodhaśabdenāyogasya vivakṣitatvāt tataś cākṣaṇikasya kramayaugapadyābhyām <orig rend="sup">8</orig>arthkriyāsiddhim anusaratāsaugatena[165]virodhy apy akṣaṇikaḥ[166]pratyetavyo virodhipratipattināntarīyakatvād virodhasiddhir[167]iti yadīritaṃśaṅkarācāryeṇa tadapahastitam | ayogapakṣe 'pi yāvat sambhavaṃ dūṣaṇaṃ pratividhānaṃ cāsmābhirviśeṣākhyāna eva vistareṇābhihitam iti tata evāpekṣitavyam iti. anena ca yasya [na] kramākramayogo na ta[54b]<orig rend="sup">1</orig>sya kvacit sāmarthyam, yathākāśakuśeśayasya. asti cākṣaṇike sati vyāpakānupalambhaḥ sattvahetoḥ sādhyaviparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ darśitaṃ veditayam | yathā cāsyāśrayāsiddhatvadoṣo na saṃbhavati | a(ta)thāsmābhiścatuḥsa(śa)tyāṃkṣaṇabhaṅgasiddhauviśeṣākhyāne cākhyātam iti tata evāvagantavyam iti. <hi rend="bold">viruddhayoḥ </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>3] sattvāsattvayoḥ | tato 'kṣaṇikatvāt |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[165] saugatenaem.(cf. Steinkellner 1963: 8 frag. 6) : saugate HBṬĀ
[166] virodhy apy akṣaṇikaḥem.(cf. Steinkellner 1963: 8 frag. 6) : virodhyasya kṣaṇikaḥ HBTĀ
[167] virodhasiddherem.(cf. Steinkellner 1963: 8 frag. 6) : virodhasiddhir HBTĀ
</p>
</div>
<div>

<p>  <orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">kramayaugapadyābhyām eve</hi>[147<hi rend="bold">.</hi>6]ty atra kramayaugapadye kāryadharmāv eva vivakṣite | tenāyam arthaḥ -- <hi rend="bold">kāryam aṅkurādikaṃ bījādinā </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>6] kevalaṃ vā kriyetānyasahitaṃ {p. 371} ceti | <hi rend="bold">kāryajanmanaḥ</hi>[168][147<hi rend="bold">.</hi>8] kāryotpatteḥ | <hi rend="bold">viprakarṣiṇāṃ </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>10] svabhāvādiviprakarṣayuktānāṃ <hi rend="bold">ne</hi>[147<hi rend="bold">.</hi>14]ti siddhāntī | <hi rend="bold">ubhayathā </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>15] tasya prakārāntarasya dṛśyatvādṛśyatvaprakāreṇa | kāryāntarasāhityāsāhityarūpe krama<orig rend="sup">3</orig>yaugapadye vivṛṇvatā cānena kāryadharmatvaṃ kramayaugapadvayor vyaktam upadarśitam | ata eva kramayaugapadyābhyāṃ kāryakriyāvyāptety asmābhir vyākhyātaṃ tathā | <hi rend="bold">tadubhayāvasthāvirahepi </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>17] kāryāntarasahitāsahitāvasthābhāvepy aṅkurāder iti prakaraṇāt | <hi rend="bold">anyathābhavanaṃ </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>18] prakārāntaram | bhavatv evaṃ, tataḥ kim āyāta<orig rend="sup">4</orig>m ity āha -- <hi rend="bold">tasya ce</hi>[147<hi rend="bold">.</hi>18]ti | anena dṛśyātmatvaṃ tasya samarthitam | astuṃ dṛśyānupalambhāt kasmiṃścid deśe kāle ca tasyābhāvavyavahāro 'nyasmin punar deśe kāle cāpratiṣedhāt kathaṃ tatra prakārāntarasyābhāvaḥ siddhyatīti āśaṃkyāha | <hi rend="bold">tasya ce</hi>[147<hi rend="bold">.</hi>23]tyādi | <hi rend="bold">aṅkurādibhāvasya</hi> aṅkurādyutpādasya <hi rend="bold">avasthādvayabahirbhāvaniṣe</hi><orig rend="sup">5</orig><hi rend="bold">dhe</hi> kāryāntarasahitāsahitāvasthābahirbhāvas tābhyāṃ prakārāntaraṃ tasya niṣedhe dṛśyānupalambhakṛte sati hy ani(sati ni)ṣedha ity āha -- <hi rend="bold">kayościd</hi> i[147<hi rend="bold">.</hi>24]ti | <hi rend="bold">deśāntarādau (</hi>147<hi rend="bold">.</hi>24<hi rend="bold">) bhāvepī</hi>[147<hi rend="bold">.</hi>25]ti tasyāṅkurāder iti prakaraṇāt <hi rend="bold">na kācit kṣatiḥ </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>25] | kiṃ bhūte deśāntarādāv ity āha <hi rend="bold">krameṇetyā</hi>[147<hi rend="bold">.</hi>24]di | <hi rend="bold">itarasmin vā </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>24] yugapadaṅkurādi<orig rend="sup">6</orig>bhāvavati vā | etac ca hetubhāvena viśeṣaṇam | ayaṃ cāśayo deśāntarādir apy etad deśāntaravat kramena vā tadbhāvavān yugapad vā bhavitum arhati, tadubhayāvasthābahirbhāvasya niṣiddhatvāt | sati caivam adoṣa eveti | <hi rend="bold">na kācit kṣatir</hi> i[147<hi rend="bold">.</hi>25]ti bruvataś cāyam abhiprāyaḥ -- kāryasya caikatraikadāvasthādvayabahirbhāvo niṣi<orig rend="sup">7</orig>ddho 'nyadāpi tena bhavatā pramāṇaparidṛṣṭātmanaiva bhavitavyam anyathā tat kathaṃ deśāntarādau prakārāntaram āśaṃkyeti(kyeteti) | prakaraṇam upasaṃharann āha <hi rend="bold">ta</hi>[<hi rend="bold">ta</hi>]<hi rend="bold"> </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>25] iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[168] kāryātmanaḥ S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu saṃpratyevoktaḥ svabhāvānupalambha evetyādi tat katham idānīm ucyate <hi rend="bold">pratyakṣa </hi>[147<hi rend="bold">.</hi>25] ityādīti cet | naiṣa doṣaḥ pūrvaṃ hi mūḍhaṃ pratipattāraṃ prati tathoktam adhunā punar amūḍhaṃ pratī<orig rend="sup">8</orig>ti ko vyāghātaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">kramayaugapadyayor</hi> i[148<hi rend="bold">.</hi>1]ti kramākramayor ity arthaḥ sakṛtapratyupalakṣaṇena yaugapadyaśabdenākramasyaiva vivakṣitatvāt anyathānyo 'nyavyavacchedarūpatā durupapādāpadyate tataḥ sarvatraivākramārthī(rtho) yaugapādyārthaḥ | ata evāsmābhir akramaśabdena yaugapadyamanūditam iti | <hi rend="bold">tasya </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>3] prakārāntarasya pratiṣedhaḥ | [55a]<orig rend="sup">1</orig>ubhayaniṣedhātmakam eva prakārāntaraṃ kiṃ {p. 372} na bhavati yenaikaniṣedhanāparavidhānāt tasya niṣedho bhavatīty āha -- <hi rend="bold">vidhipratiṣedhayor</hi> i[148<hi rend="bold">.</hi>4]ti | ayam abhiprāyaḥ -- kramo na bhavatīti ayam evākramavidhiḥ | sopi na bhavatīti tadaiva tasya niṣedhaḥ anayoś caikādhikaraṇayor ekakālikayor virodhas tasmāt tathābhūtasyā...ṃ...va iti | <hi rend="bold">tasyāpratiṣedha </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>3] <orig rend="sup">2</orig>iti tv apāṭha ea | kāraṇam api kāraṇāpekṣayā kāryam eveti kāraṇagrahaṇam, na tu kāraṇatvenāsyopayogo 'tra kaścit | karya eva prakārāntarāsaṃbhavasya cintyatvāt; yad vā kāraṇena kriyamāṇe kārya iti jñāpanārthaṃ kāraṇagrahaṇaṃ vāstavaṃ rūpa(varū)pānubādakaṃ pratiṣedhasya yadviruddhaṃ tasyopalabdhir ity āśaṃkā etad evopapādayann āha <hi rend="bold">vyavacchidya</hi><orig rend="sup">3</orig><hi rend="bold">māne</hi>[148<hi rend="bold">.</hi>10]ti | <hi rend="bold">itarasya vyavasthānam</hi> i[148<hi rend="bold">.</hi>10]ti tathavyavacchidyamānaprakārād itaravyavasthānam iti tathā |[169]<hi rend="bold">sambhavaṃ hetoḥ </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>15] <hi rend="bold">sadbhā</hi>vam iti prakaraṇāt | saṃbhavagrahanaṃ copalakṣaṇaṃ tena pūrvasiddhāṃ ca vyāptiṃ pradarśyety api draṣṭavyam | <hi rend="bold">virodhasādhanam evā</hi>[148<hi rend="bold">.</hi>15]rthāt prākpravṛttam ity avaseyam | bādhakam ity asyāviruddhopalabdheḥ sādhyavi<orig rend="sup">4</orig>paryaye <hi rend="bold">bādhakaṃ </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>15] pramāṇam ucyata iti cādhyāhāryā(rya)kriyāpekṣayāyaṃ ktvāpratyayaḥ kāryo 'nyathā kāṃ kriyām apekṣyeyaṃ pūrvakālā pradarśanakriyā pradarśayitavyā yatrāyaṃ bhavet, yathāśruti bhinnakartṛkāyāṃ ca kriyāyām ayaṃ prasajyeta puruṣasambadhitvāt pradarśanasyeti | viruddhamātrābhiprāyeṇa <hi rend="bold">śītoṣṇasparśayor</hi> i[148<hi rend="bold">.</hi>16]ty udāharati |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[169] sadbhāvaṃ S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu kramākramābhyāṃ kāryaṃ kāmaṃ vyāpyatāṃ tathāpy akṣaṇikaḥ krameṇākrameṇa vā kāryaṃ kariṣyati | sati caivaṃ vyāpakānupalambho 'siddha ity āśaṃkyāha -- <hi rend="bold">tatreti </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>18] | <hi rend="bold">aviśeṣāt </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>18] pūrvarūpāviśeṣāt | etad eva dṛṣṭāntavyājena vyanakti <hi rend="bold">akārakāvasthāyām</hi> <hi rend="bold">ive</hi>[148<hi rend="bold">.</hi>18]ti | apekṣitasahakāripratyayaḥ sa<orig rend="sup">6</orig>nkaroti nānyadety āha -- <hi rend="bold">sahakāryapekṣā ce</hi>[148<hi rend="bold">.</hi>19]ti | <hi rend="bold">anupanyasanīye</hi>[148<hi rend="bold">.</hi>20]ti ca sambandhaḥ; kuta ity āha <hi rend="bold">dvividhasyāpī</hi>[148<hi rend="bold">.</hi>19]ti | atha yathā bhinnadeśānekakāryakāritvam ekasya svahetu(to)s tathotpādād upapadyate taddhi(tadvadbhi)nnakālānekakāryakaraṇam upapatsyate tat kutaḥ kramakāritvānupapattir akṣaṇikasyeti ceti(cet) | tad etacca<orig rend="sup">7</orig>tuḥsa(śa)tyāṃ kṣaṇabhaṅgasiddhāv asmābhiḥ sūktaṃ pratyuktam iti tata evānugantavyam |</p>

<p>  nanu kāraṇalakṣaṇasya kramasya kṣaṇikapakṣepy anupapatteḥ samāno doṣa iti ced etad api tatraiva nirṇitam iti nehocyata iti | <hi rend="bold">sarveṣāṃ </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>20] ceti dvitīyādikṣaṇabhāvinām ity avaseyam | <hi rend="bold">ekakriyākāla eva </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>20] prathama kṣaṇakriyākāla {p. 373} eva | <hi rend="bold">tatkāraṇa</hi>[<hi rend="bold">ka</hi>]<hi rend="bold">sya</hi><orig rend="sup">8</orig> [148<hi rend="bold">.</hi>21] dvitīyādikṣaṇabhāvitvenābhimatakāryakārakasya <hi rend="bold">tadai</hi>kakriyākale, <hi rend="bold">eva</hi>[148<hi rend="bold">.</hi>20]kāro <hi rend="bold">bhāvād</hi> ity asmāt paro draṣṭavyaḥ | anena ca yad yadā yajjanasamarthaṃ tat tadā janayaty eva yathā antyā kāraṇasāmagrī | dvitīyādikṣaṇabhāvitvenābhimatakāryajanasvarūpaś cākṣaṇikaḥ prathamakṣaṇa iti svabhāvahetuprasaṅgaṃ sūcayati | <hi rend="bold">nāpi yugapat </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>21] | "[55b]<orig rend="sup">1</orig>akṣaṇikaḥ kāryāṇi karotī"[148<hi rend="bold">.</hi>18]ty abhisambadhyate | yena svabhāvena tatkāryamajījanat tasya svarūpasyānuvṛtter ity abhipretya <hi rend="bold">punas</hi>[170]<hi rend="bold">tatkaraṇaprasaṅgāc ce</hi>[148<hi rend="bold">.</hi>22]ty āha | anenāpi samudāye yajjananasamarthaṃ tat tadā ta tajjanayaty eva yathāntyaḥ kāraṇakalāpaḥ | kṛtakatvenābhimatakāryakaraṇarūpaś cākṣaṇiko dvitīyādikṣaṇa iti svabhāvahetuprasaṅgam e<orig rend="sup">2</orig>va darśayati | anayoś ca prasaṅgahetvor upadarśitayor arthādunnīyamānayoś ca prasaṅgaviparyayayor yāvat saṃbhavaṃ dūṣaṇaṃ taduddharaṇaṃ cāsmābhirviśeṣakhyāne samīcīnaṃ nirūpitam iti tata evāvagantavyam iti | <hi rend="bold">akārakarūpāviśeṣād </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>23] idānīṃ yad <hi rend="bold">akārakarūpam</hi> asya tasmād <hi rend="bold">aviśeṣād</hi> ity artho 'vasātavyaḥ | <hi rend="bold">bhedaprasaṅgaḥ </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>25] śaktāśaktayo<orig rend="sup">3</orig>rūpayor ity arthāt | atraivopapattyantaram upacinvann āha <hi rend="bold">nityaś ce</hi>[148<hi rend="bold">.</hi>25]ti |[171](pūrvottarakālabhāvā ca upapattyor bhedo 'vaseyaḥ pūrvakālahetur akāle ca) <hi rend="bold">ekadā </hi>[128<hi rend="bold">.</hi>28] ekasminn eva kṣaṇātmani kāle sarvasya kartavyasy<hi rend="bold">aikadā </hi>[148<hi rend="bold">.</hi>29] eva kṛtatvād arthakriyākāritvābhāvād asattvaṃ syāt | <hi rend="bold">iti</hi>[149<hi rend="bold">.</hi>1]r hetau | prakaraṇam upasaṃharann āha <hi rend="bold">eva</hi>[149<hi rend="bold">.</hi>2]m iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[170] punas tatkriyāprasaṅgāt S |
[171] koṣṭhakāntargataḥ pāṭhaḥ asambaddho bhāti |
</p>
</div>
<div>

<p>  ārya<orig rend="sup">4</orig>jñānaṃ tanvaṃtīti <hi rend="bold">āyatanā</hi>ni | <hi rend="bold">cakṣurādīni </hi>[149<hi rend="bold">.</hi>3] ca tāny āyatanāni ceti tathā | antarvyāptivādinopy asya mate pramāṇasiddhasyaiva dharmitvaṃ vācyam anyathāntarvyāptir asamarthitā syāt | tataś cakṣurādyāyatanānām amīṣāṃ pramāṇasiddhānām iti draṣṭavyam |</p>

<p>  syād etad yat sat tatkṣaṇikam eveti niyataṃ kṣaṇikatvaṃ sādhayituṃ kila sa<orig rend="sup">5</orig>ttvākhyo hetur upadīyate | ayaṃ cākhilaṃ vastu nākṣaṇikaṃ nāpi kṣaṇikam iti sādhayan sādhyaviparyayasādhānād viruddha eva | tathā cāvādīdvādanyāye syād vādakeśarī-- "akhilasya vastuno 'nekāntikatvaṃ sattvāt | anyathārthakriyā kutaḥ" -- iti | etac ca vyācakṣāṇena kulabhūṣaṇena ṭīkākṛtā evaṃ vyākhyātam upa<orig rend="sup">6</orig>pāditañ ca -- "<hi rend="bold">akhilaṃ</hi> carācaraṃ sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭaṃ <hi rend="bold">vastu</hi> dharmitvenopāttam | anto dharmo <hi rend="bold">naiko 'neko 'nta</hi> ātmā svarūpaṃ yasya tadbhāvas tattvam -- ayaṃ sādhyo dharmaḥ <hi rend="bold">sattvād</hi> iti hetuḥ | <hi rend="bold">anyathā</hi>nekātmakatvābhāvaprakāreṇa -- {p. 374} <hi rend="bold">arthakriyā</hi> kāryaṃ saṃ(ryasaṃ)pādanaṃ <hi rend="bold">kuto</hi> na kutaścit | anenānyathānupapatter viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ samarthakaṃ darśitam --</p>

<p>  "anyathānupapannatvaṃ yasyāsau hetur iṣyate |</p>

<p>  dṛṣṭāntau dvāvapistāṃ vā (?) yācātau hi na kāraṇam ||" iti nyāyāt |</p>

<p>tan na tāvad akṣaṇiko bhāvaḥ kāryaṃ kaṛtuṃ śaknoti | tasya kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirotacata(rādhāt) nāpi kṣaṇiko bhāvaḥ kāryaṃ kartuṃ prabhavati | tathāhi kiṃ kṣaṇiko bhāvaḥ svasattākāle kāryakaraṇasva<orig rend="sup">8</orig>bhāvo 'thānyadā | yadi prathamavikalpas tadā tadaiva kuryāt | svasattākṣaṇe ca kāryakṛtau sarvaṃ jagadekakṣaṇavarti prāpnoti | tathāhi kāraṇaṃ svasattākṣaṇa eva yat kāryam akṛta tad apy anyasya kāraṇam iti tad api tadaiva svakāryaṃ kuryāt | tad api kāraṇam anyasyeti tad api tadaiva kuryād evam uttareṣv apy ayam eva nyāya iti | satyam, kā[56a]<orig rend="sup">1</orig>raṇaṃ svasattākṣaṇa eva kāryaṅkaroti, tatkaraṇasvabhāvatvāt, kevalaṃ kāryam anyadotpadyata iti cet | tarhi kāryam api tadaivotpadyetānyada tatkālaṃ parihṛtya kāryotpattir virudhyeta[172]utpattāviṣyamāṇāṃ(ṇāyāṃ) vā samanantarotpādavirodhaḥ | tathāhi tatkaraṇasamarthasyāpi kālam ujjitvā jāyamānasya kāryasya kāraṇakṛtopakāraparāṅmukha<orig rend="sup">2</orig>sya yo 'yaṃ samanantaraniyama etadvināśānantaram evedam asya kāryam iti tasyānupapattiḥ | soyaṃ kāraṇavināśo virūpākhyo 'kiṅcitkaras tathāpi yadi tatsamanantaraniyamaḥ kāryasya syāt tadā nityasyāpi kāraṇatvam apratihataṃ syāt | tathāhi yathā svasattālakṣaṇa eva kāryakaraṇasvabhāve kṣaṇike bhāve saty api na tadaiva <orig rend="sup">3</orig>kāryāṇy utpadyante api tu kālāntare, tathā nityepi bhāve sarvadā tatkaraṇasamarthe 'pi kāryāṇy eva vilambya vilambyotpadyanta iti kiṃ na samānam | na ca dvitīye kṣaṇe nirvyāpāratayā sadasator akṣaṇikakṣanikayoḥ kaścid viśeṣa iti |"</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[172] atra prāktanaṃ "anyadā" padaṃ samākṛṣya anyadotpattau iṣyamāṇāyām ity arthaḥ kartavyaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  yadināmāhrīkoktir upekṣaṇīyā prekṣāvatāṃ tathāpi kiñcid ucyate | <orig rend="sup">4</orig>iha khalu kāryakāritvaṃ vastūnāṃ na vyāpārasamāveśāt utpādātirokiṇo vyāpārasyānupapatteḥ, nāpi kāryeṇa sahotpādaḥ, savyetaraviṣāṇayor iva sahabhuvor anyatarakāritvānupapatteḥ |</p>

<p>  "asataḥ prāgasāmarthyāt paścāc cānupayogataḥ |"</p>

<p>iti nyāyāt | kiṃ tarhi kiñcid anantaraṃ sattayābhi<orig rend="sup">5</orig>sambadhyamānaṃ prati niyataprāgbhāvitvam eva, kāryasyāpi niyamena tadanantarabhāvitvam eva tajjanyatvam | sati caivaṃ svasattākāle kāryakaraṇasvabhāvo bhāva iti ko 'rthaḥ? tatsattākālaṃ pūrvaṃ kṛtvā kāryaṃ sattayābhisaṃbadhyata iti | tathā svalakṣaṇa(svakṣaṇa) eva karotīty asyāpi ko 'rthaḥ? anantarabhāvikāryā<orig rend="sup">6</orig>t pūrvaṃ sadbhavati {p. 375} kāraṇam iti | tad uktaṃ "bhūtiryaiva kriyā saiva" ityādi | itthaṃ caikaprahāraniya(ha)tam eva tatsarvaṃdigambareritam | tataś ca kṣaṇikasyaivārthakriyotpatteḥ sattvaṃ kṣaṇikatvam eva sādhayad viruddham ācakṣāṇāḥkṣapaṇāanekāntatve ca sādhye sādhanam idam upanayantaḥ sphuṭamahīkāveti(mahīkā eveti) <orig rend="sup">7</orig>upekṣām eva pre...vitāmarhantīti |</p>

<p>  svabhāvahetuṃ vyākhyāya kāryahetuṃ vyākhyātukāmovārtikakārasya kāryahetvabhidhānasya nimittam darśayan pūrvāparayoḥ saṃgatiṃ <hi rend="bold">tad evam</hi> i[150<hi rend="bold">.</hi>3]tyādinā karoti | <hi rend="bold">tadgataṃ </hi>[150<hi rend="bold">.</hi>5] kāryahetvāśritam | kasmāt punaḥ svabhāvahetuvad apy asyānvayavyatirekāv eva na pratipādyete, yena tadgatā<orig rend="sup">8</orig> parabhrāntikāraṇopādānartham eva kāryahetuviṣayo[pa]darśanaṃ varṇyeta iti āśaṃkya <hi rend="bold">kāryahetāv</hi> i[150<hi rend="bold">.</hi>4]tyādi yojyam | <hi rend="bold">tayor</hi> a[150<hi rend="bold">.</hi>4]nvayavyatirekayoḥ | tarhi kāryakāraṇabhāvasiddhir etaddarśanīyā tataś ca tāṃ darśayitum iti kiṃ nocyata ity apekṣāyāṃ <hi rend="bold">tasyāś ce</hi>[150<hi rend="bold">.</hi>5]ti yojyam | <hi rend="bold">tasyāḥ</hi> kāryakāraṇabhāvasiddheḥ | hetoḥ pratyāsannatvāt [56b] <orig rend="sup">1</orig><hi rend="bold">hetor vyatirikta </hi>[150<hi rend="bold">.</hi>7] ity ācaṣṭe | <hi rend="bold">kāryaṃ </hi>[150<hi rend="bold">.</hi>7] kāryam eveti vivakṣitaṃ | "tridhaiva sa" iti niyamasya pūrvaṃ pratipāditatvāt ata eva <hi rend="bold">kasmāt kāryam eve</hi>[150<hi rend="bold">.</hi>8]ti paścāc codayiṣyate | <hi rend="bold">anarthāntare</hi> vyāvṛttibhedāt parikalpitavyāvṛttyantararūpaṃ dharmāntare | asādhāraṇaṃ <hi rend="bold">kāryaṃ </hi>[150<hi rend="bold">.</hi>9] |</p>

<p>  diṅ[173]nāgena[174](sarvavyaktiṣv anupaga(ṣv anuga)tapratyayaprasūtiḥ?) |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[173] "ācāryeṇa" [150.13] ity asya vivaraṇaṃ dignāgena iti bhāti |
[174] "sarvavyaktiṣv anugatapratyayaprasūti?" idaṃ śaṃkācihñitaṃ padaṃ nātratyaṃ kiṃtu agretanaṃ bhāti | tac ca "agner iti" ity asya anantaraṃ yadi syāt tadā saṃgaccetāpi | tatrāpi sāmānyapadaṃ gacchitaṃ bhāti | tathā ca sarvavyaktiṣv anugatapratyayaprasūtiḥ sāmānyaṃ ity arthaḥ syāt |
</p>
</div>
<div>

<p>  sarvathā tadbhāvam eva pratipādayann āha<orig rend="sup">2</orig> -- <hi rend="bold">agner</hi> i[150<hi rend="bold">.</hi>17]ti | asyāśritatvād agneḥ agnitvaṃ sarvāgnivyāpanād anugatapratyayahetutvavivakṣayaiva sāmānyadharmā api gamakābhipretās ta iva | tārṇatvādeḥ sarvāgnyavyāpanād vyāvṛttapratyayahetutvā(tva)vivakṣayā viśeṣadharmatvaṃ vivakṣitam, na tu sarvathā sāmānyarūpatvam asya nirācikīrṣitam sarvatārṇādivahniṣv anugatapratyayaprasūti<orig rend="sup">3</orig>hetutvāt, sāmānyarūpasya cātrāvyāghātāt, anyathā tārṇavahnyādijanyarūpatayāvadhāritāt dhūmānvayatā(mān na vahnitā)rṇādyanumānaṃ syāt viśeṣarūpasyāvyāpakatayā ananumeyatvāt | tepi viśeṣadharmā gamyāḥ syuḥ, iṣyante cāgneḥ sāmānyadharmā evāgnitvadravyatvasattvajñeyatvādayo gamyā iti bhāvaḥ | dhūmasyāpi viśeṣadharmavatsāmānyadharmā gamakāḥ syuḥ na ceṣyante sattvajñeyatvāpārthivatvādayo gamakā iti bhāvaḥ | ko 'sau dhūmāśrito viśeṣadharmo {p. 376} dṛṣṭāntīkṛta iti ced evaṃ dhūmatvapāṇḍutvādibhir i[150<hi rend="bold">.</hi>23]ty atra dhūmatvādi nirūpayiṣyaṃto nirdekṣyāmaḥ |</p>

<p>  nanu kāryatvasya tadbhāvākhyaikasambandhavaśād gamakatvaṃ tat kathaṃ "sarvathā <orig rend="sup">5</orig>janyajanakabhāvād" ity ucyata ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">janye</hi>[150<hi rend="bold">.</hi>20]ti | sarvathā janyajanakabhāvam eva pratipādayann āha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[150<hi rend="bold">.</hi>21]ti | pūrvoktena prakāreṇāgnitvādīnāṃ sāmānyadharmatvaṃ jñeyam | sarvaṃ caitaddharmabhedaparikalpanayocyate | tṛṇe bhavo vahnis <hi rend="bold">tārṇaḥ </hi>[150<hi rend="bold">.</hi>22] | parṇe bhavaḥ <hi rend="bold">pārṇaḥ </hi>[150<hi rend="bold">.</hi>23] | bhāvapradhānaś caiva nirdeśas tena tārṇatvādibhir ity arthaḥ |</p>

<p>  nanu yathāgnitvaṃ sakalāgnivyāpanenānugatapratyayahetutvāt sāmānyadharma ucyate tathā dhūmatvam api sāmānyadharma eva | yathā ca dravyatvādayo 'gnyanagnisādhāraṇatvād anugatabuddhinibandhanatvena sāmānyadharmās tathā pāṇḍutvam api dhūmanīhārādigamanād anugatajñānakāraṇatvāc ca sāmānyadharma <orig rend="sup">7</orig>eva tat kathamamū viśeṣaṇe dharmitvenodāharaṇīkṛte iti | sādhūktaṃ bhavati(tā) kevalaṃ bodhe yatnaḥ karaṇīyaḥ | iha khalu sarvadhūmavyaktivyāpyanugatapratyayahetudhūmatvam eva sāmānyaviśeṣo vijātīyād vyāvṛttapratyayapuraskāreṇa viśeṣadharmo vivakṣita ityādicodyam apoditam | evaṃ saty agnitvam api viśeṣadharma ity agne<orig rend="sup">8</orig>r viśeṣadharmasyāpi gamyatvam āyātam iti cet | tathāvidhasya viśeṣadharmasya gamyatveneṣṭatvān na kaścid doṣa iti | avāntaraviśeṣasya tu tārṇatvāder gamyatvam dūmamātrasya tadapratibandhān niṣidhyata iti kim avadyam | dhūmasya vijātīyāsādhāraṇadharmavācakaś ca pāṇḍuśabdo 'sti yonenopātta iti dvitīyam api codyam apodyate | sa [57a]<orig rend="sup">1</orig>caitacchabdābhilāpyo dharmo durjñāna ity agnir atra pāṇḍutvād iti nocyata iti sarvam avadātam |</p>

<p>  <hi rend="bold">svabhāvaivadha</hi>[151<hi rend="bold">.</hi>8](vair dha)rmair ity arthaḥ | <hi rend="bold">aparortha </hi>[151<hi rend="bold">.</hi>13] iti | yāvadbhir avinābhāvikāraṇasya bāhyaikadeśasyānyo 'rtho na tu samudāyagranthasyāmumartham antareṇa pūrvārthamātreṇa vākyasyāsaṃgatatvāt | <hi rend="bold">saṃbadhyata </hi>[151<hi rend="bold">.</hi>11] iti tat<hi rend="bold">kāryaṃ teṣāṃ hetur</hi> i[151<hi rend="bold">.</hi>15]ti sambandhaḥ kārya ity artho na<orig rend="sup">2</orig> tu pūrvavyākhyānoktam atrāpi vyākhyāne 'bhisambadhyata iti boddhavyam | pūrvavyākhyāne teṣāṃ svagatānāṃ dhūmatvādīnāṃ hetur iti prāptāv arthāṃ saṃ(v arthāsaṃ)gater eva saṃbandhanīyatvād iti | <hi rend="bold">teṣāṃ</hi> iti kāraṇagatānāṃ dharmāṇāṃ hetus tatkāryam iti pūrvoktam abhisaṃbadhyate | kaiḥ svabhāvair hetur ity atra gajanimīlikaiva kṛtā etad enusandhānena na <orig rend="sup">3</orig>tv anantaraṃ vākyaṃ bhaviṣyati | kecit punar atraivam āhuḥ -- ukte sati niyatam etad vyākhyeyaṃ nānyathā | sati caivaṃ pūrvavyākhyānasya kvopayogaḥ | tasmād yatas tadutpattiniyamābhāve sarvathā janyajanakā(ka)bhāvo vyavasthāpayitum ayuktas tasmād yāvadbhiḥ kāraṇe {p. 377} vyavasthitair dharmair vinā tatkāryaṃ na bhavati tāva<orig rend="sup">4</orig>tāṃ hetur nānyeṣāṃ tatkāryatvaniyamād ity evaṃ vyākhyātum ucitam iti | atra tu samādhānam atrābhiyuktair eva dātavyam iti |</p>

<p>  pūrvavyākhyānasya paścādvyākhyātatayā paścādbhavena <hi rend="bold">pāścāt yenārthena </hi>[151<hi rend="bold">.</hi>20] kāraṇāśritānāṃ tāvatāṃ hetur ity anena <hi rend="bold">kāraṇagatam aṃśam</hi> i[151<hi rend="bold">.</hi>20]vāṃśaṃ dharmaṃ <hi rend="bold">nirūpya</hi> sādhyatvena niścitya paścād<orig rend="sup">5</orig>vyākhyātād arthāt prāgvyākhyātatvena prāgbhavena <hi rend="bold">prāktanenārthena</hi> "yāvadbhir dhūmatvādibhiḥ svagatair" ity anena <hi rend="bold">kāryagatamaśaṃ</hi> dharmaṃ <hi rend="bold">nirūpaya</hi>[151<hi rend="bold">.</hi>20]n prakaraṇād gamakatayā niścinvan | pūrvavat <hi rend="bold">pāṇḍutva</hi>[151<hi rend="bold">.</hi>23]m anayoḥ viśeṣarūpatvaṃ ca pratyeyam | <hi rend="bold">pareṣām</hi> u[152<hi rend="bold">.</hi>8]bhayatrāviśiṣṭarūpasaṃyogavaśād gamyagamakabhāvam i<orig rend="sup">6</orig>cchatām ity abhiprāyaḥ | <hi rend="bold">grahītuṃ </hi>[152<hi rend="bold">.</hi>20] niścetum | dhūmatvaṃ viśeṣaṇaṃ yasya tena dhūmatvād iti viśeṣaṇe tu dravyatvādau hetutayopanīyamāne samarthaviśeṣatvenāsādhanāṅgavacanāt katham eva kṣmādīni gṛhyata itibhaṭṭārcaṭeṇāpi śaṅkitam na ca parihṛtam iti kim asmākam atra pariśrameṇadharmottarāder e<orig rend="sup">7</orig>va tu tadavaseyam iti |</p>

<p>  yathāiva janyajanakabhāvas tathaiva kiṃ na gamyagamakabhāva ity āha <hi rend="bold">nahī</hi>[152<hi rend="bold">.</hi>25]ti | vastuvṛttyapekṣayaiva kasmān na tathātvam kiṃ punar niścayāpekṣa ity āha -- <hi rend="bold">tathāhī</hi>[152<hi rend="bold">.</hi>26]ti |</p>

<p>  nanu bhavo bhavato yasmād bhāvaśaṃkāyāṃ nānvayavyatirekāv ity ukte tato 'bhāva ucyamānaḥ kathaṃ śobhata ity āśaṃkyāha evaṃ <hi rend="bold">manyata </hi>[154<hi rend="bold">.</hi>12] iti | <hi rend="bold">śakramūrddhā </hi>[154<hi rend="bold">.</hi>28] valmīkaḥ<orig rend="sup">8</orig> iti |</p>

<p>  manyamāna āha -- <hi rend="bold">sarvaḥ </hi>[155<hi rend="bold">.</hi>13]<hi rend="bold"> tathāvidhajanme</hi>[155<hi rend="bold">.</hi>15]ti <hi rend="bold">kuta </hi>[155<hi rend="bold">.</hi>17] iti draṣṭavyam |</p>

<p>  nanu uktam eva tadutpannam eva kāryaṃ kāraṇam apekṣate na tu tādṛśātādṛśatāyāṃ tatas tayor hetunirapekṣayor iṣṭatvād eva kim anenoktenety āśaṃkyāhetukatve sarvatraivotpattaritayo (?) viśeṣeṇabhāvaḥ syād iti ityādidūṣaṇam utpatsyeva (?) kāraṇanirapekṣatva[57b]<orig rend="sup">1</orig>m eva tayor asahamāna āha <hi rend="bold">nahī</hi>[159<hi rend="bold">.</hi>4]ti | <hi rend="bold">tadapekṣā</hi> ity apekṣā |</p>

<p>  aparājitaśabdena yo latāviśeṣa ucyate sa sūryaśabdābhidheyo 'vaseyaḥ | <hi rend="bold">itara</hi> [161<hi rend="bold">.</hi>24] śabdena latācampako vṛkṣacampakasamānākāro deśaviśeṣabhavo vaktavyo na tu bhūmicampaka iti yasya rūḍhiḥ tasya vṛkṣacampakena sahākārasāmyasyaivābhāt |</p>

<p>  <hi rend="bold">kṣaṇabhedā</hi>(dhānaṃ[175]kutaścid rūpāt kathaṃcit tena sahaikapratyavamarśajananā)<hi rend="bold">śrayatvenaiva sūkṣmāvāntarajātibhede </hi>[162<hi rend="bold">.</hi>18] | jātibhede katham ekasaṃtānavyavasthety āha -- {p. 378} <hi rend="bold">sarve</hi>[162<hi rend="bold">.</hi>20]ti | yady ekākārapratyayanaivanunaivyapratyaya(nibandhanai)kasantānavyavasthā tadānyasya so(svo)pādānena sahaikasaṃtānavyavasthā na syāt sā cāvaśyavācyānyathā svasantatipatitakāryajanakatvena yā tasyopādanatvenābhimatasyopādānavyavasthā sā na syād ity a<orig rend="sup">2</orig>bhiprāyavān paraś codayati <hi rend="bold">ādyasye</hi>[162<hi rend="bold">.</hi>22]ti | jātyanuvidhānaṃ kutaci(ści)d rūpāt kathañcit tena sahaikapratyavamarṣajananam | <hi rend="bold">tathāhī</hi>[162<hi rend="bold">.</hi>23]tyādinaitad eva samarthayate | agurujātibhedānukaraṇaṃ taddhūmasyāgurugandhasahacāritayā pratyavamarṣajanakatvam | anukurvantyeveti vartate <hi rend="bold">taddhūmāḥ </hi>[162<hi rend="bold">.</hi>24] tadvartiṃdhūmāḥ | <orig rend="sup">4</orig>tadbhedānukaraṇam eṣāṃ kuto jñāyate ity āha -- <hi rend="bold">tadrū</hi>[176]<hi rend="bold">pe</hi>[162<hi rend="bold">.</hi>25]ti | yasmād indhanena saha dhūmasya kenacid rūpeṇa ekākāraparāmarśajanakatayaikasaṃtati [vyavasthānād yena (?)] tasmāt indhanam eveti sthūlenāyaṃ vyapadeśo vastutas tu tadgatārdrasantānaviśeṣas tasyopādānakāraṇaṃ jñeyaṃ santā<orig rend="sup">5</orig>nas tu tasyāṅgārādeḥ | yathā caitat tathādharmottareṇa viniścayaṭīkāyāṃ nirṇītam iti tata evāpekṣitavyam | prasajyate pratipādyata iti prasaṅgo 'tiśayitaḥ prasaṅgo <hi rend="bold">'tiprasaṅgas tenālam</hi> a[163<hi rend="bold">.</hi>4]tivistareṇety artho 'tra draṣṭavyaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[175] koṣṭhakagataḥ pāṭhaḥ pratyantare dṛśyate sa ca na samyag bhāti |
[176] durvekānurodhena "tadrūparasavīrya" ityādi pāṭhaḥ syāt |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">tasya </hi>[163<hi rend="bold">.</hi>6] kāryabhedasyātādṛśatvalakṣaṇasyābhāvāt | <hi rend="bold">tasyeti</hi> bhedasya tasmin sa<orig rend="sup">6</orig>ty ajāyamānasyāpi katham ahetutvam iti pārśvasthavacanam āśaṃkyāha <hi rend="bold">nahī</hi>[163<hi rend="bold">.</hi>9]ti | <hi rend="bold">asaty abhede </hi>[163<hi rend="bold">.</hi>11] prakaraṇād asati sāmagryabheda ity arthaḥ | kutaḥ punar asaty abhede jāta ity apekṣāyāṃ yojyaṃ <hi rend="bold">sāmagryor</hi> i[163<hi rend="bold">.</hi>11]ti | <hi rend="bold">hetau </hi>[163<hi rend="bold">.</hi>12] sāmagryor bhede 'nyādṛśatvalakṣaṇe saty abhavato bhedasya <hi rend="bold">tathā</hi> tadvat <hi rend="bold">hetau </hi>[163<hi rend="bold">.</hi>12] sāmagryabhedalakṣaṇe <hi rend="bold">'saty api</hi> bhavato bhedasyeti prakaraṇāt | <hi rend="bold">abhedas</hi> tādṛśatvam ekajātīyatvam iti yāvat tasya <hi rend="bold">nibandhanatvāt </hi>[163<hi rend="bold">.</hi>14] śālikodravādau bhedasya bhāvāt kathaṃ na kvacit padānubandha ity āha <hi rend="bold">śālī</hi>[163<hi rend="bold">.</hi>15]ti | taddhetvor abhedahatutvāt tayor apy abhedenaiva bhavitavyam iti tad api pakṣīkṛtam eveti bhāvaḥ | hetubhede 'pi <orig rend="sup">8</orig>śālikodravāder na tatku(kṛ)to bhedo 'nyādṛśatvam api tv evam evety āha -- <hi rend="bold">nimittam antareṇe</hi>[163<hi rend="bold">.</hi>13]ti | <hi rend="bold">kalpanāyāṃ</hi> bhedakalpanāyāṃ viśeṣābhāvān nirmittatvena <hi rend="bold">viśeṣābhāvāt </hi>[163<hi rend="bold">.</hi>16] śālyantare 'pi kiṃ na kalpyata iti śeṣaḥ prakaraṇa laṃbhyam vā | yad vā na hetvabhedo 'bhedasya nibandhanam | nāpi hetubhedaḥ kitv evam evābhedo bhaviṣyatīty ā[58a]<orig rend="sup">1</orig>ha -- <hi rend="bold">nimittam</hi> i[163<hi rend="bold">.</hi>16]ti | <hi rend="bold">kalpanāyām</hi> abhedakalpanāyām | viśeṣābhāvāc chālikodravayor api bhe(abhe)daḥ kiṃ na kalpyata iti pūrvavat |</p>

<p>  syād etat pratibhāsaniyamanibandhanoyam abhedo nānyanibandhanas tat kim evam ucyate ity āha <hi rend="bold">pratibhāse</hi>[163<hi rend="bold">.</hi>16]ti | pratibhāsasya bhedas tādṛśatvam | tasya <hi rend="bold">sa(bhrā)ntinimittād</hi> {p. 369} ā[163<hi rend="bold">.</hi>17]kārasāmyādeḥ <hi rend="bold">paramārthato bhede 'py</hi> atādṛ<orig rend="sup">2</orig>śatvepy <hi rend="bold">upalakṣaṇād</hi> darśanānaivam iti draṣtavyam | evam upalakṣaṇatvād asya bhedavicārāvasare 'pi pratibhāsabhedād bheda iti pūrvapakṣe pratibhāsabhedasya ca kutaścid bhrāntinimittāt paramārthato 'bhedepy upalakṣaṇād iti vaktavyam | ubhayatrāpi tu yadi pratibhāsabhedābhedāv apy aparapratibhāsabhedābhedanibandhanau tatrāpi tatpratyanavasthā tasmād ā<orig rend="sup">3</orig>dyayor api tathātvaṃ vyavasthāpayituṃ na śakyata iti doṣo darśayitavyaḥ <hi rend="bold">tayoḥ </hi>[163<hi rend="bold">.</hi>21] bhedābhedayoḥ | <hi rend="bold">tasya </hi>[163<hi rend="bold">.</hi>22] svaṃbhāvasya | <hi rend="bold">tābhyāṃ </hi>[163<hi rend="bold">.</hi>22] bhedābhedābhyām | <hi rend="bold">tebhyāṃ</hi> bhāvasvabhāvabhedābhedebhyo <hi rend="bold">'nyaḥ</hi> <hi rend="bold">sa</hi> cāsau <hi rend="bold">sambandhaś</hi> ceti tathā tasya <hi rend="bold">kalpanā </hi>[163<hi rend="bold">.</hi>23] tasyām | sopi teṣāṃ kuta ity ākāṃkṣāyāṃ sambandhāṅgīkaraṇaṃ tatrāpi tatparyanuyoge tad e<orig rend="sup">4</orig>vottaram ity anavasthā | <hi rend="bold">svātmany evāvasthānād</hi> i[163<hi rend="bold">.</hi>24]ti bruvato 'yaṃ bhāvo yadi bhāvasvabhāve tayor anupraveśas tadā sa evāvatiṣṭheta na tu tau | atha tayos tasyānupraveśas tarhi tāv avatiṣṭheyātāṃ na tv asāv iti | punar bhedapakṣa eva doṣāntaraṃ samuccinvann āha <hi rend="bold">anupakārāc ce</hi>[163<hi rend="bold">.</hi>25]ti | yau bhedābhedau tādṛśatvātā<orig rend="sup">5</orig>dṛśatvalakṣaṇāv asau pratipadyate <hi rend="bold">tāv api yadi bhinnau </hi>[164<hi rend="bold">.</hi>1] tato vyatiriktau | <hi rend="bold">tādavasthā</hi> (tadabasthaḥ) [164<hi rend="bold">.</hi>2] na bhinnaṃ nāpy abhinnaṃ yat tadavastham, yadavasthaṃ bhedābhedapratipattikāle | <hi rend="bold">tasya </hi>[164<hi rend="bold">.</hi>2] bhāvasvabhāvasya | <hi rend="bold">tasya </hi>[164<hi rend="bold">.</hi>6] svarūpāntareṇa kriyamāṇasya | tata eva hetubalāyātāt kutaścid bhinnābhinnād rūpād <hi rend="bold">viśeṣasāmānyātmano</hi>[164<hi rend="bold">.</hi>11]r ity atra viśeṣaśabdena svalakṣaṇaṃ na vācyam | tasya bhidyata iti vyutpattyā bhedarūpatvāpatter ayogāsiddhiprasaṅgān nāpi viśeṣpadārthas tasya vināśārambharahiteśve vāṇavākāśādiṣu pravṛtteḥ pareṇa bhedaśabdenābhipretatvāt | kiṃtv ekasāmānyayogepyavāntarasāmānyaviśeṣaḥ | <hi rend="bold">tayo</hi>[164<hi rend="bold">.</hi>13]r
bhedābhedayoḥ | <orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">apekṣayā</hi> <hi rend="bold">hī</hi>[164<hi rend="bold">.</hi>18]ty atrasthasya <hi rend="bold">hi</hi>śabdasya maulasya vyākhyānam etat <hi rend="bold">yasmād</hi> i[164<hi rend="bold">.</hi>18]ti | ṭīkākṛtas tu "<hi rend="bold">apekṣayāhi</hi>" ity atrasthahiśabdo 'vadhāraṇe, yad vā <hi rend="bold">hir yasmād apekṣayā tasye</hi>ti yojyam | dvāv etau śatṛpratyayau hetau draṣṭavyau |</p>

<p>  <hi rend="bold">sādhanānāṃ kāraṇānāṃ sādhanāya </hi>[165<hi rend="bold">.</hi>2] niṣpādanāya kathaṃ neṣyata ity āha | <hi rend="bold">vilakṣaṇād apī</hi>[165<hi rend="bold">.</hi>10]ti | yādṛśaṃ dṛṣṭaṃ <hi rend="bold">yathā dṛṣṭam</hi> | <orig rend="sup">8</orig>yathādṛṣṭaṃ kāryaṃ yathādṛṣṭād eva kāraṇād utpadyeteti vartate | vilakṣaṇayāpi vivakṣitasāmagryā anyādṛśāpi tallakṣaṇaṃ vivakṣitasāmagryā jāyamānakāryasarūpam | tatsāmagrīvailakṣaṇyāviśeṣādyasyāḥ kasyāścit sāmagryā jāyamānaṃ kiṃ tallakṣaṇaṃ na bhavatīti |</p>

<p>  tathā ca sa eva doṣa ity āśaṃkya para evāha <hi rend="bold">kasyāścid eve</hi>[165<hi rend="bold">.</hi>23]ti | <hi rend="bold">atrā</hi>smi[58b]<orig rend="sup">1</orig>n <hi rend="bold">pūrvapakṣe </hi>[165<hi rend="bold">.</hi>25]<hi rend="bold"> yādṛśī śakti</hi>[165<hi rend="bold">.</hi>28]r iti yojyam | <hi rend="bold">nāmāntareṇa </hi>[166<hi rend="bold">.</hi>3] saṃjñāntareṇa | kathaṃ tad eva <hi rend="bold">nāmāntareṇoktaṃ</hi> {p.380} <hi rend="bold">syād ity āha tadvilakṣaṇasye</hi>[166<hi rend="bold">.</hi>3]ti | <hi rend="bold">tadvilakṣaṇasyā</hi>gnyādisāmagrīvilakṣaṇasya | yāgnyādisāmagryānyādṛśī sāmagrī sā tacchabdena pratyavamraṣṭavyā | tasy<hi rend="bold">āvilakṣaṇasyā</hi>gnyādikāraṇakalāpasya ya <hi rend="bold">ātmātiśayaḥ</hi> śaktiśabdavācyas tasy<hi rend="bold">āsaṃbhavād</hi> a[166<hi rend="bold">.</hi>4]yogāt | <orig rend="sup">2</orig>anagnyādirūpasya kāraṇakalāpasyāgnyādisāmagrīśaktiyogāsaṃbhavād iti samudāyārthaḥ | tadātmātiśayayoge 'pi katham agnyādirūpatvaṃ tasyety āha <hi rend="bold">sa eva hī</hi>[166<hi rend="bold">.</hi>4]ti <hi rend="bold">dhūmaṃ janayati sahakārikāraṇatvena</hi> | <hi rend="bold">svajātim anukārayaty</hi> u[166<hi rend="bold">.</hi>5]pādānabhāvena janayatīty arthaḥ | <hi rend="bold">yadi ce</hi>[166<hi rend="bold">.</hi>7]ty atra <hi rend="bold">ca</hi>śabdas tuśabdasyarthe | tāṃ sāmagrīm agnyādisaṃjñayā vayaṃ<orig rend="sup">3</orig> vyavaharāmo bhavantas tu śakramūrdhādisaṃjñayā vyavaharante ato <hi rend="bold">nāgni</hi> saṃjñāyām eva <hi rend="bold">vivādaḥ syāt</hi> | [166<hi rend="bold">.</hi>7] kathaṃ punar nāgny eva vivādo nānyatrety āha <hi rend="bold">arthābhedam</hi> i[166<hi rend="bold">.</hi>7]ti | arthābhedaṃ tathā dhūmajananaśaktilakṣaṇam <hi rend="bold">abhyupagamya tathābhidhānāt </hi>[166<hi rend="bold">.</hi>7] śakramūrdhādīty abhidhānāt | dhūmādikaṃ kāryaṃ kartṛ kathaṃ niścitam ity āha -- <hi rend="bold">atadrūpe</hi>[166<hi rend="bold">.</hi>9]ti | <hi rend="bold">kā</hi><orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">raṇam</hi> indhanādikaṃ karma <hi rend="bold">na vyabhicarati</hi> | kṣaṇāpekṣāpakṣe tu kāraṇam indhanādi kṣaṇarūpam ity avaseyam | avyabhicārasyākāraṃ darśayati -- <hi rend="bold">tadvilakṣaṇād</hi> iti | <hi rend="bold">itir</hi> hetau <hi rend="bold">siddhyati </hi>[166<hi rend="bold">.</hi>12] niṣpadyata iti |</p>

<p>  kāryaṃ hetuṃ vyākhyāyādhunānupalabdhiṃ vyācikhyāsuryatas tatas tadutthānaṃ tadupadarśayituṃ <hi rend="bold">tad evam i</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>3]tyādinopakramate | <hi rend="bold">bhavad</hi> utpadyamānaṃ <hi rend="bold">dṛṣṭaṃ</hi> niścitaṃ <hi rend="bold">sakṛd</hi> i[167<hi rend="bold">.</hi>3]ti sakṛd apīti jñeyam | <hi rend="bold">pratyakṣānupalambhābhyāṃ </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>3] yathā vyākhyātābhyām | <hi rend="bold">tathāvidhād eve</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>4]ty avadhārayato 'nantaroktaivopapattiḥ buddhisthā | avadhāraṇena pratīyamānam apy atathāvidhāj janmaniṣedhaṃ kaṇṭhoktaṃ kurvann āha -- <hi rend="bold">ne</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>4]ti | <hi rend="bold">vyāptyā </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>5] sarvadeśakālaparigraheṇa | <orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">tur</hi> anupalabdhiṃ bhedavatīṃ darśayati | yādṛśyuktā <hi rend="bold">yathoktā </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>7] tasyāṃ dṛśyatvaviśeṣaṇāyām ity arthaḥ | nimittāntarābhāvopadarśanaṃ prāg uktam iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">svarūpa</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>8]grahaṇam upalakṣaṇaṃ tena vyāpārepīty api pratyeyam | ata eva vyāpārasya paścād darśayitavyatvāt | krame tāvac chabdaṃ prayuñjāno 'nupalabdhisvarūpaṃ <orig rend="sup">7</orig>tāvad darśayatīti vakṣyati | <hi rend="bold">e</hi>[<hi rend="bold">va</hi>]<hi rend="bold">kā</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>8]ras tv anvayavyatirekaviṣayavipratipattimātranirāsārthaḥ | yathāśruti vyākhyāne tu tathetyādi vakṣyamāṇam asaṃgataṃ syāt | <hi rend="bold">tathāhī</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>8]tyādinā svarūpaviṣayavipratipattiṃ pratipādayati | tathā ceśvarasenaśvarakavyākhyāne pramāṇāntaratvenemām upadarśayāṃ babhūva | <hi rend="bold">pratiṣedhyaviṣayajñānaviṣayarūpe</hi><orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">ṇāpariṇāma</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>11]s tadviṣayajñānānādhāratvaṃ tadgrāhakatvenānavasthānam ātmano mantavyam | tajjñānādhāratvapratiṣedhamātravivakṣayā ca pakṣāntaram iti pramāṇāntaratvam eva tadanyavijñānāśrayeṇopapādayann {p. 381} āha <hi rend="bold">nahī</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>13]ti | pratyakṣam ekam anumānātmakaṃ yad vā | <hi rend="bold">tasya </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>13] pratyakṣasyānumānasya vā | <hi rend="bold">tato</hi> bhāvāṃśāt | kiṃ kurvat tarhi tadabhāvapramāṇa[59a]<orig rend="sup">1</orig>vyapadeśam aśnuta ity āha <hi rend="bold">bhāvāṃśa (abhāvāṃśe) </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>14]<hi rend="bold"> janayad iti </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>15] hetāvayaṃ śatṛpratyayaḥ pratyeyaḥ | <hi rend="bold">tad</hi> ity anyaviṣayajñānam | tadindriyajanmani jñāne yadavabhāsate sa tasya viṣayas tatpratipattijanakatvena labhata ity abhisaṃbandhād dvitīyā <hi rend="bold">sādhana</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>18]padasaṃskāravelāyām
anupalabdhir nāpekṣiteti tathā nirdeśaḥ | kathaṃ tarhi sa sidhyatīty āśaṃkāyām ācāryadeśīya<orig rend="sup">2</orig>syaivābhiprāyaṃ varṇayann āha <hi rend="bold">anupalabdher</hi> i[167<hi rend="bold">.</hi>18]ti | yadi vimṛśyamānam "aghaṭam etadbhūtalam" iti pratītir nātiśete "tadghaṭo nāsti" iti jñānam pratiyogismaraṇasahāyenendriyeṇa janyamānatvāt tajjñānā[na]ntarabhāvi saṃyuktaviśeṣabhāvalakṣaṇāt indriyārthasannikarṣāṭ jāyamānaṃ pratyakṣaṃ sad eva <hi rend="bold">pramāṇāntaram</hi> anumānādeḥ pramāṇād anyat pramā<orig rend="sup">3</orig>ṇam | yad vā viśeṣavacano 'yam antaraśabdaḥ | kiṃ bhūtaṃ sad etat pratyakṣaṃ pramāṇam ity āha <hi rend="bold">abhāvasya </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>21] iti | <hi rend="bold">tuccharūpasya </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>21] iti bhāvarūpaśūnyasyeti boddhavyam na tv avasthā(tv astv ā)tmana iti tanmatenābhāvasyāpi vastutvāt |</p>

<p>  nanu ca nedaṃ pratyakṣaṃ pramāṇaṃ, api tu sannikarṣasya pratyakṣapramāṇasya pramāṇarūpaṃ phalam etat tat katha<orig rend="sup">4</orig>m evam uktam iti cet, satyam etat | kevalaṃ hānādibuddhirūpaṃ phalaṃ pradhānam idaṃ pramāṇam abhipretam | <hi rend="bold">paricchedātmakam</hi> i[167<hi rend="bold">.</hi>21]ti ca paricchidyate 'neneti paricchedas tadātmakam | paricchittis tūpādānādidhīreveti | yadi vā pramāṇaśabdenopacārāt phalam evābhipretam iha evaṃbhūtaṃ pratyakṣapramāṇaphalāntaram āca<orig rend="sup">5</orig>kṣāṇaiś ca sāmarthyāt yata etad bhavati tat pratyakṣaṃ pramāṇam iti darśitam iti sarvathāvadātam | teṣām eva bauddhaṃ prati vakroktiṃ darśayann āha -- <hi rend="bold">tad eva</hi> [167<hi rend="bold">.</hi>21] iti tad eva pramāṇam anantaroktaṃ yat | <hi rend="bold">prativādināṃ</hi> tīrthakānām ācāryadeśīyānāṃ ca <hi rend="bold">tannirāsārthaṃ </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>24] buddhibhedanirāsārthaṃ, vipratipattinirāsārtham iti yāva<orig rend="sup">6</orig>t | upalabdhilakṣaṇaprāptir yasyāsti sa khalūpalabdhilakṣaṇaprāpta ucyate | saiva tu kīdṛśī yatprāpto 'rthas tathokto vārtikakṛtety āśaṅkyopalabdhilakṣaṇaprāptim abhipretāṃ darśayann āha <hi rend="bold">upalabdhī</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>25]ti | upalabdhilakṣaṇaprāptir evaṃrūpā <hi rend="bold">śāstrakṛtā</hi><orig rend="sup">7</orig> <hi rend="bold">anyatra vyākhyātā </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>29] iti sambandhaḥ kāryaḥ | <hi rend="bold">pratyaya</hi>[167<hi rend="bold">.</hi>26]śabdaḥ pratyekam abhisambadhyate |[177]<hi rend="bold">hetu</hi>pratyaya ālokādiḥ, <hi rend="bold">samananatara</hi>pratyayaḥ prāktanaṃ vijñānam, <hi rend="bold">adhipatipratyayaś</hi> ca cakṣurādiḥ, ālambyata iti kṛtvā <hi rend="bold">ālambanapratyayo</hi> nīlādiḥ sa | kim artham sā tathārūpā <hi rend="bold">śāstrakṛtā </hi>[167<hi rend="bold">.</hi>28] {p. 382} anyatra vyākhyātety āśaṅkāyām āha -- <hi rend="bold">naiyāyika </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>1] iti | vipratipattim eva darśayann āha -- <hi rend="bold">te hi </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>1] iti | <hi rend="bold">dra</hi>[178]<hi rend="bold">vyāṇām</hi> u[168<hi rend="bold">.</hi>2]palambhakānīti vadatā ca yatraitāni santi tadupalambhe nimittaṃ dravya eva ca santīti dravyasyaivolambhe nimittam amūni nopalambhamātra iti darśitam, anyathā abhāvasamavāyayor upalabdhir na syāt | na ca nāsti saṃyuktasamarthatayā viśeṣaṇabhāvena tayor upalambhasyanaiyāyikair iṣṭatvāt | [59a]<orig rend="sup">1</orig>evaṃ guṇādīnām api tathā tathopalabdher iṣṭatvād iti | evam eṣāṃ abhidhānaṃ kuto jñāyata iti āha <hi rend="bold">mahatī</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>2]ti | etac ca pratitantrasiddhāntāśrayaṇena <hi rend="bold">evaṃ
vacanādi</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>3]ty ācaṣṭa iti draṣṭavyam anyathā asaṃgatam uktaṃ syātvaiśeṣikasūtratvād asyeti | asyāyam artho mahattvayukte mahatyupalabdhir bhavati na dvayaṇukādau | yadi mahattvād upalabdhis tarhi paramamahattvepy avakāśādau sā kiṃ na bhavatīti paryanuyogāśaṃkāyāṃ tadvyavacchedārtham uktam <hi rend="bold">anekadravyatvād iti</hi> | athavā anekadravyāvayavās tadvattvam avayavino mahata eva na dvayaṇukasyety utpattyānyanirapekṣatvaṃ mahattvānekadravyatvayor iti lakṣaṇavikalpa evāyaṃ vivakṣitaṃ boddhavyam | anekaṃ dravyam ārambhakatayā vidyate yasya tadbhāvas ta<orig rend="sup">3</orig>smāt | anekadravyavattvād iti pāṭhe sarvadhanāder ākṛtigaṇatvena gaṇapāṭhād asya bahuvrīhipratiṣedhena śatur vidhe draṣṭavyaḥ (matuvidhiḥ dṛṣṭaḥ) anyathā karmadhārayamattvarthīyāt bahuvrīhir lāghaveneṣṭa ity anekaṃ dravyaṃ [yasya] sa tathā tadbhāvas tasmād iti nirdeśaḥ prāpnoti anekadravyavattvā(vyatvā)d iti pāṭhe tu na kaścid āyāsaḥ | yadi <orig rend="sup">4</orig>mahattvād anekadravyavattvād anyata[ra]smād vā upalabdhir vāyāv api sā syāt | tannivṛttyartham uktaṃ <hi rend="bold">rūpād</hi> i[168<hi rend="bold">.</hi>3]ti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[177] durvekānurodhena "hetusamanantare"tyādi pāṭhaḥ samyag bhāti |
[178] durvekānurodhena "dravyāṇām upalambhakāny āha" iti pāṭhaḥ syāt |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu cānayopalabdhilakṣaṇaprāptyā yuktasyānupalambhato 'bhāvasiddher anupalabdhis tāval liṅgatvena tair iṣṭaivety āha -- <hi rend="bold">evaṃ ca </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>3] iti | <hi rend="bold">anaikāntikīty ācakṣate </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>5] ta evanaiyāyikāḥ| kuto 'naikāntikīty āśaṅkya <orig rend="sup">5</orig>tanmata eva sthitvā āha -- <hi rend="bold">saty api </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>4] iti | etad eva tanmatyaiva nidarśanenopapādayann āha -- <hi rend="bold">nahi </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>5] iti |[179]<hi rend="bold">na bhavanti</hi> na santi |bhāṣyakāraḥprakaraṇātnyāyabhāṣyakāraḥpakṣīlasvāmī | anumānata upalabdhim eva tadīyāṃ darśayitum āha -- <hi rend="bold">indriyatvāt </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>8] iti | <hi rend="bold">prāpyakārī </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>9] viṣayaṃ prāpya tena saha saṃyujya tatra jñānaṃ janayatīty arthaḥ | e<orig rend="sup">6</orig>tac cārthakathanam avaseyam na tu anugamānaprayoga eṣa | pañcāvayavasya vākyasyānupadarśanāt | bhavabaikāntikatvaṃ kītana(tadanaikāntikatvakīrtana)m evopasaṃharann āha -- <hi rend="bold">tad evam</hi> i[168<hi rend="bold">.</hi>11]ti | {p. 373} anaikāntikatvābhidhānaṃ ca teṣāṃ vaiśeṣikasūtre yathāśruti draṣṭavyam | na tu tair yathā vyākhyāyate | te hi rūpād ity udbhūtasamākhyātād iti viśeṣya <orig rend="sup">7</orig>nāyanaraśmyavayavina upalabdhiṃ nivartayantīti |[180]<hi rend="bold">tannirāsārtham</hi> u[168<hi rend="bold">.</hi>12]palabdhilakṣaṇaprāptānupalabdher anaikāntikatvanirāsārtham | kathaṃ tannirāsārtham ity āha -- <hi rend="bold">upalabdhī</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>12]ti | <hi rend="bold">abhyadhād </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>13] anyatreti sāmarthyāt | tadupadarśaneti[pi] yadi vyabhicārasaṃbhavaḥ kathaṃ tannirākṛtaṃ bhavatīty āha <hi rend="bold">yadāhī</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>13]ti | <hi rend="bold">kuto vyabhicārāvakāśa </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>15] iti tayopalabdhilakṣaṇa<orig rend="sup">8</orig>prāptyā vartamānasyānupalabdhir iti ca prakaraṇāt | <hi rend="bold">tasyā </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>15] ity upalabdhilakṣaṇaprāptānupalabdheḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[179] mūle "bhavanti" ity eva mudritaṃ kiṃtu "na bhavanti" ity eva pāṭho 'nuṭīkāgataḥ sādhuḥ |
[180] tannirāsaṃ S |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanunaiyaikair yadupalabdhilakṣaṇaprāptiśabdena mahattvādikam ucyate tasyāpy anavadyatvāt saivopalabdhilakṣaṇaprāptir bhavatāpi kasmān nocyate kiṃ punar āhopuruṣikayānyābhidhīyata ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">mahattvādikaṃ tv</hi> i[168<hi rend="bold">.</hi>16]ti | tam evā[60a]<orig rend="sup">1</orig>saṃbhavam āśrayābhāvadvāreṇa pratipādayitum āha <hi rend="bold">nahī</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>17]ti | <hi rend="bold">hir</hi> yasmāt | na rūpādivyatiriktaṃ dravyaṃ <hi rend="bold">svajñāne pratibhāsate</hi> | kathaṃ na pratībhātīty āha <hi rend="bold">ākārāntareṇe</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>18]ti | rūpādyātmano 'nyenātmanā | kiṃ bhūteneti āha <hi rend="bold">tatpratibhāse</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>18]ti tasya rūpādeḥ pratibhāsaḥ pratibhāsata iti kṛtvā svarūpam eva tasya <hi rend="bold">vivekaḥ</hi> pracyutis tadvatā | anenānupalambha<orig rend="sup">2</orig>s tadbhāvavyavahārasādhako darśitaḥ | <hi rend="bold">pa</hi>(gha)ṭapratibhāsane 'pi paṭapratibhāsavyavasthā syād ity <hi rend="bold">atiprasaṅga</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>19]s <hi rend="bold">tasmāt</hi> | idānīṃ dravyam abhyupagamya mahattvādeḥ tadupalambhakatvam apākartṛkāma āha <hi rend="bold">na ce</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>20]ti | <hi rend="bold">tatsambandhepi</hi> mahattvasaṃbandhepi | svahetusamudbhūte 'pi tatrāmahati dravyātmani tasyākiñcitkaratvād iti bhāvaḥ | svarūpeṇa mahatas tu kim arthāntare<orig rend="sup">3</orig>ṇa mahattvena tadbuddher api tata evotpatter iti cābhipretya <hi rend="bold">na ca svarūpeṇāmahata </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>20] iti | ekasminn eva pakṣe sa doṣo darśito 'neneti draṣṭavyam |</p>

<p>  atha tatsaṃbandhe mā bhūd asya svato mahattā kiṃ naś chinnam arthāntarabhūtamahattvarūpeṇāsya grahaṇaṃ bhaviṣyatīty āha -- [168<hi rend="bold">.</hi>21] -- <hi rend="bold">para</hi>[181]<hi rend="bold">rūpeṇeti</hi> | parasya tato 'nyasya mahattvasya rūpeṇa | <orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">katham abhrāntaṃ </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>21] bhrāntam eva | atasmiṃs tadgraharūpatvād bhrānter iti bhāvaḥ | upalambhayatīty <hi rend="bold">upalaṃbhakam</hi> | etac ca mahattvam upetyoktaṃ dūṣaṇam | na tu ca mahatvā(tva)n nāma kiñcit na cātra sa(tat) kasyācid upalaṃbhakaṃ nāmety api vaktavyam | rūpaṃ vā dravyasyopalambhakam iti vartate | kutas tasyānupalambhakatvam ity āha -- <hi rend="bold">tasyāpī</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>23]ti | tasya rūpa<orig rend="sup">5</orig>sya <hi rend="bold">na tathā grāhakatvam</hi> i[168<hi rend="bold">.</hi>24]ti sambandhanīyam | grāhayatīti {p. 384} grāhakaṃ tasya bhāvas tattvam iti cārtho draṣtavyaḥ | <hi rend="bold">api </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>23] nyāyataḥ saṃbhāvanām āha | tulyopakattvaṃ(papattiṃ) vā samuccinnoti | pareṇākāṃkṣitahetuṃ darśayitum āha <hi rend="bold">svarūpeṇe</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>23]ti | <hi rend="bold">svarūpeṇa</hi> prātisvikena ātmanā <hi rend="bold">grahaṇe saty</hi> anyasyopalabdhau tasyeti pratyāsatteḥ | nānyasyāparokṣībhāva iti dravyātmano 'tyantaparokṣatvāt | ayam asyāśayo rūpaṃ hi gṛhyamāṇam evopalambhakaṃ yuktaṃ, nānyathā | na tac ca dravyarūpeṇa gṛhyate tadgrāhiṇo jñānasya bhrāntatvaprasaṃgāt | tataḥ kathaṃ dravyasyopalaṃbha iti | tathāpy asya tathātvam upagacchāmo yadi tato bhedena tatpratibhāsaḥ <orig rend="sup">7</orig>syān na caitad astīti pratipādayann āha <hi rend="bold">dravyarūpasye</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>23]ti | <hi rend="bold">dravyarūpasya</hi> dravyasvarūpasya | <hi rend="bold">tadvivekena</hi> rūpasvabhāvavivekena anupalakṣaṇād anupalabdheḥ | etac ca dūṣaṇaṃ mahattvepy upalaṃbhe draṣtavyam | atraiva vaktavyāntaraṃ samuccinvann āha -- <hi rend="bold">na ce</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>24]ti | hetum āha <hi rend="bold">yata </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>25] iti | <hi rend="bold">pratilabdhātmakam evo</hi>tpannam eva sat | <hi rend="bold">tathātāṃ </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>25] samavāyikāraṇatām | utpattikṣa<orig rend="sup">8</orig>ṇe nirguṇam api dvitīye kṣaṇe saguṇaṃ bhaviṣyatīty āha <hi rend="bold">na ce</hi>[168<hi rend="bold">.</hi>27]ti |[182]<hi rend="bold">svasya</hi> dravyasya | <hi rend="bold">prāktanarūpayogepi</hi> pūrvasvarūpanāśo 'kṣaṇikatvād asyety āśayaḥ | <hi rend="bold">yataḥ </hi>[168<hi rend="bold">.</hi>28] pūrvarūpanāśarūpāntarāvirbhāvāt |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[181] apararūpeṇa S |
[182] asya S
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu ca pūrvarūpanāśe tasyaiva nāśād rūpāntarāvirbhāve cānyasyaiva bhāvāt kathaṃ yad eva mahattvādikaṃ prati prāgapratipannādhārabhāvaṃ tad evādhā[60b]<orig rend="sup">1</orig>ratāṃ yāyād iti ced ayam aparo 'stu doṣo 'syety abhiprāyād adoṣa eṣaḥ | ihāpi mahattvādikaṃ prati dravyam ādhāro nopapadyata iti darśayann āha -- <hi rend="bold">na ce</hi>[169<hi rend="bold">.</hi>1]ti | prajanakasyāpi tathātve 'tiprasaṃgāt | sthāpakatvādinā prakārāntareṇādhārabhāvasyānyatra niṣiddhatvāc ceti bhāvaḥ | <hi rend="bold">arthākriyāvirodhād</hi> a[169<hi rend="bold">.</hi>2]rthakriyāyā anupapatteḥ | yathā cākṣaṇikaḥ krameṇākrameṇa vārthakriyām upakalpayituṃ na kalpyate tathoditaṃ purastāt | samavāyikāraṇasyeti prakaraṇāt mahattvādikaṃ prati samavāyikāraṇasyāsyopalambhasya dravyasyety artho 'vaseyaḥ | syād etad yadi nāmānantaroditayā nītyā taṃ prati tasyādhārabhāvo nopapadyate tathāpi tadanādhāra eva tatsamavayikāraṇaṃ kiṃ na bhavatīty āha <hi rend="bold">yata </hi>[169<hi rend="bold">.</hi>3] iti | <orig rend="sup">3</orig><hi rend="bold">svotkalitaṃ</hi> svāśritaṃ svārūḍham iti yāvat | janayatu tarhi svotkalitaṃ kāryam | yatas tathā vyapadeśam aśnata ity āha -- <hi rend="bold">na ce</hi>[169<hi rend="bold">.</hi>4]ti | <hi rend="bold">etad</hi> iti svotkalitakāryajananam | ayam asyāśayo labdhātmasattvenaiva hi tathā janayitavyaṃ na tv āgṛhītamahattvādirūpeṇa tenotpattavyam sahabhuvoḥ kāryakāraṇabhāvābhāvenāta<orig rend="sup">4</orig>ddhetukatvaprasaṃgāt kṣaṇika[ta]yā tu dvitīyekṣaṇe 'sattvāt na svotkalitakāryajananam iti -- <hi rend="bold">paścād ādhāra</hi> [183]<hi rend="bold">bhāvo </hi>[169<hi rend="bold">.</hi>5] na cety anuvartate, svahetvāgatasya tadādhārarūpasyāvināśād iti bhāvaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[183] ādhārābhāvaḥ S
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 385} tadabhāvepi katham asaṃbhavīty āha -- <hi rend="bold">yasmād</hi> i[169<hi rend="bold">.</hi>6]ti | <hi rend="bold">evam</hi> anekadravyavad iti vyapadiśyate | dravyābhāvaś ca na hi rūpādivy<orig rend="sup">5</orig>atiriktam ityādinā anantaram evopapāditaḥ | <hi rend="bold">tayopalabdhilakṣaṇaprāptyā </hi>[169<hi rend="bold">.</hi>10]<hi rend="bold"> upalabdhilakṣaṇaprāptasye</hi>ti tathābhūtopalabdhilakṣaṇaprāptimata ity arthaḥ | <hi rend="bold">iti</hi>[169<hi rend="bold">.</hi>11]r hetau śāstrakāraḥ prakaraṇātvārtikakāraḥ| abhāvaśabdena abhāvo abhāvavyavahāraś cābhipretya(ta) ity abhiprāyeṇa āha -- <hi rend="bold">abhāvavyavahārahetuś ce</hi>[169<hi rend="bold">.</hi>13]ti | <hi rend="bold">yā tv</hi> i[169<hi rend="bold">.</hi>13]tyādi bruvataś cāyam abhiprāyo -- yadi vyāpakādyanupalabdhyabhiprāyeṇābhāvavyavahārayetur veti vaktum adhyavasyāha -- naitad rūpāt abhāvaśabdenāpy abhāvavyavahārasya viṣayeṇa viṣayiṇo nirdeśasambhavena vaktuṃ śakyatvāt bruvan viśiṣṭām evānupalabdhim abipraitīti <hi rend="bold">upalabdhilakṣaṇaprāptānupalabdher</hi> vyāpāram imaṃ kathayatā ca vārtikakṛtā sāmarthyād yad atropadarśitaṃ anyatra tu sākṣād abhihitam tad api darśayann āha -- <hi rend="bold">yā tv anupalabdhī</hi>[169<hi rend="bold">.</hi>15]tyādi <hi rend="bold">sadvyavahārapratiṣedhahetur ity avagantavyam </hi>[169<hi rend="bold">.</hi>17] | kutaḥ punas tad anyavastuvijñānam evecchantīti jñāyata ity apekṣāyāṃ yojyam -- <hi rend="bold">vijñānaṃ vānyavastunīti vacanād</hi> i[169<hi rend="bold">.</hi>21]ti | yadā <hi rend="bold">kartṛsthatayā </hi><orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">vivakṣyata </hi>[169<hi rend="bold">.</hi>24] ity arthaḥ |</p>

<p>  nanu bhavanmate kim upadhī(m upalabdhā) kaścid ātmāsti, yenaivam ucyate ity āha -- <hi rend="bold">upalabhamānaś ce</hi>[169<hi rend="bold">.</hi>26]ti | <hi rend="bold">co</hi> vyaktam etad ity asminn arthe yasmād arthe vā | atraivāhaṃkārasyopapatter iti bhāvaḥ |</p>

<p>  nanu upalabdhikriyāyāḥ kartā upalabhamāna ucyate | tat kim upalabdhijanakas tathāvidha-upalabhamāna ucyata ity āśaṃkyāha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[169<hi rend="bold">.</hi>28]ti | kāmam evam uca(cya)tām [61a]<orig rend="sup">1</orig>tathāpīndriyādeḥ kathaṃ tattvam ity āha <hi rend="bold">na ce</hi>[169<hi rend="bold">.</hi>28]ti | <hi rend="bold">anyasye</hi>[170<hi rend="bold">.</hi>1]ty ātmanaḥ | <hi rend="bold">janakatvam iti</hi> prakaraṇāt upalabdhijanakatvam ity arthaḥ | <hi rend="bold">ātmana </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>7] ātmākhyasya nityadravyasya | <hi rend="bold">tadutpattāv</hi> upalabdhyutpattau <hi rend="bold">hetūnāṃ ava(na)sthitiḥ</hi> iyanta eva hetava iti vyavasthābhāvaḥ | hetvanavasthitau ca kāryārthino niyatakāraṇopādānaṃ na syād iti bhāvaḥ |</p>

<p>  āśrayatvāt tarhy asau kartā <orig rend="sup">2</orig>bhaviṣyatīty āha -- <hi rend="bold">āśrayatvam apī</hi>[170<hi rend="bold">.</hi>11]ti | tasya nityasyātmano<orig rend="sup">6</orig> janakatvānupapatter iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">kṣaṇikatve</hi> utpattikṣaṇamātrasattve sati <hi rend="bold">sthiter</hi> upādātirekiṇyā <hi rend="bold">abhāvāt </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>12] | na <hi rend="bold">pātābhāvas</hi> tasyāḥ [170<hi rend="bold">.</hi>14] patanasyaivāsaṃbhavād iti bhāvaḥ | kuto na patanaṃ tasyā yato na pātābhāvaḥ sthitir ity āha -- <hi rend="bold">tasyāḥ </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>14] iti | tasyā upalabdher <hi rend="bold">gurutvābhāvāt </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>15] {p. 386} gurutvasaṃjñakaguṇā<orig rend="sup">3</orig>bhāvāt | tadabhāvaś ca buddher guṇarūpatve nirguṇatvāt, nirguṇatvañ ca guṇānāṃ "aguṇatvaṃ dravyāśritatvaṃ ce"ti vacanāt, gurutvaṃ ca guṇaḥ "gurutvaṃ jalabhūmyoḥ patanakāraṇam" iti vacanāc ca gurutvābhāvaḥ | mā bhūd gurutvaṃ tasyāḥ patanaṃ tu kiṃ na bhavatīty āha -- <hi rend="bold">saṃ</hi>[184]<hi rend="bold">yogābhāva </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>15] iti | yadi gurutvād eva patanaṃ bhavet na <orig rend="sup">4</orig>tarhi śākhādau phalānyavatiṣṭheteti saṃyogābhāve satīty uktam <hi rend="bold">saṃyogābhāve </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>15] śākhāvṛntādisaṃyogābhāve |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[184] saṃyogābhāvena S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">kṛtāntaḥ </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>16] siddhāntaḥ <hi rend="bold">samavāyāt</hi> upalabdhes tatra samavāyād ity arthaḥ | <hi rend="bold">so 'pi </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>16] samavāyo 'pi | kāryakāraṇā(ṇa)bhāvaviśeṣaḥ ādhāryādhārabhāvaḥ sa cātmano nityasya sa saṃbhavatīti bhāvaḥ | yady apy u<orig rend="sup">5</orig>palabdher na pātaḥ sambhavī tathāpy asau kim ādhāro na bhavatīty āśaṅkya pūrvasmin pakṣa eva prativacanaṃ darśayati | <hi rend="bold">na cāpatanadharmikāyā </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>17] iti | apatanadharmakatvaṃ ca tasyā gurutvābhāvād anantaram eva pratipāditam | anenaitad darśayati -- patanadharmaṇo jalādeḥ pātapratibandhakaḥ kaścid ādhāro bhavatu yāvad ya<orig rend="sup">6</orig>di tatrāpi kaścit ko 'yaṃ pratibandho nāmeti na paryanuyuñjīta | na tv apatanadharmaṇa iti tad āhaprāmāṇikacakracūḍāmaṇiḥ--</p>

<p>  "syād ādhāro jalādīnāṃ gamanapratibandhataḥ |</p>

<l>  agatīnāṃ kim ādhāro guṇasāmānyakarmaṇām ||" [Pramāṇavā. 1.70] iti |</l>

<p>  <hi rend="bold">anyasyāpy</hi> ā[170<hi rend="bold">.</hi>18]tmanopi | tadbhāvaprasaṅgas tadādhāratvaprasaṅgaḥ | kuta etad ity ā<orig rend="sup">7</orig>ha <hi rend="bold">tasye</hi>[170<hi rend="bold">.</hi>19]ti | <hi rend="bold">tasya samavāyasya | samānatvāt </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>19] ekatvāt | ata evāha -- eka<hi rend="bold">tvena </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>19] iti | <hi rend="bold">asya</hi> [170<hi rend="bold">.</hi>19] samavāyasya |</p>

<p>  <hi rend="bold">prakaraṇe </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>25] ciṃtāyāṃ prastāve iti yāvat | <hi rend="bold">vivakṣitāt </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>25] śāstravihitād | <hi rend="bold">bhakṣyāt </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>25] bhakṣaṇārhāt | anyatvena <hi rend="bold">grāmyakukkuṭaḥ </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>26]<hi rend="bold"> tadanyasya </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>26] brāhmaṇāder anyasya | <hi rend="bold">bhakṣyo 'pi sannabhakṣya ucyata </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>26] iti samba[ndha]nīyam | anekena nidarśanenopapadya<orig rend="sup">8</orig>māno 'rthaḥ sujñāto bhavatīty nidarśanāntaram āha <hi rend="bold">yathā ca </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>27] iti | <hi rend="bold">adhikāre </hi>[170<hi rend="bold">.</hi>27] prastāve | <hi rend="bold">tadvad </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>1] upadarśitadvayavad <hi rend="bold">viśiṣṭa </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>3] uttarapadārthābhāvaviśiṣṭe <hi rend="bold">arthe </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>3] tatsadṛśa iti yāvat | <hi rend="bold">tayā naño bhāvaviṣayatā </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>3] iti {p. 387} yojyam | <hi rend="bold">tayā </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>3] itītthambhūtalakṣanā ceyaṃ tṛtīyā pratyeyā | bhāvaviṣayabhānapratiṣedhamātraviṣayatety arthāt | kiṃbhūtasya naña [61b] <orig rend="sup">1</orig>ity apekṣāyāṃ yojyam <hi rend="bold">āgṛhīte</hi>[171<hi rend="bold">.</hi>3]ti | tathā vidhisāmānayena samantāt svīkṛṛtottarapadārthapratiṣedhasya kathaṃ punar etat jñātavyam ity atrāyaṃ na ...ttarapadārthapratiṣedhamātravṛttiḥ prasahyavṛttir atra tu uttarapadārthābhāvaviśiṣṭasadṛśavastuvṛttiḥ paryudāsavṛttiḥ ity āśaṅkāyām āha <hi rend="bold">yatra </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>4] iti | yatraivam evaṃ <hi rend="bold">tatra paryudāsavṛttitā </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>6] iti sambandhaḥ | <hi rend="bold">vidheḥ prādhā</hi><orig rend="sup">2</orig><hi rend="bold">nyam</hi> a[171<hi rend="bold">.</hi>4]bhidheyatayā bhāvarūpaṃ pratipādyata ity arthaḥ | <hi rend="bold">pratiṣedhaḥ </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>5] tathābhūtottarapadārthaniṣedhaḥ <hi rend="bold">arthagṛhītaḥ</hi> sadṛśavastuvidhānasāmarthyākṣiptaḥ <hi rend="bold">vidhibhāgvidhe</hi>[171<hi rend="bold">.</hi>5]r yo 'rthaḥ kṣatriyādiḥ <hi rend="bold">svapadenā</hi>tmavācakena <hi rend="bold">nocyate</hi> paryudāsam arthapratipādake vākye iti boddhavyam na tu "samāsanimitte anvākhyānavākya" iti nityasamāsatvād asya tadasaṃbhavāt <orig rend="sup">3</orig>itarathā "rajñāḥ puruṣamānaya" ityādivat kṣatriyānayane vivakṣite na brāhmaṇamānayetyādir api prayogaḥ prasajyeta | yat tu [na] brāhmaṇo 'brāhmaṇa ity ucyate tad brāhmaṇo na bhavati prasajyapratiṣedhena mātrayā arthaḥ kathyate | paryudāse prasajyapratiṣedhopy astīti kṛtvā, na punaḥ samāsārthamanvākhānavākyaṃ <orig rend="sup">4</orig>tat, kumbhaṃ karotīti kumbhakāraḥ kumbhasya samīpam
upakuṃbham ityādivad iti | yadi svapadena nocyate kathaṃ nāmāsav ucyeta iti cet | anyaśabdeneti brūmaḥ | anyaśabdasyaiva tatra prayogāt ekavākyatā ca tathārthakathane vākye nañarthavācakasyānyaśabdasya suvantenaia padāntareṇābhisambandhāt | etad eva<orig rend="sup">5</orig> sāmānyopadarśitaṃ lakṣaṇaṃ prakṛte yojayann āha <hi rend="bold">vi</hi>[185]<hi rend="bold">dhiś ce</hi>[171<hi rend="bold">.</hi>6]ti | <hi rend="bold">vākyena </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>7] tathāvidheneti draṣṭavyam | evaṃ tatpratiṣedhaḥ pratīyata ity āha -- <hi rend="bold">vivakṣitopalabdher anivartana </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>8] iti | kathaṃ tarhy asāv ucyata ity āha <hi rend="bold">kiṃ tarhī</hi>[171<hi rend="bold">.</hi>10]ti | katham anyaśabdenocyate na tu svaśabdenety āha <hi rend="bold">anyaśabdasyaive</hi>[171<hi rend="bold">.</hi>11]ti<orig rend="sup">6</orig> | vākya iti tattvārthakathane <hi rend="bold">vākya </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>11] iti pratyeyam | tatrāpi kathamanyaśabdaprayoga ity apekṣāyāṃ yojyaṃ <hi rend="bold">paryudāsāśrayeṇe</hi>[171<hi rend="bold">.</hi>10]ti | etad eva darśayati <hi rend="bold">anyopalabdhir anupalabdhir</hi> i[171<hi rend="bold">.</hi>11]ti | <hi rend="bold">itir</hi> a[171<hi rend="bold">.</hi>12]śabdenābhidhānasyākāraṃ darśayati | <hi rend="bold">nañaś ca subantena</hi> samāsaikadeśena | <hi rend="bold">sāmarthyaṃ </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>12] vyapekṣālakṣaṇaḥ sambandhaḥ | <orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">iti</hi>[171<hi rend="bold">.</hi>12]r hetau | <hi rend="bold">ekavākyatvaṃ</hi> na vākyabhedaṃ(daḥ) sāmānādhikaraṇyam ity arthaḥ | tad eva darśayann āha -- <hi rend="bold">anyā</hi>[186]<hi rend="bold">upalabdhir anupalabdhir</hi> i[171<hi rend="bold">.</hi>12]ti | <hi rend="bold">iti</hi>nā ekavākyatvasyākāro darśitaḥ | <hi rend="bold">prasajyapratiṣedhaḥ </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>13] kaṃcid arthaṃ prasajya yaḥ pratiṣedhaḥ | kasyacid arthasya prasaṅgam upadarśanam adhikāraṃ kṛtvā yo niṣedha uttarapadārthapratiṣedhamātraṃ yatrābhi<orig rend="sup">8</orig>dheyam ity arthaḥ mayūravyaṃsakāditvāc ca {p. 388} samāsaḥ |[187]<hi rend="bold">tadviparītaḥ </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>13] upadarśitaparyudāsaviparītaḥ | vaiparityam eva sukhapratipattyartham upadarśayann aha -- <hi rend="bold">tatra hī</hi>[171<hi rend="bold">.</hi>14]tyādi | tatra hy attarapadārthapratiṣedhasya samāsārthatvāt prādhānyam | <hi rend="bold">vidhiḥ</hi> kasyacid arthasya vidhānaṃ <hi rend="bold">arthāt</hi> sāmarthyāt <hi rend="bold">gamyate </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>14] yadā vidhipratītis tadārthād iti ca draṣṭavyam | [62a] <orig rend="sup">1</orig>tathāhi "abhihite na bhavanti dvitīyādyāḥ vibhaktayaḥ" ity ukter viśeṣapratiṣedhasya śeṣadhīnāntarīyakatvād iti lakṣaṇāt sāmarthyād anabhihite bhavatīti gamyate | sūryaṃ na paśyantīti nātra pradṛ(naño 'tradṛ)śinā tiñantena
saṃbaddho na tu subanteneti <hi rend="bold">vākyabhedaḥ</hi> | <hi rend="bold">pratiṣedhabhāk </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>15] sūryadarśanādiḥ <hi rend="bold">svapadena </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>15] svavācakena sūryaṃ na paśyantīti anenocyate | atra tu samāsa<orig rend="sup">2</orig>nimitte 'nvākhyānavākya iti draṣṭavyam | prasajyavṛttinañsamāse tatsaṃbhavād iti sarvañ caitat prakaraṇādito jñātuṃ śakyam iti sarvam avadātam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[185] vidheś ceti S
[186] na upalabdhi-S
[187] etadviparītaḥ S
</p>
</div>
<div>

<p>  prāsaṃgikaṃ parisamāpayya saṃprati prakṛtam anudhunva(nubandhna)nn āha <hi rend="bold">tad evam</hi> i[171<hi rend="bold">.</hi>16]ti |[188]<hi rend="bold">bhāvato </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>26] vastunaḥ paramārthata iti yāvat | <hi rend="bold">saṃbandhakalpanāyām</hi> a[171<hi rend="bold">.</hi>27]nyasya vāstavasya saṃbandhasya kalpanāyām | sopy arthāntarabhūtaḥ sambandhaḥ<orig rend="sup">3</orig> kathaṃ tayor iti paryanuyoge tadanyakalpanā, tatrāpy evam ity anavasthā prastutavastuvyavasthāparipaṃthinī syāt | uktasadṛśaṃ <hi rend="bold">uktaprāyam </hi>[171<hi rend="bold">.</hi>27] |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[188] sambandhābhāvataḥ S iti tu na yuktaṃ, "sambandho bhāvato" iti tu anuṭīkānurodhena samyak pāṭhaḥ |
</p>
</div>
<div>

<p>  tatra vijñāne kiṃ bhūtaṃ sadghaṭarūpam tatra svākāram arpayatīty apekṣāyāṃ yojyam <hi rend="bold">tathāvidham</hi> i[172<hi rend="bold">.</hi>16]ti | yathāvidhaṃ pradeśarūpaṃ tathāvidhaṃ sat vyavadhānaviprakarṣādirahitam ity arthaḥ | svākāradvāre<orig rend="sup">4</orig>ṇa | [172<hi rend="bold">.</hi>19]<hi rend="bold"> </hi>svākārārpaṇadvāreṇa | etad eva sphuṭayann āha <hi rend="bold">tad</hi> i[172<hi rend="bold">.</hi>20]ti | <hi rend="bold">tayoḥ saṃsargasvā(saṃsargamā)tmani </hi>[172<hi rend="bold">.</hi>20] svātmani <hi rend="bold">darśayati | avadheyavacasaḥ </hi>[172<hi rend="bold">.</hi>28] ākarṇanīyavacanāḥ | <hi rend="bold">laghuvṛttitvād </hi>[172<hi rend="bold">.</hi>28] atiśīghrapracāratvāt jñānasya <hi rend="bold">yaugapadyābhimāno </hi>[172<hi rend="bold">.</hi>29] yugapadgrhītānīty adhyavasāyaḥ | evaṃ cācakṣāṇena krameṇaiva tāni purovartīni tulyayogyatārūpāṇi vastūni gṛhya<orig rend="sup">5</orig>nte jñānena tu yugapad iti sāmarthyād darśitam | <hi rend="bold">sarvatra tathābhāvaprasaṃgāt </hi>[173<hi rend="bold">.</hi>5] bhrāntikalpanāprasaṃgāt | jñānam evātra kriyeti manyate paraḥ | <hi rend="bold">katham</hi> i[173<hi rend="bold">.</hi>4]ti siddhāntī santamasāvasthitaghaṭādipratipattau kartavyāyāṃ pradīpasyāpi karaṇarūpatvam avyāhatam iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">kartṛbhedād</hi> devadattādipratipattṛrūpakatvanaika(kartraneka)tvāt | <hi rend="bold">kartre</hi><orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">katvāt </hi>[173<hi rend="bold">.</hi>5] tarhi iti siddhāntavādī | ayam asyāśayo yadi saty apy ekasminn asmin karaṇe 'nekatra ghaṭādike karmaṇi kartranekatvād anekakriyodayo varṇyate tarhi kartrekatvāt kriyaikatvam iti sāmarthyād āyātam {p. 389} tataś ca na karaṇaikatvānuvidhānaṃ kriyaikatvasyeti kim anenoktenāpīti | syād etat yathā tatra kartāro<orig rend="sup">7</orig> bahavaḥ pratipattāras tathā karaṇānyapīndriyāṇi bahūny eva tataś ca karaṇabāhulyād evānekatra karmaṇi kriyābāhulyam iti karaṇaikatvāt kriyaikatvaṃ vyavasthitam iti | tad etad avadyam | yato jvalyamāne dīpe pratyekam ekasminn evendriye pradīpe vā karaṇe sarveṣām eva pratipatṝṇām anekaghaṭādikarmaviṣayajñānakṣaṇānekakriyo<orig rend="sup">8</orig>dayāt sādhāraṇanaikāntikatvam anivāritam eveti | <hi rend="bold">viśarāruṣu </hi>[173<hi rend="bold">.</hi>6] viśaraṇaśīleṣv ity arthaḥ | ayam asyābhiprāyo yaḥ kila labdhātmasattāka eva paścāt svātantryeṇa kāṃcit kriyām abhiniveśayati sa kartā, yaś ca kriyāsiddhau sādhakatamaḥ sa karaṇam ucyate | tathā sata eva kadācit kriyāyogād arthāntarabhūtā kriyā jāyate kṣaṇamātrasthāyī ca kṛtsnā(sno) bhāva
[62b] <orig rend="sup">1</orig>iti kathaṃ sattvam āsādya tathākārī tathā pratipatsyate kriyāsvarthā(kriyām arthā)ntarabhūtām iti | saṃprati kṣaṇikākṣaṇikayor asādhāraṇadūṣaṇam āha -- <hi rend="bold">na ce</hi>[173<hi rend="bold">.</hi>8]ti | <hi rend="bold">sarvakārakānvayavyatirekānuvidhāyinī</hi>ti viśeṣaṇaṃ hetubhāvena veditavyam | rūparasādivai(rasāvi vavai)dharmyodāharaṇam |</p>

<p>  idānīm ekajñānasaṃsargād ity atraikaśabdārthaṃ nirūpayitum āha <hi rend="bold">tatre</hi>[173<hi rend="bold">.</hi>14]ti | <hi rend="bold">ekāyatanasaṃgṛhīta</hi> ekarūpā<orig rend="sup">2</orig>dyāyatanasṃgṛhīto <hi rend="bold">'nekatrāpi</hi> <hi rend="bold">ekam evendriyajñānam</hi> i[173<hi rend="bold">.</hi>15]ti | nirākārapakṣe dvyādisaṃkhyānirāsārtha ekaḥ śabdaḥ sākārapakṣepicitrādvaitavādimatena tathaivaikaśabdaḥ | <hi rend="bold">pratyartham</hi> i[173<hi rend="bold">.</hi>16]ti sthūlenāyaṃ vyapadeśaḥ kṛtaḥ | paramārthatas tv ekasminn eva dravye paramāṇusamūhātmake prati paramāṇu tadākāradhārīṇya<orig rend="sup">3</orig>r vāgdarśanaṃ saṃkṣepāny eva(darśanaprasaṃge yāny eva) jñānāny utpadyanta iti | asmiṃś ca pakṣe yac codyam, yaś ca parihāras tad dvayam api viśeṣākhyāne 'smābhir abhihitam iti nehocyate | <hi rend="bold">yogyatāyā </hi>[173<hi rend="bold">.</hi>23] iti prakaraṇāt pratiṣedhyatadviviktapradeśayoḥ svajñānopajananayogyatāyā ity arthaḥ <hi rend="bold">ekasmin jñāne saṃsraṣṭuṃ</hi> śīlaṃ yayos tau <hi rend="bold">tathoktau</hi><orig rend="sup">4</orig> | <hi rend="bold">vyāptinyāyasamāśrayād</hi> a[173<hi rend="bold">.</hi>23]śeṣopasaṃhāranyāyasvīkārāt | <hi rend="bold">pratyāsatteḥ </hi>[174<hi rend="bold">.</hi>1] pratyāsattinyāyasamāśrayaṇād ity arthaḥ | kā punar atra tayoḥ pratyāsattiḥ sambhavinīty āha -- <hi rend="bold">ekajñāne</hi>[174<hi rend="bold">.</hi>1]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tasmād </hi>[174<hi rend="bold">.</hi>8] ghaṭāt | yadā tajjñānaṃ tadā jñātṛdharmalakṣaṇānupalabdhir yadā tatsvabhāvas tadā jñeyadharmalakṣaṇā tadviviktajñānam e<orig rend="sup">5</orig>va paryudāsavṛttyānupalabdhir ucyatām, na tu tatsvabhāvo vetikumārilo<hi rend="bold"> </hi>[174<hi rend="bold">.</hi>11]<hi rend="bold"> </hi>mīmāṃsāvārtikakāro manyata iti śeṣaḥ | kartṛkarmasthatvavivakṣayopalabdher dvaitād anupalabdher api tathaiva dvaitam āyātaṃ nyāyata iti manyate | ghaṭābhāvavyahāre tadviviktapradeśajñānasyaivopayogād anupalabdhitvaṃ <orig rend="sup">6</orig>yuktaṃ nānyasyety {p. 390} āśaṃkya dvayor apy upayogāviśeṣaṃ pratipādayann āha <hi rend="bold">yathe</hi>[174<hi rend="bold">.</hi>12]ti | <hi rend="bold">pratiyogī</hi> niṣedhyā(dhyo) vivakṣitas tat<hi rend="bold">smaraṇāpekṣam </hi>[174<hi rend="bold">.</hi>13] | etad eva pratipattṛvyavahāreṇopapādayann āha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[174<hi rend="bold">.</hi>14]tyādi | athaikaikatraikaikaṃ nāstīti kathaṃ dvayos tattvārtham iti cet | naitad asti | ekaikasminn ekaikasya viśeṣaṇa<orig rend="sup">7</orig>tvenāvaśyaṃ bhāvāt | tathāhi yasmāt kevalapradeśākāraṃ jñānaṃ mayā saṃvedyate tasmāddhaṭo nāstīti vyavaharamāṇasyāpi pradeśo vijñānāvac chedakatvenopayujyata eva | tathā ga(ya)taḥ kevalaḥ pradeśoyaṃ dṛśyate tato nāsti ghaṭa iti vyavaharatopi darśanaṃ pradeśopādhibhāvena vyāpriyata eveti |</p>

<p>  <hi rend="bold">āhatye</hi>[174<hi rend="bold">.</hi>2]ti nipātas ta<orig rend="sup">8</orig>tkṣaṇam ity asyārthe |</p>

<p><hi rend="bold"> tayo</hi>[174<hi rend="bold">.</hi>16]<hi rend="bold">r</hi> bhāvābhāvāṃśayoḥ | udbhavābhibhavābhyāṃ yathāsaṃkhya<hi rend="bold">grahaṇāgrahaṇavyavasthā </hi>[175<hi rend="bold">.</hi>16] |</p>

<p>  dharmabhede dharmirūpeṇābhede 'pi <hi rend="bold">dharmayor bheda iṣṭaḥ </hi>[175<hi rend="bold">.</hi>18] | <hi rend="bold">no</hi> 'smākaṃ sthānaṃ[189]<hi rend="bold">sthitaṃ</hi> vyavasthānaṃ matam iti yāvat tasmin | <hi rend="bold">udbhavābhibhavātmatvāt </hi>[175<hi rend="bold">.</hi>18] udbhūtānudbhūtarūpatvāt | <hi rend="bold">grahaṇaṃ </hi>[175<hi rend="bold">.</hi>18] <hi rend="bold">ca</hi>śabdād agrahaṇaṃ cāvatiṣṭhate tayor iti prakara[63a]<orig rend="sup">1</orig>ṇāt |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[189] sthite S |
</p>
</div>
<div>

<p>  etasmin vyākhyāne bhāvapradhānaḥ sādhanaśabdovārtikakārasya vivakṣita unnetavya ity abhiprāyeṇa <hi rend="bold">sādhanatvam</hi> i[176<hi rend="bold">.</hi>6]ti vyācaṣṭe | <hi rend="bold">siddhihetutva</hi>śabdasāmarthyāc ca kasyacid iti labdham | <hi rend="bold">tadayogāt si</hi>[176<hi rend="bold">.</hi>7]ddhihetutvāyogāt | dūṣaṇāntaram atra samuccinvann āha <hi rend="bold">abhāvasye</hi>[176<hi rend="bold">.</hi>9]ti ca | abhāvasya <hi rend="bold">nāstīti jñānajanane </hi>[176<hi rend="bold">.</hi>10] <hi rend="bold">nityaṃ tajjananaprasaṅga </hi>[176<hi rend="bold">.</hi>10] iti yojayitvā kuta etad ity apekṣā<orig rend="sup">2</orig>yām <hi rend="bold">anapekṣitasahakāriṇa </hi>[176<hi rend="bold">.</hi>9] iti hetubhāvena viśeṣaṇapadaṃ yojyam | tadanapekṣatvam eva katham asyety apekṣāyām <hi rend="bold">anādheyātiśayaṃ </hi>[176<hi rend="bold">.</hi>10] tatprati (yatayeti) yojyam | <hi rend="bold">sādha</hi>[190]<hi rend="bold">natvāyogāt ta</hi>[176<hi rend="bold">.</hi>11]sya pratiṣedhamātrasyeti prakrtatvāt pratyeyam | tasya sādhanāsiddher ity asya ekaṃ(ekāṃ) vidhām abhidhāya aparām upadarśayitum āha <hi rend="bold">athave</hi>[176<hi rend="bold">.</hi>11]ti | <hi rend="bold">sādhanam eva </hi>[176<hi rend="bold">.</hi>12] sādhakam eva niścāyakam eveti<orig rend="sup">3</orig> yāvat <hi rend="bold">tadubha(da)yaprasaṅgāt </hi>[176<hi rend="bold">.</hi>15] nāstīti jñānodayaprasaṃgāt |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[190] sādhakatva- S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">anyathā </hi>[176<hi rend="bold">.</hi>25] bhāvarūpasaṃsṛṣṭatvaprakāreṇa | <hi rend="bold">tadayogāt </hi>[176<hi rend="bold">.</hi>26] tasyābhāvāṃśasyāyogāt | <hi rend="bold">sā</hi> pararūpāt saṃ(pāsaṃ)sṛṣṭarūpatā |</p>

<p>  {p. 391} prakārāntareṇāpy abhāvavyavahārasiddher avibandhāt kiṃ tavaitatpakṣāśrayaṇaprayatneneti parapakṣa evāśaṃkyāparasyaivābhiprāyaṃ <orig rend="sup">4</orig>varṇayann āha <hi rend="bold">evaṃ manyata </hi>[177<hi rend="bold">.</hi>9] iti | <hi rend="bold">ghaṭajñānābhāvapratipattyā </hi>[177<hi rend="bold">.</hi>10] vā <hi rend="bold">ghaṭābhāvaṃ pratipadyata </hi>[177<hi rend="bold">.</hi>11] iti vartate | <hi rend="bold">tato </hi>[177<hi rend="bold">.</hi>11] ghaṭābhāvapratipatteḥ | <hi rend="bold">ghaṭābhāvavyavahāram</hi> iti pratipadyata ity asyānuvartanād uktam kevalapradeśābhiprāyeṇa <hi rend="bold">sākṣād grahaṇam </hi>[177<hi rend="bold">.</hi>15] | tajjñānābhiprāyeṇa <hi rend="bold">pāraṃparyagra</hi>haṇam | sa ca tathā hānato(bhāvato) ghaṭābhāvaḥ | evaṃ hi lokapratītir anukūlitā bhavatīti bhāvaḥ | madhye ghaṭābhāvapratīter bhāvāt <hi rend="bold">pāraṃparyeṇāpi </hi>[177<hi rend="bold">.</hi>18] ity ācaṣṭe paraḥ | <hi rend="bold">iti</hi>[177<hi rend="bold">.</hi>19]nā mananīyasyākāro darśitaḥ | kevalapradeśajñānāpekṣayā <hi rend="bold">svasamvedana</hi>[178<hi rend="bold">.</hi>2]pratyakṣeṇa cetyuktaṃ draṣṭavyam | para eva viśeṣam āśaṃkya pariharann āha <hi rend="bold">nanv asty eve</hi>[178<hi rend="bold">.</hi>8]ti | <hi rend="bold">itarayā </hi>[178<hi rend="bold">.</hi>9] pratiṣedhamā<orig rend="sup">6</orig>trayā rūpayānupalabdhyā tadavagatayā <hi rend="bold">anyasye</hi>[178<hi rend="bold">.</hi>12]ti vyavadhānāvyavadhānakṛtasya | evaṃ sati ko guṇa ity āha --sāṃkhya(khyaḥ) svamate guṇaṃ darśayann āha <hi rend="bold">tathe</hi>[178<hi rend="bold">.</hi>18]ti tathā sahī(tī)ti yojyam | <hi rend="bold">hi</hi>r yasmād arthe draṣṭavyaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">tasya vastuno liṅgaṃ bhavati</hi> | [179<hi rend="bold">.</hi>1] talliṅgam evaṃ sati bhavatīty artho 'vaseya iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">bhāvābhāvayor virodhā</hi>[179<hi rend="bold">.</hi>10]d ekātmatvānupa<orig rend="sup">7</orig>patteḥ <hi rend="bold">tuccharūpatvaṃ</hi>[179<hi rend="bold">.</hi>15] na kiñcid rūpatvam | tad api pararūpeṇa na kiñcid ity abhiprāyeṇāha -- <hi rend="bold">pararūpeṇa </hi>[179<hi rend="bold">.</hi>16]<hi rend="bold"> tasyāpi tuccharūpatvād</hi> iti <hi rend="bold">śūnyavikalpapratibhāsī </hi>[179<hi rend="bold">.</hi>17] tadabhāvamātravikalpapratibhāsī | <hi rend="bold">tad</hi>[191]<hi rend="bold">rūpa parihārāt </hi>[179<hi rend="bold">.</hi>18] pratiṣedhyarūpavirahāt | <hi rend="bold">tathā</hi> tadvat | <hi rend="bold">virudhyeta </hi>[179<hi rend="bold">.</hi>20] nopapadyeta | <hi rend="bold">anyathā </hi>[179<hi rend="bold">.</hi>21] svarūpeṇāpi tuccharūpatvaprakāreṇa | kathaṃ punas tathātve parasya tatrābhāvo na syād ity āha -- <hi rend="bold">yo hī</hi>[179<hi rend="bold">.</hi>22]ti <hi rend="bold">rūpāntarantu</hi> sadṛśarūpāntarantu |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[191] tadrūpavirahāt S
</p>
</div>
<div>

<p>  kīdṛśaṃ <hi rend="bold">pararūpaśūnyaṃ </hi>[179<hi rend="bold">.</hi>28] niṣedhyarūparahitam | viṣayeṇa vāmunā viṣayiṇo vidhānasya vidhīyamānadharmasya -- nirdeśo draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">paryudāsa iti</hi> [179<hi rend="bold">.</hi>28] kathyata iti vartate | tato vivakṣitād rūpāt <hi rend="bold">tatpratītiḥ </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>2] rūpāntarābhāva<hi rend="bold">pratītiḥ</hi> | <hi rend="bold">neti</hi> prakṛtaṃ niṣedhayati | pratītāv ity antarbhū[63b]<orig rend="sup">1</orig>to ñijartho draṣṭavyas ten<hi rend="bold">ākāraṇa</hi>sya pratyāyakājanakasya <hi rend="bold">pratītau</hi> pratyāyane <hi rend="bold">sāmarthyāsambhavāt </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>2] prakaraṇāt <hi rend="bold">tasya </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>5] vivakṣitasya rūpasyeti | arthāntarasya sato {p. 392} gamakatve hi tajjanitatvaṃ sāmarthyaṃ vācyam | nacārthāntaraprasajyapratiṣedhena sakalaśaktivikalena tajjanitaṃ yenāsya tathābhāvo bhaved iti bhāvaḥ | avaśyaṃ kiṃ tena tatkāraṇena bhāvyaṃ yenākāraṇasyety u<orig rend="sup">2</orig>cyamānaṃ śobhetety āha <hi rend="bold">tādātmye</hi>[180<hi rend="bold">.</hi>3]ti | <hi rend="bold">anyasya </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>9] avyabhicāranibandhanasya bhāvād iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">tena</hi>[192]pratyakṣeṇa <hi rend="bold">agrahaṇāt</hi> [180<hi rend="bold">.</hi>9] |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[192] tena grahaṇāt S
</p>
</div>
<div>

<p>  syād etad yadi tattvavyavasthāpakād eva pramāṇād ghaṭasyādheyabhūtasyābhāvaḥ siddhyati, tarhi tasya ghaṭāsaṃsṛṣṭarūpatvasidhyartham abhāvapramāṇam abhyupeyam | ghaṭāsaṃsṛṣṭarūpatvam asya tataḥ siddhyati | evaṃ tarhi ghaṭaṃ pratyādhā<orig rend="sup">3</orig>rabhāvo 'syābhāvapramāṇapratiṣedhyaḥ prāpta ity āśaṃkāyāṃ yathā dvayam apy etat tata eva prasiddhyati tathā pradarśayituṃ <hi rend="bold">dvividho hī</hi>[180<hi rend="bold">.</hi>9]tyādinopakramate | <hi rend="bold">ayam</hi> i[180<hi rend="bold">.</hi>10]ti | idamātre(tra) deśamātraṃ vivakṣitam | <hi rend="bold">tad vyāvṛttarūpatayā </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>10] ghaṭavyāvṛttasvabhāvatayā | <hi rend="bold">ghaṭasaṃsṛstarūpo</hi> na ghaṭena sambandhasyāhaikarūpam | tadvyāvṛttarūpa<orig rend="sup">4</orig>tayaiva ca <hi rend="bold">ghaṭavān api</hi> ghaṭasahito 'pi | <hi rend="bold">tato</hi> ghaṭāt <hi rend="bold">anya</hi> iti | sarvathā ghaṭād anyatvaṃ tasyaikā vidhā | <hi rend="bold">ghaṭavān</hi> i[180<hi rend="bold">.</hi>10]ti tu pramādapāṭhaḥ | dvitīyāṃ bā(vi)dhām āha <hi rend="bold">kevalaś ce</hi>[180<hi rend="bold">.</hi>11]ti | kevala iti, ghaṭād anya eva sānu(san) -- tatsaṃyogīti vivakṣitam tad eva kaivalyaṃ spaṣṭayann āha -- <hi rend="bold">ghaṭaṃ pratī</hi>[180<hi rend="bold">.</hi>11]ti | <hi rend="bold">tasya</hi> pradeśasya <hi rend="bold">tadvivekena </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>12] ghaṭa<orig rend="sup">5</orig>rūpavivekena ca <hi rend="bold">pratyakṣeṇa grahaṇe</hi> sati | <hi rend="bold">ghaṭavirahaś ca </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>12] saṃyogighaṭavirahaś ca | <hi rend="bold">itis</hi> tasmāt | <hi rend="bold">vastū</hi>nām <hi rend="bold">asaṅkaro </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>13]sāṅkaryam, matsaraśabdavaddharmavacanasyāpi saṃkaraśabdasyā(sya) bhāvāt, tat <hi rend="bold">siddhyarthaṃ</hi> tanniścayārthaṃ, <hi rend="bold">parānabhyupagatāpekṣa(kṣya)te </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>20][193]<hi rend="bold">tadeti</hi> [180<hi rend="bold">.</hi>20] ihaivacchedaḥ svajñāna eva | parānabhyupagatatvam eva<orig rend="sup">6</orig> tasyāḥ pratipādayati <hi rend="bold">anyabhāvād iti | anyathā </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>21] yadi tasya tadbhāvarūpatā parānabhyupagatānapekṣate(kṣitā) tena prakāreṇa | <hi rend="bold">pratyakṣasiddhatā ca </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>22] tadabhāvasyeti prakaraṇāt | <hi rend="bold">tadaive</hi>[180<hi rend="bold">.</hi>23]ti tayos tādātmyopagamakāle | yad vā pratyakṣasiddhatā tadaiva neti yojyam | yad vā sā parānabhyupagatāpekṣyate kiṃ tadā pratyakṣasiddhatety āśaṃkāyāṃ <hi rend="bold">ne</hi>[180<hi rend="bold">.</hi>23]ty uttaram | ke(kva) tarhi sābhihitety apekṣāyām uktaṃ <hi rend="bold">pa</hi>[194]<hi rend="bold">kṣāntara </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>23] iti | tādātmyopagamapakṣa ity arthaḥ | saṃyoga eva samavāyaśabdenokta
iti vyācakṣāṇaś ca dhūmo hi saṃyogī hetur ity abhipraiti | kutaḥ punaḥ svaśabdenaiva {p. 393} go nokta ity āha -- <hi rend="bold">saṃyoge</hi>[181<hi rend="bold">.</hi>2]ti | <hi rend="bold">bhedene</hi>[181<hi rend="bold">.</hi>3]tarabhinnena rūpeṇa yo <hi rend="bold">vyapadeśo </hi>[180<hi rend="bold">.</hi>3] vyapadiśyamānatvaṃ tatr<hi rend="bold">ānādarāt</hi> | yad vā <hi rend="bold">bhedena bhinnena</hi> vācakena yo vyapadeśam ā(śa ā)khyānaṃ tatrānādarād iti | kiṃ punaḥ samavāya eva nocyata ity āha <hi rend="bold">pareṣāṃ tv</hi> i[180<hi rend="bold">.</hi>3]ti | evaṃ tāvadbhaṭṭārcaṭovyācaṣṭa anye punar asthāna evāsya mativibhramo jāta ity ācakṣate | tathāhi dhūmāvayavidharmiṇi parvate vā dhūmatve(mavattve)na dhūmatvena ca hetunā sāgni[64a]<orig rend="sup">1</orig>tvaṃ sādhyata ity ekārthasamavāyyeva dhūmo hetur iti pare saṃsacate (saṃcakṣate) | purastāc cāyaṃ tasmād dhūma evātra dharmī kartavyaḥ | sāgnir ayaṃ dhūmo dhūmatvād ityudyotakaramatam adarśayad idānīṃ tu tadvismṛtyaivaṃ vyācakṣāṇovārtikakāram apy avajñayātra(jñāpātra)m āpādayatīti -- kim atra brūma iti | <hi rend="bold">itarasya </hi>[181<hi rend="bold">.</hi>6] dhūmasya |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[193] tad iti S |
[194] pakṣāntareṇa S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">nanu ce</hi>[181<hi rend="bold">.</hi>8]tyādinā prakṛtam ākṣi[pa]tā <hi rend="bold">satyaṃ </hi>[181<hi rend="bold">.</hi>10] <hi rend="bold">prasaṅgoranityā</hi>(ṅgenetyā)dinā <orig rend="sup">2</orig>ca pariharatā anena yadīśvarasenamatānupraveśena kaścid anyabhāvatadabhāvayor amīṣām anyatamaṃ sambandham icchati tadabhāvopadarśanena sa tāvat kaṇṭhoktenaiva nirasyate | sāmarthyāc ca yepinaiyāyikā-- "na vayam anayor gamyagamakabhāvaṃ varṇayāmo 'pi tu saṃyuktaviśeṣaṇasannikarṣajanmanā pratyakṣeṇa ghaṭābhāvaḥ pratīyate" ity abhi<orig rend="sup">3</orig>manyante tepy anyabhāvatadabhāvayoḥ sambandhābhāvena viśeṣyaviśeṣaṇabhāvānupapatteḥ kathaṃ tajjanmanaḥ pratyakṣasya vārtāpi yena tadavaseyo 'sattvād bhavitum arhatīti nirastā bhavantīty abhiprāyeṇānyabhāvatadabhāvayoḥ sambandhābhāvo vibhāvita iti veditavyam | asyaivārthasya punar uktatāṃ parihartum āha <orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">pūrvaṃ hi </hi>[181<hi rend="bold">.</hi>11] iti | tasya tadanyāsaṃsṛṣṭarūpasyetyādinā prāgabhihitatvād uktam | <hi rend="bold">pratyakṣāntaram</hi> i[181<hi rend="bold">.</hi>12]ti hānādibuddhivyapekṣayā boddhavyam | na ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇa eva saṃbandhaḥ | sambandhena ca saṃbandhāntaraṃ mṛgaṇīyam iti tena śakyate vaktuṃ ṣaṭsu padārtheṣv asyānantarbhāvena saptamapadārthopagamayanvi<orig rend="sup">5</orig>pra(gamanapra)saṅgāt daṇḍadaṇḍinor jātitadvatoś ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvopapatteḥ saṃyogasamavāyasambandhayor astaṃgamanaprasa(saṃ)gāc ca kiṃ kurvac ca tat tasya viśeṣaṇam ityādivicārāsahatvāc ceti | evaṃ cāsyākṣepaparihārāpunar uktatāpradarśanaṃ cānavagatavakṣyamāṇagranthārthasya tvarayā coditasya codye <orig rend="sup">6</orig>saty ādito draṣṭavyam itarathā saṃbandhābhāvopadarśanagranthavyākhyānānantaram idaṃ bhrājeteti |[195]<hi rend="bold">tena</hi> pradeśāvayavā <hi rend="bold">dravyātmāno </hi>[181<hi rend="bold">.</hi>25] dravyasvabhāvāḥ | <hi rend="bold">navaiva </hi>[181<hi rend="bold">.</hi>26] navasaṃkhyāvyavacchinnānyeva pṛthivyaptejovāyvākāśadikkālātmamanolakṣaṇāni | tad āhapraśastakaraḥ"tatra dravyāṇi -- {p. 394} pṛthivyaptejovāyvākāśadikkālātma<orig rend="sup">7</orig>manāṃsi sāmānyaviśeṣasaṃjñoktāni navaiveti | "[Praśa. Bhā. p. 3] <hi rend="bold">ādi</hi>[181<hi rend="bold">.</hi>17]śabdād guṇavattvasamavāyikāraṇatvāvabodheḥ(dhaḥ) |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[195] tehi S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">tatra </hi>[181<hi rend="bold">.</hi>17] abhāvo[ve] guṇarūpeṇaivābhāvo dravye vartiṣyata ity āha <hi rend="bold">na ce</hi>[181<hi rend="bold">.</hi>28]ti | <hi rend="bold">tatra</hi> dravye rūparasagandhasparśasaṃkhyāparimāṇapṛthak[tva]saṃyogavibhāgaparatvāparatvabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnagurutvadravatvasnehasaṃskāradharmādharma<orig rend="sup">8</orig>śabdāś caturviśatiguṇāḥ | na cāyam abhāvas teṣāṃ caturviśater guṇānāṃ rūpādīnām anyatamaḥ | karmarūpatayā tarhi tatrāsau vartiṣyata ity āha -- <hi rend="bold">nāpī</hi>[182<hi rend="bold">.</hi>1]ti | <hi rend="bold">karmarūpatayā </hi>[182<hi rend="bold">.</hi>1] vartata ity anuvartate | kasmān na vartata ity āha <hi rend="bold">pañcasv</hi> i[181<hi rend="bold">.</hi>1]ti | utkṣepaṇāpakṣepaṇāvakuñcanaprasāraṇagamanalakṣaṇeṣu pañcasu karmasvanantarbhāvāt | kathaṃ tasya tatrāna[64b]<orig rend="sup">1</orig>ntarbhāva ity āha <hi rend="bold">tallakṣaṇavirahād</hi> i[182<hi rend="bold">.</hi>2]ti | kiṃ punaḥ karmaṇo lakṣaṇaṃ yadvirahas tasyocyata ity āha <hi rend="bold">ekadravyam</hi> i[182<hi rend="bold">.</hi>2]ti | bhāvapradhānatvān nirdeśasyaikadravyatvam ity arthaḥ | <hi rend="bold">ādi</hi>[182<hi rend="bold">.</hi>3]grahaṇena karmatvasambandhaḥ kṣaṇikatvaṃ mūrtadravyavṛttitvaṃ gurutvaprayatnasaṃyogajatvaṃ svakāryasaṃyogavirodhitvaṃ saṃyogavibhāganirapekṣakāraṇatvam asamavāyikāraṇatvaṃ svaparāśraya<orig rend="sup">2</orig>samavetakāryārambhakatvaṃ sagānajātīyānārambhakatvaṃ dravyārambhakatvaṃ ca parigṛhītam | sāmānyādirūpeṇa tarhi tatrāsau vartsyatīty āha -- <hi rend="bold">nāpī</hi>[182<hi rend="bold">.</hi>3]ti | <hi rend="bold">api</hi> śabdād viśeṣasamavāyaparigrahaḥ | kutas tathā na vartata ity āha <hi rend="bold">tadrūpe</hi>[182<hi rend="bold">.</hi>3]ti | evaṃ bruvato 'syāyam āśayaḥ -- svaviṣayasarvagatam abhedātmakam anekavṛttyanuvṛttibuddhikāraṇaṃ hi sāmānyasya rūpaṃ na<orig rend="sup">3</orig> cāyaṃ tathā | tathānteṣu bhavā antyāḥ svāśrayaviśeṣakatvāvi(tvād vi)śeṣā vināśārambharahiteṣu nityadravyeṣv aṇvākāśadikkālātmanaḥsva(tmanaḥsu) pratidravyam ekaikaśo vartamānā atyantavyāvṛttibuddhihetavaḥ, na cāyaṃ tathā | ayutasiddhānām ādhāryādhārabhūtānāṃ ca sambandhaḥ ihapratyayahetuḥ samavāyo na cāyaṃ tadrūpa iti | <orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">tadabhyupagamāt ta</hi>[182<hi rend="bold">.</hi>5]sya saṃyogasyābhyupagamāt | <hi rend="bold">pañcānāṃ </hi>[182<hi rend="bold">.</hi>9] dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣāṇāṃ <hi rend="bold">samavāyitvaṃ </hi>[182<hi rend="bold">.</hi>9] samavāyāśrayatvam
| <hi rend="bold">pradeśābhāvepi </hi>[182<hi rend="bold">.</hi>13] viśiṣṭoddeśābhāvepi <hi rend="bold">ghaṭābhāvasaṃbhavāt </hi>[182<hi rend="bold">.</hi>13] | anena vyatirekānanuvidhānaṃ darśitam | <hi rend="bold">na cāsya prativiṣayaṃ bheda </hi>[182<hi rend="bold">.</hi>18] iti anena cetarakāryadharmātikramo darśitaḥ | <hi rend="bold">sambandhibhedāt </hi>[182<hi rend="bold">.</hi>19] | sambandhināṃ ghaṭapaṭādīnā <hi rend="bold">bhedāt</hi> nānātvāt anyādṛśatvād vā | <hi rend="bold">bhede </hi>[182<hi rend="bold">.</hi>20] nānātve anyādṛśatve veṣyamāṇe | <hi rend="bold">tatprasaṅgo</hi> bhayapra(bhedapra)saṅgaḥ | samanantaram evoktaṃ (?) |</p>

<p>  nanu ca vācyavācakabhūtāv iha śabdārthau prakṛtau tathā buddhighaṭite ca śabdārthasāmānye vācyavācakarūpe na tu śabdārthasvalakṣaṇe, na ca tayoḥ <orig rend="sup">6</orig>śabdārthasāmānyayor janyajanakabhāvaḥ {p. 395} sambhavī tat katham evam uktam ity āśaṅkya viśeṣābhidhānārtham abhyupagacchann āha -- <hi rend="bold">yady api ce</hi>[183<hi rend="bold">.</hi>4]ti | <hi rend="bold">śabdārthayor</hi> i[183<hi rend="bold">.</hi>5]ti | vācyavācakabhūtayor iti vivakṣitam | <hi rend="bold">buddhikalpitasāmānyarūpate</hi>[183<hi rend="bold">.</hi>5]ti prabuddhasaṃketāhitavāsanasya yā buddhiḥ "sa evāyaṃ yo mayā vācakatvena pratipannaḥ sa <orig rend="sup">7</orig>evāyaṃ yo vācyatvena pratīta" iti saṃketakālopalabdhaśabdārthabhedena svākāraṃ pratīyatī jāyate tayā yadrūpaṃ kalpitaṃ sāmānyaṃ tadrūpateti viśeṣavivakṣayā na | <hi rend="bold">tathāpī</hi>[183<hi rend="bold">.</hi>5]ti utprekṣā samākalanamadhyavasāya iti yāvat tasyā <hi rend="bold">nibandhanasya </hi>[183<hi rend="bold">.</hi>6] bījasya | śabdasvalakṣaṇānubhāvād eva hi vācakaśabdasāmānyā(nyo)tprekṣā bhava<orig rend="sup">8</orig>tīti bhāvaḥ | <hi rend="bold">tanmukhena </hi>[183<hi rend="bold">.</hi>7] vācakaśabdasāmānyotprekṣābījaśabdasvalakṣaṇotthāpanadvāreṇa <hi rend="bold">anyabhāvasya </hi>[183<hi rend="bold">.</hi>13] kevalapradeśādibhāvasya | anena ca <hi rend="bold">prāg api </hi>[183<hi rend="bold">.</hi>15] ityādinā <hi rend="bold">saty api tadabhiprāya </hi>[183<hi rend="bold">.</hi>16] ityādinā ca tadanvayavyatirekānu(kānanu)vidhānaṃ tasya darśitam | bhede saty asati kāryakāraṇabhāve avinābhāvānupapattes tad<hi rend="bold">dvāraka </hi>[183<hi rend="bold">.</hi>16] [65a] <orig rend="sup">1</orig>ity āha |</p>

<p>  nanu yadi yady asya siddher nibandhanaṃ tasya tena saha kāryakāraṇabhāvādikaḥ sambandho 'vaśyaṃ bhāvīty ucyate | na tarhi cakṣurādīndriyaṃ svaviṣayasya rūpādeḥ pratipattinibandhanaṃ syād ity abhiprāyavān paraḥ prāha --[196]<hi rend="bold">kathaṃ tarhi </hi>[183<hi rend="bold">.</hi>28] iti | siddhānty āha -- <hi rend="bold">paraspare</hi>[183<hi rend="bold">.</hi>28]ti | anena yadi nāma tayoḥ samakālikayoḥ sākṣāt kāryakāraṇabhāvo 'stīti darśayati | anayor apy evam eva bhavi<orig rend="sup">2</orig>ṣyatīty āha -- <hi rend="bold">naivam</hi> i[184<hi rend="bold">.</hi>1]ti | iha anyabhāve tadabhāvasādhane | <hi rend="bold">evaṃ </hi>[184<hi rend="bold">.</hi>1] anantaroktaṃ nāsti | kuta ity āha -- <hi rend="bold">anyabhāve</hi>[184<hi rend="bold">.</hi>1]ti | <hi rend="bold">tadayogād</hi> e[184<hi rend="bold">.</hi>1]kasāmagryutpādāyogāt | ayogaś cābhāvasya kutaścid utpāde bhāvarūpatāprāptes tādrūpyahāniprasaṅgāt ghaṭābhāvena ca vinā tatpradeśakṣaṇasadṛśasya kṣaṇasyābhāvaprasaṅgāc ca draṣtavyaḥ | prauḍhavāditayā tat tad uktaṃ ayuktaṃ pratipādya<orig rend="sup">3</orig> sampratyaprastutābhidhānam asya darśayann āha -- <hi rend="bold">liṅgaliṅgibhāvalakṣaṇasya ca </hi>[184<hi rend="bold">.</hi>2] iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[196] katham indriya S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">na tu kevalo </hi>[184<hi rend="bold">.</hi>24] ghaṭābhāva iti prakṛtatvāt | kaivalyam eva darśayati dharmiṇaḥ <hi rend="bold">kasyacid guṇabhāvaṃ </hi>[184<hi rend="bold">.</hi>24] viśeṣaṇatvam <hi rend="bold">anāpanna</hi> iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tada</hi>[197]<hi rend="bold">nyasya </hi>[185<hi rend="bold">.</hi>23]<hi rend="bold"> dharmiṇo 'bhāvād</hi> iti kevalapradeśarūpād anyasya | <hi rend="bold">dharmiṇo </hi>[185<hi rend="bold">.</hi>24] liṅgāśrayasyābhāvād iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[197] tataś cānyasya S |
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 396} <hi rend="bold">deśakālava</hi>[198]<hi rend="bold">stuniyata </hi>[186<hi rend="bold">.</hi>8] iti <orig rend="sup">4</orig>hetubhāvena viśeṣaṇam | <hi rend="bold">pratijñā </hi>[186<hi rend="bold">.</hi>10] sādhyanirdeśas tasyāḥ | kṛtakatvādiparijihīrṣayā viśiṃsann āha -- <hi rend="bold">vyāvṛttito 'pī</hi>[186<hi rend="bold">.</hi>12]ti | <hi rend="bold">pradeśamātram</hi> i[186<hi rend="bold">.</hi>14]ti bruvatā pareṇa pradeśatvasāmānyaṃ hetuḥ pradeśaviśeṣo dharmīti darśitam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[198] deśakālāv asyāniyato S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">yo 'sau kevala </hi>[186<hi rend="bold">.</hi>23] iti | puro 'vasthitaghaṭajātīya iti draṣṭavyam tasyaiva prakṛtatvāt | liṅgavaj jñāpakatvād avaśyapratyetavyam ity abhiprāyeṇāha -- <hi rend="bold">liṅgabhūtasya </hi>[186<hi rend="bold">.</hi>25]<hi rend="bold"> kevalasya pradeśasya </hi>[186<hi rend="bold">.</hi>26] pratipattāv iti pūrvavat pratijñārthaikadeśatāpy atra draṣṭavyā | tataḥ kevalapradeśāl liṅgībhūtāt |</p>

<p>  <hi rend="bold">viṣayaviṣayibhāvene</hi>[187<hi rend="bold">.</hi>10]tītthaṃbhūtalakṣaṇā tṛtīyā | <hi rend="bold">tathāvidhā bhiprāyān abhijñā(jña)taye</hi>ti[199]pāṭho 'vadāto yathābhidhānābhiprāyān abhjñā(jña)tayeti pāṭhe tu mahān kleśaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[199] abhiprāyān abhijñatayā S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">prameya</hi><orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">tvena </hi>[187<hi rend="bold">.</hi>19] sādhyatvena | <hi rend="bold">ādi</hi>śabdād anyonyābhāvapradhvaṃsābhāvayor na virodhomīmāṃsakamate 'tyantābhāvasya ca |</p>

<p>  <hi rend="bold">ete </hi>[188<hi rend="bold">.</hi>3] prāgabhāvādirūpā bhedāḥ <hi rend="bold">itarapratīteś cā</hi>[188<hi rend="bold">.</hi>6]bhāvāṃśapratīteś ca | <hi rend="bold">tatsaṃyoge </hi>[188<hi rend="bold">.</hi>6] tenendriyeṇa pratyetavyasya sambandhe | <hi rend="bold">itthaṃ tu </hi>[188<hi rend="bold">.</hi>5]<hi rend="bold"> yat pratīyata </hi>[188<hi rend="bold">.</hi>6] iti prakaraṇāt | <hi rend="bold">tadasaṃyogahetukam </hi>i[188<hi rend="bold">.</hi>7]ndriyāsambandhahetukam | <orig rend="sup">7</orig>jñānam iti prakṛtatvāt | yad vā <hi rend="bold">tat</hi> tathāvidhaṃ jñānaṃ <hi rend="bold">asaṃyogahetukaṃ</hi> prakaraṇād indriyāsaṃyogahetukaṃ na bhavatīti | nanu bhāvāṃśayor bhedāt kathaṃ "tadanyabhāva eve"ty uktamācāryeṇa ity āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">evaṃ</hi> <hi rend="bold">manyata </hi>[188<hi rend="bold">.</hi>15] iti | <hi rend="bold">tadrūpavaikalyāt</hi> [188<hi rend="bold">.</hi>17] ghaṭarūpavirahitatvāt | <hi rend="bold">tadrūpavaikalyaṃ </hi>[188<hi rend="bold">.</hi>17] ghaṭarūpavaikalyam | <hi rend="bold">tadabhāve </hi>[188<hi rend="bold">.</hi>18] ghaṭarūpavaikalyābhāve | <hi rend="bold">tasya</hi> ghaṭād anyasya bhāvasya pradeśādeḥ | <hi rend="bold">tathā ca </hi>[188<hi rend="bold">.</hi>20] tasyāpi ghaṭarūpatvaprakāre sati | <hi rend="bold">abhāvāṃśe 'pi</hi> ghaṭābhāvo 'pi <hi rend="bold">na</hi>[200]<hi rend="bold">siddhyati</hi> ghaṭātmaniveti bhāvaḥ | <hi rend="bold">tatsaṃyoga eva </hi>[188<hi rend="bold">.</hi>24] anyabhāvasaṃyoga eva | <hi rend="bold">vicārayatā </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>2] mayeti buddhistham | <hi rend="bold">avadhāryo </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>3] jñātavyaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[200] na siddhyet S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">sakalatrailokyavilakṣaṇaṃ </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>11] sarvapadārthavyāvṛttam | <hi rend="bold">asāṃkaryeṇa </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>12] abhiśratvena | <hi rend="bold">saṃpra</hi>[201]<hi rend="bold">mugdhākāraṃ </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>5] saṃdihyamānasarvākāram {p. 397} aniścitākāram iti | kāmalo vidyate 'syeti <hi rend="bold">kāmalī </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>17] tasya | <hi rend="bold">tatparicchadābhāvaḥ </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>20] tasya purovartino bhūtalāder apy abhāvasya paricchedābhāvaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[201] sammugdhākāraṃ S |
</p>
</div>
<div>

<p>  nanu ca kasyacid darśanādyoyaṃ kvacit prāptiparihārārtho vyavahāra iti prakṛte <hi rend="bold">adṛṣṭasya ca parihārārtha </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>23] iti vyākhyānaṃ katham iva na sāhasam na hy adṛṣṭasya darśanam asti | atha darśanam ity upalakṣaṇam etat, tato 'darśanā[65b]<orig rend="sup">1</orig>d ity api draṣṭavyam iti cet | tad avadyam, darśanasyaiva saṃkīrṇāsaṃkīrṇarūpāvabhāsitayā vicārayituṃ prakāṃtatvāt, yadi cādṛṣṭaparihārārtho vyavahāro bhavet tarhi kaṇṭakādeḥ parihārārtho vyavahāro na bhavet kintu prāptyartho eva, samyakjñānapūrvikā ca sarvahānopādānalakṣaṇā puruṣārthasiddhir na syād iti | sthāne parākrāntaṃ bhavatā kevalaṃ vivakṣite dṛṣṭādṛṣṭaśabdārthe samīcīnaṃ mano na praṇihitam, dṛṣṭaśabdena hi sukham atravivakṣitam <hi rend="bold">adṛṣṭaśa</hi>bdena ca tadviparyayeṇa duḥkham, tate......... -- kasyacid vastunaḥ sukhahetor darśanādyoyaṃ kvacid deśe saṃvitsāmarthyamāvavi(bhāvi)smaraṇādinā dṛṣṭasya sukhasya prāptyartho vyavahāraḥ pravṛttilakṣaṇo yaś ca duḥkhahetor darśanād adṛṣṭasya<orig rend="sup">3</orig> duḥkhasya parihārārtho vyavahāro nivṛttilakṣaṇaḥ sa na syāt; sarvatraiva sukhahetuduḥkhahetuviṣayatvena saṃpramugdhākāratvāt sarvasyaiva darśanasyeti | ataś caivaṃ yad viniścayaḥ"sukhaduḥkhasādhane hi jñātvā yathārhaṃ pratipitsavaḥ" ity alaṃ bahunā | kiṃ bhūtas tadartho vyavahāra ity āha <hi rend="bold">pravṛttinivṛttilakṣaṇa </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>24] <orig rend="sup">4</orig>iti yathāsaṃkhya sambandhaḥ kāryaḥ | <hi rend="bold">anyathā </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>26] saṃkīrṇarūpāpratibhāsanaprakāreṇā<hi rend="bold">sya </hi>[189<hi rend="bold">.</hi>26] pratyakṣasya |</p>

<p>  <hi rend="bold">jñānadvayena </hi>[190<hi rend="bold">.</hi>6] pratyakṣānupalambharūpeṇa | <hi rend="bold">para</hi>[190<hi rend="bold">.</hi>16]m itimīmāṃsakam ity avaseyam | evam abhyupagame kārite 'pi kiṃ phalam ity āha <hi rend="bold">tathā ce</hi>[190<hi rend="bold">.</hi>17]ti | yathāśruti jñā<hi rend="bold">pariṇāmākhyena dharmeṇe</hi>[190<hi rend="bold">.</hi>18]ty uktaṃ draṣṭavyam | <hi rend="bold">bhāvāṃ</hi>[202]<hi rend="bold">śasyaivābhāvatvenopa</hi><orig rend="sup">5</orig><hi rend="bold">gatatvād</hi> i[190<hi rend="bold">.</hi>20]ti | "bhāvāntaravinirmukto 'bhāvotrānupalaṃbhavad" ityādivacanād uktaṃ bhāvāntarasyāpy atulyayogyatārūpasya tathātveneṣṭatvāt | na tvadupagatānupalabdhirūpatvam abhāvapramāṇasya bhaviṣyatīty ata āha <hi rend="bold">tulyayogyatārūpa</hi>[203]<hi rend="bold">syai</hi>[190<hi rend="bold">.</hi>20]veti | anyathā tasya tadabhāvarūpatvānupapatter iti bhāvaḥ | bhavaty evaṃ <orig rend="sup">6</orig>tathāpy ekajñānasaṃsargitvānapekṣitayā bhedo bhaviṣyatīty āha <hi rend="bold">tulyayogyatārūpasya </hi>[190<hi rend="bold">.</hi>20][204]<hi rend="bold">etajjñānasaṃsargiṇa eva ce</hi>[190<hi rend="bold">.</hi>20]ti | anyathā tulyayogyatārūpataiva {p. 398} na siddhyet | asatyāṃ ca tasyāṃ na pratiyogyatābhāvanaścayaḥ syād ity āśayaḥ | <hi rend="bold">tathopeyam</hi> a[190<hi rend="bold">.</hi>21]bhāvapramāṇatayopagantavyam | <hi rend="bold">tajjñānāt </hi>[190<hi rend="bold">.</hi>21] tasya tadatulyayogya<orig rend="sup">7</orig>tārūpasya tadekasaṃsargiṇaś ca vastuno jñānāt | etad eva sādhayann āha <hi rend="bold">nahī</hi>[190<hi rend="bold">.</hi>22]ti | <hi rend="bold">katham abhāvaḥ </hi>[190<hi rend="bold">.</hi>28] prasajyapratiṣedhayor nirūpākhyānatvāt <hi rend="bold">kasyacit paricchedo </hi>[191<hi rend="bold">.</hi>1] bhavati | <hi rend="bold">taddhetubhāvaḥ </hi>[191<hi rend="bold">.</hi>2] praricchedahetutvam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[202] bhāvāntarasyaiva- S
[203] syaika- S
[204] ekajñāna-
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">tade</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>10]ty evam abhyupagamakāle | <hi rend="bold">kasyacid apī</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>10]ty anena kasyacid apīti mūlagrantham anubhāsate | <hi rend="bold">tad evāhe</hi>ti <hi rend="bold">kasyacid</hi> iti grahaṇakapadavivakṣi<orig rend="sup">8</orig>tam evāhaācāryaḥ| <hi rend="bold">tasye</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>10]ty anena tasyeti mūlapadamulliṅgārtham āha <hi rend="bold">salilopalambhābhāvasye</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>10]ti | <hi rend="bold">tadanyasya ve</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>14]ti | mūla(laṃ) vyācakṣāṇa āha --[205]<hi rend="bold">tato 'pī</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>11]ti | kasmāt punas tataḥ salilād anyasyānalāder iti vyākhyāyate na tu tatpratiṣedhamātrapuraskāreṇety āśaṃkyācāryasyaitad dvayopanyāse 'bhiprāyaṃ vacanabhaṅgyā varṇayitum āha <hi rend="bold">vi</hi>[66a]<orig rend="sup">1</orig><hi rend="bold">jñāna</hi>[206]<hi rend="bold">ñ ce</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>11]ti | <hi rend="bold">tatrāpi </hi>[191<hi rend="bold">.</hi>12] "vijñānaṃ vānyavastuni" iti lakṣaṇe tadaṅgīkaraṇe 'pariṇāmaśabdenānyavastujñānābhyupagamaṃ iti yāvat | <hi rend="bold">tadātmakatvād</hi> a[191<hi rend="bold">.</hi>13]nyavastujñānātmakatvāt | tata ātmano yaḥ pariṇāmo mā bhūd bhedena vyavasthāpyeta "vijñānaṃ vānyavastuni" iti lakṣaṇam iti prakaraṇāt | <hi rend="bold">kasyacid apī</hi>tyāder mūlagranthasya samudāyārtham idānīṃ <hi rend="bold">tataś ca</hi><orig rend="sup">2</orig> <hi rend="bold">kasyacid apī</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>14]tyādinā vaktum upakramate | <hi rend="bold">sthāpa</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>15]śabdena gāḍhasvāpo 'bhipretaḥ | pragāḍhanidrākrāntasya hi viṣayagrahaṇavaikalyaṃ bhavati | yadi yat tadapekṣeṇānyasyānyatvena sarvaṃ susthaṃ syāt parasya tadā vyavadhānādyavasthaiva prasaṅgārthamācāryeṇa nopadarśitā syād iti bhāvo <hi rend="bold">vyavadhānādigrahaṇena ca etad darśayatī</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>16]ti bruvato draṣṭavyaḥ | <hi rend="bold">prakārāntareṇā</hi>smad abhimatāt pradhānād anyena prakāreṇa | <hi rend="bold">na tiṣṭhed</hi> iti asyārthakathanaṃ <hi rend="bold">pravartete</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>25]ti | tarhi pratiṣṭhetaivārthakriyāvāptaye prasthānam eva kuryād ity āha <hi rend="bold">nāpī</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>25]ti | <hi rend="bold">na pratiṣṭhete</hi>ty asyārthaṃ kathayati <hi rend="bold">na pravarteteti </hi>[191<hi rend="bold">.</hi>25] etad eva pradarśayitum upakramate | <hi rend="bold">tathāhī</hi>[191<hi rend="bold">.</hi>26]ti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[205] tato ve- S |
[206] ijñānaṃ ve- S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">tata ekadaśanād anyā</hi> <orig rend="sup">4</orig><hi rend="bold">bhāve jñānam utpadyate tathocyate </hi>[192<hi rend="bold">.</hi>19]nyad ity ucyate | <hi rend="bold">tadrūpatayā </hi>[192<hi rend="bold">.</hi>19] sakalāsaṃkīrṇavasturūpāvabhāsitayā | tadanyad vastu {p. 399} <hi rend="bold">pratiyad evam</hi> anyābhāvaṃ pratyetīti <hi rend="bold">vyapadiśya </hi>[192<hi rend="bold">.</hi>20] <hi rend="bold">tadayogād</hi> a[192<hi rend="bold">.</hi>20]nyabhāvapratipattyayogāt | yaś cānyo <hi rend="bold">vikalpo pāścāt yo </hi>[193<hi rend="bold">.</hi>8] vidhivikalpa ity arthāt | <hi rend="bold">abhāvākhyapramāṇaṃ </hi>[193<hi rend="bold">.</hi>9] nety anuvartanīyam | <hi rend="bold">vahanaṃ</hi> <orig rend="sup">5</orig>vahitraṃ tad<hi rend="bold">ārūḍhaiḥ </hi>[193<hi rend="bold">.</hi>17] |</p>

<p>  <hi rend="bold">tadātmano </hi>[195<hi rend="bold">.</hi>5] śeṣapadārthavṛttātmanaḥ sakāśāt <hi rend="bold">tat </hi>[195<hi rend="bold">.</hi>6] pratyakṣam | <hi rend="bold">tatprāmāṇyasamāśritā </hi>[195<hi rend="bold">.</hi>7] abhāvaprāmāṇyasamāśritā |</p>

<p>  <hi rend="bold">svabhāvata</hi> eva [195<hi rend="bold">.</hi>10] svahetuta eva | <hi rend="bold">tasyā(sya) </hi>[195<hi rend="bold">.</hi>13] abhāvākhyasya pramāṇasya |</p>

<p><hi rend="bold">adhyātmanaḥ </hi>[195<hi rend="bold">.</hi>24] parātmanaḥ sakāśāt | <hi rend="bold">tadanyebhyo nivartanaṃ</hi> [196<hi rend="bold">.</hi>1] vyavacchedanaṃ tasya gṛhyamāṇa<orig rend="sup">6</orig>syety arthāt <hi rend="bold">tatparicchedaprasaṅgāt </hi>[196<hi rend="bold">.</hi>7] anyātmaparicchedaprasaṅgāt |</p>

<p>  <hi rend="bold">tadātmanaḥ </hi>[196<hi rend="bold">.</hi>10] sakāśād <hi rend="bold">aśeṣamanyan</hi> nivartayatīti vartate | tadātmanopalabhamāneti katham ucyata ity apekṣāyāṃ <hi rend="bold">tathāvidhasvabhāvasyaivānukārād</hi> i[196<hi rend="bold">.</hi>13]ti yojyam | <hi rend="bold">upalabhamāne</hi>[196<hi rend="bold">.</hi>14]ti hetau śānayor vidhānāddhetupadam idam ana(m ava)vaseyam | <orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">anyadeśe</hi>[196<hi rend="bold">.</hi>15]tyādi <hi rend="bold">tathātvapracyute</hi>[196<hi rend="bold">.</hi>14]r vyākhyānam | <hi rend="bold">tathābhūtād</hi> i[196<hi rend="bold">.</hi>24]tyāder mūlagranthasya abhāvāt kāryam āha | <hi rend="bold">abhāvakalpanayā </hi>[196<hi rend="bold">.</hi>28] ity abhāvapramāṇakalpanayeti prakaraṇāt | viṣayam evā(viṣayeṇaiva) viṣayiṇo nirdeśāt draṣṭavyam |</p>

<p>  [207]<hi rend="bold">anyac caivam ātmakaṃ </hi>[197<hi rend="bold">.</hi>1] na bhavatīti vartate | <hi rend="bold">tato </hi>[197<hi rend="bold">.</hi>3] nirvikalpakāt pratyakṣāta <hi rend="bold">vidhipratiṣedhavikalpāv</hi> i[197<hi rend="bold">.</hi>4]ti yathāvāsanāprabodhaṃ<orig rend="sup">8</orig> vidhivikalpañceti boddhavyam | atha vaikalyasya (?) sākṣād itarasya sāmarthyāj jñānād vidhipratiṣedhavikalpadvayopajanana uktaḥ |[208]<hi rend="bold">tadarthād iti </hi>[197<hi rend="bold">.</hi>21] tattvānyatvābhyām bhinnatayā vikalpatā(nā)d ity arthaḥ | yena nimittena vivakṣitasya tato 'nyatvaṃ na vyavasthāpyate, tasya <hi rend="bold">nimittasya samānatvāt </hi>[197<hi rend="bold">.</hi>27] | kathaṃ prakārāntarābhāvaṃ sūcayatīty apekṣāyāṃ yojyam [66b] <orig rend="sup">1</orig><hi rend="bold">tadviruddhasyeti </hi>[197<hi rend="bold">.</hi>27] tena paricchidyamānena viruddhasyaitatparihāreṇa vyavasthitasya tadasaṃkīrṇasyeti yāvat | tadviruddhasya sarvavastuno dvaividhyasādhanam {p. 400} eva kuta ity apekṣāyāṃ <hi rend="bold">sarvasyānyatayā vyāptisādhanād iti </hi>[198<hi rend="bold">.</hi>4] yojyam |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[207] anyathaitadātmakam S iti tu na samyak |</p>

</div>
<div>

<p>[208] tato 'rthāt S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">ekasya pramāṇasya vyāpāra eva </hi>[198<hi rend="bold">.</hi>6] iti bruvato 'yaṃ bhāvaḥ -- tasyaivaikasya pramāṇasya vṛttaṃ vimṛṣyamāna(ṇa)m evam avatiṣṭhate | yata<orig rend="sup">2</orig> iti <hi rend="bold">tadrūpatvāt</hi> [198<hi rend="bold">.</hi>10] parāsaṃkīrṇarūpatvāt | vastvanatikrameṇa <hi rend="bold">yathāvastu </hi>[198<hi rend="bold">.</hi>10] iti dṛṣṭatadanyatvena sarvasya vyāptisādhanād ity api pramāṇavṛttavicāreṇocyata ity avasātavyam |</p>

<p>  <hi rend="bold">itinā </hi>[198<hi rend="bold">.</hi>27][na]ntaroktasya nyāyasyākāro darśitaḥ | <hi rend="bold">ananyasahāyatvaṃ </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>1] ca <hi rend="bold">kāryasya </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>1] ekajātīyakāryāpekṣayā draṣṭavyam | dvayor bhāvo dvitaiva <hi rend="bold">dvaitaṃ</hi> tat<hi rend="bold">siddheḥ </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>3] | <hi rend="bold">ha(pra)tīyaty eva </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>6] <hi rend="bold">buddhiḥ</hi> <hi rend="bold">vyavasthā</hi>[209]<hi rend="bold">pakakāla</hi> <hi rend="bold">evā</hi>[199<hi rend="bold">.</hi>6]tadrūpaṃ tataḥ pṛthak karotīti anuvartanīyam | itarathā śatṛpratyayasyānupapattiḥ prasajyeta | atra kathaṃ pratyayāntarābhāvaḥ siddhyatīty apekṣāyām āha -- <hi rend="bold">tadviparīte</hi>[199<hi rend="bold">.</hi>6]tyādi |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[209] vyavasthāpanākāla eva S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">ekapramāṇanibandhanāṃ </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>9] iti pratyakṣaikanibandhanām anumānaikani<orig rend="sup">4</orig>bandhanāṃ veti vivakṣitam | na tu paropyenām anekapramāṇanibandhanām icchati yad anena vyavacchidyeta | abhāvapramāṇamātranibandhanatayā tenopagamād iti <hi rend="bold">tasyopalabhyamānasya </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>11]<hi rend="bold"> tadātmano </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>12]<hi rend="bold"> vyavaccheda </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>12] iti sambandhaḥ | "tadanyātmana" iti mūle nirdeśāt kathaṃ tvayā <hi rend="bold">tadanyātmatāyā </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>14] iti vyākhyāyata ity a<orig rend="sup">5</orig>nuyogam āśaṅkyāha <hi rend="bold">bhāvapradhānatvān nirdeśasya </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>14] iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">avacchidyate </hi>[199<hi rend="bold">.</hi>18] vyavacchidyate | sā tadekākāraniyatā pratipattiḥ |</p>

<p><hi rend="bold">sa ca </hi>[200<hi rend="bold">.</hi>3] taddeśakālaś ca syāt | taddeśatā ca lokaprasiddhadeśābhiprāyeṇoktā draṣṭavyā | na tu vastuno mūrtaṃ vastu vastvantareṇaikadeśaṃ nāmeti | <hi rend="bold">no cet</hi> katham iti vartate | <hi rend="bold">abhāvasiddhir</hi> i[200<hi rend="bold">.</hi>9]ty a<orig rend="sup">6</orig>bhāvavyavahārasiddhir mūḍhaṃ pratīti ca draṣṭavyam | amūḍhasya pratyakṣād evābhāvavyavahārasiddheḥ | etac cānantaram eva pratipādayiṣyate | yathoktam evānupalambhaṃ darśayitum āh<hi rend="bold">opalabdhilakṣaṇaprāptasya </hi>[200<hi rend="bold">.</hi>9] iti | anupalambhād iti cāvartanīyam | tenāyaṃ vākyārthaḥ -- upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalambhād iti | nanu upa<orig rend="sup">7</orig>labdhilakṣaṇaprāptānupalambha eva kīdṛśo yasmāt tatsiddhir ity āha <hi rend="bold">tattulye</hi>[200<hi rend="bold">.</hi>10]<hi rend="bold">ti</hi> | <hi rend="bold">tena</hi> niṣedhyena saha <hi rend="bold">tulyā</hi> svajñānopajananaṃ prati yogyatā saiva rūpaṃ svabhāvo yasya {p. 401} sa tathā tasya yadupalambha upalabhyopalabhamānadharmaḥ sa ātmā yasya [200<hi rend="bold">.</hi>10] tasmāt | <hi rend="bold">co </hi>[200<hi rend="bold">.</hi>10] vyaktam etad ity asyārthe | yad vā upalambhaśabdena jñānamātrasyābhidhānaṃ | tena tu tattu<orig rend="sup">8</orig>lyayogyatārūpopalabhyamānasena iti samuccīyate ity evaṃrūpād anupalambhāt | anyathā vyākhyāne tūpalabdhilakṣaṇaprāptasyety asaṅgataṃ syād iti | <hi rend="bold">na tu sāmānyena</hi> [200<hi rend="bold">.</hi>10] anupalambhamātrād ity arthaḥ | kim evaṃvādino 'pi sambhavati yenaivam ucyata ity āha -- <hi rend="bold">yathāhuḥ para </hi>[200<hi rend="bold">.</hi>11] iti | <hi rend="bold">vastusattāvabodhāryaṃ </hi>[200<hi rend="bold">.</hi>13] <hi rend="bold">yatra vasturūpeṇa pramāṇapañcakaṃ</hi> [67a] <orig rend="sup">1</orig><hi rend="bold">na jāyate tatreti </hi>[200<hi rend="bold">.</hi>12] yojyam | pañcāvayavā yasyeti <hi rend="bold">pañcakam</hi> | "saṃkhyāyātisadattāyā kan" ity anena kan | pramāṇaṃ ca tat pañcakaṃ ceti paścāt karmadhārayaḥ kāryaḥ <hi rend="bold">pramāṇapañcakaṃ </hi>[200<hi rend="bold">.</hi>12] na <hi rend="bold">jāyata</hi> iti ca pañcānāṃ pramāṇānāṃ madhye yatraikam api na jāyata ity arthaḥ | sati vastuni tadanudaya eva katham ity āha <hi rend="bold">saty apī</hi>[200<hi rend="bold">.</hi>15]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tadviṣayāyā upalabdhe</hi>[200<hi rend="bold">.</hi>19]r liṅgatvam api prakaraṇāt | <hi rend="bold">tadabhāvena</hi> saha <hi rend="bold">sambandhābhāvasya tulyatvād</hi> i[200<hi rend="bold">.</hi>25]ti yojyam |[210]<hi rend="bold">bhāvarūpāyā</hi> upalabdhirūpabhāvarūpāyāḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[210] anyabhāvarūpāyāḥ S
</p>
</div>
<div>

<p>  kasmāt sakāśāt pramāṇāntaraṃ pratyakṣādikaṃ nāstīty āha -- <hi rend="bold">anyabhāvaviṣayopalabdher</hi> i[201<hi rend="bold">.</hi>27]ti | <hi rend="bold">kim</hi> iti [202<hi rend="bold">.</hi>6] sāmānyataḥ pṛcchati | <hi rend="bold">punar</hi> i[202<hi rend="bold">.</hi>6]ti viśeṣataḥ <hi rend="bold">so 'nyabhāvo </hi>[202<hi rend="bold">.</hi>6] yosau kevalapradeśalakṣaṇo 'nyabhāvaḥ <hi rend="bold">pratyakṣalakṣaṇene</hi>[202<hi rend="bold">.</hi>7]ndriyajapratyakṣalakṣanena | etac ca prāyeṇa loko yasmāt kevalam idaṃ bhūtalaṃ ve<orig rend="sup">3</orig>dyate tasmād ghaṭo 'tra nāstīti pratyayamukhena pratipadyata ity abhiprāyeṇoktaṃ draṣṭavyam | <hi rend="bold">anupalambhena siddha </hi>[202<hi rend="bold">.</hi>8] iti ca tasyāpi pratyakṣasya tadanupalambharūpatvāt vāstavānuvādo boddhavyo na tu tasyānupalambharūpatāpratipādanam idānīṃ prakṛtaṃ nāpy upayuktam iti | <hi rend="bold">abhāvavyavahāraṃ sādhayet </hi>[202<hi rend="bold">.</hi>8] nābhāvam ity arthāt, tasya kevala<orig rend="sup">4</orig>pradeśopalabdhikāla eva siddhatvād iti bhāvaḥ | nanu anupalabdhyā abhāvavyavahāraḥ sādhanīyo na cāsau pradeśas tathety āha <hi rend="bold">karmasthakriyāpekṣaye</hi>[211][202<hi rend="bold">.</hi>8]ti | upalabdheḥ karmasthatvāpekṣayā tatparyudāsenānyabhāvasya tathātvam ity arthaḥ | pratyakṣaṇābhāvavyavahāraṃ pravartayitum anīśāno 'sya mate <hi rend="bold">mūḍho</hi> vācyas tasya <hi rend="bold">pratipattau </hi>[202<hi rend="bold">.</hi>10] pratipa<orig rend="sup">5</orig>ttiśabdena cābhāvavyavahāraikadeśo jñānalakṣaṇo anuṣṭhānalakṣaṇo vā vaktavyaḥ | tasyāṃ sādhyāyāṃ vyavahāraś ca tad itaro draṣṭavyaḥ | mūḍhaṃ pratipattāraṃ prati taṃ sādhayati nāmūḍham iti ca samudāyārthaḥ | amūḍhasya {p. 402} tarhi kiṃ nibandhano 'sadvyavahāra ity āha -- <hi rend="bold">yas tv</hi> i[202<hi rend="bold">.</hi>11]ti | <hi rend="bold">prasaṅgenā</hi>[202<hi rend="bold">.</hi>13]syaiva prastāvenālaṃ na kiñcit | atradharmottaraḥprā<orig rend="sup">6</orig>ha -- "tadekākāraniyataṃ paṭīyo 'pi pratyakṣaṃ nābhāvavyavahāraṃ pravartayatum alam adṛṣṭānām api sattvān nityaṃ śaṃkyamānānupalambhavyabhicāro hy abhāvaḥ" iti | dṛśyatvaviśeṣaṇāpekṣāyāṃ cānupalabdhir evāyāteti cābhipraiti | atra tu yathā prativaktavyaṃ tathāsmābhiḥsvayūthyavicāre vicāritaṃ vistareṇeti tata evāpekṣitavyam iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[211] -pekṣāyām S
</p>
</div>
<div>

<p>  yady api bahuprakārānupalabdhis tathāpi mūlabhūtaprakārapradarśanārthaṃ <hi rend="bold">trividhe</hi>[202<hi rend="bold">.</hi>21]ty uktaṃ draṣtavyam | <hi rend="bold">saviśeṣaṇā </hi>[202<hi rend="bold">.</hi>28] saha viśeṣaṇena upalabdhilakṣaṇaprāptatvalakṣaṇena vartata iti |</p>

<p>  tathā <hi rend="bold">kāraṇavyāpakānupalabdhilakṣaṇasye</hi>[203<hi rend="bold">.</hi>26]ti kāraṇavyāpakayor yānupalabdhiḥ tadviviktapradeśajñānātmikā tallakṣaṇasyeti | <hi rend="bold">siddhasambandhayo</hi>[204<hi rend="bold">.</hi>3]r iti kāraṇavyāpaka<orig rend="sup">8</orig>yor iti mūlagranthasyāpekṣaṇāt saṅgatam idam | <hi rend="bold">tathābhāvadarśane</hi>[204<hi rend="bold">.</hi>10]ti ekadarśanenānyadarśane tathaikādarśanenānyadarśane 'pi bhūyas tv aviśeṣaṇatve ca kriyamāṇe lohalekhyatvapārthivatvādinā pratyayavat tallabdhī tadviviktapadārthajñānātmike tayoḥ saṃdeharūpatvāt | tadabhāvasya ca tayoḥ kāraṇavyāpakayor abhāvasyaca saṃdigdhalakṣaṇatā vācyā | etad eva vidarbhavacanena mātrayā darśayann āha -- [67b] <orig rend="sup">1</orig><hi rend="bold">puruṣasya tv</hi> i[204<hi rend="bold">.</hi>11]ti | <hi rend="bold">yadṛcchāsaṃvāda </hi>[204<hi rend="bold">.</hi>12] iti bruvato yathāmalakakaṣāyarasatvādinā saṃskārādinā anyathābhāvasambhave 'pi sāhacaryādarśanasaṃvādas tathā vivakṣite 'pi bhaviṣyatīti bhāvaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">pratibandhaḥ </hi>[204<hi rend="bold">.</hi>16] sambandho 'bhidhātavyo na tatpratibaddhatvaṃ yathānyatra | <hi rend="bold">sādhyasādhanayor</hi> i[204<hi rend="bold">.</hi>16]tyāder anupapattiprasaṅgāt | pratibandhe ceṣṭau ca sarveṣāṃ sādhanavattvena<orig rend="sup">2</orig> ca sādhyavatāṃ sādhyābhāvavattvena ca sādhanābhāvavatām arthatāṃ draṣṭṛma(?) pekṣatvepi vyāptimator anvayavyatirekayor niścayaḥ sañjāyate | soyam upānaṭadharmamātra (?) pṛthivyācchādanaṃ nyāyaḥ prāyaḥ prakāro draṣṭavyaḥ |</p>

<p>  jarannaiyāyikābhiprāyeṇa <hi rend="bold">naiyāyika</hi>[205<hi rend="bold">.</hi>23]<orig rend="sup">3</orig>grahaṇam asya boddhavyam | adhunatanāḥ punar anvayavyatirekiṇaṃ paṃcalakṣaṇam anvayinaṃ vyatirekiṇaṃ caturlakṣaṇalakṣaṇam ācakṣata iti sāmānyenanaiyāyikagrahaṇe vyākhyāyamāne tanmatāvedanamasyāveditaṃ syād iti | saṃkhyāyā guṇatvena dravyāśritatvād<hi rend="bold">dhetudravyasye</hi>[205<hi rend="bold">.</hi>28]ty āha | <hi rend="bold">ekasaṃkhyānavacchinnāyām</hi> ity asyaivārthakathanaṃ {p. 403} <hi rend="bold">pratiheturahitāyām </hi>[206<hi rend="bold">.</hi>3] iti | sādhyapratipakṣasādhako hetuḥ <hi rend="bold">pratihetuḥ tadrahitāyām</hi> | siṣā<orig rend="sup">4</orig>dhayiṣitaviruddhaṃ na vyabhicaratīti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tathā jñātatvaṃ cā</hi>[206<hi rend="bold">.</hi>6]paraṃ rūpam iti prāguktam anuvartate | yathoktabādhāpramāṇena sādhyadharmanirākaraṇaṃ <hi rend="bold">tasmin </hi>[206<hi rend="bold">.</hi>17] sādhye <hi rend="bold">'sati </hi>[246<hi rend="bold">.</hi>17] |</p>

<p>  <hi rend="bold">vateti </hi>[207<hi rend="bold">.</hi>2] nipāto 'nuviṣaye | <hi rend="bold">yaṃtradvaya</hi>[207<hi rend="bold">.</hi>3]śabdena prakaraṇādākarṣakaniṣkāṣakalakṣaṇe yantre vaktavye |</p>

<p>  yathā kila kenacit kutūhalinā kaścit tapasvī strīrūpadhāriṇī tṛtīyāṃ prakṛtiṃ paricaraṇāyogyāṃ śabdavācyām udvāhya putraṃ tadarthakriyāṃ vā vyapadeśena prārthyate tena tulyam idaṃ yadavinābhāvavikalaṃ hetum upadarśya dharmiṇi sādhyakathanam iti manvānaḥ paropahāsapūrvakamāhācaryaḥ<hi rend="bold">śaṇḍham udvāhye</hi>[207<hi rend="bold">.</hi>15]ti mūlamanūdyasyātvaṃ(rthaṃ?) prakṛte yojayan darśayati -- <hi rend="bold">tasminn</hi> i[207<hi rend="bold">.</hi>15]ti | <orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">tasmin</hi> sādhyadharmiṇi <hi rend="bold">sādhyadharmasādhanaśaktivikalaṃ </hi>[207<hi rend="bold">.</hi>16] sādhyadharmaprakāśanaśaktiviyuktam | tadvaikalyañ ca tasya tatra tadavinābhāvitayāniṣṭeḥ | śabdārthasyaitadvyākhyānaṃ praticchāyayā draṣṭavyam | <hi rend="bold">udvāhya </hi>[207<hi rend="bold">.</hi>15] padārthaṃ tathaiva vyācakṣāṇa āha -- <hi rend="bold">pariṇāyye</hi>[207<hi rend="bold">.</hi>16]ti | pariṇāyyapadena ca tatsaṃbandhatvopadarśanaṃ tallakṣitam | tallakṣaṇaṃ<orig rend="sup">7</orig> <hi rend="bold">putraṃ mṛ</hi>[212]<hi rend="bold">gyate </hi>[207<hi rend="bold">.</hi>17] prārthyate yācyata iti yāvat | nanu cānyatrāvinābhāvyapi hetus tatra sādhyaṃ vibhāvayed iti ko 'yam upahāsa ity āha <hi rend="bold">nahī</hi>[207<hi rend="bold">.</hi>20]ti | yadambhas tallavaṇarasaṃ yathā sāmudram | ambhaś cedaṃ nādeyam iti prayoge caitad ucyata ity avaseyam | <hi rend="bold">lavaṇatayā </hi>[207<hi rend="bold">.</hi>21] lavaṇarasatayā |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[212] mṛgayate S |
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">ambhas tv ādiṣu </hi>[207<hi rend="bold">.</hi>25] hetuyopanīteṣu tathā darśanāt | <hi rend="bold">abādhitadharmā</hi> [207<hi rend="bold">.</hi>27] <orig rend="sup">8</orig>abādhitasādhyadharmā |</p>

<p>  <hi rend="bold">tannipatasya </hi>[208<hi rend="bold">.</hi>13] bādhakapramāṇavṛttiniyatasya | vyāpakābhāve vyāpyasyāpy avaśyam abhāva iti bhāvaḥ | <hi rend="bold">tadbhāvasya </hi>[208<hi rend="bold">.</hi>20] sādhyabhāvasya | <hi rend="bold">ata eve</hi>[208<hi rend="bold">.</hi>21]ti bādhakapramāṇe sati sādhyābhāvād eva |</p>

<p>  <hi rend="bold">tadabhāvepi </hi>[208<hi rend="bold">.</hi>23] bādhakapramāṇavṛttyabhāvepi vā <hi rend="bold">bhāvāt</hi> sādhyābhāvasyeti prakaraṇāt |</p>

<p>  hetoḥ sāmarthyaṃ <hi rend="bold">hetusāmarthyaṃ</hi> tatpratipādayann āha <hi rend="bold">paraḥ </hi>[209<hi rend="bold">.</hi>2] | kathaṃ [68a] <orig rend="sup">1</orig>hetusāmarthyaṃ pratipādayatīty apekṣāyāṃ yojyam -- <hi rend="bold">tatrānyathātvam</hi>[213]i[209<hi rend="bold">.</hi>1]ti | {p. 404} <hi rend="bold">darśayann iti </hi>[209<hi rend="bold">.</hi>2] hetau śaturvidhānāt tatrābādhāyā anyathātvapradarśanād ity arthaḥ | <hi rend="bold">tatsiddhaye </hi>[209<hi rend="bold">.</hi>6] sādhyasiddhaye | yatrāsau tadartham <hi rend="bold">abhidhānīyaḥ sa hetuprayogasya viṣayaḥ </hi>[209<hi rend="bold">.</hi>6] |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[213] tatrānyathārtham iti S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">vai</hi>[209<hi rend="bold">.</hi>9]śabdo 'kṣamāyāṃ bādhānupalabdhir abādhetyādi yad ucyate tatra kṣamyata ity arthaḥ | <hi rend="bold">kiṃtv</hi> i[209<hi rend="bold">.</hi>9]ti nipātānipātasamudāyaḥ<orig rend="sup">2</orig> praśne | <hi rend="bold">tasyā </hi>[209<hi rend="bold">.</hi>10] itir mātrārthānāṃ bhayahetur apādānam ity apādānatvād apādāne pañcamīyam |</p>

<p>  <hi rend="bold">kāku</hi>[209<hi rend="bold">.</hi>16]śabdenātra vacanavinyāso vivakṣitaḥ | praśnārthasya kiṃ śabdasyāprayogepi kākur eva śiraḥkampasahitā praśnaṃ prakāśayatīty abhiprāyeṇa <hi rend="bold">pṛcchatī</hi>[209<hi rend="bold">.</hi>16]ti vyācaṣṭe | bādhānupalabdhir abādheti abhidhānād <hi rend="bold">uktam etad</hi> i[209<hi rend="bold">.</hi>16<hi rend="bold">-</hi>17]ty abhiprāyavān paraḥ prāhoktam evai<orig rend="sup">3</orig>tad iti | <hi rend="bold">kim arthaṃ prayujyate </hi>[209<hi rend="bold">.</hi>18] sa hetur iti sāmarthyāt | <hi rend="bold">abhāvaniścayaṃ </hi>[209<hi rend="bold">.</hi>24] paramārthato 'sadbhāvaniścayaṃ <hi rend="bold">prati</hi> |</p>

<p>  <hi rend="bold">saṃśayitasya </hi>[210<hi rend="bold">.</hi>6] bādhāṃ prati jātasaṃdehasya | <hi rend="bold">jñāna</hi>[<hi rend="bold">ni</hi>]<hi rend="bold">vṛttyā</hi>[211<hi rend="bold">.</hi>4] bādhakajñāna[ni]vṛttyāsau sādhyabādhā |</p>

<p>  <hi rend="bold">ādi</hi>[212<hi rend="bold">.</hi>21]śabdād anumānaviruddhādeḥ saṃgrahaḥ <hi rend="bold">teṣāṃ </hi>[212<hi rend="bold">.</hi>23] {15] pratyakṣaviruddhādīnām <hi rend="bold">upavarṇanaṃ </hi>[212<hi rend="bold">.</hi>23] svarūpa<orig rend="sup">4</orig>pradarśanam |</p>

<p>  tadbhāvāyogād viṣayatvāyogāt sādhakapramāṇasyānumānasyāvṛtter yad uktaṃ "vyastohetor anāśraya" iti bhāvaḥ |[214]<hi rend="bold">kiṃ yathā bādhāvinābhāvayor</hi> i[213<hi rend="bold">.</hi>9]ti pāṭho yuktarūpaḥ | kiṃśabdaviyukte tu pāṭhe saśiraḥkampayākāṃkṣā evaṃvadataḥ praśno 'bhiprāyagato draṣṭavyaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[214] kathaṃ -- yathā bādhāvinābhāvayoḥ S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">tallakṣaṇaṃ </hi>[213<hi rend="bold">.</hi>14] tasya hetoḥ lakṣaṇam | anvayavyatirekātmā<hi rend="bold">vinābhāvaḥ</hi> [213<hi rend="bold">.</hi>14] | lakṣaṇaśabdasya cāsati bahuvrīhāvajahalliṅgatvāt svaliṅgena nirdeśaḥ |</p>

<p>  viruddhasyāpi viparyaye samyagdhetutvāt tadabhiprāyeṇa <hi rend="bold">viparyayasya ce</hi>[213<hi rend="bold">.</hi>23]ty uktam |</p>

<p>  <hi rend="bold">bhāvasiddhi</hi>[214<hi rend="bold">.</hi>14]s tattvasiddhis tadayogāt |</p>

<p>  <hi rend="bold">vivakṣitaikasaṃkhyatvapratipādita</hi>[214<hi rend="bold">.</hi>17]m iti vivakṣitaikasaṃkhyatvaśabdena pratipāditam ity arthaḥ | <orig rend="sup">6</orig><hi rend="bold">pūrvakasye</hi>[214<hi rend="bold">.</hi>21]tyalakṣaṇam etad ity asya | atrāpi bādhitatvādirūpāntarayoginy api pūrvayojitum upadarśitam |</p>

<p>  <hi rend="bold">niṣpramāṇike</hi>[214<hi rend="bold">.</hi>59]ty etaddhetubhāvena viśeṣaṇam | <hi rend="bold">sa iti </hi>[215<hi rend="bold">.</hi>3] sa eveti vivakṣitaṃ | nirastapratipakṣatvam eva kuta ity āha -- <hi rend="bold">tathāvidhe</hi>[215<hi rend="bold">.</hi>12] tathā {p. 405} bhūtaviśeṣavati paṭū <hi rend="bold">tathāvidhe </hi>sādhye kvacid <hi rend="bold">dharmiṇi </hi>[215<hi rend="bold">.</hi>13] saṃbhavati sati | <hi rend="bold">tada</hi><orig rend="sup">7</orig><hi rend="bold">vyabhicāriṇaḥ </hi>[216<hi rend="bold">.</hi>7] sādhyāvyabhicāriṇaḥ |</p>

<p>  <hi rend="bold">vedaprāmāṇyanirākartṛṣv</hi> i[217<hi rend="bold">.</hi>14]ti pratyakṣādyadhikāropi tenāsaṃvādādītyādiṣv ity abhipretaṃ -- yad āha --vārtike kumārilaḥ--</p>

<p>  "svargayāgādisambandhaviṣayāś codanā mṛṣā |</p>

<p>  pratyakṣādyadhikāropi tair arthāṃsaṃgatir yata[215]" [Ślokavā. 2.26] ityādi |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[215] Ślokavārtike tu -- "pratyakṣādyagatāthatvādīdṛgbuddhādivākyavat" iti uttarādharma
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">saugatair</hi> i[217<hi rend="bold">.</hi>14]tivārtikakārāt pūrvair iti vivakṣitam | <hi rend="bold">pratihetava </hi>[217<hi rend="bold">.</hi>16] ity aduṣṭakāraṇajanya<orig rend="sup">8</orig>tvād ityādayaḥ | yathāhakumārilaḥ--</p>

<p>  "codanājanitā buddhiḥ pramāṇaṃ doṣavarjitaiḥ |</p>

<l>  kāraṇair janyamānatvāl liṅgāptoktyakṣabuddhivad ||" [Ślokavā. 2.184] ityādi |</l>

<p>  <hi rend="bold">tannimittasaṃbhavād a(d ā)</hi>[217<hi rend="bold">.</hi>20]śaṃkānimittasaṃbhavāt | <hi rend="bold">ākrośamātreṇa </hi>[217<hi rend="bold">.</hi>20] vipūrvapakṣe bhāṣikāmātreṇa | keṣāṃ na kaściddhetuḥ syād ityāha <hi rend="bold">ekasaṃkhyāvādinām</hi> i[218<hi rend="bold">.</hi>1]ti |</p>

<p>  <hi rend="bold">samyagjñānaviparyayahetur iṣṭa </hi>[218<hi rend="bold">.</hi>6] iti prāktanenaācāryagranthena | <hi rend="bold">a</hi>[68b]<orig rend="sup">1</orig><hi rend="bold">thāpradarśitahetur</hi> i[218<hi rend="bold">.</hi>6]ty asyācāryagranthasya sambandhaḥ kārya iti | na <hi rend="bold">kathañcid vyavacchedahetukaṃ</hi>[216][218<hi rend="bold">.</hi>9] kenāpi prakāreṇa nityānityavyavacchedahetutvam | tābhyām asyānvayavyatarekāsiddher abhiprāyeṇaivokte |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[216] -hetutvam -- S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">bhujam utkṣipya </hi>[218<hi rend="bold">.</hi>16] bāhumūddh...vīrkṛtya <hi rend="bold">phūtkurvan </hi>[218<hi rend="bold">.</hi>17] phūtkāraṃ muñcann ity arthaḥ | <hi rend="bold">kaiścid </hi>[218<hi rend="bold">.</hi>18]īśvarasenajinendrabuddhiprabhṛtibhiḥ | <hi rend="bold">apracchādanīyaṃ</hi> [218<hi rend="bold">.</hi>20] anāvaraṇīyam |</p>

<p>  mī<orig rend="sup">2</orig>māṃsakamatena niraṃtarā prītiḥ svarge(rgo) vācyaḥ | apavargas tu mokṣaḥ | sa ca darśanabhedād anekavidha iṣṭaḥ | svargāpavargayojanam evavaiyākaraṇamatāśrayeṇa darśayann āha -- <hi rend="bold">tathāhī</hi>[219<hi rend="bold">.</hi>1]ti |mīmāṃsakamatāśrayeṇ<hi rend="bold">āthave</hi>ty anena pakṣāntaram āha -- <hi rend="bold">vedāntaniṣevaṇāt </hi>[219<hi rend="bold">.</hi>5] ātmatattvaniṣevaṇāt | <hi rend="bold">prajñājātīyena </hi>[219<hi rend="bold">.</hi>5] praśastaprajñena | upa<orig rend="sup">3</orig>hāsepy ayaṃ prayogaḥ prakaraṇāt jñātavyaḥ | <hi rend="bold">yad asya sāmarthyam āsīt tat tadupadarśanenotkīlitaṃ</hi> {p. 406} <hi rend="bold">apanītaṃ </hi>[219<hi rend="bold">.</hi>8] iti vyācakṣāṇaś cotkīlitam apanītaṃ sādhanasāmarthyaṃ yasya śrāvaṇatvalakṣaṇasya hetoḥ sa tathokto mūlagrantha iti darśayati | nanu tāni vastūni te ca puruṣāḥ pratihetunaitadviparītarūpopadarśanadvārā tathābhūtāyāḥ saṃpadaḥ pracyāvyante, na tu tena hetuneti kim ucyate <hi rend="bold">tāni vastūni nityatvasaṃpadaḥ</hi> <hi rend="bold">pracyāvya tāṃś ca puruṣāṇ svargāpavarasampada </hi>[219<hi rend="bold">.</hi>8] iti cet, satyam etat kevalaṃ yasmād asau vidyamāna eva svayaṃ prāpitāyās tathābhūtāyāḥ saṃpadaḥ pracyāvyamānā na samānajātīyena pareṇa <orig rend="sup">5</orig>tāni vastūni tāṃś ca puruṣāṃs trāyasva trāyasveti phūtkāraṃ viplavam ābhāṣamāṇānīva svajīvitam apekṣamāṇa ivopekṣate | tasmāt pracyāvyā vayaṃ taṃ paraṃ prayuktaṃ ivety abhiprāyād adoṣatraya (?) iti cet, sarvañcaitat kiṃ yo vastuto asaṃbhavāt pratihetur ityādidūṣaṇam avādhitaviṣayatve 'pi lakṣaṇe pratihetupa<orig rend="sup">6</orig>dam apoddhṛtyābādhapadaṃ prakṣipya vaktavyaṃ | ata evasmābhir etann idānam eva kiṃ vastuto 'saṃbhavadbādhatvam abādhitaviṣayatvam abhipretamutāpratibhāsamānabādhatvam api kiṃ tadaiva kiṃ vā anyeṣām api | tatrāpi kiṃ tadaivāhosvid ubhayaṃ vadāpi (?) | anyeṣām api kiṃ tadaivātha kālāntare 'pītyādi vikalpya sarvatra yathā <orig rend="sup">7</orig>yogaṃ dūṣaṇam upanayadbhir ātmanirākaraṇe '...ādhi[ta]tvam ātmasādhanasya pratisaṃdhānalakṣaṇasya hetor viśeṣaṇam apahastitam | tato 'nyair api jigīṣubhir abādhi[ta]tve viśeṣaṇe sarvatraivānayaiva diśā pratyavastheyam iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tallakṣaṇaṃ </hi>[220<hi rend="bold">.</hi>23] liṅgalakṣaṇam | jñānasyaiva <hi rend="bold">bhāvapratyayena </hi>[220<hi rend="bold">.</hi>24] tvatpratyayena | etad eva sādhayann āha <hi rend="bold">tathāhī</hi>[220<hi rend="bold">.</hi>24]ti | <hi rend="bold">svatantra</hi><orig rend="sup">8</orig> <hi rend="bold">eva </hi>[220<hi rend="bold">.</hi>29] vācyvastunirapekṣa eva | <hi rend="bold">anarthapratilambha eva syāt</hi> [221<hi rend="bold">.</hi>1] arthapratilambho na syād evety arthaḥ | <hi rend="bold">asya </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>2] vikalpapratibhāsinaḥ sāmānyākārasya | yady evaṃ bāhyasyaiva hetutvam astu tatkim anena prayāsenety āha -- <hi rend="bold">sādhye</hi>[221<hi rend="bold">.</hi>3]ti | kathaṃ tarhi vikalpārūḍhānāṃ sāmānyākārāṇāṃ paramārthato bāhyāṅgāsaṃsparśināṃ saṃpādakatvaṃ sādhyasādhanabhāvaḥ [69a]<orig rend="sup">1</orig>kāryādirūpatvaṃ cety āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">taddharmatām eve</hi>[221<hi rend="bold">.</hi>4]ti | tasyaiva <hi rend="bold">taddharmatāṃ</hi> bāhyavastudharmatām | bāhyagataṃ(tāṃ) tadvyāvṛttirūpatāṃ iti yāvat | <hi rend="bold">anu</hi>[217]<hi rend="bold">saraṃto </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>4] bhedāpratipattyā avidyamānanibandhanayādhyavasyanto <hi rend="bold">nānaikavyatirekān </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>4] ekasminn apy arthe nānārūpaṃ kṛtakatvānityatvādi, ekatvaṃ sāmānyam anugāmirūpaṃ, vyatirekaṃ tayoḥ paraspara(raṃ) dharmiṇaś ca bhedaṃ hetau <orig rend="sup">2</orig>śaturvidhānāt pradarśanād ity arthaḥ | sādhyasādhanabhāvasamarthanārtham etad uktaṃ draṣṭavyam | {p. 407} saṃvādakatvasamarthanārtham āha -- <hi rend="bold">vastuni </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>5] iti | vastuni -- sādhye 'rthe | <hi rend="bold">paramparayā </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>5] saṃbaddhasaṃbaddhatayā | kāryādivyapadeśasamarthana(nā)yāha <hi rend="bold">kāryādī</hi>[221<hi rend="bold">.</hi>5]ti | kāryādidarśanadvārāyātatvāt tattvenādhyavasāyāc ca <hi rend="bold">kāryādi</hi>[218]<hi rend="bold">vyapadeśanibandhanaṃ </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>5] ta eva iti prakaraṇāt | tena vyapadeśa<orig rend="sup">3</orig>nibandhanam iti ca vyapadeśa "indriyam asthānam etad rājana (?)" iti nirdeśavad draṣtavyaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[217] anusmaraṃto S |</p>

</div>
<div>

<p>[218] kāryādiliṅgavyapadeśanibandhanaṃ S |
</p>
</div>
<div>

<p>  jñānasya bāhyaliṅgarūpatvaṃ nirākṛtya sāmānyākārarūpatvam api nirākurvann āha <hi rend="bold">vikalpāvabhāsī ca </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>7] iti | <hi rend="bold">tasya </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>8] vikalpāvabhāsinaḥ | sāmānyākārasya <hi rend="bold">nirūpasye</hi>[221<hi rend="bold">.</hi>8]ti ca vyācakṣāṇo 'līkarūpatām apohasyābhipraiti | <hi rend="bold">tadrūpasya </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>9] avṛkṣavyāvṛtti<orig rend="sup">4</orig>rūpasya vicārato 'sadrūpasya <hi rend="bold">vikalpa</hi>[219]<hi rend="bold">pratibimbakasya </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>9] iti | vikalpākārād bhedena pratyetum aśakyatvāt pratibimbasyeva pratibimbakasyāpohasya athavā anayā vacanabhaṅgyā buddhayākāro 'pi tathādhyasto 'poho vācya iti darśitam anena | kathaṃ tasya sāmānyātmatvavyvasthety āha -- <hi rend="bold">yasmād</hi> i[221<hi rend="bold">.</hi>10]ti | <hi rend="bold">anuyāyitayā </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>11]dhya[220]vasita<orig rend="sup">5</orig>syety antaroktam anuvartate | evaṃvidhasyāpi kiṃ na vikalpātmatā | tathā ca jñānaṃ kiṃ na rūpaṃ liṅgasyety āha -- <hi rend="bold">tathātve</hi> <hi rend="bold">ca </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>11] iti | <hi rend="bold">tathātve </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>11] anuyāyitve | <hi rend="bold">vikalparūpā</hi>[221]<hi rend="bold">tmatā </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>12] vikalpasvalakṣaṇātmatā | <hi rend="bold">prakṛtāyāṃ </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>17] prastutāyām | <hi rend="bold">rūpa</hi>[222]<hi rend="bold">m abhidhīyate </hi>[221<hi rend="bold">.</hi>17] evaṃvidhaṃ liṅgasya rūpam ity abhidhīyate | <hi rend="bold">pratyayāt</hi>[223][221<hi rend="bold">.</hi>21] saṃpratyayāt |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[219] vikalpapratibimbacakrasya S |
[220] vyavasitasya S |
[221] vikalparūpatā S |
[222] svarūpam abhi- S |
[223] saṃpratyayāt S
</p>
</div>
<div>

<p>  paramatāpekṣayā <hi rend="bold">pramātur</hi> i[221<hi rend="bold">.</hi>28]ty ukta<orig rend="sup">6</orig>m | tathā <hi rend="bold">saṃyogasamavāyādīnām</hi> [222<hi rend="bold">.</hi>1] iti, <hi rend="bold">ālokamanaskārādīnām </hi>[222<hi rend="bold">.</hi>2] iti, vastuvṛttyapekṣayoktam | <hi rend="bold">na hi teṣv asatsv</hi> i[222<hi rend="bold">.</hi>2]ti bruvato 'yaṃ bhāvo yadi tatra sādhyaṃ na bhavet tadā tadavyabhicārivastudarśanapranāḍikayā tatra jñānam eva na bhavet | yadi ca liṅge dhūmādau mahattvādisamavāyo na syāt, yadi ca tasyendriyeṇa saṃyogo na<orig rend="sup">7</orig> bhavet, tadā tadviṣayaṃ pratyakṣam eva na bhavet | asati ca tasmin na liṅgini vijñānam utpadyeta tathālokā bhāve 'pi tathaiva liṅgijñānānutpattir jñātavyā | tathāsati manaskāre 'sati | manaskārasādguṇya iti boddhavyam | pūrvavālliṅgijñānānutpattiś ca | <hi rend="bold">niścayo 'pī</hi>ty eva pāṭhaḥ yatra pustake {p. 408} <hi rend="bold">niścayo hī</hi>[222<hi rend="bold">.</hi>9]ti pāṭhaḥ | tatra hiśabdo 'piśabdasya vārthe<orig rend="sup">8</orig> draṣtavyaḥ | <hi rend="bold">tadviśeṣatvāt </hi>[222<hi rend="bold">.</hi>10] jñānaviśeṣatvāt | <hi rend="bold">asya </hi>[222<hi rend="bold">.</hi>11] niścayasya |</p>

<p>  <hi rend="bold">"sapakṣe bhāvena" </hi>[222<hi rend="bold">.</hi>19] kiṃ bhūtenety āha -- <hi rend="bold">vipakṣe </hi>[222<hi rend="bold">.</hi>19] iti | <hi rend="bold">sarvatra</hi> vipakṣe yo <hi rend="bold">'bhāvaḥ</hi> tad<hi rend="bold">viśiṣṭena </hi>[222<hi rend="bold">.</hi>21] kiṃ bhūtena sarvatra vipakṣe yo 'bhāvenety āha -- <hi rend="bold">sapakṣa </hi>[222<hi rend="bold">.</hi>20] iti | <hi rend="bold">tādātmyatadutpattī lakṣaṇe</hi> nimitte yasya <hi rend="bold">bhāvasya</hi> sa tathā <hi rend="bold">tadviśiṣṭena </hi>[222<hi rend="bold">.</hi>21] | nanu ca darśanādarśananibandhanau sapakṣāsapakṣayo[69a]<orig rend="sup">1</orig>r bhāvābhāvāv apy anyonyaviśiṣṭāv eva tat ko 'tiśayo 'nenokta ity āśaṅkyāha -- <hi rend="bold">etad uktaṃ bhavatī</hi>[222<hi rend="bold">.</hi>22]ti | pratibandhasādhakapramāṇavṛttyā <hi rend="bold">ni</hi>[224]<hi rend="bold">ścito (tau) </hi>[222<hi rend="bold">.</hi>23] na tu darśanādarśanābhyām ity arthāt | <hi rend="bold">tathāvidhāv</hi> i[223<hi rend="bold">.</hi>6]ti vyāptimāntāv ity arthaḥ |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[224] niścitau S
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">tādātmyatadutpattisādhanaviṣayaṃ </hi>[223<hi rend="bold">.</hi>10] tādātmyatadutpattisiddhiviṣayam | <hi rend="bold">tayor eva </hi>[223<hi rend="bold">.</hi>19] bhāvābhāvayor eva | <hi rend="bold">ākṣipyate </hi>[223<hi rend="bold">.</hi>20] prakāśyate | utpattyatireki<orig rend="sup">2</orig>ṇyāḥ sattāyā anutpatter <hi rend="bold">yā</hi> <hi rend="bold">sattā utpatti</hi>[223<hi rend="bold">.</hi>19]r iti vyācaṣṭe | <hi rend="bold">abhāvalakṣaṇasya </hi>[223<hi rend="bold">.</hi>29] pratiyogyapekṣayā tadviviktapadārthalakṣaṇasya paramatāśrayaṇena caivam abhidhānam <hi rend="bold">siddhyanti </hi>[224<hi rend="bold">.</hi>1] vyavahārayogyatām upayānti | <hi rend="bold">sarvasya </hi>[224<hi rend="bold">.</hi>1] iti puṃsaḥ | tathā ca ayatnasiddhaḥ sarvaḥ sarvadarśīty āśayaḥ | <hi rend="bold">naivam i</hi>[228<hi rend="bold">.</hi>1]<hi rend="bold">tīdam</hi> iti sambandhyate | liṅgasya prakṛtatvāt <hi rend="bold">jñāpakasya </hi>[224<hi rend="bold">.</hi>13] ity āha<orig rend="sup">3</orig> | <hi rend="bold">ācāryeṇa </hi>[224<hi rend="bold">.</hi>21] itiācāryadignāgena |sūtrakārīyaniścitagrahaṇasāphalyam upavarṇayatāvārtikakṛtāsvānumatir atra darśitaivety abhiprāyeṇa ācāryavacanam iva kṛtvā iha <hi rend="bold">asmābhiś ca </hi>[224<hi rend="bold">.</hi>21] ityādi |</p>

<p>  <hi rend="bold">tathābhāvo </hi>[225<hi rend="bold">.</hi>3] vyāptyānvayaḥ | sarvatra tadabhāve avaśyam abhāvo neti pūrvakam anuvartanīyam | <hi rend="bold">tasmād yata </hi>[225<hi rend="bold">.</hi>9] ityādikavastu(-kas tu) mūlasyādi<orig rend="sup">4</orig>grantho anena subodhatvān na vyākhyātaḥ | ayaṃ tv asyārtho 'vaseyo <hi rend="bold">yata evaṃ tasmād </hi>[224<hi rend="bold">.</hi>20] yataḥ pramāṇād anayor bhāvābhāvayor bhavati niścayas tadadhīnatā tayor bhāvābhāvayoḥ sattā vyavasthety asyārthasya jñāpanārthaṃ niścitavacanaṃ kṛtam iti |ācāryadignāgakṛtaniścitagrahaṇārthe bhūyaḥ saṃhriyamāṇevartikakāreṇa katham asmā<orig rend="sup">5</orig>bhir ity ucyata ity āśaṃkyāha -- <hi rend="bold">asmābhir</hi> i[225<hi rend="bold">.</hi>9]ti | <hi rend="bold">ācāryakṛte </hi>[225<hi rend="bold">.</hi>9] sūtrakārācāryakṛte | <hi rend="bold">niścitagrahaṇe </hi>[225<hi rend="bold">.</hi>9]<hi rend="bold"> asmākam abhimatatvād</hi> i[225<hi rend="bold">.</hi>10]ti vacanena caivaṃācāryasyābhiprāyaṃ darśayati | tac ced asmākam abhimatam eva tadāsmābhir evoktam iti | evaṃ tāvad anena vyākhyātaṃ lakṣyate punar ayam asyārthaḥ -- {p. 409} etad arthaṃ sūtrakāreṇapramāṇasamuccaye<orig rend="sup">6</orig> -- mayā ca viniścayādau niścitagrahaṇaṃ kṛtam ity abhipretyācāryavārtikakāreṇāvābhyām ity asminn arthe <hi rend="bold">'smābhir</hi> ity abhidhāyīti | dvayor arthayor bahuvacanaṃ kena vacaneneti "asmadordvayoś ca" ity aneneti brūma iti |</p>

<p>  <hi rend="bold">ato 'pi nyāyāt</hi> iti pāṭhoḥ <hi rend="bold">ata eva nyāyāt </hi>[225<hi rend="bold">.</hi>12] iti tu pramādapāṭhaḥ | <hi rend="bold">pratipannatvāt </hi>[225<hi rend="bold">.</hi>15] jñānasyeti prakaraṇāt | <hi rend="bold">trairūpyāt jñānaṃ </hi>[225<hi rend="bold">.</hi>1<hi rend="bold">...</hi>] "<hi rend="bold">rūpāntaraṃ na bhavatī</hi>"ty anuvartate |</p>

<p>  <hi rend="bold">sapakṣe bhāva ucyata </hi>[226<hi rend="bold">. </hi>] ity anena ca sādhye saty eva bhāvo lakṣitas tathā <hi rend="bold">abhāvo 'sapakṣa </hi>[226<hi rend="bold">.</hi>1] ity anena asati sādhye abhāva eva vivakṣitaḥ | <hi rend="bold">vyāvṛttikṛtaṃ bhedam upādāya </hi>[226<hi rend="bold">.</hi>9] iti tatrābhāvavyāvṛttyā bhāvo vyavasthāpyate | tatra bhāvayāvṛttyābhāva iti | <hi rend="bold">paramārthato bhedo nāsti </hi>[226<hi rend="bold">.</hi>10] iti bruvato<orig rend="sup">8</orig>yaṃ bhāvaḥ tasmin saty eva bhāvo bhavitṛtvaṃ tadabhāvo cābhāva evābhavitṛtvaṃ evam eva hetoḥ svagata evāyaṃ dharmo 'ta eva yatrānvayas tatra vyatireka iti svabhāvahetusādhyam etad avatiṣṭhate | na tattvā(tv arthā)pattigamyam iti | nanu ca yady anayoḥ parasparāntarbhāvo na bhavet tarhi katham ekaṃ vākyam ubhayaṃ gamayet | tathā caitat pūrvoktaṃ [70a] <orig rend="sup">1</orig>kiṃ ...... rhīti |</p>

<p>  <hi rend="bold">bhinnalakṣaṇam eva </hi>[226<hi rend="bold">.</hi>15] vyāvṛttito bhinnasvabhāvam eva santaṃ tataś ca bhinnatvāt anayor liṅgarūpatvāc ca pṛthagavayavāntaratvaṃ yuktam iti bhāvaḥ | yady ekaḥ svabhā...............yaduktapūrvaṃ tadavastham evety āha <hi rend="bold">paraspara </hi>[226<hi rend="bold">.</hi>16] ityādi | <hi rend="bold">ekavākyāt </hi>[226<hi rend="bold">.</hi>16] ekavākyārtharūpatvāt ekavākyaprakāśyarū<orig rend="sup">2</orig>......sapakṣavipakṣayor bhāvābhāvayor aparasparākṣepād iti siddhāntavādinābhihitaṃ kim anena tadapratividhāyakena <hi rend="bold">na tv</hi> i[226<hi rend="bold">.</hi>17]tyādinoktena ity āśaṅkya pūrvapakṣavādimata eva ...............darśayitum āha -- <hi rend="bold">ayam abhiprāya </hi>[226<hi rend="bold">.</hi>17] iti | tadabhāvo 'bhāvo gamyate anyathā tadarthaivāsyā vākyasya na syād ityā<orig rend="sup">3</orig>.........ta iti vartate | <hi rend="bold">pratibandhaś ca </hi>[226<hi rend="bold">.</hi>22] pratibaddhatvañ ca hetor ity arthāt | <hi rend="bold">tādātmyatadutpattibhyāṃ </hi>[225<hi rend="bold">.</hi>22] tādātmyena tadutpattyā vā | <hi rend="bold">tadbhāve bhāvarūpa eve</hi>[226<hi rend="bold">.</hi>23]ti vicārata etad avatiṣṭhate | yata ity abhiprāyeṇoktaṃ ekavākyeneti pīno devadatta ityādinā <hi rend="bold">tata evaikavākyā</hi>[225]<hi rend="bold">ntarabhāvād</hi> i[227<hi rend="bold">.</hi>17]ti</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[225] -vākyārthāntara-S
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 410} kadācit<orig rend="sup">4</orig> .........pādanakāle dṛṣṭād ity abhiprāyeṇoktam -- <hi rend="bold">ekavākyārthānapekṣāve</hi>[227<hi rend="bold">.</hi>18]kavākyārthāvatavantā(?)v ity arthaḥ | <hi rend="bold">tadantarbhāvamātreṇa </hi>[227<hi rend="bold">.</hi>18] ekavākyārthāntarbhāvamātreṇa niyamavadvākyavyapakṣeyā kadācid dṛṣṭena tadantarbhāvāt | ekarūpāntarar bhāvāt tu <hi rend="bold">dvitīyagati</hi>[227<hi rend="bold">.</hi>27]r neti vartate | <hi rend="bold">bhinnarūpāv eve</hi>[228<hi rend="bold">.</hi>6]ti yathā tayā ka<orig rend="sup">5</orig>......ta tathā bhinnarūpāv eveti |</p>

<p>  <hi rend="bold">tataḥ </hi>[228<hi rend="bold">.</hi>19] śāstrāt | sarvadā cātra <hi rend="bold">jñāna</hi>[228<hi rend="bold">.</hi>15]grahaṇaṃ jñātatvopalakṣaṇaṃ jñātavyam | jñāta(na)śabdena asyaiva vivakṣitvāt | etac ca purastād upadarśitam eva | syād etat ye tāvat jñātatvaśabdena jñānam evābhidadhate te santūktayā nītyā nirākṛtāḥ | ye tu jñānakarmatvaṃ jñātatvaṃ<orig rend="sup">6</orig> .........nirākriyante ity āśaṅkāyām āha <hi rend="bold">tad ayam atra </hi>[228<hi rend="bold">.</hi>20] ityādi | <hi rend="bold">tadapekṣo 'pi </hi>[228<hi rend="bold">.</hi>25] jñānāpekṣo 'pi | prakaraṇam upasaṃharann āha -- <hi rend="bold">tad evam</hi> i[228<hi rend="bold">.</hi>28]ti | trīṇi pakṣadharmānvayavyatirekātmakāni lakṣaṇāni yasya sa tathokta iti sarvam avadātam |</p>

<p>  ācāryaśrīdharmakīrtiviracitasyāsyahetubindusaṃ<orig rend="sup">7</orig>...............tha tattvaprakāśikāṃ ṭīkāṃ paṭīyasīm īdṛśīṃ parārtham uddiśya praṇayatā niyataṃ mayāpi kim api puṇyaṃ upārjitaṃ tad apy ahaṃ parārtham upanayām iti manvāno 'nekajanmābhyastakṛpāyogāt sātmībhūtaparārthakaraṇo 'yaṃ bhadantadharmākaradatta <hi rend="bold">imam </hi>[229<hi rend="bold">.</hi>1] ityādi pariṇāmanāślokenāha | asyāyaṃ samudāyā[rthaḥ <orig rend="sup">8</orig><hi rend="bold">munīśarādddhā</hi>]<hi rend="bold">ntanayapradīpam </hi>[229<hi rend="bold">.</hi>2]<hi rend="bold"> vivṛ</hi>[226]<hi rend="bold">tya yat puṇyam upārjitaṃ tat jagato viśuddhiṃ vidheyāt </hi>[229<hi rend="bold">.</hi>3] iti | kāyavāṅmanomaunayogān munayaḥ pratyekabuddhādayas teṣāṃ īśaḥ śāstā buddho bhagavān savāsanakleśaparihāṇiyogenāta(?)bhyas tasya prakarṣaprāptayā tāyitvāt tasya nayo nītiḥ pravacanaṃ tasya rāddhāntaḥ siddhāntas tasya [70b]<orig rend="sup">1</orig> ............kṣaṇikāḥ sarvasaṃskārā ityādi pravacanārthasyānena yathāvatprakāśanāt <hi rend="bold">ku</hi>tsitaḥ pramāṇānupapannārthaprakāśanāt <hi rend="bold">tarko</hi> nyāyadarśanādi[r i]ti tathā | aśeṣaś cāsau sa ceti tathā | tasya <hi rend="bold">mārgaḥ </hi>[229<hi rend="bold">.</hi>1] panthāḥ siddhānta ity arthaḥ | kṣataḥ khaṇḍitaḥ tadvairūpyāpādanād aśeṣaḥ kutarkamārgo yena sa tathā | taṃ <hi rend="bold">vivṛ</hi>[227]<hi rend="bold">tya</hi> vyākhyāya<orig rend="sup">2</orig> ...............rthāt | <hi rend="bold">tat puṇyaṃ </hi>[229<hi rend="bold">.</hi>3] kartṛ <hi rend="bold">viśuddhiṃ </hi>[229<hi rend="bold">.</hi>3] vimalacittasaṃtati <hi rend="bold">parāṃ </hi>[229<hi rend="bold">.</hi>4] prakṛṣṭāṃ sarvāvaraṇaprahāṇād iti sarvam anavadyam iti |</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[226] vitatya S
[227] vitatya S
</p>
</div>
<div>

<p>  {p. 411} dāridryaduḥkhād abhiyogamātrād viśuddhabuddher virahād abodhāt |</p>

<p>  nāstīha sūktaṃ mama yat punaḥ syāt gurorjitāreḥsa khalu prasādaḥ ||</p>

<p>  kutūhalenaiva yadṛcchayā vā mātsaryato doṣajighṛkṣa<orig rend="sup">3</orig>[yā vā]</p>

<p>  ......svata eva rūpaṃ vijñāsyate 'syeti na varṇayāmaḥ ||</p>

<p>  kṛto 'yamarcaṭāloko nibandho bālabāndhavaḥ |</p>

<p>  yatra mūrtir ivādarśe dṛśyate svaparasthitiḥ ||</p>

<p>  parārtham uddiśya yathārthamarcaṭaṃvivṛṇya puṇyaṃ yadupārjitaṃ mayā |</p>

<p>  nihantu tenāvaraṇāni vidviṣo janontarāyeṇa vinaiva sarvathā ||</p>

<p>  samāptaś cā<orig rend="sup">5</orig> ............... nibandhaḥ ||</p>

<p>  kṛtir iyaṃ paṇḍitadurvekamiśrasyeti |</p>

  </div>
</body>
</text>
</TEI>
