<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://purl.oclc.org/dsdl/schematron"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="sa_kiraNatantra1-6">
  <teiHeader xml:lang="en">
  <fileDesc>
  <titleStmt>
	<title>Kiraṇatantra, 1-6 with the commentary of Rāmakaṇṭha</title>
	<author></author>
	<respStmt>
	 <resp>data entry</resp>
	 <name>Dominic Goodall</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>contribution to GRETIL</resp>
	 <name>Dominic Goodall</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>initial normalization and conversion to legacy GRETIL formats</resp>
	 <name>Reinhold Grünendahl</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>normalization and conversion to TEI-conformant markup</resp>
	 <name>Maximilian Mehner</name>
	</respStmt>
  </titleStmt>

  <publicationStmt>
	<publisher>Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen</publisher>
	<availability>
	 <p>This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed.
	 If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at <email>gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de</email>.
	 The file will be immediately removed pending resolution of the claim.</p>

	 <licence target="https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/">Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.</licence>
	</availability>
	<date when-iso="2020-07-31"/>
  </publicationStmt>

  <notesStmt>
	<note>This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from <ref target="http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/4_rellit/saiva/kirtc_au.htm">kirtc_au.htm</ref>. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the <gi>note</gi> element below:</note>
	<note type="legacyheader">
	 Kiranatantra, chapters 1-6
<lb/>with the commentary of Rāmakaṇṭha
<lb/>Based on the ed. by Dominic Goodall:
<lb/>Bhaṭṭa Rāmakaṇṭha's Commentary on the Kiraṇatantra,
<lb/>Vol. I, chapters 1--6 critical edition and annotated translation.
<lb/>Pondicherry : Institut Francais de Pondichery / Ecole francaise d'Extreme-Orient, 1998.
<lb/>(Publications du departement d'indologie, 86.1)
<lb/>
<lb/>Input by Dominic Goodall
<lb/>This electronic text has NOT BEEN PROOFREAD.
<lb/>
<lb/>TEXT WITH PADA MARKERS
<lb/>
<lb/>NOTICE:
<lb/>The file contains some (self-explanatory) TeX-tags.
	</note>
  </notesStmt>

  <sourceDesc>
	<bibl>Dominic Goodall: Bhaṭṭa Rāmakaṇṭha's Commentary on the Kiraṇatantra, Vol. I, chapters 1--6 critical edition and annotated translation. Pondicherry : Institut Francais de Pondichery / Ecole francaise d'Extreme-Orient, 1998. (Publications du departement d'indologie, 86.1)</bibl>
  </sourceDesc>
  </fileDesc>

  <encodingDesc>
  <projectDesc>
	<p>The Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL) is a resource platform providing standardized machine-readable texts in Indian languages that have been contributed by various individuals and institutions.</p>
  </projectDesc>

  <editorialDecl>
	<correction>
	 <p>Apparent errors have been silently corrected.</p>
	</correction>

	<normalization>
	 <p>GRETIL normalizes all texts contributed consistently for each language.
	 Sanskrit texts are normalized in accordance with the scheme of the International Alphabet of Sanskrit Transliteration (IAST) in order to facilitate word search across its corpus without additional transformations.</p>

	 <p>All characters that were fully equivalent to an IAST-conformant character in the text file contributed have been made to conform to the character list below.
	 Non-conformant characters with additional information including accents, capitalization, and whitespace have been preserved as <gi>orig</gi> elements inside <gi>choice</gi> elements with their IAST-conformant equivalent in <gi>reg</gi> elements for the creation of a plain text.
	 These additional informations will be available only in those transformations of this file that display the original information.</p>

	 <p><table>
	 <head>Characters Used for the Transliteration of Sanskrit according to IAST</head>
	 <row role="label">
	 <cell>Character</cell>
	 <cell>Character Name</cell>
	 <cell>Unicode Code Point</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>a</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER A</cell>
	 <cell>U+0061</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ā</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER A WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+0101</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>i</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER I</cell>
	 <cell>U+0069</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ī</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER I WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+012B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>u</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER U</cell>
	 <cell>U+0075</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ū</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER U WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+016B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṛ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E5B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṝ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R WITH DOT BELOW AND MACRON</cell>
	 <cell>U+1E5D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḷ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E37</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḹ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L WITH DOT BELOW AND MACRON</cell>
	 <cell>U+1E39</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>e</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER E</cell>
	 <cell>U+0065</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>o</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER O</cell>
	 <cell>U+006F</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṃ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER M WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E43</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḥ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER H WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E25</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>'</cell>
	 <cell>APOSTROPHE</cell>
	 <cell>U+0027</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>k</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER K</cell>
	 <cell>U+006B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>g</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER G</cell>
	 <cell>U+0067</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṅ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH DOT ABOVE</cell>
	 <cell>U+1E45</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>c</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER C</cell>
	 <cell>U+0063</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>j</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER J</cell>
	 <cell>U+006A</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ñ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH TILDE</cell>
	 <cell>U+00F1</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṭ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER T WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E6D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḍ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER D WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E0D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṇ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E47</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>p</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER P</cell>
	 <cell>U+0070</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>b</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER B</cell>
	 <cell>U+0062</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>m</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER M</cell>
	 <cell>U+006D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>y</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER Y</cell>
	 <cell>U+0079</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>r</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R</cell>
	 <cell>U+0072</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>l</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L</cell>
	 <cell>U+006C</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>v</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER V</cell>
	 <cell>U+0076</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ś</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S WITH ACUTE</cell>
	 <cell>U+x015B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṣ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E63</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>s</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S</cell>
	 <cell>U+0073</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>h</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER H</cell>
	 <cell>U+0068</cell>
	 </row>
	 </table>
	</p>
  </normalization>

  <quotation marks="some">
	<p>If indicated unambiguously in the text file contributed quotation marks have been replaced with the <gi>q</gi> element and, in case a reference was provided, have been nested inside a <gi>cit</gi> with the respective reference provided in a <gi>ref</gi> element after the quote.</p>
  </quotation>

  <segmentation>
	<p>Unnumbered <gi>div</gi> elements are used to structure the text, using the <att>type</att> and <att>n</att> attributes in accordance with the <gi>refsDecl</gi>.</p>
  </segmentation>

  <interpretation>
	<p>Interpretive markup which is visible only in analytic transformations of this file consists of:
	<list>
	 <item>Highlighting in <gi>hi</gi> elements,</item>
	 <item>Corruptions in <gi>sic</gi> elements,</item>
	 <item>Remarks in <gi>note</gi> elements with the @resp attribute identifying the agency.</item>
	</list></p>
  </interpretation>
  </editorialDecl>

  <refsDecl>
  <p>A reference is given in the <att>xml:id</att> attributes consisting of
  <list>
	<item>a pragmatic abbreviation of the <label>title</label>: Kiraṇatantra, 1-6 = KirT,</item>
	<item>the number of the <label></label> in arabic numerals,</item>
	<item>the number of the <label>verse</label> in arabic numerals.</item>
  </list>
  </p>
  </refsDecl>
  </encodingDesc>

  <profileDesc>
  <langUsage>
  <language ident="en">English</language>
  <language ident="sa-Latn">Sanskrit</language>
  </langUsage>

  <textClass>
  <keywords scheme="http://gretil.sub.uni-goettingen.de/">
	<term>Sanskrit -- Religious Literature -- Śaiva</term>
  </keywords>
  </textClass>
  </profileDesc>

  <revisionDesc>
  <listChange>
  <change when-iso="2020-07-31" who="Maximilian Mehner">TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus</change>
  </listChange>
  </revisionDesc>

</teiHeader>

<text xml:lang="sa-Latn" xml:id="KirT">
  <body>

<lg xml:id="KirT_0.1">
<l><seg type="pāda" n="a">taṃ natvā vimalaṃ śivārkakiraṇe śāstre pare racyate</seg> <seg type="pāda" n="b">saṅkṣepādvivṛtiḥ padeṣu gamikā vidyākhyapāde yataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prokto vistarataḥ padārthaviṣayo yuktyāgamairnirṇayaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prāyo 'nyatra mayā kṛtāntavimaticchedāya sādhāraṇaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>purā kila bhagavatomāpatinā garutmato 'nugrahaṃ kurvatā yathā yādṛgrūpaṃ ca śāstramupadiṣṭaṃ tathā tādṛgrūpaṃ ca kaścittacchiṣyaḥ praśiṣyo vā svaśiṣyebhyaḥ kathayati</p>

<lg xml:id="KirT_1.1">
<l><seg type="pāda" n="a">kailāsaśikharāsīnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">somaṃ somārdhaśekharam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">haraṃ dṛṣṭvābravīttārkṣyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">stutipūrvamidaṃ vacaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yattu prathamamevotsūtraṃ kaiścicchāstrasvarūpaṃ tatsambandhābhidheyādi cātra varṇyate tatsūtraireva teṣāṃ vakṣyamāṇatvādayuktameva|
athādau pravṛttihetutvenāvaśyaṃ tadvaktavyamiti cet|
śāstrāntarāṇāmivātra tadabhidhānena pravṛttyayogāt|
atra hi gurūpasadanātprabhṛti guruvākyādeva sarvatra pravartitavyaṃ nānyata iti
darśayiṣyāmaḥ|</p>

<p>tatra kailāsasya śikharamagrapradeśaḥ| tasminnāsīnaṃ taṃ dṛṣṭvetyanena yogimadhyasthitatvena vakṣyamāṇādasya brahmaviṣṇulokābhyāmūrdhvamaṇḍalamadhye vakṣyamāṇasya devasya viśeṣaḥ|
sahomayā vartate yastamityanena kailāsaśikharāsīnāntarācchrīmannandikeśvarāderviśeṣaḥ||</p>

<p>atha rūḍhiryogamapaharatīti nyāyato 'tra somaśabdena kaściccandrameva pratyeṣyatīti tadarthametatsomārdhaṃ śekhare śirasi yasya taṃ dṛṣṭveti|
kiñca harati bandhanāni puṃbhyaḥ puṃso 'pyūrdhvaṃ padamiti haraḥ taṃ svaguruṃ tārkṣyo dṛṣṭvetyarthaḥ|
ata evāsya nirvāṇadīkṣā sampanneti pratīyate|
nādīkṣitānāṃ śravaṇādhikāra iti vakṣyati yataḥ|
haraśabdasya rūḍhyaivomāpatyarthatve vyākhyāyamāne gatārthatvaṃ vyavacchedāntarābhāvāditi viśiṣṭakriyāyogābhidhānenaiva vyākhyānaṃ jyāyaḥ|
atra ca praṇāmasāmarthyādeva darśanasya siddhernāyamartho haraṃ dṛṣṭveti|
api tu stutipūrvaṃ dṛṣṭveti stutipūrvamiti padamatra kriyāviśeṣaṇatvena vyākhyeyam| na tu vacoviśeṣaṇatvena|
tataśca vakṣyamāṇāndhakamathanādikarmastutyā viśiṣṭakarmayuktaṃ bhagavantamārādhyedaṃ vacanaṃ vainateyo 'bravīdityatrārthaḥ| tanna doṣaḥ kaściditi||</p>

<p>atha kāsau stutiryatpūrvaṃ dṛṣṭvetyuktam| tatrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_1.2">
<l><seg type="pāda" n="a">jayāndhakapṛthuskandha</seg><seg type="pāda" n="b">bandhabhedavicakṣaṇa</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaya pravaravīreśa</seg><seg type="pāda" n="d">saṃruddhapuradāhaka</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.3">
<l><seg type="pāda" n="a">jayākhilasureśāna</seg><seg type="pāda" n="b">śiraśchedabhayānaka</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaya prathitasāmarthya</seg><seg type="pāda" n="d">manmathasthitināśana</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.4">
<l><seg type="pāda" n="a">jayācyutatanudhvaṃsa</seg><seg type="pāda" n="b">kālakūṭabalāpaha</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jayāvartamahāṭopa</seg><seg type="pāda" n="d">saridvegavidhāraṇa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.5">
<l><seg type="pāda" n="a">jaya dāruvanodyāna</seg><seg type="pāda" n="b">munipatnīvimohaka</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaya nṛttamahārambha</seg><seg type="pāda" n="d">krīḍāvikṣobhadāruṇa</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.6">
<l><seg type="pāda" n="a">jayograrūpasaṃrambha</seg><seg type="pāda" n="b">trāsitatridaśāsura</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaya krūrajanendrāsya</seg><seg type="pāda" n="d">darśitāsṛksunirjhara</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.7">
<l><seg type="pāda" n="a">jaya vīraparispanda</seg><seg type="pāda" n="b">dakṣayajñavināśana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jayādbhutamahāliṅga</seg><seg type="pāda" n="d">saṃsthānabalagarvita</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.8">
<l><seg type="pāda" n="a">jaya śvetanimittogra</seg><seg type="pāda" n="b">mṛtyudehanipātana</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jayāśeṣasukhāvāsa</seg><seg type="pāda" n="d">kāmamohitaśailaja</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.9">
<l><seg type="pāda" n="a">jayopamanyusantāpa</seg><seg type="pāda" n="b">mohajālatamohara</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jaya pātālamūlordhva</seg><seg type="pāda" n="d">lokālokapradāhaka</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
andhakasya mahāsurasya yau vistīrṇau skandhau tayorbandho vicitraḥ sanniveśaḥ tasya bhedo vidāraṇam| tasminyo vicakṣaṇaḥ paṇḍitastvameva, nānyaḥ| tasyāmantraṇaṃ he tathābhūta bhagavan jayeti|
kiñca prakṛṣṭo varo brahmadatto yeṣāṃ te pravarāśca vīrāśca pravaravīreśāḥ| taireva samuparuddhaṃ yattripuraṃ tasya dāhaka he bhagavañjayeti|
tathākhilānāṃ surāṇāmīśāno brahmā tasya yacchiraḥ tasya cchedaḥ purāṇetihāsādibhiruktastena bhayānako raudramūrtiḥ tasya sambodhanam|
kiṃ ca sakalatrailokyamohakatvena yaḥ prathitasāmarthyo manmathaḥ kāmastasya bhogādisthitihetutvātsthitiḥ śarīraṃ tasya nāśana he bhagavan jayeti|
api cācyutasya viṣṇostanudhvaṃsanahetutvāttanudhvaṃsaḥ kālakūṭastasya vegastamapaharatīti| yaduktaṃ vāyupurāṇe</p>

<p>viṣeṇodbhūtamātreṇa tena kālānalatviṣā|</p>
<note>viṣeṇodbhūta@\devdot janārdanaḥ Vāyupurāṇa 54:58.</note>
nirdagdho raktagaurāṅgaḥ kṛtaḥ kṛṣṇo janārdanaḥ|| iti

<p>tasya balānyapaharatīti balāpaho yastasya sambodhanam|
kiñca āvartaḥ paribhramastenātyantabhīṣaṇāṭopo vegavatpravāhaḥ sa yasyāḥ saritaḥ prakaraṇājjāhṇavyāḥ sāvartamahāṭopasarit| tasyā vego balaṃ tadvidhāraṇa| kila śirasi tathābhūtā mahānadī bhagavataiva dhāryate nānyenetyatiśayastutiḥ|| 2--4||</p>

<p>kiñca dārūṇi devadārūṇi teṣāṃ vane yadudyānamāśramastasminye munayasteṣāṃ teṣāṃ ca yāḥ patnyastāsāṃ vimohaka| avijitakāmakrodhādīnmunīnpatnīśca kenāpi prayojanena vimohayatītyatra praśaṃsārtho 'nyathā kutsaiveyaṃ kutaḥ stutiriti|
tathā nṛttaṃ vicitrābhinayādyātmako gātravikṣepastasya mahārambhalakṣaṇā krīḍā| asya vailakṣaṇyena tāṇḍavarūpaṃ viharaṇam| tayā vikṣobho 'navasthitirjagatastena dāruṇa bhīṣaṇa he bhagavañjayeti| tadidamuktam|</p>

<p>calati mahī dalanti girayaḥ skhalantyudadhayo namanti khecarā ityādi
tribhuvanamasvatantramiha yasya nṛttasamaye sa pātu no hara ityantam|</p>

<p>kiñca ugraṃ bhīṣaṇaṃ yadbhairavākāraṃ rūpamumāsantrāsadānāya ghaṭata itītihāsapurāṇādigītaṃ tasya saṃrambho jagattrāsalakṣaṇābhinayānukārastena trāsitā devāsurā yena tasya sambodhanam|
kiñca krūrajanānāṃ rakṣasāmindro rāvaṇastasyāsyeṣu darśito 'sṛgeva sunirjharaḥ prapāto yena tasyāmantraṇam|
kiñca vīro vīrabhadraḥ tasya parispandaḥ preṣaṇaṃ tena dakṣasya prajāpateryajñavināśana he bhagavañjayeti praśaṃsārtho 'nyathā nindaiva kutsitatvādasyeti|
kiñca adbhutamāścaryabhūtaṃ yanmahāliṅgaṃ sakalatrailokyasya vyāpakaṃ tasya saṃsthānamākāraviśeṣo jvālātmakaḥ tasya balaṃ tejaso 'sahyatvaṃ tena garvita brahmaviṣṇvādibhyo 'pi sātiśaya he bhagavañjayeti| yaduktaṃ vāyupurāṇādau</p>

<p>akasmādbrahmaviṣṇvādyairjvālāliṅgaṃ tadadbhutam|
dṛṣṭamabhyudgataṃ yena vyāptaṃ sarvaṃ carācaram|| iti|| 5--7||</p>

<p>kiñca śveto mahāmuniḥ tannimittamugrasya mṛtyudehasya nipātana he bhagavañjayeti|
api cāśeṣasya sukhasyābhiraterāvāsaḥ sthānaṃ kāmastena mohitā śailajā gaurī yeneti kāmo 'pi yasya vaśe gaurī vā sarvalokeśvarī yaṃ prati sābhilāṣeti praśaṃsārthaḥ|
kiñca upamanyoryaḥ santāpa stapojanitaśarīraklamaḥ yacca mohajālameva pañcavidhaviparyayātmakaṃ tamovṛtti tvāttamastaddharati yastasya sambodhanam|
kiñcānyat| pātālānāṃ mūlaṃ kālāgnibhuvanaṃ tata ūrdhvaṃ lokaḥ sthāvarādimanuṣyāntaḥ ṣaḍvidho bhūtasamūhaḥ| alokastu tadvilakṣaṇaḥ piśācādipitā mahānto 'ṣṭavidho daivasargaḥ| yaduktaṃ sāṃkhyaiḥ</p>

<p>aṣṭavikalpo daivastairyagyoniśca pañcadhā bhavati|</p>
<note>aṣṭa\devdot sargaḥ \Sankh\ 53.</note>

<p>mānuṣyastvekavidhaḥ samāsato bhautikaḥ sargaḥ|| iti|</p>

<p>tasya dāhaketyupalakṣaṇam| sthitisaṃrakṣaṇadānabhavānugrahakartaḥ he bhagavan jaya| jayeti jayatyevāsya śrīkaṇṭhanāthasyādhikārāt|
tadevamapadāna ṣoḍaśakātmikayā stutyā bhagavataḥ śrīkaṇṭhanāthasyāsyaiva darśanaṃ, na yogināṃ vidyeśānāṃ vā madhyapaṭhitasyeti darśyate|
tathaitāvadbhirevāpadānairiyaṃ stutirdṛṣṭā nāpadānāntaraiścakraprasādadehārdhagaurīdhāraṇādibhirapīti|</p>

<p>andhayatītyandhako malaḥ tasya pṛthuskandhāvūrdhvādhodṛkpratirodhaśaktī tābhyāṃ bandhanaṃ puṃsāṃ dṛkkriyāvarodhaḥ| tasya bhede dīkṣādvāreṇa yo vicakṣaṇastasya sambodhanam| ityevaṃ sarvatheyamatra dīkṣānirvartyakāryastutirgauṇalākṣaṇikayā vṛttyeti vyācakṣate|
teṣāṃ prasiddhasyārthasya parityāge 'trāsiddhasya ca kalpane kiṃ kāraṇamiti vaktavyam| kāraṇaṃ vinaiva hi tathātve sarvatra gauṇamukhyārthāvyavasthitiḥ padavākyayorapratipa ttireva| taduktam|</p>

<p>narte prayojanādiṣṭaṃ mukhyaśabdārtha laṅghanam| iti|</p>
<note>narte\devdot laṅghanam Source unknown. Quoted also ad \Mat\VP\ 3:20 and on p.12 of the {Hetubinduṭīkā}.</note>

<p>śrīmadrauravādadau paramaśivaviṣayatvātstotrasya paramaśive cāśarīratvena śaśāṅkārdhaśekharatvādyasambhavādyuktaivāprasiddhārthakalpanetyavirodhaḥ||8--9||</p>

<p>atha kiṃ tadvaco yadabravīttārkṣyaḥ stutipūrvaṃ dṛṣṭvetyuktam| tatrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_1.10">
<l><seg type="pāda" n="a">bhaktasya mama bhītasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śivajñānaṃ paraṃ vada</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadavāpya narāḥ sarve</seg> <seg type="pāda" n="d">muktimāyānti kevalām</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
bhajatīti bhaktaḥ sevakaḥ bibhe tīti ca bhītaḥ|
tasya yadyapi dīkṣayā saṃsārabhītatvamapākīrṇaṃ tathāpi nityanaimittikādikarma coditatvādanuṣṭheya m|
tadananuṣṭhāne viparītānuṣṭhāne vā punarapi saṃsārādbhītatvamastyeva| yaduktam</p>

<p>ājñāvilaṅghanātproktaṃ kravyādatvaṃ śataṃ samāḥ|</p>
<note>ājñā@\devdot samāḥ Attributed with the expression {pauṣkarādau} by \Ram\ ad \Mat\ \VP\ 5:6, p.108.</note>
ityadoṣaḥ|
tataśca yathā pūrvaṃ mama bhaktasya sato bhītasya dayayaiva dīkṣākhyo 'nugrahastvayā kṛtastathaivādhunā śivasya sarvajñasya śreyohetorbhagavataḥ kāryarūpatayā prāpyatvena ca sambandhi jñānaṃ śāstraṃ vadeti|
śivajñānapadena kaulamahāvratādinirāsasteṣāmasarvaviṣayatvena vaiśeṣikāderiva sarvajñakṛtatvābhāvāt|
paramityanena srotontarebhyo vāmadakṣiṇa gāruḍabhūtatantrebhyo 'sya viśeṣasteṣāṃ śivakṛtatve 'pi siddhipradhānatvenāparatvāt|

<p>nanu vedādijñānānyevaṃ hariharahiraṇyagarbhādyātmakaprasiddhaśivakṛtāni parāṇi bhaviṣyantīti| tadayuktaṃ teṣāmaśivatvarūpamuktyupadeśakatvena śivakṛtatvāsiddheḥ| samalatvameva hyātmanāmaśivatā| tadvirahaḥ kevalitvaṃ śivateti| malakaivalyaṃ ca tairmuktāvupadiṣṭaṃ malasvarūpasyāparicchedāt| aparicchinnasya hartumaśakyatvāditi| yajjñānaṃ prāpya narā muktimāyānti kevalāṃ tadvadeti vedādiśāstraniṣedhaḥ
| \crux sarva iti</p>
<note>Testimonium: tathā kiraṇavṛttau bhagavatā rāmakaṇṭhācāryeṇa\devdot (See 1:1.11--12) yadavāpya narāssarva ityatra `sarva iti ``brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāśśūdrā mlecchādyo pi hī''ti śrutyadhikāriṇa eva garutmato dhikāraprakramatassarvapadasyāniyatārthatvād' iti vyākhyātam| {Śaivāgamādimāhātmya</note>
IFP T.372, p.1225, lines 11--16.}

<p>brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā mlecchādayo 'pi hi| iti</p>

<p>śrutyadhikāriṇa eva| garutmato 'dhikāraḥ prakṛtaṃ sarvapadasya niyatārthatvāt\crux | yaduktam</p>

<p>arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya sannidhiḥ|</p>
<note>arthaḥ\devdot hetavaḥ {Vākyapadīya} 2:315cd and 316cd.</note>

<p>proktāḥ sāmānyaśabdānāṃ viśeṣasthitihetavaḥ|| iti|</p>

<p>evaṃ ca dīkṣitatve 'pyaviditaśāstravivekasya tārkṣyasyāyaṃ praśnastathābhū
taśāstrādhigamāyeti pratīyate na tu jñasyeti||</p>

<p>atha prativacanam</p>

<lg xml:id="KirT_1.11ab">
<l><seg type="pāda" n="a">evamukto haraḥ prāha</seg> <seg type="pāda" n="b">visphuraccandraśekharaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
evaṃ stutipūrvadarśanapūrvakaṃ śāstravi ṣayāvivekapradarśanataḥ śāstraṃ vainateyena paryanuyuktaḥ san savismayatve satyutpannaśiraḥkaṃpatvādviśeṣeṇa sphuraccandraśekharaḥ śrīkaṇṭhadevaḥ prāha|
kiñca prāhetyucyate|</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_1.11cd">
<l><seg type="pāda" n="c">bhadrametattvayā pṛṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śṛṇu jñānaṃ mahodayam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.12">
<l><seg type="pāda" n="a">kiraṇākhyaṃ mahātantraṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">parāmṛtasukhapradam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvānugrāhakaṃ śubhraṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">padārthoddyotakaṃ sphuṭam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadetadbhadraṃ sakalānyaśāstraphalavilakṣa ṇaśreyaḥsādhakaṃ śāstraṃ vadeti tvayā pṛ ṣṭaṃ tacchṛṇūcyata iti pratijñā| ata evātra bhadrapadasyaiva maṅgalādyarthatvādādisūtratve 'pi nāthaśabdānupādānāderdoṣaḥ|
mahāṃśca darśanāntarasiddhyānabhibhāvya udayaḥ siddhilakṣaṇo yasmādityanenāsya śāstrasya prayoja namuktam|
ata eva tathābhūtārthaprakāśakatvāt kiraṇākhyametaduktam|
mahacca tatparameśvaraprayuktatvāt| tantramityanenāsya prāmāṇyamuktam|
īśvarakṛtatvenaiva śāstra sya prāmāṇyāt, nākṛtakatvenāsaṃbhavāt| racanā kartāraṃ navyabhicaratīti yataḥ|
paraṃ ca tatsarvārthavyāpakatvādamṛtaṃ cāvinaśvaramiti parāmṛtaṃ yatsukhaṃ parā paripūrṇatā sarvajñatvakartṛtvābhivyaktiḥ|
taddadātītyupāyatvenābhivyanaktītyarthaḥ|</p>
<note>Testimonium: śrīmatā rāmakaṇṭhena kiraṇavṛttau kiraṇākhyaṃ mahātantraṃ parāmṛtasukhapradaṃ| ityatra parañca tat sarvārthavyāpakatvādamṛtañcāvinaśvaraṃ| yatsukhaṃ| parā paripūrṇatā sarvajñatvasarvakarttṛtvābhivyaktiḥ taddadātyupāyatvenābhivyanaktīti parāmṛtasukhapradamiti| J\ñānaprakāśa's {Śivaj\ñānabodhavṛtti}, pp.23--4.</note>
tadetanmuktilakṣaṇaṃ prayojanāntaram| sambandhastūpāyopeyatvādilakṣaṇo 'trārthasiddhaḥ| sarveṣāṃ tu bhaktānāṃ brāhmaṇādīnāmanu paścāt śaktinipātāt
grāhakaṃ svīkārakam| na tu śaktipātaṃ vinā
brāhmaṇajātimātrasyāpi viśiṣṭatarādhikāraviṣayatvamityarthaḥ|

<p>śubhramiti vakṣyamāṇapādacatuṣṭayaśobhāyuktatvāt| na tvānarthakyalūnaviśīrṇātmakamiti viśi ṣṭasvarūpakathanam| padārthā artharāśayaḥ ṣaṭ paśvādayo vakṣyamāṇāsteṣāmuddyotakamityanenāsyābhidheyakatha
nam| sphuṭamityanena saṃhitāntarebhyo 'sya viśeṣaḥ|
tāni hyasphuṭaṃ kṛtvā padārthānāmuddyotakānyatastairagatārthatvamityarthaḥ|
evaṃ ca svarūpāgatārthatvaprāmāṇyādhikārisambandhābhidheyaprayojanāni śāstrasyoktānīti pratijñārūpa metadevādisūtram
athāto 'nādi madhyāntetyādi śrīmadraurava</p>
<note>athāto 'nādimadhyāntaṃ {Rauravasūtrasaṅgraha} 1:1a.</note>
iva athāṇorbandhasopāna
<note>athāṇorbandhasopāna@ \Mat\VP\ 2:1a.</note>
ityādi śrīmanmataṅga iva caivaṃrūpatvādādisūtrasya|
na tu paśupāśetyādi tasyaitatsūcitārthāntarapratijñārūpatvenottarasūtratvāditi darśayiṣyāmaḥ|
yattvatra sambandhādīnāmetadabhidhānaṃ pramāṇatvādakartavyamiti codayitvā loka iva saṃśayahetutvenāpi kartavyamiti kenāpi prativihitaṃ tadayuktameva|
tarkaśāstrāṇāmiva laukikavākyasyeva cāsya sūtrasyābhidhānamātratvāsiddheḥ|
parameśvarapraṇītaṃ hyetadāgamarūpaṃ pramāṇamiti kathaṃ sandigdhaviṣayaṃ syāt pramāṇasya svaprameyaniścayarūpatvena tadviṣayasaṃśayanivṛttiphalatvāditi
sambandhādiniścayatvenaivātra pratividheyamiti||

<p>atha kiṃ tasya śubhratvam| kīdṛśāśca te padārthā yeṣāmetaddyotakamuktam|
kiyatsaṃkhyāśce ti tadarthametatpratijñāsūtrāntaram||</p>

<lg xml:id="KirT_1.13">
<l><seg type="pāda" n="a">paśupāśapatijñāna</seg><seg type="pāda" n="b">vicārapratipādakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kriyācaryāsamopetaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yogabhūtibharāvaham</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
paśuśabdo nirmalānāmaprayogātsamalānāmevātmanāmabhidhāyakaḥ|
te ca bahavo 'pi sakalākalabhedena dvirūpāḥ| tatra sakalā dvirūpāḥ sūkṣmadehāḥ sthūladehāśca|
akalā api vijñānākalāḥ pralayākalāśceti dvirūpā eva| te sarva eva paśavaḥ paśuśabdavācyāḥ tāvadatraikaḥ padārthaḥ paśurityucyate|</p>

<p>pāśāstu</p>
<note>Testimonium: pāśastu malakarmamāyayosteṣāṃ paśūnāṃ trividhā| iti rāmakaṇṭhe (sic)\Isana\ Vol.III, p.23.</note>
malakarmamāyīyāḥ te ṣāṃ paśūnāṃ trividhāḥ|
tathā hi vijñānakevalino mala eva| pralayakevalino malaḥ karma ca|
sakalasya tu malakarmamāyīyāḥ pāśāḥ|
kasyacicca vijñānayogasannyāsairbhogādvā karmakṣayataḥ saṃskāravaśenaiva
<note>vijñānayogasannyāsairbhogādvā karmakṣayataḥ Cf. {Paramokṣanirāsakārikā} 55cd,which reads bhogādvā karmaṇaḥ kṣayāt to give a metrical last {pāda}.</note>
cakrabhramaṇavaddhṛtaśarīratvānmalamāyīyāveveti sarvametadvakṣyāmaḥ|
tatra mala eka evānekapuruṣāvārakānekaśaktiḥ|
na paśutattvāttattvāntaraṃ tena vinā paśutvāyogāt|
vastvantaraṃ tu bhavatyeva| karmāpi na tattvāntaraṃ dharmādibhāvāṣṭakabhedena prakṛtisaṃskārarūpatvāttena vinā prakṛterbandhatvāyogāt|
pratipuruṣamanuṣṭheyatvena bhinnatvāt vicitratvādanekapratyayātmanopabhogyamanantameva|

<p>māyīyastu kalādikṣityantatriṃśattattvātmakaḥ pratipuruṣaṃ sūkṣmadehātmanā bhinno navatyadhikaśatatrayabhuvanātmanā cābhinnaḥ pratibhuvanaṃ bhūtātmaka sthūladehatvena bhinnaścābhinnaśca sthūladehasyātmāntarairapi bhogyatvādityapi nivedayiṣyāmaḥ| māyāpi pāśayonitvātpāśaḥ| tirobhāvanaśaktirapi māyāgarbhādhikārīśvarābhivyaktā pāśa evetyetāvadarthajātamatra dvitīyaḥ padārthaḥ pāśa ityucyate|</p>

<p>patistu bhagavān śivasadāśivarūpatattvadvayabhedena bhuvanapañcakabhedena</p>
<note>bhuvanapañcakabhedena vakṣyamāṇaḥ \Kir\ 8:139--41.</note>
vakṣyamāṇaḥ parameśvaraḥ saha muktaistṛtīyaḥ padārthaḥ kathyate| jñānapadena ca jñāyate 'neneti kṛtvā śaktipadārtho 'treśvaratattvatvena vakṣyamāṇabhuvanacatuṣṭayayuktaścaturtho 'bhidhīyate|
<note>vakṣyamāṇabhuvanacatuṣṭayayuktaḥ \Kir\ 8:138c--139a.</note>
tadadhiṣṭhānaṃ vinā puṃsāṃ jñānānutpādāt| tathā ca śrutirapi dhiyo yo naḥ pracodayāditi|
<note>dhiyo yo naḥ pracodayāt {Ṛgveda} 3.62.10.</note>

<p>vicārayati puruṣakarmānusāreṇa jagataḥ sādhāraṇāsādhāraṇātmanaḥ sṛṣṭisaṃhārādikamiti vicāro 'tra pañcamapadārthatayā vidyā vidyeśātmakatattvadvayarūpaṣaḍviṃśatibhuvanabhedabhinno 'rtharāśiḥ pratipādyate|
eṣāṃ pañcānāṃ padārthānāṃ pratipādakaṃ śāstraṃ vidyāpādātmakaṃ śṛṇviti pratijñātārthānuṣaṅgaḥ| na tu paśupāśapatīnāṃ yat jñānaṃ yaśca vicāro 'numānaṃ tayoḥ pratipādakametacchāstraṃ śṛṇviti vyākhyeyam|
śāstrasya śabdātmakatvenānanvayāt| na hi śabdāt jñānaṃ pratīyate| \crux vācakatvenāsya vācyasaṃketitvāt\crux | api tvartha eva| jñānaṃ tu tato 'numeyam|</p>

<p>atha jñānaśabdo 'trārthātpaśvādijñānahetau vākye prayukto vicāraśabdo 'pi tadanumānahetau liṅga iti vyākhyāyate|
\crux evamapi rūḍhārthatyāgenānayoratra pravṛtteraviśeṣādvaraṃ\crux\
padārtha viṣayataiva yukteti| padārthānāṃ pañcatvasiddhiḥ| yaduktaṃ śrīmadraurave</p>

<p>padārthāḥ pañca vikhyātā vidyeśavadanodbhavāḥ|</p>
<note>padārthāḥ\devdot samāsataḥ \RauS\ 4:48; cf. vidhiḥ kriyā kalā yogaḥ śivaśceti samāsataḥ| padārthāḥ pañca vijñeyāḥ śaivaśāstre hyanuttare quoted by Alaka ad {Haravijaya} 6:147.</note>

<p>vidhiḥ kriyā kalāyogau śivaśceti samāsataḥ|</p>

<p>iti pūrvaiva vyākhyā yuktā| kriyā karaṇaṃ saṃskaraṇaṃ dīkṣeti| caryā caraṇaṃ nityādikarmānuṣṭhānaṃ tābhyāṃ samaṃ tulyatvenopetaṃ kriyācaryātmakapādadvaya yuktamapyetacchāstraṃ śṛṇvityarthaḥ|
yo yogaścetaso dhyeyenārthena sambandhastadviṣayaḥ samādhirekāgratārūpo vā
tasya bhūtiḥ pratyāhārādyaṅgāvaikalyena bhavanaṃ tasyābharo 'nantaphalāvirbhāvaḥ
tamāvahati yacchāstraṃ tacchṛṇviti caturthasya pādasya pratijñetyarthādatra pādasaṃkhyāpi pratītā| kriyādipādatrayapratipādyaścārthaḥ
ṣaṣṭhaḥ padārthaḥ kathyate yaḥ śrīmataṅgādāvupāyapadārthatvenoktaḥ|
arthatathātvasthitiśca saṃhitāntarātsaṃhitāntara saṃśayaviṣayeṣu yuktaikakartṛkatvācchrutyādiśāstreṣvivetya doṣaḥ|
tadevaṃ</p>

<p>catuṣpādamidaṃ śāstraṃ ṣaṭpadārthābhidhāyi ca|</p>

<p>itya syānuṣaṅgikasya pratijñāsūtrasyārthaḥ||</p>

<p>atra pūrvaḥ pakṣaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_1.14">
<l><seg type="pāda" n="a">yadyevaṃ sa paśustāvat</seg><seg type="pāda" n="b">kīdṛśo badhyate katham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mucyate kathamākhyāhi</seg> <seg type="pāda" n="d">saṃdehavinivṛttaye</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadyevaṃ paśvādayaḥ ṣaṭpadārthāstvayā vyākhyeyatvenoddiṣṭāḥ|
tatra yaḥ prathamapadārthatvena saṅgṛhītaḥ paśuḥ sa kīdṛśa iti tasya tāvallakṣaṇaṃ vaktavyaṃ yataḥ
saugatairasau pratikṣaṇaṃ dhvaṃsitvena vijñānasantānātmakaḥ|
vedāntavidbhiśca kaiścidbrahmakāryatvenānitya iṣyate|
naiyāyikādibhistu nityaḥ| tathā cārvākaiścaturmahābhūtātmakaḥ|
vaiśeṣikādibhistu tadvilakṣaṇaḥ| tathā sāṃkhyaistu baddhāvasthāyāṃ muktyavasthāyāmiva jñatvasvabhāvaścākartā ca|
jaiminīyādibhistu jñaḥ kartā ceti|
naiyāyikādibhiśca buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmasaṃskārairnavabhirguṇairyuktaḥ|
sāṃkhyaistu nirguṇaḥ| evaṃ puruṣakāravādibhiḥ prabhuḥ svatantraḥ | daivavādibhiścāsvatantraḥ| tathā digambarairjīvotpattivādibhiśca vedāntavidbhiravyāpakaḥ| naiyāyikādibhiśca vyāpaka ityevamanekāpratiṣṭhitakuyuktyadhigamātsaṃśayo 'smākam|
tatastannivṛttyarthamākhyātavyaṃ bhavatā ko 'tra pakṣaḥ sarvajñenānena darśanenānugṛhīto ya āgamasaṃvāditvātpramāṇaṃ
ko vānanugṛhīto ya āgamaviruddhatvādapramāṇamiti|
kiñca badhyate kathamiti kena pra kāreṇa| kiṃ naiyāyikādīnāmiva śarīrendriyairevātha sāṃkhyādīnāmiva buddhyādibhirapīti saṃśayaḥ|
kiñca mucyate kathamiti kiṃ jñānenaiva sāṃkhyādīnāmiva| kiṃ yogena pātañjalādīnāmiva sannyāsena vā vedāntavādināmiva kriyayā vā jaiminīyā nāmiva|
yadāhuḥ</p>

<p>nityanaimittike kuryātpratyavāyajihāsayā|</p>
<note>nityanaimittike\devdot kāmyaniṣiddhayoḥ \Sloka\ {sambandhākṣepaparihāra} 110.</note>

<p>mokṣārthī na pravarteta tatra kāmyaniṣiddhayoḥ|| iti|</p>

<p>evamatrāpi sandeho 'tastannivṛttaye vaktavyamiti||</p>

<p>atha sandehāṣṭakanivṛttaye siddhāntaḥ||</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_1.15">
<l><seg type="pāda" n="a">paśurnityo hyamūrto 'jño</seg> <seg type="pāda" n="b">niṣkriyo nirguṇo 'prabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vyāpī māyodarāntastho</seg> <seg type="pāda" n="d">bhogopāyavicintakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
nityatvaśrutyātra saugatādimatatiraskāreṇa naiyāyikādidṛṣṭahetūnāmanugrahaḥ|
kiṃ cāmūrta iti| mūrtiḥ kāṭhinyaṃ vidyate yasya sa mūrtaḥ sparśavadarthaḥ
mahābhūtacatuṣṭayātmaka ucyate tadrūpo na bhavatīti bhūtacaitanyavāditiraskāreṇa tadvailakṣaṇyapratipādakasaugatādidṛṣṭahetūnāmanugrahaḥ|
api cājño niṣkriya ityakalāvasthāyāṃ
jñānakriyārahita eva saka lāvasthāyāṃ
cālavaṇaḥ sūpa itivadalpajño 'lpakriyaśceti sāṃkhyādi pratikṣepeṇa
jaiminīyādipakṣānugrahaḥ|
nirguṇa ityanena tu naiyāyikādidṛṣṭabuddhisukhaduḥkhādinavātmaguṇapratikṣepeṇa sāṃkhyādidṛṣṭasya nirguṇatvasyānugrahaḥ|
aprabhurityane nāpyalpaprabhutvaṃ prāgvaducyate|
idānīmarjanīyadṛṣṭādṛṣṭaphalavicitrāgniṣṭomādikarmaviṣaya eva prabhuḥ prāga rjitakarmabhoge tvaprabhureveti puruṣakāradaivavādinordvayorapyekāṃśitayānugrahaḥ|
vyāpītyanenāvyāpakajīvapudgalavādipratikṣepeṇa tadvyāpakavādinaiyāyikādyanugrahaḥ| ityata eva sarvānyāgamadarśanajñatvāt garutmato nātrātmanityatvādisiddhau hetavaḥ kathitāḥ|
tairvināpi sthāṇupuruṣa viṣayasaṃśayasya sthāṇurayamityāptavākyādi vāsyāpi saṃśayasya cakrasyānyatarapakṣānugraheṇa taduktahetvanugraheṇa vā nivṛttisiddhesteṣāmala nupayogāt|
yadivānubhavasiddhatvamane nātmanaḥ pratipādyate anubhavasiddhau hetūnāmanupayogāt yathā ghaṭo 'yaṃ lohitaḥ parivartula ityatrānubhavasiddhatvānnāsya hetuḥ sambhavati|
tathā grāhakātmanyapi parātmaprakāśakatayānubhavasiddheḥ sthairyamanubhavasiddhameva tathāvagamāt| iti kimatra hetunā kāryam|
na ca kṣaṇike tasminkālādāviva vibhramāt sthairyamadhyāropitamiti vācyam|
svātmani kriyāvirodhenāvikalpatvādvikalpānāmadhyāropāsambhavāditi darśitamasmābhirmataṅgavṛttau</p>
<note>darśitamasmābhirmataṅgavṛttau ad \Mat\ \VP\ 6:24ab.</note>
tata evāvadhāryam | na ca sthirasyārthakriyānupapattilakṣaṇenānumānenātra kṣaṇikatvaṃ sādhayituṃ śakyam tasyāpyasiddhatvādi doṣaduṣṭatvādityapi darśitamasmābhirnareśvaraparīkṣāprakāśe|
<note>darśitamasmābhirnareśvaraparīkṣāprakāśe ad \Nar\ 1:22, pp.52--56.</note>
tato 'vadheyam|

<p>kiñca amūrtatvamasya prāgvadeva mūrtopalakṣitasparśayuktamahābhūtākāraśarīrādanyatvaṃ tadgrāhakatayā prakāśanādityanubhavenaiva
bhūtātmaniṣedhaḥ|
ata eva bhūtodbhūtāccāsya vilakṣaṇatvenānubhavānna bhūtebhyaḥ samutpattiḥ|
pratijanma pūrvatarajanmānubhavasaṃskārotpannasmaraṇapūrvaceṣṭādarśanato 'nāditvena nityatvena siddheśceti pradarśitaṃ rauravavṛttiviveke</p>
<note>iti pradarśitaṃ rauravavṛttiviveke paramokṣanirāsakārikāsu ad \Paramoksa\ 44--6.</note>
paramokṣanirāsakārikāsvasmābhiḥ| proktañcānyaiḥ

<p>ādyaḥ karaṇavinyāsa ḥ prāṇasyorddhvaṃ samīraṇam|</p>
<note>ādyaḥ\devdot pūrvavedanām \Vakya\ 1:130. Quoted ad \Paramoksa\ 44 and \Nar\ 1:19, p.45.</note>

<p>sthānānāmabhighātaśca na vinā pūrvavedanām|| iti|</p>

<p>tathāsya kiñcijjñatvakartṛtvālpaprabhutvam prāgvadanubhavasiddhameva| evaṃ nirguṇatvamapi buddhisukhaduḥkhādīnāṃ kādācitkatvenānubhavato ghaṭāderiva grāhyatvena tadviruddhadharmatayānubhavāt|
sarvadaiva hi krameṇa yugapadvānekagrāhyaviṣaya grāhakarūpamapyabhinnamevātmatattvamanubhavasiddhamiti darśitamasmābhirnareśvaraparīkṣāprakāśe|</p>
<note>iti darśitamasmābhirnareśvaraparīkṣāprakāśe ad 1:22, pp.52--6.</note>
vyāpitvamapyasya dikkālānavacchedena tadgrahītṛtayā
pratyagrūpeṇa bhāsanāt na ca grāhyeṇa ghaṭādineva grāhakasyāvacchedo yuktaḥ| tadidamāhuḥ

<p>anavacchinnasadbhāvaṃ vastu yaddeśakālataḥ|</p>
<note>anavacchinnasadbhāvaṃ\devdot vibhunityate {Tantravārttika} 2.1.5.</note>

<p>tannityaṃ vibhu cecchantītyātmano vibhunityate|| iti|</p>

<p>anubhavata eva sarvadharmayuktasyāsya siddhiriti darśayituṃ nātra hetavaḥ kathitāḥ| śrutirapyevamāha</p>

<p>tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti|</p>
<note>tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti {Kaṭhopaniṣat} 5:15cd, {Śvetāśvataropaniṣat} 6:14cd and {Muṇḍakopaniṣat} 2.2.11cd.</note>

<p>ityavirodhaḥ| tadevaṃ parasparaviruddhārthānekapaśudarśanajanitaṃ paśuviṣayasaṃśayaṣaṭkaṃ tāvadapākṛtya svadarśanaprasiddhamevāsyāvasthābhedena sthānavaicitryamucyate|
māyāyā udarañcāntaśca tayoḥ sthita iti|
tatra māyodare pralayakevalī sthitaḥ| māyāprānte tanmastake tu vijñānakevalīti bhedaḥ| māyodaramevānta iti tu vyākhyāyamāne viśeṣaṇamaphalameva|
ata eva pralayakevaligatatvena praśno bhaviṣyati|
sthito māyodare kathamiti|</p>
<note>sthito māyodare katham \Kir\ 2:6b.</note>
na tu māyodarānta iti| sakalastu bhogopāyaḥ kāryakaraṇādistatra cintako 'nubhaviteti tatrastha ucyate| yadvakṣyati evaṃ tattvakalābaddhastanmaya iti
<note>evaṃ tattvakalābaddhastanmayaḥ \Kir\ 1:19ad.</note>
||

<p>adhunā badhyate kathamityasya saṃśayasya nirāsaḥ||</p>

<lg xml:id="KirT_1.16ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyāśuddhasya sambandhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">samāyāti śivātkalā</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tasyetyanena prakṛtasya paśoreva parāmarśaḥ|
nātrāśuddhasya malayuktasyeti vyākhyeyam|
nāpi kalādiyuktasya sakalasya anukrameṇa vakṣyamāṇatvāt|
api tu malakarmayuktasyeti tato 'yamarthaḥ --- tasya paśormalakarmayuktasyaiva kalā sambandhamāyāti na tu karmarahitasya vijñānakevalinaḥ| yadvakṣyati
bhogaṃ bhuṅkte svakarmata iti|</p>
<note>bhogaṃ bhuṅkte svakarmataḥ \Kir\ 1:20b.</note>
viśeṣaṇopādānasāmarthyādevātra vijñānakevalisvarūpaniścayaḥ|
kalāyāñca bhogyatvaṃ parimitatvamucyate| ata eva ghaṭādivadasyāḥ kāryatvācetanatvayoḥ siddhiriti|
kāraṇamasyāścaturthe 'dhyāye vakṣyati|
<note>caturthe 'dhyāye vakṣyati see \Kir\ 4:17--22.</note>
iha tu puruṣaṃ prati bandhakatvamātrameva pratipādyate|
sā ca śivāttena saha sambandhamāyāti|
ata evācetanatvādasvātantryeṇeti etacca tattvāntarāṇāṃ vakṣyamāṇānāmapi mantavyaṃ teṣāmapi parimitatvāt| yadvakṣyati
evaṃ tattvakalābaddha iti|
<note>evaṃ tattvakalābaddhaḥ \Kir\ 1:19a.</note>
tato 'yamarthaḥ---yadyadacetanaṃ tattadviśiṣṭajñānakriyāyuktakartṛpreritamevānyena saha sambandhamupayāti ghaṭādivat|
acetanaṃ ca kalādyatastadapi viśiṣṭajñānakriyāyuktakartṛ preritameva puṃsā sambadhyata iti|
yaścāsau kartā sa śiva iti patipadārthasyāpyatraiva nirṇayaḥ|
na ca vāyvādibhiranekāntaḥ teṣāmapi pakṣīkṛtatvāt|
sthūlaṃ vicitrakaṃ kāryamityādinā
<note>sthūlaṃ vicitrakaṃ kāryam \Kir\ 3:12a.</note>
tu tasya kāryatvahetuto 'pi nirṇayo bhaviṣyatītyavirodhaḥ||

<p>nanu kalaiva tāvadasiddheti kutastasyāḥ preraṇataḥ kartā sidhyatīti| tatrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_1.16cd">
<l><seg type="pāda" n="a">tayodbalitacaitanyo</seg> <seg type="pāda" n="b">vidyākhyāpitagocaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.17">
<l><seg type="pāda" n="a">rāgeṇa rañjitaścāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">pradhānaṃ ca guṇātmanā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">buddhyādikaraṇānīka</seg><seg type="pāda" n="d">sambandhādbadhyate paśuḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tayā kalayodbalitaṃ malanivṛttidvāreṇa samarthīkṛtaṃ caitanyaṃ yasya puṃsaḥ sa tathoktaḥ| etaduktaṃ bhavati --- vakṣyamāṇasya yuktisiddhasya puṃso dṛkkriyāvaraṇātmano malasyāvaśyaṃ sakalāvasthāyāṃ kaścitparimito 'rtho nivarttako 'bhyupagantavyaḥ|
anyathā pralaya kevalināṃ muktānāmiva saṃvedanasya kiñcidviṣayasyānubhūyamānasyānupapattiḥ|
sa ca na tāvatpuruṣaḥ prāgvadaśakteḥ| nāpi karma ata eva bhogānyathānupapattisiddheśca|
na hi yatkāryāntarānyathānupapattyā saṃsiddhasattākamatyantātīndriyaṃ
vastu tatkāryāntarakāraṇatvena śakyamadhyavasātumanekendriyādikāraṇāntarakḷpterapyabhāvaprasaṅgāt|
ata eva nendriyādi neśvaro veti yastasya nivartakaḥ sā kaleti kalālakṣaṇena tāvadbandhena prathamaṃ badhyata iti|
tadanu vidyākhyāpito gocaro viṣayo yasya sa tathoktaḥ| vinivṛttamalasyāpi hi puṃsaḥ smṛtipratibhāvikalpādivakṣyamāṇabuddhivṛttyātmakasaṃvittau avaśyaṃ karaṇāntareṇa bhavitavyaṃ saṃvittitvādindriyārthasaṃvittivat|
na cātra buddhiḥ karaṇaṃ karmatvāttasyāḥ|
na cāpyahaṃkārādayaḥ teṣāṃ śarīradhāraṇādikriyāntara karaṇatvena vakṣyamāṇatvādatrāpi karaṇatvāsiddher \crux ityuktam\crux |
ato yattatra karaṇaṃ sā vidyeti bandhāntarasiddhiḥ|
kiñca rāgeṇābhiṣvaṅgātmanā rañjito baddhaḥ|
ayamarthaḥ --- yo 'yaṃ viṣaya viṣayo rāgo 'bhiṣvaṅgātmako nāyaṃ viṣayadharmo 'dhyātmanyeva parispanddātmakatvādvītarāgābhāvaprasaṅgācca|
nāpyavairāgyalakṣaṇo buddhidharmaḥ|
tasya bhāvātmakatayā vāsanārūpatvenāvasthiterasaṃvedyatvāt|
nāpi tadvṛttyātmakaḥ abhilaṣaṇīyatānusandhāne 'pi vītarāgasya tadadarśanāt|
nāpi karmādīnāṃ malanivṛttyādivadityuktam|
pāriśeṣyādyasya dharmaḥ sa rāgo 'nyo bandhaḥ|</p>

<p>tataḥ pradhānaṃ sattvādiguṇākāreṇa sthūlabhuvanākāreṇa ca
sambadhyate| caśabdātkālādīnyapi vakṣyamāṇapṛthivyantatattvasahitāni svasvaguṇātmanā bhuvanākāreṇa ca sambadhyanta iti|
tattvasargavadbhuvanasargo 'pyatra bandhatvenoktaḥ|
tataśca buddhyādīni yāni sāṃkhyādiprasiddhāni buddhyahaṃkāramanolakṣaṇāni karaṇāni ca yāni ca pañcabuddhīndriyapañcakarmendriyarūpāṇyanīkaṃ ca yatsamūhātmakaṃ bhūtatanmātrātmakaṃ daśavidhaṃ kāryāntaraṃ tatsambandhāt baddhyata iti sāṃkhyādiprasiddhasya buddhyādervakṣyamāṇaprakāreṇa bandhasyānugrahaḥ na tu vaiśeṣikādidṛṣṭasya dehendriyātmana eveti|
ata eva cātra darśanāntarāprasiddhānāṃ kalādīnāmeva bandhānāṃ kāryadvāreṇopanyāso 'prasiddhatvādeva tatprasiddhānāṃ cānuvādamātrameveti na teṣāṃ lakṣaṇānabhidhānādavyāptidoṣa iti|
ata eva niyatyātmano 'pi bandhasya kāryadvāreṇa svarūpam upanyasyate
tato niyatītyādi</p>

<lg xml:id="KirT_1.18ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tato niyatisaṃśleṣāt</seg> <seg type="pāda" n="b">svārjite 'pi niyamyate</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tataḥ kāryakaraṇasambandhādanantaraṃ niyatyā yaḥ saṃśleṣaḥ sambandhastato hetoḥ prāgarjite karmaphale niyamyate puruṣaḥ|
ayamarthaḥ---karmaphalaṃ prati niyamaḥ puṃsāṃ na karmahetukaḥ tasya kṛṣyādikarmavat svaphalajananamātra evopayogāt|
nāpi tattvāntarahetuḥ svakāryaireva teṣāṃ siddheḥ kāryāntarahetutve pramāṇābhāvādityuktam|
ataḥ kṛṣyādau rājaniyuktenevātrāpi kenacinniyāmakena bhavitavyam|
yo 'sau niyāmakaḥ sa niyatyākhyo 'paro bandhaḥ|
ata evāsya māyākāryatvena vakṣyamāṇasyāpi kāryakaraṇasambandhottarakālaṃ vyāpāra iti paścādatra nirdeśaḥ| tathā kālasyāpītyadoṣaḥ|</p>

<p>atha kīdṛśo niyatyā niyamyata ityucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_1.18cd">
<l><seg type="pāda" n="a">kālena kālasaṃkhyāna</seg><seg type="pāda" n="b">kāryabhogavimohitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
kālasya sambandhi yatsaṃkhyānalakṣaṇaṃ kāryaṃ cirakṣiprādi na tu diśaḥ krośayojanādi nāpi saṃkhyāyāḥ śatasahasrādi tena hetunā kālena bhoge mohito yaḥ sa niyatyā niyamyate| kālasyāpi bhogahetutvāt| yadāhuḥ</p>

<p>cireṇa bata labdhāsi na jāne karavāṇi kim|</p>
<note>cireṇa bata\devdot nigirāmi kim Source unknown. Also quoted with bhavantīṃ for pibāmi ad \Mat\VP\ 12:20--1, p.346.</note>

<p>praviśāmi kimaṃgeṣu pibāmi nigirāmi kim|| iti|</p>

<p>sa ca bhogahetutvenāprasiddhatvādatra kāryadvāreṇopanyastaḥ| svarūpeṇa vaiśeṣikādisiddho 'pi| yadāhuḥ</p>

<p>kālaścirakṣiprapratyayaliṅga iti|</p>
<note>kālaścirakṣiprapratyayaliṅgaḥ Cf. {Padārthadharmasaṅgraha} p.63, lines 15--16.} or a paraphrase of {Vaiśeṣikasūtra} 2.2.7.</note>

<p>yattu tasya nityatvādi tairgīyate yadāhuḥ
nityamekaṃ vibhu dravyaṃ parimāṇaṃ kriyāvatām|</p>
<note>nityamekaṃ\devdot kālavido viduḥ \Vakya\ 3.9.1. Also quoted ad \Mat\VP\ 12:3--4, p.337.</note>

<p>vyāpāravyatirekeṇa kālaṃ kālavido viduḥ|| iti|</p>

<p>tanmāyākāryatvena vakṣyamāṇatvāt</p>
<note>māyākāryatvena vakṣyamāṇatvāt \Kir\ 4:22.</note>
bhūtabhaviṣyadvartamānabhedena ca bhedādyatheha neṣyate tathoktaṃ mataṅgavṛttāvasmābhistata evāvadhāryamiti||
<note>tathoktaṃ mataṅgavṛttau Chapter 12 of the \VP.</note>

<p>athaiṣāṃ kalādīnāṃ tattvarūpatvamavyāpakatvaṃ sthūladehapūrvakatvaṃ cocyate</p>

<lg xml:id="KirT_1.19">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ tattvakalābaddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiñcijjño dehasaṃyutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māyābhogapariṣvaktas</seg> <seg type="pāda" n="d">tanmayaḥ sahajāvṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tattvāni caitāni kalādikṣityantāni prāguktāni kalāśca tā iti
kāryatvena vakṣyamāṇatvādvyaktatve satyavyāpakatvāt|</p>
<note>kāryatvena vakṣyamāṇatvāt \Kir\ 4:22--3.</note>
yaduktaṃ sāṃkhyaiḥ

<p>hetumadanityamavyāpi sakriyamanekamāśritaṃ liṅgam|</p>
<note>hetumadanityam\devdot viparītamavyaktam \Sankh\ 10.</note>

<p>sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ viparītamavyaktam|| iti|</p>

<p>tābhirevamuktaprakāreṇa baddhaḥ sakala evāprāptabāhyaśarīraḥ praṇaṣṭabāhyaśarīro vā sūkṣmadehatayetyarthaḥ|
vyāpakatve hyeṣāṃ sūkṣmadehatvānupapattiḥ| yaduktam</p>

<p>antarābhavadehastu niṣiddho vindhyavāsineti|</p>
<note>antarābhavadehastu niṣiddho vindhyavāsinā \Sloka\ {Ātmavāda} 62ab.</note>

<p>tattvakalābaddhaḥ sansthūladehasaṃyuktaḥ kiñcijjño bhavati na tu tadabaddha iti sakalasya bhedāntarapratipādanena bhūtasṛṣṭerapi bandhatvamuktam|
sthūladehayuktaśca pumān---māyāyāḥ sambandhī bhujyate anubhūyata iti māyābhogo 'nātmanyātmābhimānarūpo yo mohastena pariṣvakto vyāptaḥ san tanmayo 'nātmanyātmābhimānamayo bhavati|
na kāryakaraṇebhyo vyatiriktamātmānaṃ manyata iti|
idameva tanmāyāyā mohakatvamiti vakṣyāmaḥ|</p>
<note>vakṣyāmaḥ \KirV\ ad 2:15.</note>
proktaṃ ca śrīmatsvāyambhuve

<p>itthaṃ māyāñjanastho 'ṇurnijadoṣatiraskṛtaḥ|</p>
<note>itthaṃ\devdot rañjitaḥ \Svayam\ 1:14.</note>

<p>yāti tanmayatāṃ teṣu māyābhogeṣu rañjitaḥ|| iti|</p>

<p>malasya tvāvārakatvameva bandhakatvaṃ cakṣuṣaḥ paṭalāderiva pralayakevalādyavasthāyāṃ siddhamityuktam sahajena malenāvṛta iti||</p>

<p>atha karmabandhaḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_1.20ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tataḥ sukhādikaṃ kṛtsnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bhogaṃ bhuṅkte svakarmataḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tataḥ sthūladehasambandhādanantaraṃ prāgarjita śubhāśubhakarmajanitabhāvapratyayātmanā sukhaduḥkhādikaṃ phalaṃ bhuṅkta iti bhāvasṛṣṭeḥ karmabandharūpatvamuktam|
tathā kṛtsnaṃ niravaśeṣaṃ sarvakarmakṣaye 'pi tatsaṃskāraśeṣeṇa cakrabhramavaddhṛtaśarīratvāttatsaṃvedanamātraṃ bhogaṃ bhuṅkta iti sakalasyāvasthāntaraṃ bandhatvenoktam|
tadiyatā badhyate kathamityetatpraśnasya nirāsāya pāśapadārthaḥ sarvo 'bhihitaḥ||</p>

<p>adhunā mucyate kathamityetasya samādhiḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_1.20cd">
<l><seg type="pāda" n="a">same karmaṇi sañjāte</seg> <seg type="pāda" n="b">kālāntaravaśāttataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tīvraśaktinipātena</seg> <seg type="pāda" n="b">guruṇā dīkṣito yadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvajñaḥ sa śivo yadvat</seg> <seg type="pāda" n="d">kiñcijjñatvavivarjitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.22ab">
<l><seg type="pāda" n="a">śivatvavyaktisampūrṇaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃsārī na punastadā</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
kālayati kṛṣṇatāṃ nayati malinī karotīti kālo malaḥ|
kālanīlādīnāṃ padānāṃ varṇaviśeṣābhidhāyakatvāt| yadāhuḥ</p>

<p>yanna kiñcidapi tanmahātmanaḥ saṅgamena parabhāvamaśnute|</p>
<note>yanna kiñcidapi\devdot yannabhaḥ Source unknown.</note>

<p>candramaḥkaranipītakālima kṣīrasindhuriva bhāti yannabhaḥ|| iti|</p>

<p>tasyāntaraṃ pariṇāmastasya vaśaḥ sāmarthyaṃ tasmāt kālāntaravaśāt yastīvraḥ śaktipāto na tvasmādbhūtabhaviṣyadādikālāntaravaśāditi tataḥśabdasyārthaḥ|
malaparipākasyaiva śaktipātahetutvāt| yadvakṣyati</p>

<p>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛhaḥ| iti|</p>
<note>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛhaḥ \Kir\ 2:29cd.</note>

<p>śrīmatsvāyambhuve 'pi</p>

<p>kṣīṇe tasminyiyāsā syātparaṃ niḥśreyasaṃ prati|| iti|</p>
<note>kṣīṇe tasminyiyāsā syātparaṃ niḥśreyasaṃ prati \Svayam\ 1:17cd.</note>

<p>tena yadasya samamiṣṭanimittamaniṣṭanimittaṃ ca karma|
yadāhuḥ</p>

<p>na hṛṣyatyupakāreṇa nāpakāreṇa kupyati|</p>
<note>na hṛṣyatyupakāreṇa\devdot ucyate Source unknown, but frequently cited, e.g., by \Agh\ ad \Rat\ 313--4 and in {Sarvaj\ñānottaravṛtti}, IFP T. 985, p.3; by \Narayana\ ad \Mrg\VP\ 5:5, p.136, and in the {anubandha} to vol.1 of the \Mat\ on p.579 and in the {Śataratnollekhanī} p.82.</note>

<p>yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu jīvanmuktaḥ sa ucyate|| iti|</p>

<p>tasmin sañjāte sati guruṇā mantragaṇeneśvareṇācāryādhikaraṇena dīkṣyate nānyathā|
tathābhūtakarmasamatvaṃ vinācāryasya śaktipātāniścayāt|
na tvatra karmaṇāṃ viruddhaphalānāṃ sāmyaṃ yugapatparipākāttīvravegatvena vā vyākhyeyam|
tannimittasya śaktipātasya mokṣahetutvābhāvāt|
ata evāsau viruddhakarmadvayāpekṣa saṃkaṭāt puṃsāṃ mokṣahetuḥ na bandhāntarāttasya prāgvadaviśeṣāditi darśayiṣyāmaḥ|</p>
<note>iti darśayiṣyāmaḥ ad \Kir\ 5:12cd and elsewhere in the commentary on the fifth {paṭala}.</note>

<p>sa caivaṃ dīkṣitaḥ sadyonirvāṇadīkṣayā yadā bhavati tadā śivavatsarvajñaḥ sarvakartā ca kiñcijjñatvahetubhirbandhairvivarjitaśca bhavati|
yadā tvasadyonirvāṇadīkṣayā dīkṣito na punaḥ saṃsārī yadā
patitaśarīro bhavati tadā śivatvavyaktisaṃpūrṇo bhavati na prāgārabdhakāryakarmabhogoparodhe na sarvātmanā bandhakṣayasya śivatvasya vyakteścākaraṇāditi vakṣyāmo yenedaṃ taddhi bhogata ityatra|</p>
<note>yenedaṃ taddhi bhogataḥ \Kir\ 6:20d.</note>
śivatvasya vyaktiriha mokṣaḥ na tu siddhe saṃkrāntirāveśaḥ samutpattirvetyetadapyataḥ siddham|
evaṃ ceha dīkṣayaiveśvaravyāpārātmikayā puṃsāṃ vimokṣaḥ na vijñānayogasannyāsaiḥ
<note>vijñānayogasannyāsaiḥ \Paramoksa\ 55c.</note>
dravyatvādbandhasya cakṣuṣaḥ paṭalāderiva teṣāṃ nivṛttihetutvāsiddheḥ|
api tu paṭalādeścakṣurvaidyavyāpāreṇeveśvaravyāpāreṇa mantrakaraṇena dīkṣākhyenaiveti jñānavicāropāyapadārthānāmapyatraiva nirṇayaḥ
siddhaḥ|

<p>atha sarveṣāṃ praśnasamādhānānāmupasaṃhāraḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_1.22cd">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ kramādvibaddhaḥ san</seg> <seg type="pāda" n="b">mucyate kramayogataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_1.23ab">
<l><seg type="pāda" n="a">kevalaḥ sakalaḥ śuddhas</seg> <seg type="pāda" n="b">tryavasthaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yaduktaṃ badhyate kathaṃ mucyate kathamiti</p>
<note>\devdot badhyate katham| mucyate katham \Kir\ 1:14bc.</note>
ca tatroktamevaṃ kalādinā krameṇa viśeṣataḥ sarvabandhena baddhaḥ sakalībhūto yaḥ sa malaparipākaśaktipātakarmasāmyatadanumānadīkṣākrameṇaiva mucyate|
tataśca yo 'krameṇa baddho vijñānakevalī pralayakevalī vā sa malaparipākādanantaraṃ śaktipātamātrādakrameṇaiva mucyata ityuktaṃ bhavati|
yadapyuktaṃ sa paśuḥ kīdṛśa iti tasyāpyupasaṃhāraḥ| kevalaḥ kalādirahitatvāviśeṣādvijñānākalapralayā kalabhedabhinno 'pyeka evoktaḥ|
sakalastu kalādiyogāviśeṣātpūrvaṃ tryavastho 'pi pratipādito 'traikatvenopasaṃhṛtaḥ|
śuddhastu dīkṣitatvāviśeṣātprāk sadehādehabhedena dvividho 'pyatraikatvenopasaṃhṛta iti muktyavasthāvyatirekeṇāvasthāntarabhedataḥ saṃskāryāḥ ṣaḍatra śrīmadrauravādāviva tritvenopasaṃhṛtāḥ| śuddhasyāpi vidyāpadādūrdhvaṃ saṃskāryatvāt| yaduktaṃ śrīmadraurave

<p>cetanasyāpi śuddhasya kṣetrajñasya śarīriṇaḥ|</p>
<note>cetanasyāpi\devdot iṣyate Not traced.</note>

<p>jñasvabhāvātmano 'kartustasya saṃskāra iṣyate||</p>

<p>iti saṃkṣepeṇa tryavasthaḥ puruṣo nityatvādidha rmayukta upasaṃhṛta iti|</p>

<p>yastu tryavasthaḥ puruṣa ityetatsūtramavasthāntaravyudāsaparatvena niyamārtha iti vyācaṣṭe tena sakalasya tāvadavasthābhedena bhedaḥ prāguktaḥ śuddhasya tu yuktisiddhatvādavaśyābhyupagamanīya ityajñānata eva niyamaḥ pradarśitaḥ|
yadapi vijñānakevalino 'sambhavāt kevalāvasthābhedo nopapanna ityuktaṃ tadapya yuktaṃ, tasyā sambhavāsiddheḥ|
tathā hi yo yadbandhavyatirikto yasya bandhaḥ sa tadvyatirekeṇa tasya sambhavatīti nigaḍavyatirekeṇeva vairadaṇḍādi karmamāyīyabandhavyatiriktaśca malo bhavadbhirapi puṃso bandha iṣyate|
na tadavyatirikto naiyāyikādibhiriveti|
tataḥ kevalamalabaddhaḥ puruṣaḥ saṃbhavati| yo 'pi tannirākaraṇāya prayogo racito malakevalino karmabandhenāpi baddhā anādimalasambandhitvātpralayakevalivaditi|
tatra pakṣastāvanmātā me vandhyetivat|
kevalamalabandhatve karmaṇo 'pi bandhatvānupapatteḥ|
tadupapattau vā kevalārthānupapattitaḥ svavacananirākṛtatvādduṣṭa ityayukta eva|
yadāhuḥ</p>

<p>na tasya hetubhistrāṇamutpatsyanneva yo hataḥ| iti|</p>
<note>na tasya\devdot hataḥ Source unknown.</note>

<p>āgamanirākṛtaśca| yaduktaṃ śrīmanmālinīvijayādau</p>

<p>vijñānakevalānaṣṭau sargādāvicchayā patiḥ|</p>
<note>vijñānakevalānaṣṭau \Malini\ 1:19a.</note>
<note>sargādāvicchayā patiḥ \Moksa\ 72d.</note>

<p>anugṛhṇāti mantreśānmāyāgarbhādhikāriṇaḥ|| iti|</p>
<note>anugṛhṇāti mantreśānmāyāgarbhādhikāriṇaḥ \Moksa\ 78ab.</note>

<p>kiñca yāvatproktayuktisiddhyasaṃbhavāt vijñānakevalino na nirākṛtāstāvadayaṃ
hetuḥ sandigdhavipakṣavyāvṛttatvāt ahetureva|
yāvaccāsya hetutvaṃ na viniścitaṃ tāvanna te nirākartuṃ śakyā iti itaretarāśrayādvyāptyasiddhernāsya hetutvam| atra ca hetutve pralayakevalinirāse 'pi hetutvameva| teṣāmapi kalādibandhairbhavitavyam| anādimalasambandhitvātsakalavaditi|
sādhu samarthitaḥ svanaya ityalaṃ svaśāstravetālotthāpakaiḥ saha nirbandheneti|</p>

<p>atha samastasyāsya prakaraṇasyopasaṃhāraḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_1.23cd">
<l><seg type="pāda" n="a">paśurevaṃvidhaḥ proktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kimanyatparipṛcchasi</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
paśupadārtho 'traivaṃvidhaḥ paśvādipadārthapañcakayuktaḥ prakarṣato lakṣaṇenoktaḥ|
vastutaḥ padārthāntarāṇāṃ tādarthyenaiva pravṛttiriti kimanyatparipṛcchasi|
sarvaṃ prāguddiṣṭamatraiva mayā lakṣaṇena
pratipāditamityarthaḥ||</p>

<p>\Colo
iti śrīnārāyaṇakaṇṭhātmajabhaṭṭarāmakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmatkiraṇavṛttau prathamaṃ prakaraṇam||</p>

<NOTE>CHAPTER 2</NOTE>

<p>atha teṣāmeva padārthānāṃ parīkṣārthaṃ praśnapūrvaṃ prakaraṇāntarametāvata eva praśnasyāvaśiṣṭatvāt</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_2.1">
<l><seg type="pāda" n="a">yo 'sāvātmā tvayā proktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃcijjñaḥ sarvavicchivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">nimittamanayorbrūhi</seg> <seg type="pāda" n="d">śuddhāśuddhasvarūpayoḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tatrāsya tāvatprakaraṇasyārambhe pañcavidhaḥ sambandho vaktavyaḥ| taduktaṃ śrīmatpauṣkare</p>

<p>anantaraṃ yatpaṭalātsūtraṃ tantre pravartate|</p>
<note>anantaraṃ yatpaṭalāt\devdot paṭalācca Not traced. Quoted also at the beginnings of the third {paṭala}\/s of the \MatV\ and of the \MrgV.</note>

<p>vaktavyastasya sambandhaḥ pañcadhā samavasthitaḥ||</p>

<p>tantravastvātmakātsūtrādvākyātprakaraṇāttathā|</p>

<p>paṭalācca| iti|</p>

<p>tatreha tantravastunaḥ ṣaṭpadārthātmanaḥ pratijñātatvāttatsambandhastatparīkṣātmakaḥ|
sautrastu padārthoddyotakapadena| vākyena tu paśurnitya ityādinā|</p>
<note>Kir 1:13 and 1:15a.</note>
prakaraṇena vidyāpādena|
paṭalena tu lakṣaṇapratipādanānantaraṃ parīkṣetyevaṃ vidyāpādaṃ yāvatsūtraprakaraṇapadārthasambandhāḥ pratipaṭalamanusandheyāḥ|
vākyapaṭalasambandhau tu bhedenaiva pratipaṭalamavasthitāviti
tathaiva darśayiṣyāmaḥ|

<p>ayañcātra praśnārthaḥ---yo 'sau nityatvādidharmayuktaḥ sakalākalādyavasthābhedena kiñcijjña ityaśuddhaḥ paśurātmā tvayā proktaḥ prāguktaḥ paśurnitya ityādinā|</p>
<note>paśurnityaḥ \Kir\ 1:15a.</note>

<p>yaścāsau sarvajñaḥ sarvakartā ca śuddhaḥ śivo dṛṣṭāntatvenoktaḥ sarvajñaḥ sa śivo yadvadityādinānayoḥ śivātmanoḥ sambandhinī ye śuddhāśuddhe nirmalamalayukte svarūpe tadviṣayanimittaṃ brūhi|</p>
<note>sarvajñaḥ sa śivo yadvat \Kir\ 1:21c.</note>
<note>Testimonium: rāmakaṇṭho 'pyāha---yaścāsau sarvajñaḥ sarvakartā ca śuddhaḥ śivaḥ tathā kiñcijjño hyaśuddha ātmā| tayoḥ śivātmanoḥ samba(ndhī ye? ndhinī) tu śuddhāśuddhe nirmalamalayukte svarūpe iti [sic] {\=Iśānaśivagurudevapaddhati</note>
Vol.3, p.2.}

<p>kena nimittena śiva eva śuddho nātmā kena nimittenātmaivāśuddho na śivaḥ| na hyaheturniyamo yukta iti praśnaḥ|</p>

<p>atra samādhiḥ|</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_2.2">
<l><seg type="pāda" n="a">anādimalasambandhāt</seg> <seg type="pāda" n="b">kiñcijjño 'sau mayoditaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anādimalamuktatvāt</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvajño 'sau tataḥ śivaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.3">
<l><seg type="pāda" n="a">ādimattvaṃ yadā siddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nimittaṃ kalpyate tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">īdṛgrūpaṃ smṛtaṃ tābhyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śuddhāśuddhaṃ yathārthataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.4">
<l><seg type="pāda" n="a">viśuddhaḥ sphaṭikaḥ kasmāt</seg> <seg type="pāda" n="b">kasmāttāmraṃ sakālikam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathāsminna nimittaṃ hi</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā naiva śivātmanoḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā hyātmano 'nāditvānnānyatsvarūpe nimittaṃ tathā kālikayā saha vartata iti sakālikasya tāmrāderivāśuddhatve 'pi|
yathā ceśvarasya proktena vakṣyamāṇena ca pramāṇena siddhasyānāditvānnānyatsvarūpe nimittaṃ tathā sphaṭikādīnāmiva śuddhatve 'pīti|
ādimato hi vastuno nimittamanviṣyate ghaṭāderivānyathāsiddhyasambhavāditi|
īdṛganādiśuddhāśuddhasvarūpaṃ yathārthataḥ satyārthatvena smṛtaṃ tābhyāmitīśātmābhyāmityarthaḥ|
atra ca malasambandhasyānāditvena malasyāpyanāditvaṃ siddham|</p>

<p>adhunaitadanuvādena praśnāntaram</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_2.5ab">
<l><seg type="pāda" n="a">kiṃnimittaṃ punarbaddho</seg> <seg type="pāda" n="b">bandhenātmā kalādinā</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
dvividhaṃ hi nimittamucyate loke karaṇaṃ prayojanañca| yathā pākāderindhanādi annāderbrāhmaṇa bhojanādi ca|
tatra kalādibandhasyaiva puṃpravṛttau karaṇanimittamuktaṃ karmāṇi|
tasyāśuddhasya sambandhaṃ samāyāti śivātkaletyādinā</p>
<note>tasyāśuddhasya sambandhaṃ samāyāti śivātkalā \Kir\ 1:16ab.</note>
prayojananimittamākṣiptamityarthaḥ|
pūrvameva kalādinā baddhaḥ sanpuruṣaḥ pralayavaśātkevalaḥ
sampanna iti kena prayojanena punariti paścādbaddhaḥ|
mahāpralaya iva kasmātkalādyabaddhānpaśūnadhiṣṭhāya bhagavānnānugṛhṇāti sarvadaiva muktyavadhitvenoktaṃ malaparipākāntaṃ yāvannāsta ityarthaḥ|
nanu tatrāpi puṃbhogaḥ prayojanamuktameva tataḥ sukhādikaṃ kṛtsnaṃ bhogaṃ bhuṅkte svakarmata iti nākṣepaḥ|
<note>tataḥ sukhādikaṃ kṛtsnaṃ bhogaṃ bhuṅkte svakarmataḥ \Kir\ 1:20ab.</note>

<p>satyam| ata eva tadapyākṣiptamatra| prayojanatvābhāvāt| prayojakasya prayojyasya copakārakaṃ prayojanamucyate vaidyarājñoriva pathyayūṣādinopakāraḥ|
na caitatprayojakasya paripūrṇatvātparopakārāyaiva pravṛtterupakārakam|
nāpi prayojyasya duḥkhamoharūpatvenātyantavinaśvarasukhamātrarūpatvena cānartharūpatvādityanenāpi bhogātmanānarthena kinnimittaṃ bhagavatā pumāṃsaḥ kadarthyanta ityapi praśnārthaḥ| tanna virodhaḥ|
dvitīyastu praśnaḥ sa māyāntargata ityādi</p>

<lg xml:id="KirT_2.5cd">
<l><seg type="pāda" n="a">sa māyāntargataḥ prokto</seg> <seg type="pāda" n="b">vyāpakaśca tvayā vibho</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.6">
<l><seg type="pāda" n="a">vyāpakatvātsa sarvatra</seg> <seg type="pāda" n="b">sthito māyodare katham</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">parasparaviruddhatvāt</seg> <seg type="pāda" n="d">kathametadbhaviṣyati</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yaduktaṃ prāgvyāpī māyodarāntastha iti</p>
<note>vyāpī māyodarāntasthaḥ \Kir\ 1:15c.</note>
tanmātā ca me vandhyā cetivatparasparaviruddhaṃ vyāpitvañcāvyāpitvañcātmano 'bhidadhadayuktameva|
tatra prathamasya praśnasya nirāsaḥ

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_2.7">
<l><seg type="pāda" n="a">muktyarthaṃ sa paśurbaddho</seg> <seg type="pāda" n="b">nānyathā sāsya jāyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yāvaccharīrasaṃśleṣo</seg> <seg type="pāda" n="d">na sañjāto na bhogabhuk</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.8">
<l><seg type="pāda" n="a">māyeyaṃ tadvapustasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tadabhāvānna nirvṛtiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena tenāsvatantratvān</seg> <seg type="pāda" n="d">malino malinīkṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
nāmiśraṃ pariṇamata iti</p>
<note>nāmiśraṃ pariṇamate Source unknown. Also cited ad \Mat\VP\ 2:19, p.35 and \NarP\ 3:2, p.155.</note>
nyāyena kevalasya malasya paripākābhāvato muktyasambhavānmalaparipākārthameva bhogātmanā bandhena paśuryojitaḥ|
bhogaśca na vinā māyīyaiḥ kalādibhiḥ kāryakaraṇairiti tairapi sthūlasūkṣmaśarīrākāreṇa bandho yataḥ
tato na śarīrābhāvānnirvṛtirmuktiḥ| yena nāmiśraṃ pariṇamata ityuktaṃ tena kāraṇena baddhatvādeva malinaḥ saṃstena kalādinā malinīkṛtaḥ| atra
dṛṣṭāntaḥ

<lg xml:id="KirT_2.9">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā vastraṃ sadoṣatvān</seg> <seg type="pāda" n="b">malāntaḥsthaṃ viśuddhyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">aśuddhaḥ pudgalo 'pyevaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">māyodaragato 'pi san</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
atra malino malinīkṛta ityupakramasāmarthyādantaḥśabdo 'ntaraśabdasyārthe vartate|
tadayamarthaḥ---yathā vastraṃ sadoṣatvānmalinatvādeva bhasmagomayādimalāntarasthaṃ viśuddhyati dārṣṭāntike 'pyucyate|
aśuddhaḥ pudgalo 'pyevamityatrāpiśabdo bhinnakramaḥ|
aśuddho 'pi pudgala ātmā māyodaragataḥ sannevamiti viśudhyatyaśuddhyantareṇa yukta ityarthaḥ|
apiśabdādamāyodaragato 'pi vijñānakevalī|
nanuvijñānakevalināmaśuddhyantarasya nivṛttatvāduktadṛṣṭāntanayena śuddhirnopapadyata eva| na|
ata evopapatteḥ nivartyamānenāpi tena vastrādermalanivṛttyanuguṇasya saṃskārasya kṛtasya dṛṣṭatvāt| sarvathā nāśuddhyantaropakāraṃ vinā pūrvāśuddhernivṛttirityatra dṛṣṭāntārthaḥ|</p>

<p>dvitīyasyāpi praśnasya nirāsaḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_2.10">
<l><seg type="pāda" n="a">māyodaraṃ hi yatproktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kalādyavanilakṣitam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasminyaśca layaḥ proktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sūkṣmadehavivakṣayā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yaśca vyāpakasyāpyātmano māyodare layo vyāpī</p>
<note>vyāpī māyodarāntasthaḥ \Kir\ 1:15c.</note>
māyodarāntastha ityatroktaḥ sa sūkṣmadeha vivakṣayeti tatkarmākṣiptasya sūkṣmasyāntarābhavadehasya māyodare 'vasthiterupacāreṇoktaḥ tathā bhauvanaśarīrasyāpi|
na tvātmavivakṣayetyavirodhaḥ| tataśca māyordhvavartitvamapi vijñānakevalinaḥ sūkṣmadehasambandhāyogyatvenopacārādvakṣyamāṇādhvavyāptipratipādanārthamityapi draṣṭavyam|

<p>atha malasvarūpaparīkṣārthaṃ praśnaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_2.11">
<l><seg type="pāda" n="a">tvayānādirmalaḥ prokto</seg> <seg type="pāda" n="b">māyeyo 'syātmano 'pi vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">guṇastadvyatirikto vā</seg> <seg type="pāda" n="d">malo brūhi kimātmakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
iha hi pūrvamanādimalasambandhādityādinānāditvaṃ malasyoktam|</p>
<note>anādimalasambandhāt \Kir\ 2:2a.</note>
sa tu malaḥ svarūpeṇa kimātmaka ityadhunā vaktavyam| yataḥ kaiścitsāṃkhyānusāribhirmāyāyāḥ parasyāḥ prakṛterevāyaṃ māyīyo guṇaḥ puṃdharmāvārako malo 'bhyupagataḥ|
naiyāyikādibhistu puruṣasyaivājñatvātmakaḥ svābhāviko guṇo malaḥ manaḥsaṃyogādinā jñātṛtvābhyupagamādiṣyate|
vedāntavādibhiḥ punarmāyā mala ātmaguṇavyatirikto 'narthabhūta evāsau pratipanna iti darśanāntarāṇāmatra trividhā vipratipattiriti|
tatrāvastutvaṃ tāvanmalasya pratikṣipyate

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_2.12ab">
<l><seg type="pāda" n="a">sahajaḥ syānmalo māyā</seg><seg type="pāda" n="b">kāryamāgāmiko malaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
ātmanaḥ paramārthato janmānupapatteḥ sahajaśabdenātra tenātmanā sahānādisiddho 'rthāntarabhūto malaḥ kathyate|
tataśca nāvastubhūtaḥ| api tu cakṣuṣaḥ paṭalādivadvasturūpa eva mala ityuktaṃ bhavati|
avastutve hi tasya śaśaviṣāṇāderiva nityanivṛttatvāddīkṣājñānādeḥ sarvasyaitannivṛttihetorānarthakyaprasaṅgaḥ|</p>

<p>yadyevaṃ māyākāryātmaka eva vastubhūto malaḥ
prāgukto vidyate| yaduktam
māyābhogapariṣvaktastanmaya iti|</p>
<note>māyābhogapariṣvaktastanmayaḥ \Kir\ 1:19cd.</note>

<p>tatkimanyenānena kalpiteneti|
tadarthametanmāyākāryamāgāmikastaduttarakālabhāvī
mala \crux ityayamarthaḥ\crux\ yadyevaṃ malinasya māyākāryaṃ bandhāya
bhavet tadā anādimalamuktasya śivasyāpi na kiṃ bhavediti vakṣyāmaḥ|</p>
<note>anādimalamuktasya śivasyāpi na kiṃ bhavet \Kir\ 2:17ab.</note>

<p>tasmādbandhamokṣānyathānupapattyā māyākāryādvyatiriktaḥ sahajo vastubhūta eva malo 'bhyupagantavyaḥ|
yadyevaṃ māyaivāsau bhaviṣyatīti māyāmalavādinaḥ| tadapyayuktaṃ yataḥ</p>

<lg xml:id="KirT_2.12cd">
<l><seg type="pāda" n="a">māyā no mohinī proktā</seg> <seg type="pāda" n="b">svataḥ kāryātprakāśikā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
no niṣedhe| naiva māyāyāḥ svataḥ puṃ malinīkaraṇamupapadyate śaktirūpatvenāvyaktarūpatve satyakriyāvattvāt kṣīrādyavasthitadadhinavanītādiśaktivat| yaduktaṃ sāṃkhyaiḥ</p>

<p>hetumadanityamavyāpi sakriyamanekamāśritaṃ liṅgam|</p>
<note>hetumadanityamavyāpi\devdot viparītamavyaktam \Sankh\ 10.</note>

<p>sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ viparītamavyaktam|| iti|</p>

<p>kiñca yaiva kalādikāryaheturmāyā saiva kiṃ malo 'thānyā| yadyanyā tato vyatirikta eva mala iti nāsti vivādaḥ| saiva cettadayuktam|
yataḥ kāryāditi kāryadvāreṇa
prakāśanakartṛsvabhāvāsiddhā tato na mohinī nāvaraṇakartṛsvabhāvā savitṛvat svabhāvaviruddhakāryāsiddhyā gamyata
ityarthaḥ|</p>

<p>na cāyamasiddho heturityucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_2.13">
<l><seg type="pāda" n="a">yataḥ svakāryasaṃśleṣāc</seg> <seg type="pāda" n="b">caitanyadyotikātmanaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">malaṃ vidārya cidvyaktim</seg> <seg type="pāda" n="d">ekadeśe karotyasau</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yato malanivṛttipūrvamātmanaścidvyaktimekadeśa eva kāryakaraṇādinaiva sā kurvatī dṛśyata ityuktaṃ tayodbalitacaitanya</p>
<note>tayodbalitacaitanyaḥ \Kir\ 1:16c.</note>
ityādinā tatastenaiva kāryakaraṇātmanā svakāryakrameṇa sambandhādātmanaścaitanyopodbalikā siddhaiveti|
atra kalāyā eva malavidāraṇe vidyādīnāṃ cātra cidvyaktau vyāpāra iti darśitaṃ prāgeva| evañca

<lg xml:id="KirT_2.14ab">
<l><seg type="pāda" n="a">sthitā prakāśikā kāryān</seg> <seg type="pāda" n="b">mohakatve na saṃsthitā</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
kāryadvāreṇa yataḥ prakāśikā siddhā tato mohakatvena puṃso nāvasthiteti svabhāvaviruddhakāryāsiddhyā pratīyata ityuktam|
tataśca yena kāryeṇa saha yadviruddhaṃ kāryaṃ tattatkāraṇavyatiriktakāraṇajanyaṃ yathā prakāśalakṣaṇakāryaviruddhamandhakārātmakaṃ kāryaṃ prakāśakāraṇavyatiriktakāraṇajanyam|
puṃprakāśakāryaviruddhaṃ ca puṃmohātmakaṃ kāryamatastadapi puṃprakāśakāraṇavyatiriktakāraṇajanyamiti
yattatkāraṇaṃ sa māyāvyatirikto malo 'tra kāryaviśeṣānumānasiddha iti tātparyārtho 'sya nigamanavākyasyeti na gatārthatā|
ata evopasaṃhariṣyati vyatiriktaḥ sa yuktita iti|</p>
<note>vyatiriktaḥ sa yuktitaḥ \Kir\ 2:17d.</note>
na cāvyaktakāryaiḥ sattvarajastamobhiratrānaikāntikatā teṣāmavirodhenāpi siddheḥ| yaduktaṃ sāṅkhyaiḥ

<p>anyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca guṇāḥ| iti|</p>
<note>anyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca guṇāḥ \Sankh\ 12cd. Also cited ad \NarP\ 2:15, p.142.</note>

<p>nanu prakāśaviśeṣa eva moho 'nātmanyātmābhimānātmaka iti sāṅkhyāḥ|
yadāhuḥ</p>

<p>bhedastamaso 'ṣṭavidho mohasya ca daśavidho mahāmohaḥ|</p>
<note>bhedastamaso 'ṣṭavidho\devdot bhavatyandhatāmisraḥ \Sankh\ 48.</note>

<p>tāmisro 'ṣṭādaśadhā tathā bhavatyandhatāmisraḥ|| iti||</p>

<p>tato 'tra svabhāvavirodhāsiddheḥ kuto vyatiriktamalasiddhiḥ| tadayuktam</p>

<lg xml:id="KirT_2.14cd">
<l><seg type="pāda" n="a">prakāśo vyaktiśabdena</seg> <seg type="pāda" n="b">malaśabdena cāvṛtiḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
ayamarthaḥ---nātra prākṛto 'yaṃ moho vivakṣito 'sya śarīrasadbhāva eva siddheḥ|
api tu ātmanaściddharmatvena vyāpakatayā vakṣyamāṇasya sarvajñatvaprasaṅgasya parihārāyāvaśyamāvṛtirūpo malaśabdavācyo 'nya eva moho 'bhyupagantavyaḥ|
sa ca prakāśāvaraṇarūpatvādvyaktiśabdavācyena puṃprakāśena saha virudhyata iti nāsiddho 'tra vyatiriktamalasādhanasvabhāvavirodha iti|
astvasyāvṛtyātmano malasyājñānahetutvānmohakatvaṃ yastvayaṃ prākṛto mohaḥ kathitastasya puṃvyaktirūpatvāttadayuktameveti| na yataḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_2.15ab">
<l><seg type="pāda" n="a">vyaktiryāṇormalaḥ proktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sphuṭaṃ dīpāndhakāravat</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā dīpaḥ prakāśako 'pi nīlotpalādau raktotpalādiviparītaprakāśakatvāt andhakāro mohaḥ proktastathātmavyaktirapyanityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmatvena viparītena prakāśamānā sphuṭameva kṛtvā malo mohaḥ proktaḥ|</p>
<note>anityāśuciduḥkhānātmasu Cf. \Agh's {Sarvaj\ñānottaravṛtti} IFP T.85, p.6, lines 5--6: yadāhuḥ---anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmapratipattiravidyeti Cf. also {Yogasūtra} 2:5: anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā</note>
etaduktaṃ bhavati| na kevalamajñānameva yāvadviparītajñānamapi moha evetyadoṣaḥ| ata eva

<lg xml:id="KirT_2.15cd">
<l><seg type="pāda" n="a">māyāpi mohinī proktā</seg> <seg type="pāda" n="b">viṣayāsvādabhogataḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tenaiva rūpeṇāsmābhirmāyābhogapariṣvakta</p>
<note>māyābhogapariṣvaktaḥ \Kir\ 1:19c.</note>
ityādinā māyāpi mohinī proktā| na kevalo mala ityapiśabdārthaḥ|
sā ca viṣayiviṣayayorya āsvādo raso 'sya bhogaḥ prakāśastena mohikā kāryadvāreṇetyarthaḥ|
tataḥ sāṅkhyaiḥ sahātrāsmākaṃ na vivādaḥ| vivādaviṣayastu prākṛtamohavyatirikto malaḥ sādhita eveti| evaṃ ca

<lg xml:id="KirT_2.16">
<l><seg type="pāda" n="a">yatra tatra sthitasyāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">svakarmamalahetutaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">māyotthaṃ bandhanaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">sanimittaṃ pravartate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.17">
<l><seg type="pāda" n="a">anādimalamuktasya</seg> <seg type="pāda" n="b">śivasyāpi na kiṃ bhavet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmānmāyā malo naiva</seg> <seg type="pāda" n="d">vyatiriktaḥ sa yuktitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
kalādikṣityantabhuvaneṣu sarvatra puṃso yathā māyāpravṛttau karmāṇi nimittaṃ tathā malo 'pi|
anyathā tasya ciddharmatvena vakṣyamāṇatvātsarvajñatvasarvakartṛtvena śivatvaprasaṅgato māyīyabandhā pravṛttireva|
nanu karmāṇi tatpravṛttau nimittamastu malena kim|
naivaṃ mala muktasya sarvasya śivatvenānuṣṭhāturabhāvātteṣāṃ karmaṇāmapyasiddheḥ||</p>

<p>nanu karmaivāvaraṇatvena kalpyatāṃ kiṃ maleneti kṣapaṇakāḥ| tadayuktam| tasya kṛṣyādāviva svaphalahetumātratvena siddheḥ āvaraṇatvādarśanāt
arthālocanādāvapyevaṃ tasyaiva hetukalpanenendriyāderabhāvaprasaṅgāccetyuktam|
tataśca māyāpravṛttau karmavyatirikta eva malo 'bhyupagantavya iti| yata evaṃ tasmānna māyā malaḥ|
yathā ca tadvyatiriktastathā yuktito 'numānenaiva sādhita ityupasaṃhāraḥ|</p>

<p>atra pūrvapakṣāśaṅkā</p>

<lg xml:id="KirT_2.18ab">
<l><seg type="pāda" n="a">māyākāryaṃ samastaṃ syāt</seg> <seg type="pāda" n="b">kuto 'nyaḥ sahajo malaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
\crux māyākāryaṃ kalādi samastamityavikalaṃ tattvātmakameva bandhanaṃ syāt\crux |
yadvā niravaśeṣabhūtabhuvanātmakaṃ syāditi|
ayamarthaḥ---yadbandhanaṃ tattattvamevādhvani bhuvanādyātmanā vā saṃniviṣṭaṃ yathā māyākāryaṃ bandhanaṃ tadvanmalo bandhanaṃ bhavadbhiruktaṃ so 'pi tattvāntaramadhvani vā bhuvanādyantaramiti tattvātireko bhuvanātirekaśca
prasajyata iti|
atha tattvabhuvanādyātmakatvamasya neṣyate tataḥ śaśaviṣāṇāderiva bandhanatvamapyasyāsiddhamityuktam|
kuto 'nyaḥ sahajo mala iti|</p>

<p>atra parihāraḥ</p>

<lg xml:id="KirT_2.18cd">
<l><seg type="pāda" n="a">ātmasthaṃ tatpaśutvaṃ syāt</seg> <seg type="pāda" n="b">paśurapyadhvamadhyagaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.19ab">
<l><seg type="pāda" n="a">prokto yena matastena</seg> <seg type="pāda" n="b">malastadbhinnalakṣaṇaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
ayamarthaḥ---karmaṇāsya hetoranaikāntikatvaṃ tasya bandhatve 'pi tattvabhuvanādisthitya bhāvāt|
atha māyātattve sthitatvāttasya nānaikāntikaviṣayateti|
ucyate---yadyevaṃ tadapi paśutvamiti malaḥ paśutattvasthaṃ tena vinātmanāṃ paśutvāyogāt| taddvāreṇa tadapyadhvani sthitamiti māyākāryāttattvabhuvanāderbhinnalakṣaṇo 'pi malaḥ karmavadbandha ityadoṣaḥ||</p>

<p>yastu sahajaḥ syānmalo māye tyevamādibhiḥ padacchedairbalādeva</p>
<note>sahajaḥ syānmalo māyā \Kir\ 2:12a.</note>
sūtrāṇi māyāmalapakṣe 'pi pratyāvṛttyā vyācaṣṭe sa sandigdhaśāstrārtho māyāyā malatve hetuṃ praṣṭavyaḥ|
na hyanyathātyantātīndriyavastunaḥ kāryabhedenendriyāderiva siddhabhedasya śakyamabhedamadhyavasātum| indriyāderapi kalāntasya satanmātrasyābhedaprasaṅgāt|
nanūkto heturmāyāvyatiriktamalāstitve pramāṇābhāvāditi|
na asyāvyāpakarūpabhāvatvenānaikāntikatvāt|
vyāpako hi nivarttamāno vyāpyaṃ nivarttayati vṛkṣa iva śiṃśapāṃ nānyo ghaṭādiranavasthāprasaṅgāt|
na prameyasattāvyāpakaṃ pramāṇaṃ sarvasya sarvajñatāprasaṅgāditi pramāṇanirvṛttāvapyarthābhāvāsiddheḥ saṃśaya evātra vyatiriktasattāyāṃ yuktaḥ| asiddhaścāyaṃ hetuḥ vyatiriktamalāstitve svabhāvaviruddhakāryopalaṃbhalakṣaṇasya pramāṇasya prāguktatvāt|

<p>yadapyasya dūṣaṇatvenānayoḥ kāryayoḥ śivatvapaśutvarūpatvenaikasminnātmani samāveśātsahāvasthānavirodho nāstye vetyuktaṃ tadapyayuktaṃ parasparaparihārāvirodhe 'pyanayoritaretarābhāvarūpatvādvṛkṣatadabhāvayoriva naikasmātkāraṇādudbhavaḥ sambhavati yataḥ|
ayameva cāsmākamatra pratijñāto 'rtha iti|
viruddhayorapyanayoḥ sahānavasthānopadarśanametaddoṣodbhāvanameva pratijñātārthābādhanāt|
na ca śivatvasyeva paśutvasyāpyātmanyavasthānamiti yuktam|
tasya vastvantarākāramalarūpatvena tadvyatiriktatayāvasthiteḥ|
vakṣyati ca ātmano 'nādisambandhāddharma ityupacaryata iti|</p>
<note>ātmano 'nādisambandho dharma ityupacaryate \Kir\ 2:23cd.</note>
nāpi tatkāryayoḥ prakāśāvaraṇayoḥ sahāvasthānamātmano 'vasthābhedātsakalākalādyavasthābhedavaditi|

<p>yadapi cakṣurādinālokādisahakārisannidhānāsannidhānābhyāṃ prakāśāprakāśādiviruddhaṃ kāryaṃ kurvatāsya hetoranaikāntikatvamuktaṃ tadatitarāmayuktam|
sahakāryasannidhāne hi tatsvakāryamakurvaddṛṣṭaṃ na tu tadviruddhaṃ kurvadabhāvasyāvastutvena karaṇāsambhavāt|
savitā puruṣādīnāmivolūkādeḥ prakāśameva karoti|
sa tu prakāśako 'tyantabhāsvaratvena tasya netropaghātahetutvāt mandanetrasyeva svakāryā karaṇādaprakāśaka ityupacaryata iti na tu tamovadaprakāśakaraṇāditi nānaikāntikaviṣayaḥ|
tataśca sarvadoṣarahitātprāguktātsvabhāvaviruddhakāryopalambhānmāyāvyatirikta eva malaḥ siddhyatītyalamāgamārthabahiṣkṛtaiḥ saha vivādeneti|</p>

<p>tadevaṃ pramāṇato māyāvyatiriktasya malasya siddhasya saṃhitāntarairabhikhyānapradarśanāya paryāyāntarāṇyucyante|</p>

<lg xml:id="KirT_2.19cd">
<l><seg type="pāda" n="a">malo 'jñānaṃ paśutvaṃ ca</seg> <seg type="pāda" n="b">tiraskārakarastamaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.20">
<l><seg type="pāda" n="a">avidyā hyāvṛtirmūrchā</seg> <seg type="pāda" n="b">paryāyāstasya coditāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa cāvidyādiparyāya</seg><seg type="pāda" n="d">bhedaiḥ siddho mate mate</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
atha kimasau malaḥ saṃhitāntareṣviva darśanāntareṣu prasiddhaḥ| netyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_2.21ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tatsadbhāvātpaśuḥ pāśyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śodhyo bodhyo matastviha</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tasyāsya malasya sadbhāvādihetyasminneva pārameśvare darśane paśuḥ preryaḥ pāśyaśca kalādinā śodhyaśca dīkṣayā bodhyaśca śāstrātmanā jñānenābhimato na tathā darśanāntareṣu|
tataśca darśanāntaramuktāḥ paśava eva malasya tairajñātatvena vicchettumaśakyatvādityuktaṃ bhavati| yadyevamātmanaḥ pāśyādivṛttibhedā apyanādisthitā eva| tatasteṣāmapi bandhāntaratva prasaṅgaḥ| tadayuktam| yataḥ</p>

<lg xml:id="KirT_2.21cd">
<l><seg type="pāda" n="a">pāśyādivṛttayo yāstu</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya bhedāḥ prakīrtitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.22ab">
<l><seg type="pāda" n="a">male sati bhavantyetā</seg> <seg type="pāda" n="b">bhoktṛtvaṃ ca na kevalam</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
eṣāṃ pāśyādivṛttīnāṃ malanivṛttau nivṛttisiddhermalanimittatvaṃ siddhyati pradīpanimittatvamiva prabhāyā iti|
na pṛthagbandhāntaratvamiti| tadiyatā malasyāvastutve māyāsvabhāvatve ca niṣiddhe adhunā ātmano 'pi vā guṇa</p>
<note>ātmano 'pi vā guṇaḥ \Kir\ 2:11bc.</note>
iti pūrvoktatṛtīyapraśnāntarānuvādena pūrvaḥ pakṣaḥ|

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_2.22cd">
<l><seg type="pāda" n="a">yadyevaṃ saṃsthitaḥ pāśyo</seg> <seg type="pāda" n="b">malo 'sya paśusaṃgataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.23ab">
<l><seg type="pāda" n="a">ātmanaḥ kiṃ na dharmo 'sau</seg> <seg type="pāda" n="b">yuktitaḥ kalpyate malaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadyevaṃ cidrūpa evātmā pāśyo vyavasthita iti kiñcijjñatvānyathānupapattyāsyāvārako 'pi malaḥ kalpyate|
hanta tarhi ātmana evāsau ajñānātmā malo dharmatvena yuktito 'numānena kalpyatām| yadāhurnaiyāyikavaiśeṣikāḥ---yadyatra kāraṇāntareṇa kriyate tattatra nāstyevāndhakāra iva pradīpādinā kriyamāṇaḥ prakāśaḥ|
kriyate ca kāryakaraṇādibhirātmani vijñānaṃ| tatastadapi tatra nāstītyajñasvabhāva evātmā sidhyati kuto vyatiriktamalasiddhiḥ|</p>

<p>atra siddhāntaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_2.23cd">
<l><seg type="pāda" n="a">ātmano 'nādisambandhād</seg> <seg type="pāda" n="b">dharma ityupacaryate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.24ab">
<l><seg type="pāda" n="a">kathaṃ tajjñānayuktatvād</seg> <seg type="pāda" n="b">ajñānaguṇatāṃ gataḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
bhavedevaṃ yadyayaṃ heturasmānprati siddhaḥ syāt| asiddhastu kāryakaraṇādīnāṃ tatrāsmābhirjñānavyañjakatvenābhyupagamāt|</p>

<p>nanu tadbhāvatadabhāvayordarśanādarśanābhyāṃ jñānasya kāryakaraṇādikāraṇatvaṃ sidhyati| na tayorvyañjakatvenāpi saṃbhavenānaikāntikatvāditi nānenā siddhena hetunātmanyajñatvasiddhiḥ|
tataścāvaśyaṃ tasyāśuddhātmano 'nādisambandhenāvaraṇena vyatiriktena bhavitavyamiti|
tadyogādaśuddha ityupacārādāgame kathito draṣṭavyo nājñasvabhāvatvādeveti|</p>

<p>tarhyata eva tatrājñatvasaṃśayo yukto na tajjñatva niścayo yena vyatiriktamalasiddhiriti| tatrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_2.24cd">
<l><seg type="pāda" n="a">tasya dharmo na dharmatve</seg> <seg type="pāda" n="b">pariṇāmaḥ sphuṭo bhavet</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
na tasyātmano dharmaḥ svabhāvo vājñānātmā malo ghaṭādivadanātmatvaprasaṅgāt| atha yatra jñānaṃ samavetamutpadyate sa ātmeti| tadapyayuktam|
tasya pūrvamajñānaṃ prati dharmitve ghaṭāderiva paścādapi jñānasamavāyo nopapadyata eva|
athājñānātmanastu tasya jñānābhyupagame sphuṭameva rūpāntarapariṇāmaḥ syādāmalakādeḥ pītatotpattyātmaka iveti vakṣyamāṇo doṣaḥ|</p>
<note>vakṣyamāṇo doṣaḥ See \Kir\ 2:26ab.</note>

<p>nanu jñānaṃ tāvadasmadādipratyakṣatve satyacākṣuṣapratyakṣatvādrasādivadguṇaḥ|
guṇena ca dravyāśritena bhavitavyamiti yastasyāśrayaḥ sa tadvilakṣaṇatvādajñānarūpa evātmā siddhyati| tadapyayuktam| yataḥ|
ciddharme puṃsītyādi|</p>

<lg xml:id="KirT_2.25ab">
<l><seg type="pāda" n="a">ciddharme puṃsi no dharmo</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi syātpariṇāmavān</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
cit jñānameva dharmaḥ svabhāvo yasya
sa tathābhūtaḥ \crux pumityanubhavati sarvamiti
pumān\crux\
ātmā svasaṃvedanena svaparātmaprakāśatayā pratipuruṣaṃ siddhyati kimanyena sādhanena|</p>

<p>nanu jñānasya rasāderiva guṇatve heturukta eva|
so 'pyayuktaḥ dṛṣṭāntasyāsmānprati sādhyadharmā siddhatvāt| rasādayo hi bhāvāḥ saṃhatā eva jāyamānāḥ saṃhatā eva niruddhāśca sāṃkhyasaugatādibhirivāsmābhirapi pramāṇasiddhatvādarthakriyākaraṇāḥ kathyante|
na tvanyaḥ kaścitteṣāmāśrayabhūtastadvyatirekeṇa tasyānupalambhanāditi|
kathaṃ tarhi pṛthivyāṃ gandha ityādivyavahāraḥ|
kudarśanābhyāsamūlo bhrānta eva| yadi vā viśiṣṭasamudāyaikadeśapratipādanāya vanasya dhavaḥ śobhana</p>
<note>vanasya dhavaḥ śobhanaḥ cf.\ \NarP\ ad 1:4, p.11.</note>
itivadyukta eveti| ataśca jñānasyāpi guṇatvāsiddhestadrūpa evātmā siddha ityuktam|
tarhi jñānasyānityatvena saṃvedanāda nityatvamasya| tadayuktam|
dvividhaṃ hi jñānamadhyavasāyātmakamitaracca| tatra yadadhyavasāyātmakaṃ tadbuddhidharmatvenāsmābhirapyanityamiṣyata eva|
yadanadhyavasāyātmakaṃ pauruṣaṃ saṃvedanātmakaṃ jñānaṃ tasya na kadācidapyabhāvaḥ saṃvedyate sarvadaiva grāhakarūpatayaikarūpeṇa saṃvedanāt|
nāpi tasya krameṇārthakriyānupapattirityādi sarvaṃ darśitamasmābhirnareśvaraparīkṣāprakāśe vistareṇeti tata evāvadhāryam|
<note>darśitamasmābhirnareśvaraparīkṣāprakāśe ad 1:22, p.52.</note>

<p>tasmiñjñānātmakatvāccitsvabhāve puṃsi nājñānaṃ malo dharmo yuktaḥ| āmalakādīnāmiva rūpāntarapariṇāma prasaṅgāt| tathā hi</p>

<lg xml:id="KirT_2.25cd">
<l><seg type="pāda" n="a">ekasminvyajyate jñānam</seg> <seg type="pāda" n="b">anyasmiṃstattirohitam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
ekasminrūpādau viṣaye jñānamutpadyate anyasmiṃstu rasādāvutpannamapi naṣṭaṃ bhavadbhiriṣyate yatastataśca rūpāntarapariṇāmo 'syātmanaḥ| ko doṣa ityucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_2.26ab">
<l><seg type="pāda" n="a">pariṇāmo 'cetanasya</seg> <seg type="pāda" n="b">cetanasya na yujyate</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yaḥ pariṇāmī so 'cetanaḥ siddho yathāmalakādirartha iti pariṇāmitvādātmano 'pyacetanatvaprasaṅga ityavaśyaṃ tatprasaṅgaparihārāyātmā naivājñānasvabhāvo 'bhyupagantavyaḥ|
api tu vijñānasvabhāva eveti| tasyāvārakasvabhāvo vyatirikto malaḥ siddhaḥ|
anyathā sarvajñatvaprasaṅgāditi tṛtīyasyāpi praśnasya nirāsaḥ|</p>

<p>yadyevaṃ vyatiriktamalapakṣe 'pyeṣa eva doṣa iti samuccayena codakaḥ|</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_2.26cd">
<l><seg type="pāda" n="a">tayoścānādisambandhād</seg> <seg type="pāda" n="b">viśleṣo na vibhutvataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.27ab">
<l><seg type="pāda" n="a">sahajaprakṣaye prāpte</seg> <seg type="pāda" n="b">tasya nāśo na kiṃ bhavet</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tayorātmamalayoryo 'nādyāvāryāvārakalakṣaṇaḥ sambandhaḥ sa svabhāvaviśeṣa eva tasmānna viśleṣo nivṛttiranāditvādeva yathā cetanājjaḍādvā svabhāvādityanirmokṣaḥ|
atha tasmādviśleṣa iṣyate| yadyevaṃ sahajasya svabhāvasya prakṣaye sati tasyāpi nāśaḥ svabhāvāntarotpādarūpaḥ pariṇāmo bhavediti sa eva tadavastho doṣo yaḥ prāgavyatirikta malapakṣe proktaḥ|
atha na tayoḥ svabhāvādviśleṣaḥ api tu parasparasaṃśleṣānnetratadāvaraṇayoriva tato naiṣa doṣa ityucyate so 'pi na yuktaḥ|
vibhutvata iti vyāpakatvāt| avyāpakasya hyavyāpakāddeśāntaranayane viśleṣaḥ| vyāpakasya tu sarvatrāvasthānānna kutaścidviśleṣaḥ sambhavatītyanirmokṣaḥ|
atha tathābhūtasyāpi viśleṣa iṣyate| yadyevaṃ sahajasya sahabhāvina āvarakasya prakṣaye tasyāpyāvāryatvasya svabhāvasya nāśo rūpāntarapariṇāma iti sa doṣastadavastha eva|</p>

<p>atra siddhāntaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_2.27cd">
<l><seg type="pāda" n="a">vibhorapi malasyāsya</seg> <seg type="pāda" n="b">tacchakteḥ kriyate vadhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.28">
<l><seg type="pāda" n="a">upāyācchaktisaṃrodhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kathaṃcitkriyate male</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathāgnerdāhikā śaktir</seg> <seg type="pāda" n="d">mantreṇāśu niruddhyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.29ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tadvattacchaktisaṃrodhād</seg> <seg type="pāda" n="b">viśliṣṭa iti kathyate</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
atra malaviṣayastāvadayamadoṣaḥ| yato na kevalamasyaivāvyāpakasya mohātmanaḥ prākṛtasya malasya yāvadvyāpakasyāpyāṇavamalasyopāyena mantradīkṣātmanā śakterāvārakasvabhāvasyāgnerdāhakatvasyeva vadho 'nyathābhāvaḥ kriyata eva|
kathañcidityārabdhakāryakarmabhogoparodhenāsarvātmanā tadanuparodhena tu sadyonirvāṇadīkṣayā sarvātmaneti|
tataśca malasya pariṇāminityatvābhyupagamānnaiṣa svabhāvāntarapariṇāmasādhanaprasaṅgo yuktaḥ siddhasādhanādityuktaṃ bhavati|
ata eva malasya svabhāvāntarapariṇateḥ svarūpasattve 'pyāmayādviśliṣṭaḥ puruṣa itīva malaśaktirodhādapi viśliṣṭaḥ kathyate|
tato viśleṣo na vibhutvādityayamapyadoṣaḥ|</p>

<p>idānīṃ puruṣaviṣayo 'pi doṣaḥ pratikṣipyate|</p>

<lg xml:id="KirT_2.29cd">
<l><seg type="pāda" n="a">kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kriyate bhavaniḥspṛhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
śakteḥ saṃrodhaḥ śaktisaṃrodhaḥ| tasya malasya taṃ kṛtvā bhavaniḥspṛhaḥ krodharāgādirahitaḥ puruṣaḥ kriyate parameśvareṇa|
ata eva śaktipātaniścayāyākrodharāgādīni liṅgāni dīkṣādhikārārthaṃ gurubhiḥ śiṣyāṇāṃ parīkṣyanta ityuktam|</p>
<note>\devdot ityuktam See 1:22.10--15.</note>
tataśca malasya rūpāntarāpattimātrameva tadānīṃ na tvātmanaḥ svabhāvāntarapariṇāmaḥ| tasmānna pūrvoktadoṣa ityuktaṃ bhavati|
sati hi male yastasya malānapekṣayārthagrāhakasvabhāvaḥ sa evāsatyapi yataḥ|
kathaṃ tarhi sati male 'rthaṃ na gṛhṇāti| bālabhāṣitametat|
yo hi malānapekṣayārthagrāhakaḥ sa kathaṃ tatsannidhāne bhavet|
nanvadhunāsyārthaḥ prakāśate prāktu neti kathaṃ na svabhāvāntarapariṇāmaḥ|
tadapyayuktam| tadviṣayīkaraṇamevārthānāṃ prakāśo nānyaḥ|
na tu malānapekṣayātmani sarvadāstītyuktam|
ato na svabhāvabhedālambanagatatvādityevamādi vistareṇa svabhāvāntaratvāpādako viruddhadharmādhyāsaprakāro nareśvaraparīkṣāprakāśe parākṛto 'smābhiriti
<note>nareśvaraparīkṣāprakāśe parākṛtaḥ It is not certain to which passage this refers.</note>
tata evāvadhāryam|

<p>yo 'pi sahabhāvyāvaraṇanivṛttita ātmano 'pyāvāryatvanivṛttilakṣaṇasvabhāvāntarapariṇāmadoṣa uktaḥ tatrāpyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_2.30">
<l><seg type="pāda" n="a">sahajā kālikā tāmre</seg> <seg type="pāda" n="b">tatkṣayānna ca tatkṣayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadvattāmre kṣayastadvat</seg> <seg type="pāda" n="d">puruṣasya malakṣayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.31ab">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā taṇḍulakambūke</seg> <seg type="pāda" n="b">prakṣīṇe 'pi na tatkṣayaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
sahacarakālikānivṛttyā na tāmrasya kaścidvikāro dṛśyate yathā tathā malanivṛttyāpyātmano na vikāra ityetāvatāṃśena dṛṣṭāntatvaṃ nānyathā tāmrasya pariṇatidharmatvenābhyupagamāditi|
etaduktaṃ bhavati---aupādhiko 'yaṃ malasannidhānāsannidhānakṛto bhedaḥ|
na tvātmano malānapekṣayārthagrahaṇaikasvabhāvasyānyo 'nāvāryasvabhāvo yo bhedaṃ vidadhyāditi svabhāvāntarapariṇāmābhāvānna pūrvoktadoṣaprasaṅgaḥ|</p>

<p>ayameva pakṣaḥ pramāṇasiddha ityanumānasiddhenāpi dṛṣṭāntāntareṇa poṣyate</p>

<lg xml:id="KirT_2.31cd">
<l><seg type="pāda" n="a">viṣasambandhinī śaktir</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā mantrairniruddhyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.32ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā na tadviṣaṃ kṣīṇam</seg> <seg type="pāda" n="b">evaṃ puṃso malakṣayaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
mohamāraṇahetutvānmalasthānīyāyāṃ sahajāyāmapi śaktau puruṣasthānīyasya viṣasyanivṛttāyāṃ na kadācidvarṇākṛtyādisvarūpanāśo yathā tathā puṃso malakṣaya iti|
aṃśena dṛṣṭāntatvādadhunā pratyakṣasiddhadṛṣṭāntāntareṇa prakaraṇopasaṃhāraḥ</p>

<lg xml:id="KirT_2.32cd">
<l><seg type="pāda" n="a">phalaṃ katakavṛkṣasya</seg> <seg type="pāda" n="b">kṣiptaṃ sakaluṣe jale</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_2.33">
<l><seg type="pāda" n="a">kurute śaktisaṃrodhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kiṃ kṣipatyanyato jalāt</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śivajñānaṃ tathā tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">śaktisaṃrodhakārakam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā hi katakābhidhānasya vṛkṣaviśeṣasya phalaṃ \crux meghajādi sahajakaluṣayukta\crux\ eva jale prakṣiptaṃ tasyāḥ kaluṣalakṣaṇāyāḥ śakteḥ saṃrodhaṃ vidadhallakṣyate| na tu jalātkiñcidapi svabhāvāntaramanyato 'nyatra kṣipediti kāluṣyamātrameva tasya nivartayati nānyatkiñcidityarthaḥ|
tathā śiva eva jñānaṃ sarveṣāṃ cicchaktivyañjakatvena jñānahetutvāttasyeti malasya śaktisaṃrodhakārakaṃ dīkṣayā tadadhikārotpādanāya vā śaktipātenetyuktam|
yadi vā śivasya jñeyatayā saṃbandhi yaddīkṣitānāṃ nityakartavyatayā
vakṣyamāṇajñānaṃ tadārabdhakāryakarmabhogoparodhenākṣapitasya dīkṣayā sarvātmanā malasyaiva pratyahamapacayāt krameṇa śaktisaṃrodhakārakaṃ na tu puruṣasyeti| tataśca tasyāṃśe 'pi svabhāvāntarapariṇāmābhāvānna pūrvoktamacetanatvaṃ dūṣaṇaṃ malasya tvetadbhūṣaṇameveti na vyatiriktamalapakṣe kaściddoṣa iti|</p>

<p>\Colo
iti nārāyaṇakaṇṭhātmajabhaṭṭarāmakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmatkiraṇavṛtau dvitīyaṃ prakaraṇam</p>

<NOTE>CHAPTER 3</NOTE>

<p>atha padārthānāmeva parīkṣārthaṃ praśnapūrvaṃ rakaraṇāntaram| atra ca sūtrapadārthaprakaraṇasambandhāḥ prāgvaddraṣṭavyāḥ|
pāṭalikastu vyatiriktamalasiddheranantaraṃ malasyaivā rāgatvaparīkṣātmako vākyātmako 'pi rāgeṇa rañjitaśceti</p>
<note>rāgeṇa rañjitaśca vākyena| \Kir\ 1:17a.</note>
tathā ca praśnaḥ|

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_3.1">
<l><seg type="pāda" n="a">bhoktṛtvaṃ malataḥ proktam</seg> <seg type="pāda" n="b">abhilāṣānna kiṃ bhavet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sa ca rāgādyato rāgo</seg> <seg type="pāda" n="d">vaktavyo 'tra malena kim</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
nanu malaśabdena cāvṛtirityādinā</p>
<note>malaśabdena cāvṛtiḥ \Kir\ 2:14d.</note>
prabandhena malata āvaraṇaṃ kāryaṃ puṃviṣayaṃ mukhyamuktam|
ānuṣaṅgikaṃ tu bhoktṛtvādi| yaduktam

<p>pāśyādivṛttayo yāstu tasya bhedāḥ prakīrtitāḥ|</p>
<note>pāśyādivṛttayo\devdot bhoktṛtvañca na kevalam \Kir\ 2:21c--22b.</note>

<p>male sati bhavantyetā bhoktṛtvañca na kevalam|| iti|</p>

<p>ko 'yaṃ praśnaḥ| athāvāryatvamevātra bhoktṛtvamucyate na tu bhogaikarasikatvamiti praśnaḥ|
yadyevaṃ tato mala eva vaktavyaḥ kiṃ rāgeṇeti rāgākṣepapraśno yuktaḥ, na tu malena kimiti|
rāgādyabhāve 'pi pralayakevalādyavasthāyāṃ tatkāryasya bhāvāditi|
satyametat| kintu nātra sarvathā malābhāvaḥ pūrvapakṣīkṛto yadātra bhoktṛtve malena kimiti|
bhoktṛtvaṃ hi bhogaikarasikatvātmakaṃ rāgakāryātprāguktādabhiṣvaṅgādeva dṛṣṭātsiddhamiti kimatra malasyāpi hetutvena kalpitena|
rāgasyaivātra pāramparyeṇa hetutvamiti praśnārthaḥ|
tanna virodha iti| ata evātra malasyābhyupagamenaiva samādhiḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_3.2ab">
<l><seg type="pāda" n="a">bhoktṛtvaṃ nāma yatproktam</seg> <seg type="pāda" n="b">anādi malakāraṇam</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadetadbhoktṛtvamasmābhiḥ prāguktaṃ tadanādi| yato malakāraṇamuktaṃ tato
malasyānāditvāttadapyanādi| etaduktaṃ bhavati---anyadevāsmānmohajanitādbhoktṛtvādbhogayogyatvalakṣaṇametadbhoktṛtvam|
pralayākale vidyate na tu vijñānakevale karmābhāvāt|
tasya karmavanmalo 'pi kāraṇaṃ pariṇatamalasya pralayākalasyāpi parameśvarānugrāhyatvānna tatsambhavati yataḥ|</p>

<p>tataśca nābhilāṣo 'sya nimittamityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_3.2cd">
<l><seg type="pāda" n="c">abhilāṣastanau satyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sā tanuḥ kena hetunā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_3.3ab">
  <l><seg type="pāda" n="a">rāgo 'pi tannimittatvāt</seg> <seg type="pāda" n="b">pravṛttaḥ</seg></l>
</lg>

<p>Vṛtti:
abhilāṣo 'pyayaṃ sati sthūle 'smiñcharīre bhavatīti| taccharīraṃ sūkṣmadehātmakarāgādisambandhāt|
rāgādīnāṃ tu pravṛttau tadbhoktṛtvaṃ nimittamiti kathamasyābhilāṣo nimittamāśaṅkyate| abhilāṣahetorasya rāgāderapyetannimittatvāt|
tatra dṛṣṭāntaḥ</p>

<lg xml:id="KirT_3.3b-d">
<l><seg type="pāda" n="b">puruṣasya tu</seg></l>
<l><seg type="pāda" n="c">cauryaṃ hi bījamāpekṣya</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā nigaḍabandhanam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_3.4ab">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ paśutvamāpekṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">rāgatattvaṃ pravartate</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā cauryaṃ bījabhūtamā samantādapekṣyapuruṣasya nigaḍādibandhanaṃ pravartate tathaiva prāguktanayena <note>prāguktanayena See \Kir\ 1:16 ff.</note> pralayakevalinaḥ paśutvaṃ malamapekṣya rāgādayaḥ pravartanta iti kuto rāgasyātra hetutvamāśaṅkyate| tadevaṃ</p>

<lg xml:id="KirT_3.4cd">
<l><seg type="pāda" n="c">etasmādasya bhoktṛtvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tanurbhogo 'nyahetujaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_3.5">
<l><seg type="pāda" n="a">paśutvena hi bhoktṛtvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">māyābandhastanau sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sukhaduḥkhādiko bhogaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">karmataḥ saṃsthitaḥ paśoḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">nānyathāsya vinirdiṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">bhogabhoktṛtvabandhanam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
paśutvasaṃjñakānmalādasya bhoktṛtvaṃ māyātastaccharīraṃ karmataḥ punarbhogaḥ karmaṇāmeva sukhaduḥkhātmanā pariṇāmāditi sākṣānnimittatvamatroktaṃ na tu paramparayā pāramparyeṇa sarvasyāsya māyātmanaḥ karmākṣiptatvāditi darśayiṣyāmaḥ|</p>
<note>iti darśayiṣyāmaḥ ad \Kir\ 3:7--8.</note>
proktañca śrīmatsvāyambhuve

<p>karmataśca śarīrāṇi viṣayāḥ karaṇāni ca| iti|</p>
<note>karmataśca śarīrāṇi viṣayāḥ karaṇāni ca \Svayam\ 1:13ab.</note>

<p>nānyathaitasya bhogaśca bhoktṛtvaṃ ca śarīraṃ ca vinirdiṣṭamiti| tadiyatā paśupadārthaḥ parīkṣita iti||</p>

<p>adhunā pāśapadārthaparīkṣāviśeṣārthaḥ prasaṅgātpraśnaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_3.6">
<l><seg type="pāda" n="a">yadetatkarma deveśa</seg> <seg type="pāda" n="b">proktaṃ bhoganibandhanam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">karmārjanaṃ tanau satyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">sṛṣṭikāle tanuḥ kutaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadetatsukhaduḥkhādiko bhoga ityādinā karma bhoganibandhanamuktaṃ tanna vyāpakamityadhyāhāraḥ| yato mahāpralayādanantaraṃ sargārambhakāle prathamaḥ śarīrādibhogaḥ kutaścideva nimittādiṣyate| na karmataḥ|
taduttarakālabhāvināṃ karmanimittatvāditi| yadāhuḥ---</p>

<p>ādyo hi dehaḥ puruṣārthamūlastato 'pyanye karmamūlāḥ pratipannā iti|</p>
<note>ādyo hi dehaḥ\devdot pratipannāḥ Source unknown. Also quoted in \NarP, p.212 ad 3:87, but with prapannāḥ for pratipannāḥ</note>

<p>atra siddhāntaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_3.7">
<l><seg type="pāda" n="a">yathānādirmalastasya</seg> <seg type="pāda" n="b">karmāpyevamanādikam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadyanādi na saṃsiddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">vaicitryaṃ kena hetunā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
puruṣāṇāṃ hi sarvadā śārīrabhogādivaicitryānyathānupapattyā karmaṇaḥ sattvaṃ sṛṣṭikāle 'pi paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvaramanuṣyādi janmavaicitryaśruteḥ|
mahāpralaye 'pi karmasiddhitaḥ pravāhānādiḥ karmaśarīraprabandhaḥ siddhyati|</p>
<note>Testimonium: kiraṇavṛttau bhagavatā rāmakaṇṭhena `puruṣāṇāṃ hi sarvathā śarīrabhogavaicitryānyathānupapattyā karmaṇaḥ satvam| prathamasṛṣṭikāle 'pi paśupakṣimṛgasarīsṛpasthāvaramanuṣyādivaicitryaśruteḥ mahāpraLaye 'pi karmasiddhitaḥ pravāhānādiḥ karmaśarīraprabandhaḥ siddhyatī'ti vyākhyātam| {Siddhāntasārāvalivyākhyā} ad \VP\ 7, p.58, lines 18--21.</note>
tataśca malasyāpi kevalasyātra śarīrahetutvapratiṣedhasya sāmarthyasiddheḥ
ādyo hi dehaḥ puruṣārthamūla ityayaṃ pakṣo 'tyantāyukta ityuktaṃ bhavati|
etadevāsya pravāhānāditvamupasaṃhartuṃ māyādhikaraṇatvaṃ ca darśayituṃ sūtram

<lg xml:id="KirT_3.8">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmādanādikaṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="b">māyāpyevaṃ bhavastathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathānādiḥ śivaḥ kartā</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvasya jagataḥ sthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
evaṃ karmanibandhano bhavaḥ kalādikṣitiparyantatattva bhūtabhuvanarūpaḥ saṃsāro māyīyastannibandhanaṃ ca punararjyamānaṃ karmeti karmabhavayoḥ parasparahetutvena pravāhānāditvasiddhiḥ|
bhavānāditvādeva ca tadupādānena karmānāditvācca tadadhikaraṇenāpi prakṛtyātmanānādinā bhavitavyam|
kṛṣyādikarmaṇāṃ prakṛtisaṃskārakatvena dṛṣṭatvānnaiyāyikādiparikalpitātmasaṃskārakatvāyogādātmanaḥ pariṇāmitvaprasaṅgācca|
yacca tadbhavo pādānaṃ karmādhikaraṇaṃ ca sā māyāpyanādisiddhā|
tathā bhavasya tanukaraṇabhuvanātmanaḥ pravāhānāditvenoktatvāttatkartāpīśvaro 'nādiḥ sidhyatīti|</p>

<p>atha pāśapadārthaparīkṣāviśeṣādanantaraṃ prasaṅgātpatipadārthaparīkṣārthaṃ praśnaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_3.9ab">
<l><seg type="pāda" n="a">śivaḥ kartā tvayā proktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sa kathaṃ gamyate prabho</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
īśvare hi jagatkartari siddhe tasyānāditvaṃ sādhayituṃ śakyam| sa eva kathaṃ gamyate| na tāvatpratyakṣato 'tīndriyatvena tasya bhavadbhirabhyupagamāt| taduktaṃ jaiminīyaiḥ</p>

<p>na ca kaiścidasau jñātuṃ kadācidapi śakyate|</p>
<note>na ca kaiścidasau\devdot brūyādātmaiśvaryaprasādhanāt \Sloka\ {sambandhākṣepaparihāra} 57cd, 58ab and 60. Also cited ad \Mat\VP\ 3:6, p.49 and before \Nar\ 2:1, p.113.</note>

<p>svarūpeṇopalabdhe 'pi sraṣṭṛtvaṃ nāvagamyate||</p>

<p>na ca tadvacanenaiṣā pratipattiḥ suniścitā|</p>

<p>asṛṣṭvāpi hyasau brūyādātmaiśvaryaprasādhanāt|| iti|</p>

<p>nāpi rūpopalabdhyādinā cakṣurādiriva pūrvoktatanukaraṇabhuvanādikāryānyathānupapatti lakṣaṇenānumānena tasya mahābhūtebhya evotpattidṛṣṭeḥ| yadāhuḥ saugatāḥ</p>

<p>yasminsati bhavatyeva yattato 'nyasya kalpane|</p>
<note>yasminsati\devdot hetūnāmanavasthitiḥ {Pramāṇavārttika} 1:26 (with yeṣu satsu for yasminsati). Also cited ad \Nar\ 1:4, p.9 and 2:4, p.120 and \Mat\VP\ 6:21, p.152.</note>
taddhetutvena sarvatra hetūnāmanavasthitiḥ||

<p>śastrauṣadhādisambandhāccaitrasya vraṇaropaṇe|</p>
<note>śastrauṣadhādi\devdot prakalpyate {Pramāṇavārttika} 1:24.</note>

<p>asambaddhasya kiṃ sthāṇoḥ kāraṇatvaṃ prakalpyate|| iti|</p>

<p>nāpyāgamena tasyākṛtakatvena bhavadbhiranabhyupagamāt|
tatkṛtasyānyonyasaṃśrayeṇāprāmāṇyāt| na ca pramāṇāntaramasti bhavatām|
tatsādhanapramāṇābhāvānna kathaṃcidgamyata ityarthaḥ|</p>

<p>yadyevamata evaitadviṣayasaṃśayo 'stu| nāstīśvara iti kuto bādhakapramāṇābhāvāditi| ucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_3.9cd">
<l><seg type="pāda" n="c">vaikaraṇyādamūrtatvāt</seg> <seg type="pāda" n="d">kartṛtvaṃ yujyate katham</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
karaṇānāmabhāvo vaikaraṇyaṃ tasmādīśvaro jagataḥ kartā na saṃbhavati| karaṇābhāvāddaṇḍacakrasūtrādirahitaḥ kumbhakāra iva kumbhe| tadidamuktaṃ jaiminīyaiḥ</p>

<p>na ca niḥsādhanaḥ kartā kaścitsṛjati kiñcana| iti|</p>
<note>na ca niḥsādhanaḥ kartā kaścitsṛjati kiñcana \Sloka\ {sambandhākṣepaparihāra</note>
50cd. Also quoted ad \Nar\ 3:2, p.155.}

<p>kiñca mūrtatvaṃ kaṭhinatā| atra śarīrayogastadabhāvādīśvaro na sambhavati karteti| tadidamuktaṃ taireva</p>

<p>aśarīro hyadhiṣṭhātā nātmā muktātma vadbhavet|</p>
<note>aśarīro hyadhiṣṭhātā nātmā muktātmavadbhavet \Slokas\ 78cd. Also quoted ad \Nar\ 2:8, p.130 and frequently in the \MatV.</note>

<p>ityevaṃ sādhakabādhakapramāṇābhāvasadbhāvābhyāmīśvarābhāvasiddhiriti
pūrvaḥ pakṣaḥ| atra siddhānto bādhakanirāsapūrvaḥ| tasminhyanirākṛte sādhakasya hetorapravṛttireva|
tatpratijñāvacanasyānumānanirākṛtatvāt| yadāhuḥ</p>

<p>sandigdhe hetuvacanādvyasto hetoranāśrayaḥ| iti|</p>
<note>sandigdhe hetuvacanādvyasto hetoranāśrayaḥ {Pramāṇavārttika</note>
4:91. Also quoted ad \Nar\ 2:4, p.119.}

<p>tathaivopakramyate</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_3.10">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā kālo hyamūrto 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">dṛśyate phalasādhakaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ śivo hyamūrto 'pi</seg> <seg type="pāda" n="d">kurute kāryamicchayā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tatra yastāvadakartṛtvasiddhāvatrāmūrtatvāditi heturuktaḥ sa kālenānaikāntikastasyāmūrtatve 'pi puṣpaphalādikartṛtvaprasiddheḥ|
atha kālasyācetanatvena svakāryaṃ prati kāraṇatvātkartṛtvāsiddheḥ nānaikāntikaviṣayatā| tatrocyate tarhi kālasyātropalakṣaṇatvādasmadādyātmanānaikāntikastasyāmūrtasyāpi svadehaspandādikāryadarśanāt|
dṛṣṭānto 'pyatra sādhyadharmāsiddhaḥ muktātmano 'pyasmābhiḥ sarvādhiṣṭhātṛtvenābhyupagamāditi|</p>

<p>yastvatravaikaraṇyāditi heturuktaḥ so 'pyasiddha eva| tathā hi</p>

<lg xml:id="KirT_3.11ab">
<l><seg type="pāda" n="a">icchaiva karaṇaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā sadyogino matā</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
icchātmikaiva śaktistasya karaṇaṃ yogina iva vidyate yataḥ|
yoginaśca sarvavādināṃ siddhā eva cārvākairapi viṣagrahacikitsākāritvena
maṇyauṣadhādivanna pratikṣeptuṃ śakyāḥ| yadāhuḥ</p>

<p>acintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāva iti|</p>
<note>acintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ Also occurs in {Ratnāvalī} Act 2, p.39 and in the {Śuklakurukullāsādhana</note>
(No.180 in {Sādhanamālā}),
p.365. Also quoted ad 6:16 and ad \Mat\VP\ 7:49, p.249.}

<p>atha vaikaraṇyamatrendriyābhāvo heturabhipretastatrāpyucyate</p>

<p>śalyākṛṣṭikaro dṛṣṭo hy % akṣahīno 'pi karṣakaḥ \</p>
<lg xml:id="KirT_3.11c-f">
<l><seg type="pāda" n="e">vyāpāro na ca dṛśyeta</seg> <seg type="pāda" n="f">kāryamicchā pratīyate</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tadānīmayaskāntamaṇinānaikāntiko hetuḥ| sa hīndriyahīno 'pi śalyātmakāyaḥsamākarṣako dṛṣṭo yataḥ| atrāpi prāguktakālavadanaikāntikākṣepatatsamarthanaṃ tathaiva draṣṭavyamiti|</p>

<p>tadevamasattāniścāyake bādhake 'panīte 'dhunā sattāsaṃśayanivāraṇāya
pramāṇamucyate</p>

<lg xml:id="KirT_3.12a-c">
<l><seg type="pāda" n="a">sthūlaṃ vicitrakaṃ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">nānyathā ghaṭavadbhavet</seg> </l>
<l>asti heturataḥ kaścit %//</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
iha hīśvarasiddhau sāṃkhyasaugatajaiminīyārhatacārvākāḥ pratipakṣāḥ| tatra pūrvayoryadetadvicitrakamityadṛṣṭakartṛkaṃ tanukaraṇabhuvanādikaṃ prāguktaṃ jagaddharmitvena cikīrṣitaṃ tatpratikṣaṇaṃ pariṇāmādutpādādvā kāryatvena siddhameva| apareṣāṃ tu</p>

<p>na kadācidanīdṛśaṃ jagat</p>
<note>na kadācidanīdṛśaṃ jagat Source unknown. Also quoted ad \Nar\ 2:1, p.115.</note>

<p>ityabhyupagamāttadekadeśabhuvanādi tathā na siddhamiti tānprati
sthūlatvena kāryatvamatra sādhyate| yatsthūlaṃ tatkāryaṃ yathā ghaṭādi sthūlaṃ caitadadṛṣṭakartṛkaṃ bhuvanādi tataḥ kāryamiti|
na cātreśvaraśarīreṇa nityena vedena vānaikāntikatvam| yathoktaṃ jaiminīyaiḥ</p>

<p>anekāntaśca hetuste taccharīrādinā bhavet| iti|</p>
<note>anekāntaśca hetuste taccharīrādinā bhavet \Slokas\ 77ab. Quoted ad \Nar\ 2:8, p.133 and ad \Mrg\ 1:9, p.21.</note>

<p>tasyāsmābhiḥ sarvathā vedasya cānityatvenābhyupagamāt| tasminnapi ca kārye siddhe 'dhunā kāryatvenātra sarvasmiñjagati kartṛpūrvakatvaṃ sādhyate|
na tu sthūlatvena tadvyāpakatvāditi|
yatkāryaṃ tadviśiṣṭajñānakriyāyuktakartrā vinā na sidhyatīti yathā ghaṭādi| kāryaṃ caitatsarvameva jagat|
atastadapi viśiṣṭajñānakriyāyuktena kartrā vinā na bhavatīti|
yastatkartā sa īśvaraḥ siddha evetyevamatra padatrayasya nānyonyaṃ gatārthatetyavirodhaḥ|
na ca kāryatvamatra tathābhūtaṃ na siddhamityāśaṅkanīyam| yadāhuḥ saugatāḥ</p>

<p>siddhaṃ yādṛgadhiṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimat|</p>
<note>siddhaṃ yādṛgadhiṣṭātṛ\devdot hutāśane Pramāṇavārttika 1:13--14. Also quoted ad \Mat\VP\ 6:100, p.227 and ad \Nar\ 2:5, p.122.</note>

<p>sanniveśādi tadyuktaṃ tasmādyadanumīyate||</p>

<p>vastubhede prasiddhasya śabdasāmyādabhedinaḥ|</p>

<p>na yuktānumitiḥ pāṇḍudravyādiva hutāśane|| iti|</p>

<p>kāryamātrasya kartṛmātreṇa ghaṭādau kṛtakatvamātrasyānityatvamātreṇeva vyāpteḥ siddhatvāt| anyathā tatrāpyanyatrāpi ca dṛṣṭāntasādhyadharmabhedena hetubhedakalpane sarvānumānābhāva eva| aviśeṣātpāṇḍutvasya tu bhāvāt dhūmābhāve 'pi himamakkolādiṣu ca taddarśanāt vahnyanumāpakatvamayuktameva|
nāpyanaikāntikaḥ sarvasyādṛṣṭakartṛkasya vanatṛṇāderapi pakṣīkṛtatvāt| na ca viruddho hetuḥ yathāhurjaiminīyāḥ
tathāsiddhe ca dṛṣṭānte bhaveddhetorviruddhatā|</p>
<note>tathāsiddhe ca dṛṣṭānte\devdot prasajyate \Sloka\ {sambandhākṣepaparihāra} 80. Also quoted ad \Mrg\ 3:1, p.101; ad \Nar\ 2:7, p.128 and frequently in the \MatV.</note>

<p>anīśvaravināśyādikartṛkatvaṃ prasajyate|| iti|</p>

<p>viparyayavyāptyabhāvāt| dṛṣṭānte hi ghaṭādāvayaṃ hetuḥ svasādhye svakāryasarvajñatvasarvakartṛtvalakṣaṇeneśvaratvena vyāptaḥ siddho yatastasyāṃśenāpi vaikalyena ghaṭādarśanādavināśitvenāpi kumbhakārātmano nityatvāttasyaiva ca kartṛtvāt| nāpi dharmisvarūpaviparītasādhano 'yaṃ viruddhaḥ| yathāha maṇḍanaḥ</p>

<p>sanniveśādimatsarvaṃ buddhimaddhetu yadyapi|</p>
<note>saṃniveśādimatsarvaṃ\devdot upakāryopakārakāḥ {Vidhiviveka} pp.219 and 224. Quoted ad \Mat\VP\ 6:100, p.229 and (second verse only) ad \Nar\ 2:20, p.146.</note>

<p>prasiddhasanniveśāderekakāraṇatā kutaḥ||</p>

<p>rathādyavayavā nānātakṣanirmāpitā api|</p>

<p>dṛśyante jagati prāya upakāryopakārakāḥ| iti|</p>

<p>yato rathādyavayavānāmanekatakṣanirmitānāmapi naikasthapatibuddhikriyābhyāṃ vinaikarathārambhakatvaṃ dṛṣṭamiti|</p>

<p>nāpyanīśvarakartṛkaṃ jagat kāryatvāt ghaṭādivaditi viruddhāvyabhicāryākrāntatvādaheturayamiti vācyam|
dhūmādagnyanumānavadatra vastubalapravṛttatvena tadasambhavāditi bhavatāmabhyupagamaḥ|
anyathā parvatādāvapi dhūmādagnyanumāne 'trāparvatavartī vahniḥ dhūmāt yatra dhūmastatrāparvatavartī vahniryathā mahānase 'tra ca dhūmastasmādaparvatavartī vahniriti sarvatra viruddhāvyabhicāryanumānāvaskarasaṃbhavādanumānābhāva evetyevamādayo 'tra hetudoṣā vistareṇāsmābhirnareśvaraparīkṣāprakāśe pratikṣiptā iti tata evāvadhāryāḥ|</p>
<note>nareśvaraparīkṣāprakāśe pratikṣiptāḥ Chapter 2.</note>

<p>atra parābhiprāyaḥ|</p>

<p>karma cet</p>

<p>Vṛtti:
anena hi prayogavacanena bhavadbhiḥ kartṛmātraṃ sādhyamupakṣiptam|
taccobhayavādisiddhaṃ karmāstviti śrāvaṇaḥ śabda itivatsiddhasādhanatvādayuktametat| yadāhurjaiminīyāḥ|</p>

<p>kasyaciddhetumātrasya yadyadhiṣṭhātṛteṣyate|</p>
<note>kasyaciddhetumātrasya\devdot siddhasādhanam \Slokas\ 75. Quoted ad \Nar\ 2:14, p.136.</note>

<p>karmabhiḥ sarvabhāvānāṃ tatsiddheḥ siddhasādhanam|| iti|</p>

<p>atra siddhāntaḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_3.12d">
<l>na hyacetanam //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
na siddhasādhanaṃ yasmātkarmācetanamiti|
ayamarthaḥ---nāsmābhiratra kartṛtvamātraṃ sādhyate 'pi tu viśiṣṭajñānakriyāyuktaḥ karteti kuto 'cetanaiḥ karmabhiḥ siddhasādhanamiti|
yadyevaṃ dharmiviśeṣaviparītasādhano 'yaṃ viruddhaḥ| yadāhuḥ|</p>

<p>kāryaṃ śarīrayuktena kartrā vyāptaṃ sadaiva yat|</p>
<note>kāryaṃ śarīrayuktena\devdot prasajyate Source unknown. Also cited ad \Mat\VP\ 6:100, p.229 with ghaṭādi for sadaiva</note>

<p>kāryatvāttena jagataḥ kartā dehī prasajyate|| iti|</p>

<p>tadayuktaṃ yataḥ</p>

<lg xml:id="KirT_3.13">
<l><seg type="pāda" n="a">proktaḥ sa niṣkalaḥ sthūlas</seg> <seg type="pāda" n="b">tathā sakalaniṣkalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">īśaḥ sadāśivaḥ śāntaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṛtyabhedādvibhidyate</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
kāryasya śarīravyabhicārāt svadehaspandātmakaṃ kāryamasmadāderna dehāntarapūrvakaṃ siddhamityuktaṃ yataḥ|</p>
<note>ityuktaṃ yataḥ \KirV\ ad 3:10.</note>
tataśca kumbhakārādyātmano 'pi svakāryaṃ prati śaktodyuktapravṛttātmanā tryavasthasya siddherjagatkartāpi tryavastha evānumīyate| yadāhuḥ

<p>śaktodyuktaḥ pravṛttaśca kartā trividha iṣyate| iti|</p>
<note>śaktodyuktaḥ pravṛttaśca kartā trividha iṣyate Source unknown. Also cited ad \Mat\VP\ 3:20, p.69. Bhatt there observes that it appears as {Śataratnasa\ṇgraha} 14 (p.22) and is attributed to the \Mrg. In both those places the first {pāda} reads śaktodyuktapravṛttaśca---an `improved' reading in which it is no longer necessary to assume a double sandhi.</note>

<p>tatra yacchaktatvaṃ kāryaṃ prati yogyatvaṃ sā niṣkalāvasthā śānta ityucyate| yattūdyuktatvaṃ sā sakalaniṣkalāvasthā sadāśivaḥ kathyate|
pravṛttakriyatvaṃ tu sthūlāvasthā īśvara iti|
kṛtyaviṣayo 'yamavasthābhedastenopacārādetattattvatrayaṃ bhinnamityucyate| na paramārthatvādityarthaḥ| yadvakṣyati</p>

<p>puṃsāmanugrahārthaṃ tu paro 'pyaparatāṃ gataḥ| iti|</p>
<note>puṃsāmanugrahārthaṃ tu paro 'pyaparatāṃ gataḥ \Kir\ 3:23ab and 9:17cd.</note>

<p>evaṃ ca jñānapadārthasyāpyatraiva parīkṣāsiddhiḥ| atra praśnaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_3.14">
<l><seg type="pāda" n="a">niṣkalaḥ sa kathaṃ jñeyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sakalo 'pi pumāṃstadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvisvabhāvastathā yo 'nyo</seg> <seg type="pāda" n="d">viruddhaḥ sa parasparam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
iha hi pūrvaṃ śivajñānaṃ tathā tasyetyādinā</p>
<note>śivajñānaṃ tathā tasya \Kir\ 2:33c.</note>
dīkṣitānāṃ śivo jñeyatvenoktaḥ| na ca niṣkalo jñātuṃ śakyate sākāraviṣayatvādbuddheḥ| yadāhuḥ

<p>ākāravāṃstvaṃ niyamādupāsyo na vastvanākāramupaiti buddhiḥ| iti|</p>
<note>ākāravāṃstvaṃ\devdot buddhiḥ Source unknown. Cited ad \Mat\VP\ 3:23, p.71; by \Agh\ ad \TatP\ 6; and by \Tryambaka\ ad \Kir\ 3:20, p.\thinspace 66, lines 1--2. Bhatt observes that it is cited [by J\ñānaprakāśa] in the [{Śiva-}]{yogasāra} (p.49) and attributed to a {Yogasa\ṇgraha}.</note>

<p>tataścāśakyānuṣṭheyatvāttadviṣayajñānamanupadeśyameva|
nāpīśvaraḥ sakalo bhavati śarīritvena devadattādivatsarvajñatvakartṛtvābhāvāt|
nāpi sakalaniṣkalaṃ nāma vastu sambhavati viruddhayorghaṭatadabhāvayorivaikatra samāveśāsambhavāditi tattvatrayādasmādekasya jñānopadeśavaiyarthyāddvayośca svarūpānupapatterevāvaktavyateti praśnārthaḥ| siddhāntastu</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_3.15">
<l><seg type="pāda" n="a">paśoḥ śaktinipātena</seg> <seg type="pāda" n="b">mantraśaktyā ca sarvadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">niṣkalaṃ lakṣyate śaktyā</seg> <seg type="pāda" n="d">sūkṣmaṃ viṣavikāravat</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
paśoryaḥ parameśvarācchaktipāto yā ca mantraśaktirdīkṣā tābhyāṃ yā śaktirjñānakriyātmikā nirmalīkṛtā tayā sarvadaiva niṣkalatattvaṃ lakṣyate|
viṣadīkṣāśuddhasya mantriṇaḥ śaktyaiva viṣasya vikāro mṛtitāpātmaka iva| śaktyatiśayakhyāpanāṃśatvena dṛṣṭāntatvam|
ayaṃ tvatrārthaḥ---yadi niṣkalatvādevāsya jñeyatvaṃ nopapadyata iti praśnastadātmanā vyabhicāraḥ| tasya kāryakaraṇavyatirekeṇa svataḥ parataśca kāyavāgvyavahārātmanānumānena jñeyatvāt|</p>

<p>atha bauddhasya jñānasyākāragrahaṇenaiva vastuvyavasthāpakatvādanākāro na jñeya iti praśnārthaḥ| tadā siddhasādhanatvameva jñānaśaktyaivātra tasya jñeyatvenoktatvānna buddhyādibhirityadoṣaḥ| yo 'pi sakalatvāt bhagavato 'nīśvaratvaprasaṅga uktaḥ so 'pyayukta ityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_3.16ab">
<l><seg type="pāda" n="a">sakalo 'pi pumānnaiva</seg> <seg type="pāda" n="b">māyāvayavavarjanāt</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
anyadevaitatsakalatvaṃ sakalaśaktiprasarātmakaṃ yadyogādīśvaro 'pi sakala ityucyate| na tu puruṣavanmāyīyakalādiśarīrayogāditi sakalaśabdavācyatve 'pyatra na puruṣatvaṃ tathābhūtasya sakalatvasyāsiddhatvāditi bhāvaḥ|</p>

<p>atha kartṛtvāttasya puruṣasyeva kathaṃ na māyātmikāstāḥ kalāḥ kalpyanta iti| tatrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_3.16cd">
<l><seg type="pāda" n="c">nirmalatvācchivasyātra</seg> <seg type="pāda" n="d">na kalpyāstvasitāḥ kalāḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
anyathāsiddhatvādasya hetoryato na māyātmikāstāḥ kalāḥ puṃsaḥ kartṛtvaṃ janayanti yena tadanyathānupapattyātra kalpyāḥ syuḥ|
pariṇāmitvenācetanatvaprasaṅgādityuktaṃ pariṇāmo 'cetanasyetyādinā|</p>
<note>pariṇāmo 'cetanasya \Kir\ 2:26a.</note>
api tu nirmalīkurvantīti|
tattu nirmalīkṛtaṃ svata eva kāryakaraṇāya pravartata itīśvare svabhāvanairmalyāttathāsvabhāvā na kalāstāḥ kalpayituṃ samarthā iti kutaḥ kartṛtvāttatra kalāsiddhiḥ| kathaṃ tarhyasau sakalaḥ kathyata ityucyate|

<lg xml:id="KirT_3.17ab">
<l><seg type="pāda" n="a">mantrātmikāḥ kalāstasya</seg> <seg type="pāda" n="b">te ca mantrāḥ śivātmikāḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
śivasyātmabhūtā ye mantrāḥ sadyojātādayo vakṣyamāṇāsta eva</p>
<note>mantrāḥ sadyojātādayo vakṣyamāṇāḥ See \Kir\ 62 (\edD\ pp.171--3).</note>
tasyātyantabhinnasṛṣṭyādikāryapañcakanirvartanāya kalāḥ śakterbhāgā iva kathitāstābhiḥ saha tadānīṃ kāryanirvartakatvena vartata iti sakalaḥ proktaḥ|
etaduktaṃ bhavati---nātra niṣkalātsakalādeḥ pariṇāmāntaratvena cetanānyatvaṃ pariṇāmo 'cetanasyetyādinā tasya niṣedhāt|
<note>pariṇāmo 'cetanasya \Kir\ 2:26a.</note>
nāpi vivartabhedenāsatyatvāttadākārasyāsatyarūpopagrāhitā vivarto yataḥ|
na cāpyaṇvantaratayānantādīnāmiva parameśvarātmano 'traikatvenaiva śruteḥ|
prāgavasthābhedena kalpita eva bhedaḥ proktaḥ|
saṃskāryāṇvapekṣayā tatra sthūlasūkṣmaparabhedena kriyāśaktyabhivyaktikrameṇa sātiśayatvādīśvarasadāśivaśivatattvadīkṣitānāṃ vāstavabheda iti tattvatrayametatkalpitamevāsti|
kathaṃ tarhi pañcavaktrādyākāraḥ śāstre bhagavānuktaḥ iti tadarthametat

<lg xml:id="KirT_3.17cd">
<l><seg type="pāda" n="c">taiḥ prakalpya śarīraṃ svaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śuddhākṣādhyāsitaṃ mahat</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_3.18ab">
<l><seg type="pāda" n="a">yāvadevaṃ na kurute</seg> <seg type="pāda" n="b">tāvanno gurupaddhatiḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tairīśānādibhiḥ śivātmakairmantrairmūrdhādibhedena tadavāntarāṣṭatriṃśatkalābhedenendriyādyātmanā cādhyāsitaṃ svaṃ śarīraṃ dhyeyādyākāraṃ parikalpya bhagavānatra yāvadevamiti vakṣyamāṇaprakāreṇa sṛṣṭyādyanugrahaṃ na karoti tāvanna gurusādhakādikrama iti vakṣyati lakṣyate sakalaṃ dhyānāditi|</p>
<note>lakṣyate sakalaṃ dhyānāt \Kir\ 3:20c.</note>
ayamarthaḥ---bhogamokṣapradadhyānādikarmopāyabhūtatvena svātmano rūpaṃ kalpitaṃ na tu tattasya pāramārthikaṃ śarīramiti| tathā hi

<lg xml:id="KirT_3.18cd">
<l><seg type="pāda" n="c">kurute 'nugrahaṃ dehī</seg> <seg type="pāda" n="d">sarveṣāmeva dehinām</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
śarīradvāreṇa hi sevyamāno rājādiranugrahaṃ kurvandṛśyate nāśarīrī|
asmadādyagocaratvādityatrārādhanopāyatvenākāropadeśo 'yaṃ bhagavata iti||</p>

<p>nanu yadi bhagavatastvapāramārthikaṃ śarīraṃ kathamadhiṣṭheyam|
adhiṣṭhīyamānaṃ kathaṃ na śarīramiti| tatrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_3.19">
<l><seg type="pāda" n="a">yathaiva yoginaḥ śaktir</seg> <seg type="pāda" n="b">grahaṇe mocane 'pi hi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadvadevātra boddhavyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">grahaṇaṃ mocanaṃ vibhoḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā yogaśaktyā yogī kuḍyādikamaśarīrabhūtamapi saṃsāryanugrahārthamadhiṣṭhāya parityajati| yadāhuḥ</p>

<p>sānniddhyamātratastasya puṃsaścintāmaṇeriva|</p>
<note>sānnidhya\devdot deśanāḥ \Sloka\ {codanāsūtra} 138. Quoted ad \Nar\ 2:8, p.131.</note>

<p>niḥsaranti yathākāmaṃ kuḍyādibhyo 'pi deśanāḥ|| iti|</p>

<p>tathaiva parameśvaro 'pyanugrahārthaṃ bāhyapratimādivattaddhyeyākāraṃ buddhinirmitaśarīrabhūtamapyadhiṣṭhāya parityajatītyadoṣaḥ| api ca</p>

<lg xml:id="KirT_3.20">
<l><seg type="pāda" n="a">mudrāmaṇḍalamantraiśca</seg> <seg type="pāda" n="b">tridhāsiddhiviceṣṭitaiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">lakṣyate sakalaṃ dhyānāt</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvajñānapravṛttitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
mudrāḥ parameśvarasyāvāhanavisarjanādau tacchaktyabhivyaktisthānatayā vakṣyamāṇāḥ karasanniveśaviśeṣāḥ|</p>
<note>vakṣyamāṇāḥ karasanniveśaviśeṣāḥ See \Kir\ 15 (\edD\ pp.44-5).</note>
maṇḍalāni ca tasyaivāvāhanapūjanādyadhikaraṇatvena vakṣyamāṇā
<note>vakṣyamāṇā rajovinyāsaviśeṣāḥ See \Kir\ 20\ (\edD\ pp.60--3).</note>
rajovinyāsaviśeṣāḥ| mantrāśca tasyaivāvāhanādau ye sadyojātādayaḥ te sarva eva| uttamādibhedena triprakārāyāṃ siddhau viceṣṭitaṃ yeṣāṃ te tathābhūtāstairapi hetubhūtaiḥ sakalametadupāyatattvaṃ lakṣyate|
niṣkalasya vyāpakatvenāvāhanādyanupapattestadupadeśānarthakyāt|
dhyānāccaitatsakalaṃ lakṣyata ityetatprāgeva darśitam|
<note>ityetatprāgeva darśitam \Kir\ 3:18--19 and commentary thereon.</note>
tathā sarveṣāṃ daśāṣṭādaśabhedabhinnānāṃ jñānānāṃ yā pravṛttistayāpi sakalaṃ lakṣyate| yaduktaṃ śrīmatpauṣkare

<p>mūrdhnastu vijayaṃ tantraṃ lalāṭātpārameśvaram|</p>
<note>These lines of the [\Pau-]{Pārameśvara</note>
as quoted by Takṣakavarta on f.4\recto,
lines 6--7 (see Appendix III) read thus:
mūrdhnastu vijayaṃ jñānaṃ lalāṭātpārameśvaram|
netrebhyaścaiva niśśvāsaṃ jñānarājamanuttamam|
śravaṇābhyāṃ ca prodgītaṃ mukhācca mukhabimbakam}

<p>vinirgataṃ maheśasya mukhācca mukhabimbakam|| ityādi|</p>

<p>niṣkalasya tvavayavavibhāgābhāvādetāḥ śrutayo 'nupapannāḥ syuriti|
evametatprakaraṇaṃ dhyeyākāraniṣṭhatvena buddhyākāraniṣṭhatvena ca vyākhyeyam|
na tu baindavaśarīrapratipādakatvena tasya bhagavatyasambhavāt|
śarīraṃ hi yadacetanamapi vyavadhānena jñānakriyāśaktyabhivyañjakaṃ tadasmadāderityucyate|
vidyāvidyeśānāṃ tu kriyāśaktyabhivyañjakameva teṣāṃ sarvajñatvādbhagavatastvabhivyaktasarvaśaktitvānna kathañcittadupapadyata ityadhiṣṭhānamātreṇa tu śarīratve sarvaṃ sarvasya śarīraṃ syādityanavasthā|
tasmātpūrvaiva vyākhyā yukteti|
evaṃ sakalaviṣayamapi dūṣaṇaṃ parihṛtyādhunā sakalaniṣkalaviṣayaṃ parihriyate</p>

<lg xml:id="KirT_3.21">
<l><seg type="pāda" n="a">dvisvabhāvagato yo 'nyo</seg> <seg type="pāda" n="b">devaḥ prokto na niṣkalaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bṛhaccharīramāpekṣya</seg> <seg type="pāda" n="d">kalāhīna iti smṛtaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yastvābhyāṃ niṣkaleśvarābhyāmanyastṛtīyo devaḥ sadāśivabhaṭṭārakaḥsa
dvisvabhāvagatatayā sakalaniṣkalatvenāpekṣābhedātkevalamasmābhiḥ prokta eva| na tu viruddhasvabhāvo 'bhyupagataḥ|
śivāpekṣayā hyasāvudyuktaśaktyavasthātmakatvāda niṣkalaḥ sakala ityucyate|
īśvaraśarīraṃ tu pravṛttakriyātmakatvena bṛhaditi sthūlataramapekṣya niṣkala ityavirodhaḥ|
tataśca na niṣkalavadatrājñeyatva doṣaḥ prāgukta ucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_3.22ab">
<l><seg type="pāda" n="a">evamīśaḥ sthitaḥ sākṣād</seg> <seg type="pāda" n="b">yogināṃ yogakāraṇam</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
evaṃ dhyeyākāraśarīrayogeneśvaraḥ sadāśivaśca sākṣādākāravattvena cittaviṣayatvādyogādikāraṇaṃ samupapadyate|
tadevam|</p>

<lg xml:id="KirT_3.22cd">
<l><seg type="pāda" n="c">yogo na lakṣyahīnatvān</seg> <seg type="pāda" n="d">na nāḍī na ca dhāraṇā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_3.23ab">
<l><seg type="pāda" n="a">puṃsāmanugrahārthaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">paro 'pyaparatāṃ gataḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yato niṣkale lakṣyabhūtasyākārasyābhāvānna yogo jñānaṃ vopapadyate|
nāpi madhyanāḍyādinā yogaprakaraṇavakṣyamāṇanayena gamāgamādi vyāpake tadanupapatteḥ|
nāpi deśabandhaścittasya dhāraṇeti tataḥ samastapuruṣānugrahānupapattirityālocya bhagavānniṣkalo 'pi dhyeyākāraśarīreṇāparatāṃ śarīritvaṃ gata iti tathātve prayojanamapyatroktamiti|</p>

<p>na kevalamanenaiva sadāśivādyātmanā dhyeyaśarīrabhedenāparatāṃ gato yāvatsvavācakamantrāvasthābhedena mantrāntaravācyavācakabhedena cetyucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_3.23cd">
<l><seg type="pāda" n="c">nādabindukhamantrāṇu</seg><seg type="pāda" n="d">śaktibījakalāntagaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tatra nādaḥ kuṇḍalinyabhidhānāyāḥ parasyā vākcchakteravyaktaśabdātmakaḥ prathamaḥ kṣobhaḥ|
binduśca tasyaiveṣatsthūlatāntaḥsaṃjalpātmakatvam|
khaṃ cātra paramākāśaṃ mahāmāyaiva sarvapuruṣasaṃyuktā śaktistata eva nādātmanaḥ śabdasyodayādisaṃvedanāt| proktaṃ ca śrīmatkālottare</p>

<p>āgopālāṅganā bālā mlecchāḥ prākṛtabhāṣiṇaḥ|</p>
<note>āgopālāṅganā\devdot nityaṃ bruvanti tam \Sar\ 1:6cd--7ab.</note>

<p>antarjalagatāḥ sattvāste 'pi nityaṃ bruvanti tam|| iti</p>

<p>saiva paśyantya vasthetyāgamāntarānusāriṇaḥ|
yadāhuḥ</p>

<p>avibhāgāttu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā|</p>
<note>avibhāgāttu\devdot vāganapāyinī Quoted thus ad \Mat\VP\ 7:45--6, p.247 and \Sar\ 1:8, p.16. Bhatt observes that it is cited in the supposed auto-commentary on the \Vakya\ (ad 1:143). Rau includes the verse (with avibhāgā tu) in small type as \Vakya\ 1:166. Cf.\ also \Rat\ 75c--76d: avibhāgena varṇānāṃ sarvataḥ saṃhṛtikramāt| svayaṃprakāśā paśyantī māyūrāṇḍarasopamā| svarūpajyotirevāntaḥ sūkṣmā vāganapāyinī</note>

<p>svarūpajyotirevāntaḥ sūkṣmā vāganapāyinī|| iti</p>

<p>mantraśca sthūlaśabdaḥ parameśvarābhidhāyako 'tra vyomavyāpyādika ityevamavasthābhedena catvāri sthānāni vācaḥ proktāni|
śrutirapyāha</p>

<p>catvāri vākparimitā padāni tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ|</p>
<note>catvāri\devdot manuṣyā vadanti {Ṛg Veda} 1.164.45. Quoted ad \Sar\ 1:8, p.16.</note>

<p>guhā trīṇi nihitā neṅgayanti turīyaṃ vāco manuṣyā vadanti||</p>

<p>śrīmatkālottare tu bindunādayordvayorapi sūkṣmatayā viśeṣābhāvāttrīṇi rūpāṇyasyāḥ</p>

<p>sthūlaṃ śabda iti proktaṃ sūkṣmaṃ cintāmayaṃ bhavet|</p>
<note>sthūlaṃ\devdot parikīrtitam \Sar\ 1:8.</note>

<p>cintayā rahitaṃ yacca tatparaṃ parikīrtitam|| iti|</p>

<p>āgamāntare 'pi tisro vācaḥ proktāḥ|</p>

<p>ghoṣiṇī jātanirghoṣā aghoṣā ca pravartate|</p>
<note>ghoṣiṇī\devdot garīyasī {Mahābhārata} 14.21:16. Quoted ad \Sar\ 1:8, p.15.</note>

<p>tayorapi ca ghoṣiṇyornirghoṣeha garīyasī|| iti</p>

<p>kevalamātmasamavetā evaikāntatastairiṣyante| asmābhistu tasyāpariṇāmitvātparigrahavartinya iti darśitaṃ nādasiddhau|</p>
<note>iti darśitaṃ nādasiddhau {Nādakārikā} 18--20b.</note>
aṇuśca mantrāntaravācyo mantramantreśvaravargaḥ śaktiśca tadadhiṣṭhāyikā pārameśvarī|
ata eva mantrābhiyuktasya dvayamapyārādhyaṃ śivo mantraścetyuktaṃ bhavati|
bījaṃ cātra prāguktamantrārambhakaṃ praṇavādi|
kalāśca praṇavādibījāvayavabhūtā akārādyāstāsāmanto vigalatkalāvibhāgarūpo 'prāptaviśrāntyātmatvenopalabhyamāna eva ca dhvanirbindunādaḥ kathyate|
tānetānmantrāvasthāviśeṣānpuṃsāmanugrahārthaṃ śarīratayā tadākāradhyeyatvena gato bhagavān|
ata eva teṣāṃ śarīrātmanādhiṣṭheyānāmutkarṣāpakarṣabhedena svarṇarajatapratimādīnāṃ pratiṣṭhayevopakāraṃ sevāviśeṣaṃ jñātvā tadanurūpameva phalaṃ sādhakebhyo bhagavānprayacchati|
anyathā kaḥ sukhasādhyaṃ sthūlaṃ sthūlataraṃ vā sādhanaṃ parihṛtya sūkṣme sūkṣmatare vā pravartteta|
yadāhuḥ

<p>arke cenmadhu vindeta kimarthaṃ parvataṃ vrajet|</p>
<note>arke cenmadhu\devdot yatnamācaret Source unknown. Quoted (variously with akke cen and atraiva) ad \Moksa\ 153--4; \Sar\ 8:12, p.69 and in the {Śābarabhāṣya} 1.2.1.4, p.11, where the first word is indisputably arke.</note>

<p>iṣṭasyārthasya samprāptau ko vidvānyatnamācaret| iti|</p>

<p>atra dṛṣṭāntaḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_3.24ab">
<l><seg type="pāda" n="a">yogī yathopakārajñaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvajñatvātphalapradaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
sa hyupakārakebhyaḥ svalpamahadupakārāpekṣayā tathārūpameva phalaṃ dadaddṛṣṭo yataḥ| tadevaṃ</p>

<lg xml:id="KirT_3.24cd">
<l><seg type="pāda" n="c">icchānugrahakartṛtvāl</seg> <seg type="pāda" n="d">layabhogādhikāravān</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_3.25ab">
<l><seg type="pāda" n="a">trividhaḥ kṛtyabhedena</seg> <seg type="pāda" n="b">darśito nāmabhedataḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
dhyeyākāraśarīrabhedabhinno 'pi bhagavānparamārthata icchāmātreṇānugrahādikartṛtvādeva prāguktanayataḥ kṛtyabhedena vibhinno layabhogādhikāravān bhinna ityucyate|
sarvajñatvasyābheda iti yāvat|</p>

<p>atha jñānapadārthaparīkṣānantaraṃ vicārapadārthaparīkṣā|</p>

<lg xml:id="KirT_3.25cd">
<l><seg type="pāda" n="c">īśvaro 'dhaḥsthavidyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">patīnsaṃprerayatyasau</seg> //</l>
</lg>

<note>Testimonium: \Narayana\ quotes this unit exactly as constituted ad \Mrg\ 13:160, p.133.</note>

<lg xml:id="KirT_3.26ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tena preritamātrāste</seg> <seg type="pāda" n="b">kurvate 'dhastanaṃ jagat</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
prakṛtatvātpatibhyo 'dhastiṣṭhantīti adhaḥsthā vidyāḥ saptakoṭisaṃkhyātā mantrāsteṣāṃ ye patayo 'nantādayo vakṣyamāṇāstānprerayati|</p>
<note>anantādayo vakṣyamāṇāḥ See \Kir\ 3:26c--27 and commentary and Chapter 4 passim.</note>
ata eveśvarātteṣāṃ kriyāśaktyā nyūnatvamiti bhāvaḥ|
te ca yadaiva tena niyuktāstadaivādhastanaṃ māyātmakaṃ jagatkurvantaḥ svakāryāya pravartante na tu mantravatkālāntareṇeti|

<p>yadyevamuparitanaṃ jagatkaḥ karotītyucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_3.26cd">
<l><seg type="pāda" n="c">śuddhe 'dhvani śivaḥ kartā</seg> <seg type="pāda" n="d">prokto 'nanto 'site prabhuḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
śuddhe vidyātattvabhuvanādyātmake mantramantreśādhvani śivaḥ kartā|
tatkṛtāste tadbhuvanādikaṃ ca samastamityarthaḥ|
ananto 'nantādirityarthaḥ| anantādiko vargo 'site māyāvartmani prabhuḥ sthityādikarteti|</p>

<p>atha śuddha ivāśuddhe 'pi kathaṃ na sa eva prabhuriti| ucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_3.27a-d">
<l><seg type="pāda" n="a">yathā bhūmaṇḍaleśena</seg> <seg type="pāda" n="b">niyuktaḥ svasamaprabhuḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathāsau kurute sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tacchaktipratibodhitaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
dṛṣṭavadadṛṣṭakalpanā| yathā bhūmaṇḍaleśo 'tra nṛpatirantaraṅgamamātyapurohitādiprakṛtivargaṃ svayameva kurvandṛśyate bahiraṅgamātmakalpāmātyādipreraṇenaivetyevamatrāpi śruteravirodhaḥ|
tacchaktipratibodhita ityanena vijñānakevalinaḥ sato 'nantādivargasyānugraha iti| apratibuddho hi pratibodhyate|
taccāpratibuddhatvaṃ malata evoktaṃ yataḥ|</p>
<note>malata evoktaṃ yataḥ e.g.\ \Kir\ 2:14d and commentary thereon.</note>

<p>athānantādeḥ svarūpam</p>

<lg xml:id="KirT_3.27ef">
<l><seg type="pāda" n="e">sarvajñaḥ śuddhadehaśca</seg> <seg type="pāda" n="f">sarvajñānaprakāśakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
īśvarādayaṃ kartṛtvenaiva kalayā nyūno, na tu jñatvenāpītyarthaḥ|
śuddhadehaśca na māyāgarbhādhikārivadaśuddhadehaḥ|
sarveṣāṃ ca daśāṣṭādaśabhedabhinnānāṃ śivajñānānāmupadeṣṭṛtvena sthitaḥ, na tu gurvantaravatkatipayānāmiti||</p>

<p>\Colo
iti nārāyaṇakaṇṭhātmajabhaṭṭarāmakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmatkiraṇavṛttau tṛtīyaṃ prakaraṇam||</p>

<NOTE>CHAPTER 4</NOTE>

<p>atha vicārapadārthasyaiva vistaraparīkṣārthaṃ praśnapūrvakaṃ prakaraṇāntaram|</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_4.1">
<l><seg type="pāda" n="a">śivaśaktiprabhāvācca</seg> <seg type="pāda" n="b">kilānantaḥ prabudhyati</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">prabodhikā ca sā śaktiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvagā paripaṭhyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.2">
<l><seg type="pāda" n="a">anyeṣāṃ sannikṛṣṭāpi</seg> <seg type="pāda" n="b">bodhaṃ sā kurute na kim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yogyānāmupakārī ced</seg> <seg type="pāda" n="d">rāgavānsyācchivastadā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
atra ca sūtrapadārthaprakaraṇasambandhāḥ prāgvadeva draṣṭavyāḥ|
pāṭalikastu vicārapadārthasyaivānantaraṃ viśeṣaparīkṣātmakaḥ|
vākyātmakastu prokto 'nanto 'site prabhurityādibhiranekavidhaḥ|</p>
<note>prokto 'nanto 'site prabhuḥ \Kir\ 3:26d.</note>
ayaṃ cātra praśnārthaḥ| tacchaktipratibodhito 'nanteśādivarga ityuktam|
<note>tacchaktipratibodhitaḥ \Kir\ 3:27d.</note>

<p>tataśceśvaraśaktervyāpakatvena sarvatra sannihitatvato viśeṣābhāvāt sarveṣāmātmanāmanantādirūpatā syāt na vā kasyacidapi|
sevanādiyogyatāpekṣayā tatkaraṇe ca tasya rāgadveṣādiyogāt puruṣavadanīśvaratvaprasaṅga iti|</p>

<p>atra siddhāntaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_4.3">
<l><seg type="pāda" n="a">yathārkaraśmisamparkāt</seg> <seg type="pāda" n="b">padmabodhaḥ samo na kim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kānicitpratibudhyanti</seg> <seg type="pāda" n="d">tathānyāni na jātucit</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.4">
<l><seg type="pāda" n="a">rāgadveṣau na cārkasya</seg> <seg type="pāda" n="b">tatheśasya na tau yataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">adhikārānniyogo 'sya</seg> <seg type="pāda" n="d">na niyogaṃ vinā sthitiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.5ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tatsāmarthyādanantasya</seg> <seg type="pāda" n="b">sarvajñatvaṃ bhavetkhaga</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
satyam| vyāpikā śaktiryogyatāpekṣayā cānugrāhikā|
na ca tayā rāgadveṣānumānam|
tathābhūtāyāstasyā atrāsiddhatvādyato 'dhikāriṇāmadhikāro malasya pakvatvamatra yogyatā|
pakvamalānāṃ sā bodhapradetyucyate|
yathā savitrā pratibodhayogyaṃ pratibodhyate|
tasmādadhikārādyogyatālakṣaṇādanantasya niyogastanniyogaṃ vinā bahiraṅgakāryasya na vyavasthānamupapadyata ityuktaṃ yataḥ|
na ca tathābhūtasya yogyatānusaraṇasya rāgadveṣādyavinābhāvaḥ siddha iti na tato 'trānīśvaratvaprasaṅgaḥ|</p>

<p>adhunātraiva parīkṣāntarāya praśnaḥ|</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_4.5cd">
<l><seg type="pāda" n="c">sarvajñatvaṃ tanau satyām</seg> <seg type="pāda" n="d">anantasya na yujyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.6ab">
<l><seg type="pāda" n="a">niyatāni yato 'kṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="b">niyatagrāhakāṇi ca</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yaduktaṃ sarvajñaḥ śuddhadehaścānanta ityetannopapadyate|
yataḥ prāguktanayena pratiniyatakāryakaraṇātmakaśarīrayogaḥ pratiniyatagrāhakatvena vyāptaḥ sarvaśarīrigatatayā siddhaḥ|
ataḥ śarīritvena viruddhavyāpyopalabdhyā sarvajñatvaniṣedhaḥ kriyata ityarthaḥ|</p>

<p>nanvasiddho 'yaṃ heturanyatvātkāryakaraṇādeḥ śuddhadehatvenānantasyoktatvāditi| atrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_4.6cd">
<l><seg type="pāda" n="c">māyātmakaṃ śarīraṃ tac</seg> <seg type="pāda" n="d">chiṣṭakarmanimittajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.7ab">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi nāma viśeṣaḥ syāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sudūraśravaṇādikaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
na tāvadamāyātmakatvamakarmajatvaṃ vā taccharīrasya śuddhatvaṃ saṃbhavati śarīratvādasmadādiśarīravaditi| yadāhuḥ</p>

<p>māyordhvaṃ dehasadbhāva iti vārtaiva bhadrikā| iti|</p>
<note>māyordhvaṃ dehasadbhāva iti vārtaiva bhadrikā Source unknown. Cf.\ verses with the same concluding formula in {Nyāyama\ñjarī} Vol.1, p.81 (84d) and p.91 (104d).</note>

<p>\crux yadi paraṃ brahmādiśarīrasyeva viśiṣṭakarmajatvameva tato 'sya vācyam\crux |
tataśca tathābhūtaśarīrayogāttasya tadvadeva sudūraśravaṇādika eva viśeṣaḥ sidhyatīti| yadāhuḥ</p>

<p>yo yatrātiśayo dṛṣṭaḥ sa evānyatra laṅghanāt| iti|</p>
<note>yo yatrātiśayo dṛṣṭaḥ sa evānyatra laṅghanāt Source unknown.</note>

<p>na tu sarvajñatvamato nāyamasiddho heturiti pūrvaḥ pakṣaḥ|</p>

<p>atra siddhāntaḥ|</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_4.7cd">
<l><seg type="pāda" n="c">śuddhayonimayaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">vapuruktamakarmajam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.8ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tasyaivaṃ pāśamuktatvāj</seg> <seg type="pāda" n="b">jñānaṃ kena nivāryate</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
śarīrasya māyātmakatveneha vyāptirasiddhā, śuddhavidyātmano 'pi sambhavādityuktaṃ śuddhe 'dhvani śivaḥ kartā ityādinā|</p>
<note>śuddhe 'dhvani śivaḥ kartā \Kir\ 3:26c.</note>
ata eva na tat karmajaṃ māyādhikaraṇatvāt karmaṇāṃ tatrāsambhavāt|
api tvadhikāranibandhanameva| tasyānantasyaivamuktena prakāreṇa pāśairmāyātmakairmuktatvātsarvajñatvaṃ kena vārayituṃ śakyamityavirodhaḥ|
astu vā śuddhayonerapi pāśatvaṃ dīkṣayā vicchedyatvāt| tathāpi

<lg xml:id="KirT_4.8cd">
<l><seg type="pāda" n="c">tatsthaṃ sarpaṃ viṣaṃ yadvat</seg> <seg type="pāda" n="d">tadgataṃ na vibādhate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.9ab">
<l><seg type="pāda" n="a">bādhate 'nantamevaṃ na</seg> <seg type="pāda" n="b">tadgataḥ pāśasañcayaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā hi viṣasraṣṭuḥ sarpasya śarīrasthamapi viṣaṃ
sarpāntarādvā pratisaṃkrāntaṃ tanna viṣatayā bādhakaṃ tathānantasya
\crux tatsthānasādhakagataḥ śarīrādijanakatvākṣiptaśuddhavidyākartṛtvāttadātmakaḥ\crux\ pāśasañcayaḥ śarīrātmako na bādhaka iti|
evaṃ māyā garbhādhikāriṇo 'pi vīrabhadrādayo na māyāpāśasañcayena bādhyanta ityuktaṃ bhavati|
taduktaṃ gurubhiḥ</p>

<p>kalāyoge 'pi no vaśyāḥ kalānāṃ paśusaṅghavat|</p>
<note>kālayoge 'pi\devdot taduparyataḥ \Moksa\ 82c--83b. Also quoted ad \Nar\ 2:8, p.133.</note>

<p>vaśyāstāḥ paśubhiḥ sārdhaṃ teṣāṃ te taduparyataḥ| iti|</p>

<p>yadyevaṃ pāśāntaravacchuddhavidyāpi pāśatvenānantasya bhagavato vicchinneti kathaṃ tato 'yaṃ śarīrātmakaḥ pāśasañcaya iti| tatrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_4.9cd">
<l><seg type="pāda" n="c">chinnā chinnodbhavā yadvat</seg> <seg type="pāda" n="d">sthānāśrayavaśādbhavet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.10ab">
<l><seg type="pāda" n="a">sthānayogena mantreśe</seg> <seg type="pāda" n="b">haṭhavattanudhāraṇam</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā chinnodbhavā gaḍūcī mūlato vicchinnāpi sthānaviśeṣamāśrayamāśritya punaḥ prarohaṃ yāti|
evaṃ śuddhavidyāpi chinnāpi anantasya tadadhikāritvalakṣaṇaṃ sthānaviśeṣamāśritya taccharīrādyātmanā punaḥ prarohamāyātītyadhikārasāmarthyādananteśasyānicchato 'pi balādiva śarīradhāraṇamityavirodhaḥ|
yadapi taccharīrasya karmajatve 'numānamuktaṃ tadapyanaikāntikamityucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_4.10cd">
<l><seg type="pāda" n="c">mantraśaktyā yathā deho</seg> <seg type="pāda" n="d">vidhṛtastiṣṭhate ciram</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.11">
<l><seg type="pāda" n="a">prāpnotyabhīpsitaṃ sthānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">kāladaṣṭo 'pi śaktitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ tacchaktisāmarthyād</seg> <seg type="pāda" n="d">āste tasya vapuryataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.12ab">
<l><seg type="pāda" n="a">ataḥ sunirmalaṃ jñeyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">bisinīpattravadvapuḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
maraṇakāla eva yo daṣṭaḥ sarpeṇa sa kāladaṣṭaḥ kṣīṇakarmetyarthaḥ|
tasya yathā mantraśaktyaiva dhṛto dehaściraṃ tiṣṭhatyabhīpsitañca sthānaṃ prāpnoti prāguktasyaiva puṃsaḥ śaktyā jñānakriyātmikayā tatheśvaraśaktisāmarthyādadhikārākhyādananteśasya śarīramakarmajameveti|</p>

<p>atastatpūrvayuktyā ca kārmamāyīyalakṣaṇaiḥ|</p>

<p>asaṃspṛṣṭaṃ malairjñeyaṃ padmapatramivāmbhasā|| iti|</p>

<p>asmadādīnāmapi keṣāñcidakarmajadehadarśanāccharīratvādityasya hetoratrānaikāntikatvamityuktaṃ bhavati|
nanu bodhāyatanaṃ śarīramasmadādīnāmiva tasyeti kimucyate haṭhavattanudhāraṇamiti tadarthametat|</p>

<lg xml:id="KirT_4.12cd">
<l><seg type="pāda" n="c">tantrairupakṛtaḥ kalyo</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā dehagato rasaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.13ab">
<l><seg type="pāda" n="a">sa tiṣṭhati śarīre 'smiṃs</seg> <seg type="pāda" n="b">tadvadbodho mahābalaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā kalane gatau sādhuḥ kalyo 'tyantānavasthitaḥ śarīre rasaḥ pārataḥ sa eva tantraistatkuṭumbadhāraṇādibhirdravyāntarairupakṛtaḥ</p>
<note>tatri kuṭumbadhāraṇe {Dhātupāṭha} 10:139.</note>
tasmiñcharīre tiṣṭhati tathaivānanteśasyeśvarecchāśaktyātmakaiḥ tantrairupakṛto 'pi bodho mahābalo 'pi vicchinnamalatvena sarvārthaḥ śarīre tiṣṭhati|
etaduktaṃ bhavati---avicchinnamalānāṃ bodhābhivyañjanāya śarīramupapadyate na tu vicchinnamalānāmīśvaratattvāśritānāmapītyanantasya na bodhopakārāya śarīradhāraṇamiti haṭhataḥ proktam|
kiṃ sarvathā tasyaitadanupakārakameva| netyucyate

<lg xml:id="KirT_4.13cd">
<l><seg type="pāda" n="c">yathā bheṣajasāmarthyād</seg> <seg type="pāda" n="d">aśaktānāṃ balaṃ param</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.14">
<l><seg type="pāda" n="a">yāti tacchaktisāmarthyād</seg> <seg type="pāda" n="b">anantasya pare balam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tena sāmarthyayogena</seg> <seg type="pāda" n="d">yoniṃ prerayate kṣaṇāt</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
aśaktānāṃ yathauṣadhādisāmarthyācchaktirupacayaṃ yāti|
evaṃ tasya śarīrasya yā śaktiḥ tayā yatsāmarthyaṃ kartṛtvasamarthanaṃ tasmādananteśasya parasmiñchivatattve balaṃ saṃskāryasaṃyojanādyātmakaṃ yātīti|
ayamarthaḥ---sarvajñatve 'pi tasya śivātkalayā kartṛtvanyūnatvenātra saṃskāryasaṃyojanādivyāpārānupapatteravaśyaṃ tāvato 'pi kartṛtvāṃśasyābhivyañjanāyāsmadāderiva śarīramupayujyata ityadoṣaḥ|</p>

<p>atraiva parīkṣāntarāya praśnaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_4.15">
<l><seg type="pāda" n="a">prerako 'dhastane mārge</seg> <seg type="pāda" n="b">māyāyāḥ prerakeṇa kim</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svata eva vikāreṇa</seg> <seg type="pāda" n="d">jagatyasminvikāriṇī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.16">
<l><seg type="pāda" n="a">jagadyoniryataḥ proktā</seg> <seg type="pāda" n="b">tadvikārāḥ kalādayaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">vikārātsarvanāśaḥ syād</seg> <seg type="pāda" n="d">vikāro na jagatkatham</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
nanu cāyaṃ praśno 'nupapannaḥ pūrvameveśvarasiddhau nyāyanirākṛtatvātsamādhirapi prāgukta eva yataḥ| yaduktaṃ karma cenna hyacetanamiti|</p>
<note>karma cenna hyacetanam \Kir\ 3:12d.</note>
atha kimatra prayojyena prerakāntareṇeti praśnaḥ|
so 'pi yathā bhūmaṇḍaleśenetyādinā nirākṛtatvādayukta eva|
<note>yathā bhūmaṇḍaleśena \Kir\ 3:27a.</note>
nāpi sāṃkhyadṛśātra punarīśvarākṣepa iti yuktaṃ vyākhyātum|
pūrvameva sthūlaṃ vicitrakaṃ kāryamityādinā taddṛṣṭerapi nirāsasya sambhavāt|
<note>sthūlaṃ vicitrakaṃ kāryam \Kir\ 3:12a.</note>
tadasambhave hi praśnāntaramupapadyetāpi nānyathā kalāderapi prasaṅgāditi|
tatrocyate anya evāyamabhyupagataḥ mahāpralayāpekṣayātreśvarābhāvaprasādhanaprasaṅgaḥ praśnārthaḥ|
mahāpralaye hyanantādīnāmupasaṃhṛtatvādbhagavataśceśvarādyavasthātiraskāreṇa śāntatayaivāvasthiteḥ prerakābhāve sati jagadyonitvānmāyā yathā svata eva sūkṣmasūkṣmatarādyavasthāvikāreṇa svakāryavyaktiyogyatayā pariṇāminī samabhyupagamyate tathaiva sargārambhakāle kalādikāryātmanā bhaviṣyatīti kiṃ tasyāḥ prerakeṇa kalpiteneti|
atha tadāpi prerakopasaṃhāro neṣyate mahāpralayānupapattiraviśeṣāditi prasaṅgaviparyayaḥ|
kiñca vikāritvānmāyāyā niraṃśatve sati sarvātmanā pariṇāmataḥ kṣīradadhyādīnāmiva kāryakāle vināśaprasaṅgaḥ|
sāṃśatve hi tasyā ghaṭādivatkāraṇapūrvakatvena paramakāraṇatvābhāvaḥ|
atha vikārastasyā neṣyate tato 'nupādānatvājjagata utpattyabhāva iti prasaṅgadvayena pūrvaḥ pakṣaḥ|

<p>atra siddhāntaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_4.17">
<l><seg type="pāda" n="a">acetanatvātpreryā sā</seg> <seg type="pāda" n="b">puruṣārthena hetunā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">svato na vikṛtistasmād</seg> <seg type="pāda" n="d">ananto 'syāḥ pracodakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
mahāpralaye 'pi puruṣārthatayā kalādivyaktyanuguṇena sūkṣmasūkṣmatarādyavasthābhedena bhagavataḥ sākṣātpreryaiva|
tadānīmapīśvarādyavasthānupasaṃhārānna pūrvaḥ prasaṅga ityarthaḥ|
yaduktaṃ śrīmanmṛgendre</p>

<p>svāpe 'pyāste bodhayanbodhayogyānrodhyānrundhanpācayankarmikarma|</p>

<p>māyāśaktīrvyaktiyogyāḥ prakurvanpaśyansarvaṃ yadyathā vastujātam|| iti|</p>
<note>svāpe 'pyāste\devdot vastujātam \Mrg\VP\ 4:15. Also quoted ad \Nar\ 2:31, p.153.</note>

<p>mahāpralayaśca bahiraṅgakalādikāryopasaṃhāraḥ|
tatraiva cānantādeḥ kartṛtvamityuktaṃ yataḥ|
nāpi dvitīyaprasaṅga ityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_4.18">
<l><seg type="pāda" n="a">vāyuvegādyathodanvān</seg> <seg type="pāda" n="b">uparyeva vikārabhāk</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">akṣobhyatvāttathā māyā</seg> <seg type="pāda" n="d">savikārā kalādibhiḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā hyudadhiḥ parimitābhiḥ śaktibhistaraṅgātmakaṃ vikāramanubhavati na sarvābhirevaṃ śaktisamāhārātmakatvānmāyāyāḥ katipayābhireva śaktibhiḥ sā kalādivikāramanubhavati na sarvābhistena rūpeṇākṣobhyatvāditi|
atra parābhiprāyaḥ</p>

<lg xml:id="KirT_4.19a">
<l><seg type="pāda" n="a">nākṣubdhā kāryakartrī cet</seg></l>
</lg>

<p>Vṛtti:
vikṛtānāmapyavikṛtānāmiva śaktīnāṃ tatsahabhāvitvādakṣobhe tāsāmapi vikārānupapatteḥ kāryānupapattirityavaśyaṃ sarvaiva kṣubdhābhyupagantavyetyakṣobhyatvādityayaṃ heturatrāsiddha iti|</p>

<p>atra siddhāntaḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_4.19b-d">
<l><seg type="pāda" n="b">kṣobho 'syāḥ syāttadīraṇam</seg></l>
<l><seg type="pāda" n="c">sā śaktiḥ preritā tena</seg> <seg type="pāda" n="d">nityaṃ kāryakarī bhavet</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
ayaṃ sāmānyakṣobhaḥ sarvaśaktiviṣayaḥ preraṇātmakastasyā abhyupagamyata eva|
kāryātmakastu viśeṣakṣobhaḥ kasyāścideva śakteriti|
evañca nātrāsiddhatetyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_4.20">
<l><seg type="pāda" n="a">uktākṣobhyā vibhutvātsā</seg> <seg type="pāda" n="b">kāraṇaṃ jagataḥ sthitā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā māyādhikā vyāpya</seg> <seg type="pāda" n="d">na tatkāryagaṇo 'dhvani</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">bhāvānkalādikānvyāpya</seg> <seg type="pāda" n="f">sthitākṣobhyā tataḥsmṛtā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
vibhutvena sarvaśaktyātmanā na kāryatayā kṣobhyata ityakṣobhyatvenoktā bhavati|
jagatkāraṇātmanānumīyate| tena rūpeṇākṣobhyaiva yato bhavantīti bhāvāstatkāryātmakāḥ kalādayaḥ tānvyāpya sthitā| ghṛtakīṭanyāyena tadgarbha eva teṣāmutpattirityarthaḥ na tu tadbhāvabhāvitvāt|
ghaṭādeḥ kāryasya mṛdādidravyameva kāraṇaṃ loke dṛṣṭaṃ na tu tacchaktiḥ|
tatkimucyate śaktiḥ kāryakarīti| tatrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_4.21">
<l><seg type="pāda" n="a">tatkāryakārikā śaktiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kriyākhyā sūkṣmarūpiṇī</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sthūlakāryāsu sūkṣmāpi</seg> <seg type="pāda" n="d">sthitā nyagrodhabījavat</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
loke 'pi nyagrodhabījavat sūkṣmāpi śaktistasya sthūlasya kāryasya kārikā pariṇatiśabdavācyā nityānumeyadharmiṇī siddhaiva|
na tu dravyamaśaktyavasthāyāmapi
tasya bhāvāt| yadāhuḥ</p>

<p>śaktiḥ kārakaṃ na dravyaṃ vyabhicārāditi|</p>
<note>śaktiḥ kārakaṃ na dravyaṃ vyabhicārāt Source unknown.</note>

<p>nāpi sahakārisannidhānamaśaktasya tatsahakāriyoge 'pi tatkāryādarśanāditi śobhanamuktam śaktiḥ kāryakarīti|
tataḥ prakṛte kimucyate</p>

<lg xml:id="KirT_4.22ab">
<l><seg type="pāda" n="a">kāraṇaṃ tena sā jñeyā</seg> <seg type="pāda" n="b">sthūlasyāsya samantataḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yenaivamanekaśaktirūpāpi māyā na sarvaśaktyātmanā pariṇamata ityuktaṃ
tena kāraṇena sā kācideva śaktirasya sthūlasya kalādeḥ kāryasya sāmastyena kāraṇaṃ proktā|
na tu śaktyantaramiti dvitīyo 'pi prasaṅgo 'nupapanna iti|</p>

<p>atha kiṃ sarvasya jagataḥ sākṣātkāraṇam| netyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_4.22cd">
<l><seg type="pāda" n="c">tasmātkalā tuṭiḥ saṃsthā</seg> <seg type="pāda" n="d">bodhinī hyabhilāṣakṛt</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.23">
<l><seg type="pāda" n="a">sūkṣmaṃ cāto guṇāstebhyo</seg> <seg type="pāda" n="b">buddhirbuddherahaṃkṛtiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tasmādekādaśākṣāṇi</seg> <seg type="pāda" n="d">pañca tanmātrakāṇi ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">tebhyo bhūtāni jātāni</seg> <seg type="pāda" n="f">sarvamīśaḥ sṛjatyadhaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tasmānmāyātattvātkalā tuṭiśca kālaḥ saṃsthā ca prāguktā niyatireva sākṣādutpannāḥ| yaduktaṃ śrīmatsvāyambhuve</p>

<p>tasmātkālakale iti</p>
<note>tasmātkālakale \Svayam\ 2:9a. Cf.\ \Sadyo's interpretation (p.43): kalā ca kalā cetyekaśeṣaḥ| kālaśca kalā ca kālakale| tatraikaḥ kalāśabdo niyatimabhidhatte, dvitīyastu kalāmeva| kathaṃ kalāśabdo niyatimabhidhatte| yataḥ sāpi kalayati prerayatīti niyatiḥ karmaphalabhojakatvena|</note>

<p>kalāśabdena tatra niyaterapyupādānāt| bodhanī tu prāguktā vidyā|
hīti yasmātkāraṇādutpannā tasmādevābhilāṣakṛt prāgukto rāgaḥ|
sūkṣmaṃ ca guṇakāraṇatayā prāguktaṃ pradhānamutpannaṃ tata eva|
prakramāntaranirdeśānna māyātaḥ kintu kāryaprakramātpūrvaśrutāyāḥ kalāta eva| yaduktaṃ śrīmadraurave</p>

<p>kalātattvādrāgavidye dve tattve sambabhūvatuḥ|</p>
<note>kalātattvādrāgavidye\devdot avyaktaṃ ca \RauS\ 2:15.</note>

<p>avyaktaṃ ceti</p>

<p>ata iti sūkṣmapadopāttāttattvātpradhānādguṇāḥ sattvādayastrayastebhyo buddhiriti guṇebhyaḥ|
buddhyādeḥ sāmānyaśāstraprasiddhasya tattvādivastunaḥ prakāraviśeṣaparigrahārthamanuvāda iti darśitaṃ prāgeva| proktaṃ ca sāṃkhyaiḥ</p>

<p>prakṛtermahāṃstato 'haṃkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ|</p>
<note>prakṛtermahāṃstato\devdot pañcabhūtāni \Sankh\ 22.</note>

<p>tasmādapi ṣoḍaśakātpañcabhyaḥ pañcabhūtāni|| iti|</p>

<p>sarvamiti bhūtabhāvabhuvanātmakam| yaccādhaḥ sthūlabhūtamayaṃ brahmāṇḍaṃ tadapyasṛjat| tadevaṃ</p>

<lg xml:id="KirT_4.24">
<l><seg type="pāda" n="a">so 'sṛjadbhagavānīśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śivaśaktisamanvitaḥ</seg> </l>
<note>Cf. \RauS\ 2:19c and \Svayam\ 2:11c, and \RauS\ 1:12d and \Svayam\ 2:10d.</note>
<l><seg type="pāda" n="c">kṛtsnaṃ māyātmakaṃ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">śuddhāśuddhavimiśritam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
pāramparyeṇaitatsarvaṃ māyātaḥ sa evānanteśo 'sṛjat|
tat pratisthānaṃ śuddhaiścāśuddhaiścādhikāribhirvimiśritam|
te 'pi tenaiva nirmitā ityarthaḥ| yaduktaṃ śrīmadraurave</p>

<p>patayaścāñjanātītāḥ sāñjanāśca pṛthagvidhāḥ|</p>
<note>patayaścāñjanātītāḥ\devdot vyavasthitāḥ \RauS\ 2:20 (Ed.\ reads vāpi for devās).</note>

<p>bhuvane bhuvane devāstanniyogādvyavasthitāḥ|| iti|</p>

<p>svarūpeṇāpi tacchuddhamaśuddhaṃ ca vimiśritaṃ so 'sṛjaditi|
yaduktaṃ sāṃkhyaiḥ</p>

<p>ūrdhvaṃ sattvaviśālastamoviśālaśca mūlataḥ sargaḥ|</p>
<note>ūrdhvaṃ\devdot @paryantaḥ \Sankh\ 54. Also quoted ad \Nar\ 3:178, p.271.</note>

<p>madhye rajoviśālo brahmādistambaparyantaḥ|| iti|</p>

<p>atra parābhiprāyaḥ</p>

<lg xml:id="KirT_4.25ab">
<l><seg type="pāda" n="a">yonijaṃ buddhibhedācca</seg> <seg type="pāda" n="b">tadekaṃ ceddvidhā katham</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yonirmāyā tajjatvenāviśeṣāt sarvameva \crux śuddhānāṃ śarīraṃ śuddhaṃ \beginsupply śuddhaṃ \endsupply vā bhuvanaṃ syāt\crux |
ekarūpamevetyarthaḥ|
kiñcittvaśuddhānāmaśuddhaṃ vā miśritaṃ vetyevaṃ dvidhā kathamasṛjat| asaṃbhavāt| yadāhuḥ</p>

<p>nopādānaṃ viruddhasyeti|</p>
<note>nopādānaṃ viruddhasya {Pramāṇavārttika}, {pratyakṣapariccheda} 263c.</note>

<p>athaikasmāddvitayametatprakāratayā bhidyate|
yathānnādodanāpūpāviti|
tato nānayorvirodhasambhava iti| tadayuktamityucyate buddhibhedācceti|
buddhibhede hyannādodanādestatprakāratayā dvitayatvam|
yasya tvekasmādbuddhibhede 'satyanekatvaṃ nāsau tatprakāratayā dvidhā bhavati| ghaṭa iva tadabhāvatayā| buddhibhede 'satyanekatvaṃ ca|
prāguktādaśuddhācchuddhaṃ śuddhāccāśuddham| atastadapi tatprakāratayā dvidhā katham| naiveti| prakārabhedābhāvādatra ghaṭatadabhāvayoriva vastubheda eva|
ato nopādānaṃ viruddhasyeti yukta eva praśnaḥ| siddhāntastu</p>

<lg xml:id="KirT_4.25cd">
<l><seg type="pāda" n="c">dṛṣṭaṃ khadyotakādestad</seg> <seg type="pāda" n="d">viruddhaṃ caikahetukam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
ayuktametadasiddhatvāt| na hi \crux prakārāntarasya prakārāntarakāraṇaprakārāntaratvamasmābhistadbuddhibhedādiṣyate\crux |
api tu prakāriṇa eva tathādṛṣṭatvāt|
khadyotamaśakamakṣikādīnāṃ hi prakāśāprakāśarūpeṇa buddhibhede 'pi svedaikayonijatvena buddhyabhedāttatprakāratvaṃ dṛṣṭam|
tadvadatra śuddhāśuddhayorutpadya jñānājñānarūpeṇa buddhibhede 'pi yonijatvena buddhibhedābhāvāttatprakārabhedenaiva dvidhābhāvo yukta iti prakārāṇāṃ parasparaparihāravirodhe 'pyekaprakāryupādānahetutvaṃ khadyotamaśakamakṣikādīnāmiva dṛṣṭaṃ na virudhyata ityadoṣaḥ| tathā hi</p>

<lg xml:id="KirT_4.26a-d">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ tadbhinnasaṃsthānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">śuddhāśuddhāṅgasaṃyutam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jñeyaṃ kāraṇaśaktyutthaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">kāryaṃ bījanimittajam</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
evamekabījabhūtayoniśaktinimittatve 'pi śuddhāśuddhāmita pakṣasthaṃ bhinnasaṃsthānaṃ bhinnaprakāratayā jñeyam| na ghaṭatadabhāvavadbhedeneti|</p>

<p>atha prakṛtopasaṃhāraḥ</p>

<lg xml:id="KirT_4.26ef">
<l><seg type="pāda" n="e">evametatsamādiṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">tatkāryaṃ vigrahāśrayam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
vigrahe 'sminsthūlaśarīre sūkṣmadehatayāśrayo yasya tanmāyākāryaṃ kalādi sūkṣmadehatayaivamādiṣṭaṃ parameśvareṇa| kathamityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_4.27">
<l><seg type="pāda" n="a">yadyapyetanmithaḥ kāryaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">viruddhamasitātmakam</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathāpyetatsusaṃśliṣṭam</seg> <seg type="pāda" n="d">ekasminvastuni sphuṭam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_4.28ab">
<l><seg type="pāda" n="a">narārthaṃ sādhayedbhinnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">narasya śakaṭāṅgavat</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadyapyaśuddhaṃ māyākāryaṃ kalādyetatparasparaparihārasvabhāvatayā ghaṭatadabhāvādivattadviruddhaṃ tathāpyetadekasminsūkṣmadehe vastuni saṃśliṣṭaṃ sphuṭaṃ kṛtvā puruṣasyārthaṃ prāguktena caitanyopodbalenopalabdhaṃ kalādivyāpārabhedena sādhayatīti sambhāvyate śakaṭāṅgānīva śakaṭāśliṣṭānīti|</p>

<lg xml:id="KirT_4.28cd">
<l><seg type="pāda" n="c">evametadanantena</seg> <seg type="pāda" n="d">sṛṣṭaṃ dehanibandhanam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yasmādevaṃ puruṣārthasādhakametattasmātkāraṇāddehe nibandhanaṃ sthitiryasya taddehanibandhanaṃ sthūladehādhāratvena puruṣārthasādhakatayānanteśena sṛṣṭaṃ nānyatheti|</p>

<p>atha ko 'sau puruṣārthaḥ kathaṃ ca dehanibandhano 'sāvityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_4.29ab">
<l><seg type="pāda" n="a">na dehena vinā muktir</seg> <seg type="pāda" n="b">na bhogaścitkriyāguruḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tatra muktirbhogaśca yaścitkriyayorgururupadeṣṭā bhogena hi citkriye upadiśyete|
yenābhoge na pralayakevalādyavasthāyāmityeṣa dvividhaḥ puruṣārthaḥ| sa ca dehena vinā nopapadyate| muktirhi malaparipākaṃ vinā nopapannā|
nāmiśraṃ pariṇamata iti nyāyena|
kevalasya ca tasya paripākāsambhavādavaśyaṃ tatparipākasahabhāvitvena śarīrāpekṣetyuktam|
bhogo 'pi bhogasādhanānāmeṣāmadhikaraṇaṃ vinā vyāpārādarśanāddehāpekṣā susiddhaivetyavirodhaḥ|
na kevalamatrānanta eva kartā yāvat</p>

<lg xml:id="KirT_4.29c-f">
<l><seg type="pāda" n="c">etacca kurute śambhuḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">svatantratvātprabhutvataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="e">sarvānugrāhakaḥ śāntas</seg> <seg type="pāda" n="f">tadvaśādakhilaṃ phalam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
parameśvaraśca tatkaroti na kevalo 'nanteśa iti cakāro 'tra bhinnakramaḥ|
prayojyaprayojakabhāvena dvayoratra kartṛtvamityarthaḥ||</p>

<p>\Colo
iti nārāyaṇakaṇṭhātmajabhaṭṭarāmakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmatkiraṇavṛttau caturthaṃ prakaraṇam||</p>

<NOTE>CHAPTER 5</NOTE>

<p>atha pāśapadārthasyaiva parīkṣāntarārthaṃ praśnapūrvaṃ prakaraṇāntaram||</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_5.1ab">
<l><seg type="pāda" n="a">śaktipātādbhaveddīkṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">nipāto na vibhutvataḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
atra sūtrapadārthaprakaraṇasaṃbandhāḥ prāgvaddraṣṭavyāḥ| vākyātmakastu</p>

<p>tīvraśaktinipātena guruṇā dīkṣito yadā</p>
<note>tīvraśaktinipātena guruṇā dīkṣito yadā \Kir\ 1:21ab.</note>

<p>ityādibhiranekavidhaḥ| pāṭalikastu sarvānugrāhakaḥ śānta ityādi|</p>
<note>sarvānugrāhakaḥ śāntaḥ \Kir\ 4:29c.</note>

<p>ayaṃ cātra praśnārthaḥ| yaduktaṃ
tīvraśaktinipātena guruṇā dīkṣita ityetadayuktam| pāto hyavyāpakatvena vyāptaḥ kuṇḍabadarādisiddhastadviruddhaṃ ca vyāpakatvaṃ tato vyāpakaviruddhopalabdhyātra vyāpakatvena śakteravyāpakatvābhāve patanābhāvaḥ sādhyata iti| na cāyamasiddho hetuḥ|</p>

<p>prabodhikā ca sā śaktiḥ sarvagā paripaṭhyata iti</p>
<note>prabodhikā ca sā śaktiḥ sarvagā paripaṭhyate \Kir\ 4:1cd.</note>

<p>pūrvameva vyāpakatvenāsyāḥ samabhyupagamāditi| na tu māyayā naikāntikatvamatretyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.1cd">
<l><seg type="pāda" n="c">śivasya samavetatvāt</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvadaiva sthitā paśau</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
parigrahavarttinī śaktiracetanā māyetyuktam| tataśca pariṇatisvabhāvatvātkāryakrameṇa puṃsaḥ pralayottarakālaṃ sā patatīti yujyate vaktum| iyaṃ tu parameśvarasamavetatvāccidrūpatvenāpariṇatidharmiṇī| yaduktam</p>

<p>pariṇāmo 'cetanasya cetanasya na yujyata iti|</p>
<note>pariṇāmo 'cetanasya cetanasya na yujyate \Kir\ 2:26ab.</note>

<p>tataśca sarvadaiva paśau sānugrāhikātvena saṃsthiteti nānaikāntikatā samavetatve satīti viśeṣitatvādatra hetorityarthaḥ|</p>

<p>atha saiva sthitiḥ pāta ityucyate| yadyevaṃ</p>

<lg xml:id="KirT_5.2ab">
<l><seg type="pāda" n="a">sthitatvātsarvadā śakter</seg> <seg type="pāda" n="b">bhavocchittirna kiṃ bhavet</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tasyāḥ sarvapuruṣagatatvenānādivyavasthiteḥ sarvapuruṣāṇāmapyanādireva dīkṣāyogānmokṣa iti saṃsārābhāvaprasaṅgaḥ| abhyupagamyāpi śakteḥ prāguktaṃ pātamityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.2cd">
<l><seg type="pāda" n="c">kālo vā sa ca kaḥ prokto</seg> <seg type="pāda" n="d">yadi kālaḥ śivena kim</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
vāśabdaḥ pakṣāntarābhyupagamasūcanārthaḥ| athavā yaduktaṃ prāk</p>

<p>same karmaṇi sañjāte kālāntaravaśāditi|</p>
<note>same karmaṇi sañjāte kālāntaravaśāt \Kir\ 1:20cd.</note>

<p>malaparipākakālaḥ proktaḥ| caśabdāt ko 'nyaḥ prokta iti| kiṃ prāgukta eva śaktipātasya kālo 'nyo vetyarthaḥ| na tu tasyaivājñātatvena vyākhyeyaṃ prāk pratipāditatvena tasyājñānasambhavābhāvāt|
yadapi kālaḥ śaktipātasya nimittaṃ, śaktipāto dīkṣāyā iti prāguktaṃ tadapyayuktam|
yataḥ kālo yadi śaktipātasya heturiṣyate tataḥ sa eva dīkṣāheturastu kiṃ śivenātra śaktipātadvāreṇa mokṣahetunā kalpitena|
bhoge tu sthūlaṃ vicitrakaṃ kāryamityādinā pratipāditatvāttasya kartṛtvamastviti praśnārthaḥ|</p>
<note>sthūlaṃ vicitrakaṃ kāryam \Kir\ 3:12a.</note>

<p>idaṃ praśnajātaṃ krameṇa nirākaroti|</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_5.3">
<l><seg type="pāda" n="a">upacāreṇa śabdānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">pravṛttiriha dṛśyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yathā pumānvibhurgantā</seg> <seg type="pāda" n="d">nityo 'pyukto vinaśvaraḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.4">
<l><seg type="pāda" n="a">pāśacchedo yathā prokto</seg> <seg type="pāda" n="b">mantrarāḍ bhagavāñchivaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ śaktinipāto 'pi</seg> <seg type="pāda" n="d">procyate sopacārataḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tatra yaduktaṃ nipāto na vibhutvataḥ śakteriti tatsiddhasādhanameva|
ata eva tvaduktapramāṇabādhitatvānmukhyārthāsambhavenāsmābhirapi śaktipātaśrutīnāmupacaritārthatvamabhyupagataṃ|
yathā nityavyāpakadharmayukto 'pi puruṣo gantā vinaśvaraśca svaśarīreṇopacāreṇocyate| yathā ca pāśānāṃ dīkṣitaṃ puruṣaṃ pratyapravartanameva ccheda iva ccheda ucyate|
na tu vāstavo dvaidhībhāvaḥ| yathā ca mantrairvirājata iti mantrarāṭ parameśvaro 'pi san bhagavānupacārāducyata ityavirodhaḥ|
athātropacārasya nimittamanādisthitāyā vāmaśaktestāvat pātapadapravṛttāvucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.5">
<l><seg type="pāda" n="a">nipāto bhayado yadvad</seg> <seg type="pāda" n="b">vastunaḥ sahasā bhavet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadvacchaktinipāto 'pi</seg> <seg type="pāda" n="d">prokto bhavabhayapradaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.6ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmādanyatra yātyeva</seg> <seg type="pāda" n="b">tathātmā deśikaṃ prati</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā hi pāṣāṇādipāto bhayadaḥ puṃsāmevamanādirapi parameśvaraśakteḥ sambandhaḥ saṃsārabhayahetutvātpāta ivocyate|
jyeṣṭhāśaktisambandhino 'pi dīkṣāpūrvabhāvitvena prāguktasya pātasyopacāranimittamucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.6cd">
<l><seg type="pāda" n="c">gururyathāgrataḥ śiṣyān</seg> <seg type="pāda" n="d">suptāndaṇḍena bodhayet</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.7">
<l><seg type="pāda" n="a">śivo 'pi mohanidrāyāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">suptāñchaktyā prabodhayet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">yadā svarūpavijñānaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">patiteti tadocyate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.8ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tasmācchaktinipātaḥ syān</seg> <seg type="pāda" n="b">nipātaścihnavācakaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathāgre sthitatvāviśeṣe 'pi śiṣyāñchāsane 'rhān yogyāneva gururdaṇḍena bodhayati na tvaśiṣyān|
evaṃ moho malastasya nidrā kāryaṃ pratyasāmarthyaṃ paripākaviśeṣastasyāṃ satyāmapi ye suptāstannivṛttyupāyasaṃvidvikalāstānparameśvarastayaiva pūrvavyavasthitayā śaktyā bodhayati|
evaṃ saiva malaparipākayogyatānusāreṇa yadā viśiṣṭaṃ tannivṛttyupāyavijñānaṃ saṃsāravaitṛṣṇyādikrameṇa janayati tadā jyeṣṭhā śaktitvena kāryahetuḥ patitetyupacārāducyate| yaduktaṃ</p>

<p>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛhaḥ| iti|</p>
<note>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛhaḥ \Kir\ 2:29cd.</note>

<p>śrīmanmataṅge 'pi</p>

<p>saṃsārātsa virajyeta pradhvastakaluṣaḥ sadā| iti|</p>
<note>saṃsārātsa virajyeta pradhvastakaluṣaḥ sadā \Mat\VP\ 10:25cd.</note>

<p>śrīmatsvāyambhuve 'pi</p>

<p>tannipātātkṣaratyasya malaṃ saṃsārakāraṇam|</p>
<note>tannipātāt\devdot paraṃ niḥśreyasaṃ prati \Svayam\ 1:17.</note>

<p>kṣīṇe tasminyiyāsā syātparaṃ niḥśreyasaṃ prati| iti||</p>

<p>tataśca yaduktaṃ</p>

<p>sthitatvātsarvadā śakterbhavocchittirna kiṃ bhavediti|</p>
<note>sthitatvātsarvadā śakterbhavocchittirna kiṃ bhavet \Kir\ 5:2ab.</note>

<p>tadapyadūṣaṇameva| sarvadāsthitatve 'pi tasyāstatra malaparipākānusāreṇa tadaiva bhavavicchittikāraṇatvaṃ nānyadānyatra ceti yataḥ|</p>

<p>tṛtīyo 'pi praśnaḥ pratiṣidhyate|</p>

<lg xml:id="KirT_5.8cd">
<l><seg type="pāda" n="c">tannipātasya saḥ kālaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">karmaṇāṃ tulyataiva ca</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yaduktaṃ kālo vā sa ca kaḥ prokta</p>
<note>kālo vā sa ca kaḥ proktaḥ \Kir\ 5:2c.</note>
iti tatrocyate---karmaṇāṃ tulyataiva ceti|
caśabdāttuśabdato vā casthānīyāt prāguktaśca malaparipākaḥ| evakāreṇa cātra tṛtīyasya kālasyābhāvaḥ kathyate| na prāguktasyāpi samuccīyamānāvadhāraṇatvāt|
tulyaśabdasyobhayārthatvāt karmaṇordvayoḥ sāmyaṃ paripākastīvravegatā ceti darśayiṣyāmaḥ karmāṃśo yo 'dhikaḥ pūrvaṃ bhogada ityatra|
<note>karmāṃśo yo 'dhikaḥ pūrvaṃ bhogadaḥ \Kir\ 5:10cd.</note>
tadānīṃ hi
yugapattulyabalaviruddhakarmadvayākṛṣṭasya puṃsaḥ kāmukadvayā kṛṣyamāṇāyāḥ kāminyā iva bhogānupapattiriti vakṣyāmaḥ

<p>samatve sati yo bhogaḥ kathaṃ tasya prajāyata iti|</p>
<note>samatve sati yo bhogaḥ kathaṃ tasya prajāyate \Kir\ 5:11ab.</note>

<p>evaṃ ca satyanādau saṃsāre kasyacitkadācittathābhūtakarmasaṃkaṭāntaḥpraveśena bhogānupapatteḥ saṃsārābhāvaprasaṅga ityavaśyaṃ tatparihārāyānīśvaravādibhirapyatreśvaraśaktipātaḥ kāminyādau rājaśaktivadabhyupagantavyo gatyantarābhāvāt|
anenaiva ca rūpeṇa karmaṇoḥ samatvamatra śaktipātasya kālo jñeyo na tu saṃkhyākṛtamiti darśayituṃ punaruktiḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_5.9a">
<l>tulyatvaṃ karmaṇaḥ kālaḥ</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
samasaṃkhyatvena hyavirodhato na kadā cidbhogānupapattiḥ|
anyathā viśeṣābhāvāt sarvadaiva śaktipātaprasaṅgataḥ karmabhogāsambhavāt|
nābhuktaṃ karma naśyatītyāgamavirodhaḥ|</p>
<note>nābhuktaṃ karma naśyati Source unknown. Also quoted (as {śruti}) ad \Mat\VP\ 8:103, p.288 and thereafter (see note to translation).</note>

<p>ata eva malaparipākaliṅgatvena prāguktādapi karmasāmyādidamanyadeva karmavirodhātmakaṃ śaktipātaikanivartyaṃ karmasāmyamityadoṣaḥ|</p>

<p>atha śaktipātātkīdṛśaṃ tatkarmadvayaṃ bhavatīti tadarthametat</p>

<lg xml:id="KirT_5.9b">
<l>kṣīṇaṃ vā yadi vāsamam</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadā tayorviruddhayorapi karmaṇoravaśiṣṭaṃ sarvameva karmāvāpagatatvena samameva sampadyate tadānīṃ karmāntarasyānāvāpagatasyānurodhyasyāsambhavāttattvaiḥ samagraireva saha kṣīṇaṃ bhavatīti puṃsāṃ vijñānakevalitvameva|
yadvakṣyati same bhogastadā na hīti|</p>
<note>same bhogastadā na hi \Kir\ 5:11d.</note>
yadi veti pakṣāntaram| yadā punarna sarvameva tayorviruddhayorapi karmaṇoravaśiṣṭamāvāpagamanāya yogyamapi tu kiñcijjātyantarādihetutvenāpi sambhavatīti tadānīṃ tadanuroghena śaktipātādanyataradasamamapatitaśaktikaṃ bhavatīti virodhābhāvātsarvāṇyeva bhogyāni sampadyanta iti vakṣyati

<p>adhikanyūnasambandhādvyākulatvaṃ na jāyata iti|</p>
<note>adhikanyūnasambandhādvyākulatvaṃ na jāyate \Kir\ 5:12cd.</note>

<p>atra parābhiprāyaḥ</p>

<lg xml:id="KirT_5.9c">
<l>samatvaṃ tatkathaṃ gamyaṃ %//</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadetadyugapatparasparavirodhātmakaṃ samatvaṃ tatkathaṃ tābhyāṃ karmaviśeṣābhyāṃ prāpyam|
naivetyarthaḥ| anuṣṭhānakramasyaiva phaladānāpekṣitatvāditi bhāvaḥ|</p>

<p>atra siddhāntaḥ</p>

<lg xml:id="KirT_5.9d">
<l>nyūnādhikatuṭiḥ katham \</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
nyūnā cādhikā ca tuṭiḥ kālaḥ| sa kathaṃ gamyate|
kṛṣyādibhirdṛṣṭaiḥ karmabhirityadhyāhāraḥ|
etaduktaṃ bhavati---kṛṣyādikarmabhirayaṃ heturanaikāntikaḥ|
yatasteṣāṃ krameṇāpyanuṣṭhitānāṃ kadācitpaścādanuṣṭhitasya nyūnaḥ kālaḥ śīghrameva pūrvānuṣṭhitena sahabhāva phalaṃ kurvandṛśyate|
pūrvānuṣṭhitasya tvadhikaścirātmaka iti tadvadatrāpi sambhavādgamyamevaitat karmaṇoḥ samatvamityavirodhaḥ| tataśca</p>

<lg xml:id="KirT_5.9ef">
<l><seg type="pāda" n="e">evaṃ sūkṣmaṃ samānatvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="f">yasminkāle tadaiva sā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.10ab">
<l><seg type="pāda" n="a">svarūpaṃ dyotayatyāśu</seg> <seg type="pāda" n="b">bodhacihnabalena vai</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
evaṃ dṛṣṭasyevādṛṣṭasyāpi karmaṇaḥ sambhāvyamānaṃ parasparavirodhātmakaṃ samānatvamasmadādyagocaratvāt sūkṣmaṃ yasmin kāle bhavati tasminneva kāle sā pārameśvarī śaktiḥ|
bodhacihnasya yadbalaṃ malaparipāko yaduktam</p>

<p>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛhaḥ| iti|</p>
<note>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛhaḥ \Kir\ 2:29cd.</note>

<p>śrīmanmataṅge 'pi
saṃsārātsa virajyeta pradhvastakaluṣaḥ sadeti|</p>
<note>saṃsārātsa virajyeta pradhvastakaluṣaḥ sadā \Mat\VP\ 10:25cd.</note>

<p>śrīmatsvāyambhuve 'pi</p>

<p>kṣīṇe tasminyiyāsā syātparaṃ niḥśreyasaṃ pratīti|</p>
<note>kṣīṇe tasminyiyāsā syātparaṃ niḥśreyasaṃ prati \Svayam\ 1:17cd.</note>

<p>tena svarūpaṃ sarvajñatvādi puṃso dīkṣādvāreṇa dyotayati| yaduktaṃ</p>

<p>guruṇā dīkṣito yadā|</p>
<note>guruṇa dīkṣito yadā| sarvajñaḥ sa śivo yadvat \Kir\ 1:21bc.</note>

<p>sarvajñaḥ sa śivo yadvaditi</p>

<p>na tatra malaparipākāpekṣo 'nyaḥ śaktipātaḥ api tu sa eva prasaṅgādubhayanimittaṃ sampadyata iti bhāvaḥ|
vaiśabdo 'pi prakārāntare bodhacihnabalābhāve tu
kṣīṇaṃ vā yadi vāsamamityuktameva</p>
<note>kṣīṇaṃ vā yadi vāsamam \Kir\ 5:9b.</note>
prakārāntaraṃ yataḥ|
evaṃ ca yaḥ śaktipāto malaparipākanimittatvena saṃhitāntareṣu śrutaḥ sa dīkṣākrameṇātrāpi mokṣahetutayā prokta eva| yastu karmasāmyanimitto 'tra śrutaḥ tatsāmyaparihārāyaproktena nayena tatkṣayāya vā paryavasyatītyavirodho 'tra saṃhitāntarairasya viśeṣasya tairanukteriti|

<p>nanūbhayorapyanayormokṣahetutvamastu| evamapyeṣa virodho na bhavatyeveti| astu yadi malaparipākasyeva karmasāmyasyāpi tannimittatvapratipādakaṃ sphuṭaṃ vacanaṃ bhavettasya tu karmasāmyaparihāramātraphalaṃ śaktipātaṃ prati tannimittatvaṃ pratipādayati nānyatretyuktam|
vakṣyati ca same bhogastadā na hīti|</p>
<note>same bhogastadā na hi \Kir\ 5:11d.</note>
sāmānyaśāstreṣvapi tasya karmasāmya nivṛttiphalatvena siddheriti darśayiṣyāmaḥ|
<note>darśayiṣyāmaḥ ad \Kir\ 5:12cd.</note>
na codbhūtavirodhanivartanāya pravṛttasyānudbhūtavirodhamala nivartanamapi śaktipātasya yuktam| sarvātmasvaviśeṣatastannivartanaprāptermokṣaprasaṅgāt|
nanu yathā malaparipākanimittaśaktipāto dīkṣayā karmaṇāṃ kṣayamanudbhūtavirodhānāmapi vidhatta iti bhavadbhiriṣyate, tadvatkarmasāmyanimitto malasyānudbhūtavirodhasyāpi tayaiva kṣayaṃ vidhāsyatīti naiṣa prasaṅgaḥ|
na teṣāṃ tadānīmapyanupajātavirodhitvāsiddheḥ| karmaṇāṃ hi bhogadānāya malaḥ sahakārikāraṇamavidyānubandhaṃ vinā muktasyeva bhogāyogāditi tasyānyathābhāve teṣāmudbhūtavirodhitvameveti yukta eva tadā kṣayaḥ na tvevaṃ karmāvirodho malasyāvasthiteḥ sahakārikāraṇaṃ yena tannivṛttau tasyāvasthānānupapattestadānīmudbhūtavirodhitvena kṣayaḥ sambhāvyeta|
anāditvena siddheranudbhūtavirodhasyāpi kṣayābhyupagame prokta eva prasaṅga ityanya evāyaṃ karmavirodhaparihāramātraphalaḥ śaktipātastridhāyuktito 'bhyupagantavya ityavirodhaḥ|

<p>atha kena hetunā viruddhayoḥ karmaṇoryugapatsambhava ityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.10cd">
<l><seg type="pāda" n="c">karmāṃśo yo 'dhikaḥ pūrvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">bhogadastvitaraḥ punaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
śubhāśubhānekakarmavattve 'pi puṃso ya eva karmaviśeṣaḥ kṛṣyādivatpaścādanuṣṭhito 'pi karmāntarādyupakārajanitaparipākavaśāttīvravegatvena cādhikaḥ śaktyā bhavati sa eva prathamaṃ bhogapradaḥ| proktaṃ cānyairapi tīvravegānāmāsannaṃ phalamiti|
yastu tasmādanyaḥ punariti paścātkutaścitkarmāntarapratibandhakāpagamataḥ śaktipratilambhato vā bhogada iti| kimata ityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.11ab">
<l><seg type="pāda" n="a">samatve sati yo bhogaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kathaṃ tasya prajāyate</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
evaṃ ca sati kutaścitkāraṇasāmarthyāddvayoḥ śubhayoraśubhayorvā paripākavaśāttīvravegatvena vā samatve saṃjāte sati tasya puṃso yugapadviruddhakarmadvayākṛṣṭasya kathaṃ bhogaḥ|
naiva jāyata ityavaśyaṃ virodhaparihārāyātra śaktipāto 'bhyupagantavya ityuktaṃ prāgeva|
nanvevaṃ sarvāṇyeva karmāṇi svasvaphalamātrasādhakatvātparasparaviruddhatvena
samānānīti sarvadā śaktipātaprasaṅgaḥ| netyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.11cd">
<l><seg type="pāda" n="c">miśraṃ vārambhakaṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="d">same bhogastadā na hi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.12ab">
<l><seg type="pāda" n="a">vaktavyaścādhikaḥ kaścid</seg> <seg type="pāda" n="b">anyathā na sukhetaram</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
trividhaṃ hi karma jātyāyurbhogadaṃ puṃso bhogārambhakaṃ na kevalaṃ bhogapradamevāyuḥpradaṃ vā jātiviśeṣaṃ vinā bhogānupapatteḥ| nāpi jātipradameva tābhyāṃ vinā janma samanantarameva puṃso maraṇāt bhogā nupapatteriti|
same vijātīyenāmiśre kevalabhogaprade kevalāyuḥprade kevalajātiprade vā karmaṇi sati bhogo nopapadyata iti tatrādhikaḥ kaścitkarmaviśeṣo vijātīyaḥ| bhogaprade jātipradaḥ| tasminvā bhogaprada ityādirvaktavyaḥ|
anyathā sukhaduḥkhabhogānupapattestathābhūtakarmasadbhāve 'pi vijñānakevalitvameva tasyeti na sarvadā karmaṇāṃ virodhena śaktipātaprasaṅgaḥ| tadavirodhasyaiva sarvadā sambhavāditi|</p>

<lg xml:id="KirT_5.12cd">
<l><seg type="pāda" n="c">adhikanyūnasambandhād</seg> <seg type="pāda" n="d">vyākulatvaṃ na jāyate</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yatrāpi puruṣe dvayorviruddhayoryugapadupasthitayoḥ karmaṇoḥ sāmyaṃ tatrāpi prāguktanayena karmāntarānurodhataḥ śaktipāto na kṣayaṃ vidhatte| api tu kasyacidadhikatvaṃ kasyacinnyūnatvamiti tayorvyākulatvaṃ virodho na jāyata iti|
ayamevāyurvede 'pyāyuṣyānāyuṣya karmaṇorvyākulatvaparihārāya prakāraḥ proktaḥ</p>

<p>śilājatuprayogādvā prasādādvāpi śāṅkarāt|</p>

<p>ajāsatraprayogādvā kṣayaḥ kṣīyeta nānyathā|| iti|</p>

<p>nidrāstotrādau ca nārāyaṇabhaṭṭokta eva mahābhārate ca darśitaḥ</p>

<p>kāntāreṣu ca sannānāṃ magnānāṃ ca mahārṇave|</p>
<note>kāntāreṣu ca\devdot gatiḥ paramā nṛṇām Not traced in {Mahābhārata}.</note>

<p>dasyubhirvā niruddhānāṃ tvaṃ gatiḥ paramā nṛṇām||</p>

<p>saugatairapi tārāstotrādau</p>

<p>harikariśikhiphaṇitaskaranigaḍamahārṇavapiśācabhayaśamani|</p>
<note>harikariśikhiphaṇitaskara@\devdot bhagavati tāre namastubhyam Source unknown.</note>

<p>śaśikiraṇakāntihāriṇi bhagavati tāre namastubhyam|| iti|</p>

<p>kathaṃ tarhi tajjāyata itītyāha</p>

<lg xml:id="KirT_5.13ab">
<l><seg type="pāda" n="a">adhikanyūnaśūnyatvāt</seg> <seg type="pāda" n="b">tatsthānamabhigacchati</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadā tayorviruddhayordvayorapi karmaṇoḥ sarvamevānyat karmāvāpagatatvenādhikanyūnarahitaṃ samameva saṃpadyate kasmiṃścitpuruṣe tadānīṃ vyākulatvaṃ na jāyata iti karmāntarasyānurodhyasyā sambhavena śaktipātātteṣāṃ sarveṣāṃ kṣayaḥ prokta iti
sa kṣīṇakarmā puruṣastadānīṃ tatsthānaṃ prāk yatsame bhogastadā na hītyatroktaṃ</p>
<note>same bhogastadā na hi \Kir\ 5:11d.</note>
vijñānakevalitvaṃ prāpnotītyetattadānīṃ śaktipātasya prayojanamityarthaḥ|

<p>atha yathāyaṃ śaktipāto 'smadādyagocaratvena prāksūkṣma ukto vyādhyādinivṛttyanumeyo vā tathaiva kimasau prāgukto na vetyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.13cd">
<l><seg type="pāda" n="c">sa pāta iti mantavyas</seg> <seg type="pāda" n="d">tasya bhaktirvilakṣaṇā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
sa prāgukto malaparipākakālabhāvī śaktipāta ityevaṃ niyatapuruṣagatatvena mantavyaḥ| yasya hyasau bhavati tasya bhaktirvilakṣaṇā bhavatīti| yaduktaṃ prāk</p>

<p>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛha iti|</p>
<note>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛhaḥ \Kir\ 2:29cd.</note>

<p>śrīmatsvāyambhuve 'pi kṣīṇe tasminyiyāsā syādityādi|</p>
<note>kṣīṇe tasminyiyāsā syāt \Svayam\ 1:17c.</note>

<p>athāsmātkāladvayāt</p>

<lg xml:id="KirT_5.14ab">
<l><seg type="pāda" n="a">kāla eva sa niṣṇātaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śakterātmaparigrahaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
sa eva prāguktaḥ śakteḥ pātakālaḥ| sa niṣṇātaḥ kuśalaḥ yasmādātmā parigṛhyate anugṛhyate tasminnityātmaparigrahaḥ sa kāla iti|
tasmāttameva tatrāpekṣate bhagavānnānyaṃ punaḥ</p>

<lg xml:id="KirT_5.14cd">
<l><seg type="pāda" n="c">anādikarmasambandhāc</seg> <seg type="pāda" n="d">chivaḥ kālamapekṣate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.15ab">
<l><seg type="pāda" n="a">kālacchidramiti proktaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tajjñaśca bhagavāñchivaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
anādiryaḥ karmātmakaḥ samyagbandhastasmādeva yo bhogastasyānupapattyā kālacchidramityanena śabdena proktaḥ karmavirodhātmakastamatrāpekṣate śaktipātahetutvena| śaktipātātteṣāṃ virodhaparihāraḥ kṣayo vā nānyathā sambhavatītyevaṃ bhagavān jānāti yataḥ|</p>

<p>atha kathamasau tameva kālaṃ karmaṇāṃ kṣaye 'pekṣate| na tu tadavirodhakālamapītyucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_5.15cd">
<l><seg type="pāda" n="c">yathā kaściccale lakṣye</seg> <seg type="pāda" n="d">kañcitkālamapekṣate</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.16ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tajjño 'pi sa śivastadvat</seg> <seg type="pāda" n="b">samakālamapekṣate</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yathā hyatyantasuśikṣito 'pyarjunādirdhanurdharo na sadaiva śatruto vinirgataṃ śarādyāyudhajātaṃ svaśaraiśchinatti|
api tu yadā svaśarīropaghātāyāyuṣyakarmavirodhena tadupasthitaṃ bhavati tasminneva kāle viruddhatvādeva tadvadeva tat bhagavānapi karmavirodhalakṣaṇaṃ sāmyameva śaktipāte 'pekṣate viruddhatvādeva tadānīṃ bhogāsambhavādityuktam| na tu tadavirodhakālamapyavirodhenaiva tadānīṃ bhogopapatteriti|
yadā tvetannābhyupagamyate tadā</p>

<lg xml:id="KirT_5.16cd">
<l><seg type="pāda" n="c">abhāvāttatsamatvasya</seg> <seg type="pāda" n="d">yugapanmuktiranyathā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
anyathā virodhābhāvena sarvapuruṣāṇāṃ yugapacchaktipātaprasaṅgāt karmabhyo
muktirvijñānakevalitvaṃ syādityavaśyaṃ tatparihārāyātra karmasāmyameva hetutvena vācyamityavirodhaḥ|</p>

<p>yadyevaṃ sa malaparipākalakṣaṇaḥ kālo bhagavatānugrahe 'pekṣyate| na tu tadaparipākalakṣaṇo 'pītyatra ko heturityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.17ab">
<l><seg type="pāda" n="a">nopāyasādhanāpekṣā</seg> <seg type="pāda" n="b">kramo yadi sa neṣyate</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadi sa kramaḥ kālo 'nugrahe nāpekṣyate tadā gurvādyupāyadīkṣādisādhanāpekṣā nātra bhavet| sarveṣāṃ yugapadanugrahastadānīṃ prasajyata ityarthaḥ| tataścāvaśyaṃ tatparihārāya kenāpi nimittena bhavitavyam|
taccakṣurādau paṭalādīnāmiva malasya paripākātmakamevoktamiti na kaściddoṣaḥ||</p>

<p>adhunā caturthamapi praśnaṃ nivartayati</p>

<lg xml:id="KirT_5.17cd">
<l><seg type="pāda" n="c">prabhuratra śivo jñeyaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">prabhutvaṃ kiṃ tuṭermatam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.18ab">
<l><seg type="pāda" n="a">prabhutvaṃ jñasvabhāvatvād</seg> <seg type="pāda" n="b">ajñatvānna tuṭiḥ prabhuḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yaduktaṃ kāla eva mokṣaheturastu| kiṃ śaktipātahetunātra śivena kalpiteneti| tadayuktaṃ hetutvabhedāt| nimittaṃ hi kālo 'trācetanatvādamāvāsyādiryāgāderiva kartā tu bhagavānamāvāsyādiyāge dvijātivaccetanatvāt|
na ca nimittābhyupagame kartrabhāvaprasaṅgo yuktaḥ| virodhābhāvāt| kartrantarābhyupagame tu sa yukta eva| sa evāvirodhaḥ kārye kartṛnimittayordṛṣṭāntenocyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.18cd">
<l><seg type="pāda" n="c">sati kāle prabhutvaṃ syāt</seg> <seg type="pāda" n="d">padmabodhe yathā raveḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.19">
<l><seg type="pāda" n="a">na ca kālādṛte tatra</seg> <seg type="pāda" n="b">vikāsaḥ pratipadyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tathāpi bhāskaraḥ prokto</seg> <seg type="pāda" n="d">loke 'sminpadmabodhakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.20ab">
<l><seg type="pāda" n="a">kālo 'pi yogyatā sā ced</seg> <seg type="pāda" n="b">dyotako 'pyupacārataḥ</seg></l>
</lg>

<p>Vṛtti:
dārṣṭāntike 'pyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.20c-f">
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ yadyapi tulyatvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">karmaṇaḥ kāla eva saḥ</seg></l>
<l><seg type="pāda" n="e">tathāpi prabhuratreśaḥ</seg> <seg type="pāda" n="f">śaktipātasya saṃsthitaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
paśūnāmaśaktatvenāndhādīnāmiva pāśavimokṣakartṛtvāsambhavāt|
pāśānāñca jaḍatvena paṭalādīnāmiva svataḥ paśubhyo nivṛttyanupapattestatpatireva pratiniyatakālāpekṣayā cakṣurvaidyādiriva mokṣakartā yukta eva prokta ityadoṣaḥ|</p>

<p>atra śakteranekapuruṣaprabodhakartṛtvādanekatvaprasaṅgadoṣa iti parābhiprāyaḥ</p>

<lg xml:id="KirT_5.21ab">
<l><seg type="pāda" n="a">ekā satī bahūnāṃ sā</seg> <seg type="pāda" n="b">kathaṃ bodhaṃ karoti cet</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
siddhāntastu</p>

<lg xml:id="KirT_5.21cd">
<l><seg type="pāda" n="c">bahūnāmapyadoṣaḥ syād</seg> <seg type="pāda" n="d">vibhutvānna nivāryate</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yato vyāpakatvena bahūnāmapyupakāro 'syāḥ śakterna nivāryate| tato 'yamadoṣa iti|</p>

<p>atha prakaraṇārthopasaṃhāraḥ</p>

<lg xml:id="KirT_5.22ab">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ śaktisamāyogaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">proktaḥ sūkṣmo 'tra śāsane</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
evaṃ śaktipātaḥ prāguktaḥ| sarvapraśnaśūnyo mayā prokto 'treti| atra prasaṅgātpraśnaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_5.22cd">
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ tacchaktisaṃyogād</seg> <seg type="pāda" n="d">dīkṣā yadi ca saṃsthitā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.23">
<l><seg type="pāda" n="a">dīkṣitottarakāle 'pi</seg> <seg type="pāda" n="b">tirobhāvaḥ pradṛśyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tirobhāvakarī śaktir</seg> <seg type="pāda" n="d">yadi tasya na nirvṛtiḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.24ab">
<l><seg type="pāda" n="a">tathā karotu sa svāmī</seg> <seg type="pāda" n="b">yathāsau nānyathā bhavet</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
evamanena krameṇa viśiṣṭāt parameśvaraśaktisambandhādyadi puṃso dīkṣeti mokṣaheturanugrahastato dīkṣottara kālamapi tacchaktisambandhasya bhāvāttirobhāvaḥ samayollaṅghanādyātmako na bhavet| dṛśyate cāsau tatastadbhāvabhāvitvasya vyabhicārācchaktipātasyānugrahahetutvāsiddheḥ| yaduktaṃ</p>

<p>tīvraśaktinipātena guruṇā dīkṣito yadā|</p>
<note>tīvraśaktinipātena guruṇā dīkṣito yadā \Kir\ 1:21ab.</note>

<p>ityetatpunarapyayuktameva| athānugrahaheturasāviṣyate yadyevaṃ tathā karotu sa śaktipātalakṣaṇaṃ svamasyāstīti svāmī yathāsau puruṣo nānyathā bhavenna tirobhāvahetuṣu pravartata ityarthaḥ| na ca tathā karoti tadānīmapi tirobhāvahetuṣvanuṣṭhānadarśanāttat nānugrahahetuḥ śaktipāta iti pūrvaḥ pakṣaḥ| atra siddhāntaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_5.24cd">
<l><seg type="pāda" n="c">tirobhāvagatānāṃ sā</seg> <seg type="pāda" n="d">puruṣāṇāṃ śivecchayā</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.25">
<l><seg type="pāda" n="a">na tirobhāvakartṛtvād</seg> <seg type="pāda" n="b">ucyate sā tirohikā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tirobhāvāya pāto na</seg> <seg type="pāda" n="d">yato 'nugrahadharmiṇī</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
iha tāvattirobhāvagatānāmapariṇatamalānāṃ na sā śaktiranugrāhikā saṃsthiteti sambandhaḥ| nāpi sā dīkṣā teṣāmācāryairlobhājñānādibhiḥ kṛtā śivecchayā tasyāḥ saṃsthitatvādityuktam| na tasyā jñānaṃ sambhavatīti śūdrāṇāmupanayanādivadanadhikāriṇāṃ sā niṣphalaiva|
teṣāṃ tu tirobhāvakartrī tadānīmanyaiva tirohikā śaktiḥ saṃsthitetyucyate|
yatastasyā naiva tirobhāvāya pātaḥ sambhavati anugrahadharmitvāditi yaduktam</p>

<p>tirobhāvakarī śaktiryadi tasya na nirvṛtiḥ</p>
<note>tirobhāvakarī śaktiryadi tasya na nirvṛtiḥ \Kir\ 5:23cd.</note>

<p>ityetattāvadasiddhameva| yadyevamanugrahadharmitvāt kathaṃ na sarveṣāmanugrahaṃ vidhatta iti| tatrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.26ab">
<l><seg type="pāda" n="a">yenāsannatamaḥ kālas</seg> <seg type="pāda" n="b">tenātmānaṃ prakāśayet</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yena kāraṇena yasyaiva puṃso malaparipākakālo 'sāvāsannastena tasyaivātmānaṃ prakāśayatītyuktam</p>

<p>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛha iti|</p>
<note>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛhaḥ \Kir\ 2:29cd.</note>

<p>tato 'yamapyadoṣaḥ| yaduktaṃ dīkṣottarakālamapi sā śaktiḥ kathaṃ tirobhāvahetutvena saṃsthiteti| tadapyayuktam| yataḥ</p>

<lg xml:id="KirT_5.26cd">
<l><seg type="pāda" n="c">prakāśya yāti vidyudvat</seg> <seg type="pāda" n="d">sā śaktiḥ puṃprabodhinī</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
puṃsastadānīṃ pratibodhaṃ malakṣayātmakaṃ kṛtvā sā śaktiracireṇaiva kālena vidyudvadyāti tasmādvyāpārānnivarttate| kṛtasya punaḥ karaṇāsambhavāditi nyāyasiddha evāyamartha iti bhāvaḥ|
dīkṣottaraṃ tu mokṣaprāptiryāvat sāmānyena sā tasyādhiṣṭhāyakatvena sthiteti na śaktipātasyānugrahaṃ prati vyabhicāradoṣaḥ|
evamapi dīkṣāyā mokṣavyabhicāraprasaṅgadoṣastaduttarakālaṃ tirobhāvadarśanāditi| atrāpyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.27">
<l><seg type="pāda" n="a">yadi sarvātmanā vāyaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣito 'pi tirohitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvividhe 'pi tirobhāve</seg> <seg type="pāda" n="d">sthānaprāptiḥ kvacidbhavet</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
\crux adīkṣitastāvatsarvātmanā tirohito 'pi sankṛtadīkṣastasyetyuktam|
yadi samyagdīkṣito 'pyayaṃ kadāciddaivānmānuṣādvā pratibandhātsarvātmanā tirohito vāśabdādasarvātmanā ca tadāsyāsmin dvividhe 'pi tirobhāve kvaciditi kasmiṃścitkravyādayonyādau samayātikramaphalaprāptirbhavatīti| yaduktaṃ śrīmatpauṣkare</p>

<p>samayollaṅghanātproktaṃ kravyādatvaṃ śataṃ samāḥ| iti|</p>
<note>samayollaṅghanātproktaṃ kravyādatvaṃ śataṃ samāḥ Not traced in \Pau, but = \Sar\ 25:2cd. Cf.\ note ad \KirV\ 1:10.5. The same half-verse is quoted there and in 6:8.12.</note>

<p>na tu sarvasminsamayātikrame vakṣyamāṇaiḥ prāyaścittaiḥ kṣapita iti kvacidgrahaṇam| kimata ityucyate|</p>

<lg xml:id="KirT_5.28">
<l><seg type="pāda" n="a">tatra sthitasya tasyeha</seg> <seg type="pāda" n="b">vāsanā saiva jāyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">tadyuktasya vimokṣaḥ syād</seg> <seg type="pāda" n="d">ātmano nirvikalpakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
tatra samayātikramaphalabhogasthāne kravyādayonyātmani piśācādiśarīre 'pyavasthitasya samayātikramakarturdīkṣitasya vāsanā saiveti| yaivānatikrāntasamayānāṃ śivabhaktyādiheturvāsanā dṛṣṭā saivābhivyajyate|
ataśca dīkṣitatvavāsanāyogāttatprāyaścittaphalaṃ kāmyavaddīkṣāphalavighnabhūtaṃ bhuktvāsāvātmā mokṣaṃ dīkṣāphalaṃ prāpnotyeva| yaduktam</p>

<p>prāyaścittaviśuddhasya gatiḥ śuddhā prakīrtitā| iti|</p>
<note>prāyaścittaviśuddhasya gatiḥ śuddhā prakīrtitā Source unknown.</note>

<p>tathā hi</p>

<lg xml:id="KirT_5.29">
<l><seg type="pāda" n="a">anena kramayogena</seg> <seg type="pāda" n="b">tirobhāvagato bhavet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ānarthakyaprasaṅgaḥ syād</seg> <seg type="pāda" n="d">yadi muktirna sā bhavet</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
pūrvaṃ malaparipākastataḥ śaktipātastato dīkṣetyanena kramayogena yo dīkṣitaḥ kathañcittirobhāvagato bhavettasya yadi samayātikramaphalabhogādanantaraṃ na taddīkṣāphalaṃ muktirbhavet|
tatastaddīkṣākramasyānarthakyaṃ prasajyeta| na ca parameśvaravyāpāratvāttasyāsāvupapadyata iti avaśyaṃ tata eva tasya tadānīṃ muktirabhyupagantavyeti na dīkṣāyā api svakāryavyabhicāraprasaṅgadoṣa iti|
nanu tulye śaktipāte dīkṣāyoge vā kathaṃ kaścidevottarakālaṃ tirobhāvena yujyate nānya ityatrocyate|</p>

<lg xml:id="KirT_5.3ab">
<l><seg type="pāda" n="a">mandā mandatarā śaktiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">karmasāmyavivakṣayā</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
karmaṇā malaparipākalakṣaṇena yatsāmyaṃ mandatvaṃ mandataratvaṃ vā tasya vivakṣāhetutvādvivakṣā jñānameva tayā hetubhūtayā mandā mandatarā vā śaktiḥ pārameśvarī dīkṣā vā yasyopatiṣṭhate tasya pratyavāyayogo bhavatyeva| yasya tu malaparipākalakṣaṇena karmaṇā tīvreṇa tīvratareṇa vā sāmyaṃ tadvivakṣayā tīvrā tīvratarā vā śaktiḥ patati tasya na pratyavāyaḥ kathamapi sambhavatītyuktaṃ bhavati|
evamanugrahaśaktermandatvopacāreṇa pratyavāyahetutvaṃ mantavyam| nānyathetyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_5.30cd">
<l><seg type="pāda" n="c">na punastādṛśī śaktiḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">kṣīravatpariṇāminī</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_5.31">
<l><seg type="pāda" n="a">yataḥ śaktimataḥ śaktiḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">kṛtyasaṃsthānabhedagā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvijādivarṇaniśreṇī</seg> <seg type="pāda" n="d">sā ca mocayati sphuṭam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
na punaranugrahaśaktireva tirobhāvātmatāṃ gacchatītyupapadyate yataḥ parameśvarasya śaktiḥ kṛtyasya yatsaṃsthānaṃ sthitiḥ tenaiva bhedaṃ prāptā na mukhyata ityuktam|</p>

<p>īśaḥ sadāśivaḥ śāntaḥ kṛtyabhedādvibhidyata iti|</p>
<note>īśaḥ sadāśivaḥ śāntaḥ kṛtyabhedādvibhidyate \Kir\ 3:13cd</note>

<p>tataśca parameśvaravatsāpyapariṇāminyeva| yaduktam</p>

<p>pariṇāmo 'cetanasya cetanasya na yujyate| iti|</p>
<note>pariṇāmo 'cetanasya cetanasya na yujyate \Kir\ 2:26ab.</note>

<p>sā ca dvijādīnāṃ varṇānāṃ paramapadaṃ mokṣākhyaṃ gacchatāṃ niśreṇī sopānapaṅktiḥ ūrdhvagatihetutvāditi| evaṃ</p>

<p>tīvraśaktinipātena guruṇā dīkṣito yadā</p>
<note>tīvraśaktinipātena guruṇā dīkṣito yadā \Kir\ 1:21ab.</note>

<p>ityetatsūktameveti|| evaṃ samāptaśca pañcamo 'dhyāyaḥ||</p>

<p>\Colo
iti nārāyaṇakaṇṭhātmajabhaṭṭarāmakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmatkiraṇavṛttau pancamaṃ prakaraṇam||</p>

<NOTE>CHAPTER 6</NOTE>

<p>athopāyapadārthasya parīkṣārthaṃ praśnapūrvakaṃ prakaraṇāntaram</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_6.1">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvānugrāhakaḥ proktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">śivaḥ paramakāraṇaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dvijātayastu ye varṇā</seg> <seg type="pāda" n="d">nyūnādhikatayā sthitāḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_6.2">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃskāro 'pi yadaivaṃ syāt</seg> <seg type="pāda" n="b">phalamevaṃ na kiṃ bhavet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">saṃskāraḥ sadṛśasteṣāṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">nyūnādhikagatiḥ katham</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
atra sūtrapadārthaprakaraṇasambandhāḥ prāgvaddraṣṭavyāḥ| vākyātmakastu guruṇā dīkṣito yadetyādibhiranekavidhaḥ|</p>
<note>guruṇā dīkṣito yadā \Kir\ 1:21b.</note>
pāṭalikastu pūrvapaṭalopasaṃhāra eva darśita iti|
ayaṃ cātra praśnārthaḥ---parameśvarastāvanmalaparipākādanu paścātsaṃskāryatayā sarveṣāṃ grāhaka ityuktam|
eteṣāṃ madhyāddvijātayastrayo varṇāḥ, naikaḥ| yaduktam

<p>mātṛtaḥ prathamā jātiraupanāyanikāparā|</p>

<p>brahmakṣatraviśāṃ yena tenoktāste dvijātayaḥ|| iti|</p>
<note>mātṛtaḥ prathamā\devdot tenoktāste dvijātayaḥ Source unknown.</note>

<p>jātisvābhāvyādevagogavayagardabhādivatsāmānyaśāstreṣūttamamadhyamanyūnatvena sthitāsteṣāṃ ca yaḥ sāmānyaśāstravihito garbhādhānādiraṣṭacatvāriṃśadbhedabhinnaḥ saṃskāraḥ tajjātereva patitatvamātranivṛttiphalo vedavidbhiriṣyate taccharīrasya vā| yadāha manuḥ</p>

<p>kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca|</p>

<p>gārbhairhomairjātakarmacaulamauñjīnibandhanaiḥ|| iti|</p>
<note>kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ\devdot @mauñjīnibandhanaiḥ {Manusmṛti} 2:26.</note>

<p>tataścāyamapi dīkṣākhyaḥ saṃskāraḥ saṃskāratvā devamiti jāteḥ śarīrasya vā syāt| tathā ca phalaṃ tadvadevāsyānugrahātmakaṃ na kiṃ bhavet| naiva kiñcidbhavediti| tataśca</p>

<p>guruṇā dīkṣito yadā|
sarvajñaḥ sa śivo yadvad</p>
<note>guruṇā dīkṣito yadā| sarvajñaḥ sa śivo yadvat \Kir\ 1:21bc.</note>

<p>ityasyāḥ śrutervirodha ityarthaḥ| yato vaidikenāyaṃ saṃskāraḥ sadṛśasteṣāṃ tato vaidikāt nyūnā gatirasmāccādhiketyetatkatham| naivopapadyata iti praśnaḥ| siddhāntastu</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_6.3ab">
<l><seg type="pāda" n="a">na jāterna śarīrasya</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃskāraḥ prāṇino mataḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
nāyaṃ saṃskāro jāteḥ śarīrasya vā mataḥ| api tu prāṇinaścetanasyaivānugrahātmakaḥ tathāśruteriti na sādharmyamātreṇānyathā kalpanīyaḥ| tannaiṣa doṣa iti|
ye tvayamapi saṃskāratvājjāteḥ śarīrasya vā saṃskāro bhavanna dṛṣṭenaiva rūpeṇa śrāddhādi pitṛpitāmahāderiva puruṣasyopakāro bhaviṣyatīti kalpayanti tānpratyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_6.3cd">
<l><seg type="pāda" n="c">yadi jātestadekasmin</seg> <seg type="pāda" n="d">dīkṣite 'khiladīkṣaṇam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_6.4">
<l><seg type="pāda" n="a">tena jāterna vaktavyo</seg> <seg type="pāda" n="b">jaḍatvānna tanormataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">cidrūpānugrahaḥ proktaḥ</seg> <seg type="pāda" n="d">sarvānugrāhakaḥ śivaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
jāteḥ sarvapuruṣagatatvenāviśeṣādekapuruṣamokṣoddeśena saṃskāre sarvapuruṣamokṣaprasaṅgaḥ| śarīrasya tu puruṣabhedena bhedādetatprasaṅgābhāve 'pi jaḍatvānniṣphala eva saṃskāraḥ proktaḥ|
atha taddvāreṇa cetanasyaivāsau saṃskāra ityucyate yadyevamavirodhaḥ| yataścidrūpānugrahaḥ prokto 'smābhiriti|</p>

<p>atraiva parīkṣāntarāya praśnaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_6.5">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvānugrahakartṛtvād</seg> <seg type="pāda" n="b">bālabāliśabhoginām</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kartavyo 'nugraho deva</seg> <seg type="pāda" n="d">sa ca saṃskārapūrvakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_6.6">
<l><seg type="pāda" n="a">saṃskāreṇaiva muktiḥ syāt</seg> <seg type="pāda" n="b">proktā tantre yadā tadā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kriyājñānavratādīnām</seg> <seg type="pāda" n="d">upāyānāmahetutā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
iha hi parameśvaraḥ sarveṣāmeva malaparipākātpaścātsaṃskāryatayā grāhakaḥ| teṣāṃ madhyāt</p>

<p>āṣoḍaśādbhavedbālaḥ</p>
<note>ā ṣoḍaśādbhavedbālaḥ Source unknown. More of the verse is quoted in the \MrgVD\ ad \VP\ 10:14, pp.266--7 and ad \Mat\VP\ 12:5c--6c, p.339, where Bhatt observes that it appears (with some differences) in the {Śabdakalpadruma</note>
(s.v. {bāla}) attributed to Bharata.}

<p>iti smṛterbālo bālo 'prāptapadavākyapramāṇaśāstrābhyāsakālaḥ kathyate| bāliśastu na tato 'pi nyūnavarṣaḥ śaktipātaniścayābhāvādātmano 'nadhikāritvādasaṃskārya evāsau yataḥ| api tu strīśūdrādivat padavākyapramāṇaśāstraśravaṇāyogyo bāliśa iva bāliśaḥ kathyate|
bhogī punarna bhoganiṣṭha eva| tasya malaparipākābhāvena saṃskārānadhikārāt| yaduktam</p>

<p>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛhaḥ| iti|</p>
<note>kṛtvā tacchaktisaṃrodhaṃ kriyate bhavaniḥspṛhaḥ \Kir\ 2:29cd.</note>

<p>śrīmadvidyādhipatirapyāha</p>

<p>te tvacchaktyā naiva niyuktāḥ kila nūnaṃ yeṣāṃ bhoge saṃsṛtikartaryabhilāṣaḥ|</p>

<p>kiṃ te tīrṇā bhīmamahāmbhonidhipāraṃ ye yādobhirluptaśarīrāḥ prataranta iti|</p>
<note>te tvacchaktyā\devdot ye yādobhirluptaśarīrāḥ pratarante Probably from the lost {Mānastotra}, three verses of which are quoted in {Tantrāloka} 14:10--12. These are also in {mattamayūra} metre and have a similar rhetorical structure. (A Vidyādhipati is also cited ad \Moksa\ 69.)</note>

<p>api tu śrutapadavākyādiśāstraḥ saṃprāptatadabhyāsakālaścaiśvaryavyākṣepāttvakṛtatadabhyāso rājā direvocyate| teṣāṃ malaparipāke sati avaśyamanugrahaḥ śaktipātātmakaḥ kartavyaḥ parameśvareṇa| sa ca tathābhūto 'nugrahaḥ saṃskārasya dīkṣātmanaḥ pūrva eva pūrvokto heturityarthaḥ| tataśca</p>

<p>tīvraśaktinipātena guruṇā dīkṣito yadā|</p>

<p>sarvajñaḥ sa śivo yadvaditi</p>
<note>tīvraśaktinipātena guruṇā dīkṣito yadā| sarvajñaḥ sa śivo yadvat \Kir\ 1:21.</note>

<p>śrutyātrāgame saṃskāreṇaiva bālāderiva
proktā sarvasya muktiḥ syāditi dīkṣottarakālamanuṣṭheyatvenoktānāmasmākaṃ jñānādīnāṃ niṣprayojanatvameva padavākyapramāṇasaṃskārarahitatvenehāpi jñānādyayogyānāṃ bālādīnāṃ saṃskārādeva mukteḥ siddhatvādityasmākamapi puruṣārthānupāyabhūtametatkriyājñānādyanuṣṭhānamakartavyamiti praśnaḥ| siddhāntastu</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_6.7ab">
<l><seg type="pāda" n="a">ye yathā saṃsthitāstārkṣya</seg> <seg type="pāda" n="b">tathaiveśaḥ prasādakṛt</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
ye padavākyādisaṃskāreṇa vyavasthitā ye ca prakārāntareṇa bālādayaḥ teṣāṃ sarveṣāmeva bhagavānmalaparipākaparīkṣayā tatprakārānusāreṇa prasādaṃ karoti| na tu jñānāyogyānparityajatītyarthaḥ| tathā hi</p>

<lg xml:id="KirT_6.7cd">
<l><seg type="pāda" n="c">keciccātra kriyāyogyās</seg> <seg type="pāda" n="d">teṣāṃ muktistathaiva hi</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_6.8">
<l><seg type="pāda" n="a">jñānayogyāstathā cānye</seg> <seg type="pāda" n="b">caryāyogyāstathāpare</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">evaṃ yeṣāṃ yathā prokto</seg> <seg type="pāda" n="d">mokṣasteneśayojanāt</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yeṣāṃ muktiḥ sadā śivatvalakṣaṇā tathaiva dīkṣāprakaraṇenaivoktā teṣāṃ madhyātkecidatra dīkṣottarasminkāle kriyāyāṃ yāgātmikāyāṃ japabāhyamānasabhinnāyāmeva yogyā bālā bhoginaśca na jñāne| nanu jñānaṃ vinā kriyāyāṃ yogyataiva na sambhavatīti| yadāhuḥ
jñātvā cānuṣṭhānamiti|</p>
<note>jñātvā cānuṣṭhānam Source unknown. Cf. Jayaratha ad {Tantrāloka} 15:11: jñātvā hi anuṣṭhānaṃ bhavediti bhāvaḥ</note>
satyam| tattu kriyākṣiptatvājjñānaṃ śāstraikadeśamātraviṣayaṃ
kriyaivoktamityavirodhaḥ| ye tu proktebhyo 'nye padavākyapramāṇakuśalāste jñāne vyākhyāne ca tadartha vicāre ca yogyatvādācāryā evādhikriyanta ityarthaḥ| ye tvapare bāliśatvenoktāḥ kriyāyāmapyayogyāste caryāyāmeva kṛcchracāndrāyaṇādivratarūpāyāṃ yogyatvādadhikriyanta ityevamīśaniyojanāddīkṣānantaraṃtena bhagavatā yeṣāṃ kriyājñānādyadhikāriṇāṃ yathā nityanaimittikānuṣṭhānaprakāreṇa mokṣaḥ pratyavāyaphalebhyaḥ proktastaistathaivānuṣṭheya ityadhyāhāraḥ| anyathā

<p>samayollaṅghanātproktaṃ kravyādatvaṃ śataṃ samāḥ| iti|</p>
<note>samayollaṅghanātproktaṃ kravyādatvaṃ śataṃ samāḥ \Sar\ 25:2cd; but cf. \KirV\ 5:27.6 and 1:10.5 and the footnote to the translation of the latter.</note>

<p>na pratyavāyaphalebhyasteṣāṃ mokṣa ityarthaḥ|
evaṃ tāvadyathādhikāraṃ jñānādīnāṃ coditatvātsarvānuṣṭheyatvadoṣaḥ parihṛtaḥ|
yattūktaṃ kimarthamanuṣṭhīyanta iti tatrocyate</p>

<lg xml:id="KirT_6.9">
<l><seg type="pāda" n="a">jñānādīnāmupāyānāṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣā kāraṇamiṣyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dīkṣayaiva na mokṣaḥ syād</seg> <seg type="pāda" n="d">upāyaḥ sa niyāmakaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
na jñānādīnāṃ niṣprayojanatvamatropāyatvena śrutatvāt| kevalaṃ dīkṣāpūrvatvena teṣāṃ śrutatvāt na dīkṣayā kāryabhūto bandhamokṣaḥ tasya tayaivāsampāditatvāt| api tūpāyaḥ sa niyāmaka iti yeṣāṃ yathā bandhanānāṃ mokṣārthaṃ vicchedātmako niyamo dīkṣayā na kṛtaḥ teṣāṃ keṣāñcideva sa jñānādirupāyo niyāmako vicchedako heturuktaḥ| tathā hi</p>

<lg xml:id="KirT_6.10">
<l><seg type="pāda" n="a">sarvānugrahakartṛtvād</seg> <seg type="pāda" n="b">upāyāste prakīrtitāḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ekaḥ kasmādupāyo na</seg> <seg type="pāda" n="d">proktastena yadanyathā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
iha hi vakṣyamāṇayuktyārabdhakāryakarmopabhogoparodhenāsadyonirvāṇadīkṣayā</p>
<note>vakṣyamāṇayuktyā \Kir\ 6:20 and commentary.</note>
sarvātmanā malādivicchedaśivatvavyakyātmako 'nugraho yo bhagavatā na kṛtaḥ so 'pi tena tathaivopadeśadvāreṇa kartavyaḥ|
tataśca tasmindīkṣayā pariśiṣṭe tāvatyapi malacchedādau te jñānādaya upāyāḥ prakīrtitāḥ| tairupāyaiḥ pratyahaṃ krameṇa tathā malādinivṛttiḥ śivatvavyaktiśca kartavyā dīkṣitairyathā naivārabdhakāryakarmavirodho jāyate|
nāpi punastathābhūtabandhanivṛtteḥ śivatvavyakteśca kāraṇāntarāpekṣeti yadyevaṃ nābhimataṃ parameśvarasya syāt tadaika eva kasmādupāyo dīkṣākhyastena noktaḥ|
yaditi yasmādanyathetyanekaḥ prokto mokṣo vātha catuṣṭayādityādiśrutibhiḥ|
<note>mokṣo vātha catuṣṭayāt \Mat\VP\ 26:63d.</note>
tasmādetadgamyate---yo dīkṣayā na kṛto 'nugrahastatra jñānādīnāmupāyateti| evaṃ ca| yaduktam

<p>kriyājñānavratādīnāmupāyānāmahetutā| iti|</p>
<note>kriyājñānavratādīnāmupāyānāmahetutā \Kir\ 6:6cd.</note>
saṃskāreṇaiva muktiḥ syāditi ca,
<note>saṃskāreṇaiva muktiḥ syāt \Kir\ 6:6a.</note>

<p>tadasiddhaṃ darśitameva viśiṣṭādhikāraviṣayatvena caitatsiddhasādhanamityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_6.11a-c">
<l><seg type="pāda" n="a">samayāṃścāṅganādīnām</seg> <seg type="pāda" n="b">aśaktatvādviśodhayet</seg> </l>
<l>ajñatvānna ca doṣo 'sti %//</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
bāliśāstāvadatyantājñatvena</p>
<note>Testimonium: from bāliśāstāvadatyantājñatvena up to and including dīkṣāyāmanadhikāra eva is quoted (prefaced by tathā coktaṃ śrīmatkiraṇavṛttikāreṇa bhagavatā rāmakaṇṭhaguruṇā ``samayāścetyādi\devdot'') by Nirmalamaṇi (=\Nirmala) in his {Prabhāvyākhyā} on the {Kriyākramadyotikā}, pp.346--7.</note>
caryāyogyā ityuktam| ye tu jñatve 'pi vyādhinā jarayā vā atyantamaśaktāsteṣāṃ vṛddhavyādhitāṅganādīnāṃ nityatayā vaśyānuṣṭheyatvena coditatvādye samayaśabdenoktāḥ kriyājñānacaryātmakā upāyāstānviśodhayedācāryo dīkṣayaivetyuktaṃ kvacitparameśvareṇa

<p>teṣāṃ nirbījikā dīkṣā samayādivivarjitā| iti|</p>
<note>teṣāṃ nirbījikā dīkṣā samayādivivarjitā {Svacchandatantra} 4:88ab.</note>

<p>na tvatra niṣiddhāḥ samayatvena mantavyāḥ| teṣāṃ devagurvagnidrohātmanāṃ pātakopapātakamahāpātakabhedena kṛcchracāndrāyaṇādiprāyaścittakṣapaṇīyatvena vakṣyamāṇatvāt|</p>
<note>kṛcchracāndrāyaṇādiprāyaścittakṣapaṇīyatvena vakṣyamāṇatvāt \Kir\ Chapters 43 and 44.</note>
tataścājñatvādityatyantaśaktivaikalyena jñānakriyādyananuṣṭhāne 'pi na doṣaḥ pratyavāyātmakasteṣāmastīti|
caśabdādye pūrvaṃ tadanuṣṭhitavanto 'pi paścādaśaktyā nānutiṣṭhanti teṣāmapi na doṣaḥ|
yato 'rthī śakto vidvān śāstreṇāparyudastaḥ karmaṇyadhikriyata ityāha
<note>arthī śakto vidvān śāstreṇāparyudastaḥ karmaṇyadhikriyate Quoted also ad \Sar\ 1:2, p.6. Bhatt notes (ad loc.) that it appears as number 719 of a {Laukikanyāyasāhasrī}. Cf. {Śābarabhāṣya} 1.3.25.</note>

<lg xml:id="KirT_6.11d">
<l>jñatvāddoṣo mahānbhavet //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_6.12">
<l><seg type="pāda" n="a">tena teṣāṃ vimuktiḥ syād</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣayā bhaktiyogataḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">ye 'tra śaktā na teṣāṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="d">śodhyāsteṣāṃ prakāśayet</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
jñatvamatra śaktatvameva| yathāha ye 'tra śaktā na teṣāṃ dīkṣayā śodhyāḥ| kiṃ tu nityānuṣṭheyatvena prakāśayediti| tataśca śaktatve sati ye nityādyanuṣṭhānaṃ na kurvanti teṣāṃ mahāndoṣaḥ prāyaścittalakṣaṇo bhavet|
nāśaktānāmiti| tarhi kiṃ tairnityamanuṣṭheyam|
laukikena rūpeṇa śivadharmoditena vā yathāśakti devagurutadbhaktaparicaraṇādikameva svataḥ putrabhṛtyādipreṣaṇena vā| tadeva ca teṣāṃ prāguktajñānādikṛtyaṃ sādhayati| yathāha bhaktiyogata iti|
anyathā teṣāmatyantamūḍhatvena tiraścāmiva śaktipātakāryasya bhaktyāderaniścayāddīkṣāyāmanadhikāra eva| na ca putrādestatsaṃskārārthitayā teṣāṃ śaktipātānumānaṃ yuktaṃ vyadhikaraṇatvāt|
na hi dhave dhūmaḥ khadire svakāraṇamagnimanumāpayatīti|
kāraṇaṃ ca śaktipāto bhaktyādīnāmityuktam| na tvarthitādeḥ| viśeṣato bhinnādhikaraṇasya snehasaṃskārapūrvakatvenaiva tasya siddheḥ| yadāhuḥ</p>

<p>iṣṭaṃ dharme niyojayediti</p>
<note>iṣṭaṃ dharme niyojayet Source unknown.</note>

<p>na tataḥ śaktipātānumānaṃ yuktaṃ pratibandhābhāvāditi| bhaktiyogata eva teṣāṃ tiryagvailakṣaṇyena jñānasiddheratyantāśaktatvena ca śāstracoditānuṣṭhānāsambhavādaprāptadīkṣāṇāmivopāsakānāṃ bhagavadviṣayastutinamaskārasaparyādyeva nityamanuṣṭheyaṃ yuktamityavirodhaḥ|
yenaiva teṣāṃ jñānādyananuṣṭheyamityuktaṃ tena kāraṇena yaduktam</p>

<p>kriyājñānavratādīnāmupāyānāmahetutā| iti</p>
<note>kriyājñānavratādīnāmupāyānāmahetutā \Kir\ 6:6cd.</note>

<p>saṃskāreṇaiva muktiḥ syāt</p>
<note>saṃskāreṇaiva muktiḥ syāt \Kir\ 6:6a.</note>

<p>iti ca tasminviṣaye siddhasādhanatvādayuktamiti|</p>

<p>athopasaṃhāraḥ</p>

<lg xml:id="KirT_6.13">
<l><seg type="pāda" n="a">evaṃ jñānādikaṃ sarvaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tacchaktasya prakāśayet</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">anyathā sthitibhaṅgaḥ syāt</seg> <seg type="pāda" n="d">sthitiścoktā śivāgame</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_6.14">
<l><seg type="pāda" n="a">tadabhāve na kiñcitsyāt</seg> <seg type="pāda" n="b">tenāyaṃ niyamaḥ sthitaḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">sarvānugrāhakatvena</seg> <seg type="pāda" n="d">sthityupāyavivakṣayā</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
jñānayogyasya jñānaṃ nityānuṣṭheyatayā prakāśayedācāryaḥ|
kriyādiyogyasya tu kriyādīni| so 'pi tathaivānutiṣṭhet| anyathāgamavihitāyā nityādyanuṣṭhānātmikāyāḥ sthiterananuṣṭhānāt bhaṅgaḥ syādeva| evaṃ sthiterbhaṅge jāte sati na kiñcitsyāditi vakṣyamāṇaprāyaścittākrāntatvāt tasya na dīkṣāphalaṃ samanantaraṃ syāt|
prāyaścittavighnākrāntatvāditi tena kāraṇenāyaṃ jñānādīnāṃ nityānuṣṭheyatayā puruṣārthatvena niyamaḥ sthita iti|
tadananuṣṭhāne tu teṣāṃ prāyaścittaphalabhoktṛtā| tadante tu viśuddhajñānakevalitvena parameśvarādanugrahastāvato 'pi malasya dravyatvena svato nivṛttyasaṃbhavādityevaṃ sthityupāyavivakṣayāpi sarveṣāṃ pariṇatamalānāmanugrāhako bhagavānityadoṣaḥ|</p>

<p>atraiva parīkṣāntarāya praśnaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_6.15">
<l><seg type="pāda" n="a">pāśaviśleṣaṇārthaṃ tu</seg> <seg type="pāda" n="b">dīkṣāpi kriyate kila</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">viśleṣo 'pi na dṛśyeta</seg> <seg type="pāda" n="d">adṛṣṭatvātkathaṃ vada</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
dīkṣā pāśaviśleṣahetuḥ| apiśabdācchivatvavyaktihetuśca na bhavati kriyātvāddarśanāntaradṛṣṭajyotiṣṭomabrahmahatyādikriyāvat| karmaṇāṃ ca pāśānāṃ dīkṣayā viśleṣo na sambhavet|
śarīrāntarabhogyatve sati tato deśakāladūravartitvena dṛṣṭatvāt|
khaḍgavicchedo dūrasthitabhaṭādīnāmiveti praśnārthaḥ| siddhāntastu</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_6.16">
<l><seg type="pāda" n="a">pāśastobhātkṣayaḥ siddhaḥ</seg> <seg type="pāda" n="b">saṃsiddhaiḥ so 'pi śambaraiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">śambarāṇāmacintyatvād</seg> <seg type="pāda" n="d">yathā mūrtaviṣakṣayaḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
pāśānāṃ duṣkṛtakarmarūpāṇāṃ stobhātkṣayaḥ| yasmātpāśastobhakarma prāyaścittātmakamucyate tasmātkṣayo duṣkṛtalakṣaṇānāṃ karmaṇāṃ yena bhavatāṃ siddhaḥ tenātra prathamo heturanaikāntika ityarthaḥ|
asiddhaścākarmatvāddīkṣāyā mantraśaktirhyācāryavyāpārābhivyaktā dīkṣetyuktam|
mantrāṇāṃ ca samyaksiddhānāmacintyaśaktitvādviṣakṣayādiriva so 'pi pāśaviśleṣādiḥ sambhāvyata ityadoṣaḥ|
loke 'pyāhuḥ</p>

<p>acintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ| iti|</p>
<note>acintyo hi maṇimantrauṣadhīnāṃ prabhāvaḥ Occurs also in {Ratnāvalī} Act 2, p.39 and is quoted ad \Mat\VP\ 7:49, p.249 and ad \KirV\ 3:11.</note>

<p>dvitīyo 'pi heturanaikāntika ityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_6.17">
<l><seg type="pāda" n="a">nāmasaṃkīrtanādeva</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā kaścitprasādhyate</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dūrastho mantramukhyaistu</seg> <seg type="pāda" n="d">tadvatkarmakṣayastviha</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
atra dūrasthito 'pi kāminyādirarthaḥ tannāmnā saṅkīrttitamātreṇa mantraviśeṣaiḥ sādhyamāno dṛṣṭaḥ| aśubhasūcakaiśca karmabhirakāla eva puṣpaphalādiḥ| yadāhuḥ</p>

<p>akālajaṃ puṣpaphalaṃ śītamuṣṇamakālajam|</p>

<p>akālajo nadīvego sūcayanti mahadbhayam|| iti|</p>
<note>akālajaṃ puṣpaphalaṃ\devdot sūcayanti mahadbhayam Source unknown.</note>

<p>tathaiva śarīrāntarabhogyasvakarmākāla eva mantrabalādupasthāpitamupabhuktatvāttatraiva kṣayameṣyatīti na doṣaḥ kaścit|</p>

<p>atraiva praśnāntaram</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_6.18">
<l><seg type="pāda" n="a">aśeṣapāśaviśleṣo</seg> <seg type="pāda" n="b">yadi deva sa dīkṣayā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">jātāyāmarthaniṣpattau</seg> <seg type="pāda" n="d">kathaṃ syādvapuṣaḥ sthitiḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadi dīkṣayā karmādisarvapāśavicchittirbhavet tato nimittābhāvāddīkṣitānāṃ śarīraṃ na bhavet| bhavacca dṛṣṭam| tato dīkṣāyāṃ sarvapāśakṣayaśrutiragninā siñceditiśrutivatpratyakṣādibādhitatvādapramāṇamiti pūrvaḥ pakṣaḥ|</p>
<note>agninā siñcet An old example, this occurs also, e.g., in {Śābarabhāṣya} 3.2.4.</note>
siddhāntastu

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_6.19">
<l><seg type="pāda" n="a">jātāyāṃ ghaṭaniṣpattau</seg> <seg type="pāda" n="b">yathā cakraṃ bhramatyapi</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">pūrvasaṃskārasaṃsiddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">tathā vapuridaṃ sthitam</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
ghaṭasya niṣpattyarthaṃ hi cakrabhramaṇaṃ tasyāṃ jātāyāṃ sampannāyāmapi yathā tatsaṃskārata eva cakrabhramaṇaṃ dṛśyate tathā sadyonirvāṇadīkṣāyāṃ karmādisarvapāśakṣaye 'pi tatsaṃskāreṇaiva dīkṣitānāṃ kiyantaṃ kālaṃ śarīraṃ tiṣṭhatīti nimittābhāvādityasya hetostatkālanaimittikābhāvāsiddhāvanaikāntikatvānna proktadīkṣāphalaśrutibādhakṣatiriti| tadidamāhuḥ</p>

<p>tiṣṭhati saṃskāravaśāccakrabhramavaddhṛtaśarīra iti</p>
<note>tiṣṭhati saṃskāravaśāccakrabhramavaddhṛtaśarīraḥ \Sankh\ 67cd.</note>

<p>asadyonirvāṇadīkṣāviṣaye tu sarvapāśakṣayāśruterayaṃ heturasiddhatvādevābādhaka ityucyate</p>

<lg xml:id="KirT_6.20">
<l><seg type="pāda" n="a">anekabhavikaṃ karma</seg> <seg type="pāda" n="b">dagdhabījamivāṇubhiḥ</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">bhaviṣyadapi saṃruddhaṃ</seg> <seg type="pāda" n="d">yenedaṃ taddhi bhogataḥ</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_6.21">
<l><seg type="pāda" n="a">dehapāte vimokṣaḥ syāt</seg> <seg type="pāda" n="b">sadyonirvāṇadāpi vā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">kāryāṇubhiḥ sadā siddhais</seg> <seg type="pāda" n="d">tena te śivayojakāḥ</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
sadyonirvāṇadīkṣāyāṃ tāvatsarvāṇyeva prāgarjitāni karmāṇi mantraśaktitaḥ phalāprasavenāpyakāla eva bhogataḥ kṣayaṃ nīyanta ityuktam| asadyonirvāṇadīkṣāyāṃ tu sadyomumukṣoranadhikārānna tasya śarīrasya vināśāya mantrāḥ prayujyante| api tu rakṣaṇāyaiva yasmādyenedaṃ karmaṇā yathā ca śarīramārabdhaṃ tasya bhogenaiva kṣayaḥ| nānayeti| yattu dīkṣottarakālamanuṣṭheyatvādbhaviṣyadityuktaṃ karma tatsaṃskārārambhasāmarthyābhāvadvāreṇānayā saṃruddham| yataḥ prakṛtau karmaṇāṃ saṃskāraḥ kārya ityuktam|
ataśca sarva eva mantraśaktyā dīkṣitaṃ prati dagdhabījāḥ sampannāste karmaviśeṣāḥ| na punastatsaṃskārapātratāṃ yāntīti sadyonirvāṇadīkṣāyāñcārādhitamantrasāmarthyatastatkṣaye 'pi cakrabhramavaddhṛtaśarīrāvasthiteruktatvānna dīkṣānantarameva śarīrapātadoṣa iti|</p>

<p>atra praśnaḥ</p>

<milestone unit="speaker" n="garuḍa uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_6.22">
<l><seg type="pāda" n="a">pāśamuktasya yaccihnaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">svalpamapyatra kiṃ na tat</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">dṛśyate bhakticihnena</seg> <seg type="pāda" n="d">na ca cihnaṃ kvacitsphuṭam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_6.2ab">
<l><seg type="pāda" n="a">sphuṭaṃ yatra kvaciddṛṣṭaṃ</seg> <seg type="pāda" n="b">tatrāpi vyabhicāritā</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadyevamasadyonirvāṇadīkṣayaitaccharīrabhogapradakarmapāśāmuktvatve 'pi tasya malādyanyapāśamuktatve yaccihnamavinābhāvi sarvajñatvādikaṃ tatsvalpamapi kathaṃ na dṛśyate| taddarśanābhāvena pramāṇāntarasiddhapradīpāvaraṇanivṛttyasiddhivat na tasya tadānīṃ pāśamuktatvasiddhiriti punarapi dīkṣāphalaśruteḥ pramāṇāntareṇaiva bādhāt aprāmāṇyamiti praśnārthaḥ|</p>

<p>na ca vācyaṃ bāhyacihnāntareṇa bhaktyātmanāsau pāśamukto dṛśyata iti yato na kvacittatpāśamuktasya caitaccihnamuktam| api tu śaktipātayuktasyaiva| sphuṭaṃ ca kṛtvā yatrāpi śaktipātayukte taccihnaṃ dṛṣṭaṃ tatrāpyasya vyabhicāritetyuktaṃ prāk tirobhāvakarī śaktirityādinā|</p>
<note>tirobhāvakarī śaktiḥ \Kir\ 5:23b.</note>
tatkathamasya vyabhicāritvamucyate| sarvathā pāśamuktasya liṅgādarśanenāsiddheḥ prokta eva doṣa iti prathamaḥ praśnaḥ| dvitīyastu

<lg xml:id="KirT_6.23cd">
<l><seg type="pāda" n="c">prāguktaṃ yojanaṃ tasya</seg> <seg type="pāda" n="d">tadyuktyā grāhapūrvakam</seg> //</l>
</lg>

<lg xml:id="KirT_6.24">
<l><seg type="pāda" n="a">vibhutvāttasya no grāhas</seg> <seg type="pāda" n="b">tathāmūrtatayāpi ca</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">mahānatra virodhaḥ syāt</seg> <seg type="pāda" n="d">kathametadbravīhi me</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yaduktaṃ prāk mokṣasteneśayojanāditi</p>
<note>mokṣasteneśayojanāt \Kir\ 6:8d.</note>
tadayuktaṃ yato yasya pratyakṣeṇa paricchedātmakaṃ grahaṇaṃ
\crux yuktyā ādāneṣikayā\crux\ svīkārātmakaṃ ca sambhavati tasya yojanaṃ devadattāderiva rājādau| na cātmano 'smadādigrahaṇasvīkārau sambhavato vyāpakatvādīśvarāderiveti yojanānupapattiḥ|
atha śarīradvāreṇa tasya tau bhavata ityucyate yaduktaṃ prāk sūkṣmadehavivakṣayeti|
<note>sūkṣmadehavivakṣayā \Kir\ 2:10d.</note>
tadapyayuktaṃ yatastatheti tasyāpyasmadādigrahaṇaṃ na sambhavati amūrtatvāt| kāryaśaktyavasthāvat| atyantasūkṣmatvādityarthaḥ| api cetyanenaivānuktaṃ hetvantaraṃ samuccitamadṛṣṭavaśāditi|
grahaṇe hi tasya bāndhavādibhiraparityāgātpuṃsāṃ maraṇādyanupapattirityatrādṛṣṭenaiva tato 'smadādigrahaṇaṃ vyāvartyate| yadāhuḥ

<p>pumarthadādṛṣṭavaśāddeho naivātivāhikaḥ|</p>

<p>akṣādhāro 'kṣagamyo 'yamanīśānāṃ piśācavat|| iti|</p>
<note>pumarthadādṛṣṭavaśād\devdot piśācavat {Bhogakārikā} 8.</note>

<p>tadevamātmanaḥ sarvathā grahaṇābhāvena saṃyojanādyabhāvātparapuruṣārthaikaprāptyupāyatvenoktāyā dīkṣāyā anupapattermahānvirodha iti dvitīyaḥ praśnārthaḥ| siddhāntastu prathamapraśnanirodhāya|</p>

<milestone unit="speaker" n="bhagavān uvāca"/>
<lg xml:id="KirT_6.25ab">
<l><seg type="pāda" n="a">taccihnaṃ vāsanāniṣṭhā</seg><seg type="pāda" n="b">tatkarmaṇyavikalpanā</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
ayamartho 'sadyonirvāṇadīkṣāyāṃ tāvadetaccharīrabhogapradaṃ karma puṃso na kṣapaṇīyamityuktam| malena ca kāryakaraṇaiśca vinā bhogānupapatterarthānmalasya sūkṣmadehasya ca na sarvātmanā viccheda iti pratīyate| api tu tadbhogoparodhena vāsanātmanāṃśena viccheda iti tatra sarvātmanā pāśāntaravicchedasyāpyasiddheḥ śivatvavyaktyasambhavāttaccihnaṃ sarvajñatvādi na dṛśyata ityadhyāhāraḥ| yato malādivāsanā vidyata iti|
yattu cihnāntaramapi tasya nopalabhyata ityuktaṃ tadayuktaṃ yato yā malaliṅgayoranayoranayā dīkṣayā pariśeṣitāṃśamātrarūpā vāsanetyuktaṃ tasyā niṣṭhāntyo vināśaḥ tadarthaṃ yatkarma nityanaimittikamaniṣiddhaṃ jñānakriyācaryātmakaṃ prāk pratipāditaṃ tasminnavikalpanā vikalpābhāvaḥ|
yathācoditatvenānuṣṭhānavivekitāsyatāvatyapi pāśamokṣe cihnamavyabhicāri dṛśyata eva| anyathā tathābhūtatvānupapattiriti na tadabhāvāttasya pāśamuktatvāsiddheḥ proktadoṣa iti|</p>

<p>dvitīyasyāpi praśnasya nirāsaḥ|</p>

<lg xml:id="KirT_6.25cd">
<l><seg type="pāda" n="c">tanusthaṃ hi kathaṃ caitat</seg> <seg type="pāda" n="d">spandenāpyanumīyate</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
yadā vibhutvādātmano grahaṇaṃ na sambhavatīti ayaṃ hetvarthastadā tanusthamiti kāryakaraṇābhivyaktaṃ kathametadvyāpakaṃ svarūpamasyātmanaḥ svasaṃvedanenānumīyate gṛhyate jñānayogādibhiśca saṃskriyata iti tenāyaṃ heturanaikāntika ityarthaḥ| tathā svātmavadanyātmanyapi parispandeneti kāyavāgvyavahārādinā talliṅgenānumīyate gṛhyata iti tenāpyanaikāntikaḥ| ākāśenāpītyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_6.26a-d">
<l><seg type="pāda" n="a">vibhutve khaṃ yathā śabdād</seg> <seg type="pāda" n="b">amūrtaṃ hi viṣaṃ yathā</seg> </l>
<l><seg type="pāda" n="c">gṛhyate mantraśaktyāsau</seg> <seg type="pāda" n="d">vācyastacchaktiko guṇaḥ</seg> </l>
</lg>

<p>Vṛtti:
ākāśasya prākkāryatvenoktervibhutvāsambhavādatrānyabhūtāpekṣayā visṛtatve 'pi yathā viśiṣṭena śabdātmanā guṇena tadgṛhyate yogibhiśca svīkriyate| tathaiva dīkṣyasyātrāgame mantraśaktyā grahaṇam|
saṃskāryatvasambhavānna yojanānupapattiriti|
yadapyuktaṃ sūkṣmadehasyāmūrtatvenādṛṣṭavaśāccāsmadādyagocaratvānna taddvāreṇāpi dīkṣitasya grahaṇamiti| tadapi mantraśaktyāsmadādibhiramūrtāyā api viṣaśaktergrahaṇanidarśanādanaikāntikamiti|
yathā sā viṣaśabdavācyā māraṇaśaktirasmadādibhirgṛhyate tathaivātmaśabdavācyo jñānakriyātmako guṇaḥ sūkṣmadehaśabdenaiva vācyaśca bhogasādhanātmaka āgamamantraśaktyā gṛhyate saṃskriyate ceti nātra yojanānupapatteḥ saṃskārānupapattidoṣa iti|</p>

<p>atheha kimātmako mantro yasya śaktyetyucyate</p>

<lg xml:id="KirT_6.26ef">
<l><seg type="pāda" n="e">vācyavācakayogena</seg> <seg type="pāda" n="f">jñeyā mantrāṇavaḥ khaga</seg> //</l>
</lg>

<p>Vṛtti:
\devdot
mantrī guptabhāṣaṇo
<note>matri guptabhāṣaṇe {Dhātupāṭha} 10:140.</note>
vipadyeteti śabdabhāṣaṇayogānyathaiva mantrā vācakā api ca mantraśabdenocyante| tathaiva tadvācyāścāṇavo viśiṣṭā iti||</p>

<note>NO colophon---text breaks off here and resumes toward the beginning of</note>
<note>chapter 7</note>

</body>
</text>
</TEI>
