% Mahabharata: Aranyakaparvan
% Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute,
% Pune, India, 1999

% Appendix 21A not included!

% On the basis of the text entered by Muneo Tokunaga et al.,
% revised by John Smith, Cambridge, et al.





THIS TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY!
COPYRIGHT AND TERMS OF USAGE AS FOR SOURCE FILE.

Text converted to Unicode (UTF-8).
(This file is to be used with a UTF-8 font and your browser's VIEW configuration
set to UTF-8.)

description: multibyte sequence:
long a ā
long A Ā
long i ī
long I Ī
long u ū
long U Ū
vocalic r
vocalic R
long vocalic r
vocalic l
long vocalic l
velar n
velar N
palatal n ñ
palatal N Ñ
retroflex t
retroflex T
retroflex d
retroflex D
retroflex n
retroflex N
palatal s ś
palatal S Ś
retroflex s
retroflex S
anusvara
visarga
long e ē
long o ō
l underbar
r underbar
n underbar
k underbar
t underbar
Unless indicated otherwise, accents have been dropped in order
to facilitate word search.

For a comprehensive list of GRETIL encodings and formats see:
www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/gretdiac.pdf
and
www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/gretdias.pdf







03,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam
03,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet
03,001.000*0002_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam
03,001.000*0002_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye
03,001.000*0003_01 oṃ vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam
03,001.000*0003_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim
03,001.000*0003_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave
03,001.000*0003_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ
03,001.001 janamejaya uvāca
03,001.001a evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ
03,001.001c dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair nikṛtyā dvijasattama
03,001.002a śrāvitāḥ paruṣā vācaḥ sṛjadbhir vairam uttamam
03,001.002c kim akurvanta kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ
03,001.003a kathaṃ caiśvaryavibhraṣṭāḥ sahasā duḥkham eyuṣaḥ
03,001.003c vane vijahrire pārthāḥ śakrapratimatejasaḥ
03,001.004a ke cainān anvavartanta prāptān vyasanam uttamam
03,001.004c kimāhārāḥ kimācārāḥ kva ca vāso mahātmanām
03,001.005a kathaṃ dvādaśa varṣāṇi vane teṣāṃ mahātmanām
03,001.005c vyatīyur brāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇām arighātinām
03,001.006a kathaṃ ca rājaputrī sā pravarā sarvayoṣitām
03,001.006c pativratā mahābhāgā satataṃ satyavādinī
03,001.006e vanavāsam aduḥkhārhā dāruṇaṃ pratyapadyata
03,001.007a etad ācakṣva me sarvaṃ vistareṇa tapodhana
03,001.007c śrotum icchāmi caritaṃ bhūridraviṇatejasām
03,001.007e kathyamānaṃ tvayā vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me
03,001.008 vaiśaṃpāyana uvāca
03,001.008a evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ
03,001.008c dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair niryayur gajasāhvayāt
03,001.009a vardhamānapuradvāreṇābhiniṣkramya te tadā
03,001.009c udaṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ prayayuḥ saha kṛṣṇayā
03,001.010a indrasenādayaś cainān bhṛtyāḥ paricaturdaśa
03,001.010c rathair anuyayuḥ śīghraiḥ striya ādāya sarvaśaḥ
03,001.010d*0004_01 tatas te puruṣavyāghrā rathān āsthāya bhārata
03,001.010d*0004_02 dadṛśur jāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam
03,001.011a vrajatas tān viditvā tu paurāḥ śokābhipīḍitāḥ
03,001.011c garhayanto 'sakṛd bhīṣmaviduradroṇagautamān
03,001.011e ūcur vigatasaṃtrāsāḥ samāgamya parasparam
03,001.012a nedam asti kulaṃ sarvaṃ na vayaṃ na ca no gṛhāḥ
03,001.012c yatra duryodhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitaḥ
03,001.012e karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājyam etac cikīrṣati
03,001.013a no cet kulaṃ na cācāro na dharmo 'rthaḥ kutaḥ sukham
03,001.013c yatra pāpasahāyo 'yaṃ pāpo rājyaṃ bubhūṣate
03,001.014a duryodhano gurudveṣī tyaktācārasuhṛjjanaḥ
03,001.014c arthalubdho 'bhimānī ca nīcaḥ prakṛtinirghṛṇaḥ
03,001.015a neyam asti mahī kṛtsnā yatra duryodhano nṛpaḥ
03,001.015c sādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ
03,001.016a sānukrośā mahātmāno vijitendriyaśatravaḥ
03,001.016c hrīmantaḥ kīrtimantaś ca dharmācāraparāyaṇāḥ
03,001.017a evam uktvānujagmus tān pāṇḍavāṃs te sametya ca
03,001.017c ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve tān kuntīmādrinandanān
03,001.018a kva gamiṣyatha bhadraṃ vas tyaktvāsmān duḥkhabhāginaḥ
03,001.018c vayam apy anuyāsyāmo yatra yūyaṃ gamiṣyatha
03,001.019a adharmeṇa jitāñ śrutvā yuṣmāṃs tyaktaghṛṇaiḥ paraiḥ
03,001.019c udvignāḥ sma bhṛśaṃ sarve nāsmān hātum ihārhatha
03,001.020a bhaktānuraktāḥ suhṛdaḥ sadā priyahite ratān
03,001.020c kurājādhiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ
03,001.021a śrūyatāṃ cābhidhāsyāmo guṇadoṣān nararṣabhāḥ
03,001.021c śubhāśubhādhivāsena saṃsargaṃ kurute yathā
03,001.022a vastram āpas tilān bhūmiṃ gandho vāsayate yathā
03,001.022c puṣpāṇām adhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ
03,001.023a mohajālasya yonir hi mūḍhair eva samāgamaḥ
03,001.023c ahany ahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ
03,001.024a tasmāt prājñaiś ca vṛddhaiś ca susvabhāvais tapasvibhiḥ
03,001.024c sadbhiś ca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ
03,001.025a yeṣāṃ trīṇy avadātāni yonir vidyā ca karma ca
03,001.025c tān sevet taiḥ samāsyā hi śāstrebhyo 'pi garīyasī
03,001.026a nirārambhā hy api vayaṃ puṇyaśīleṣu sādhuṣu
03,001.026c puṇyam evāpnuyāmeha pāpaṃ pāpopasevanāt
03,001.027a asatāṃ darśanāt sparśāt saṃjalpanasahāsanāt
03,001.027c dharmācārāḥ prahīyante na ca sidhyanti mānavāḥ
03,001.028a buddhiś ca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt
03,001.028c madhyamair madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ
03,001.028d*0005_01 anīcair nāpy aviṣayair nādharmiṣṭhair viśeṣataḥ
03,001.029a ye guṇāḥ kīrtitā loke dharmakāmārthasaṃbhavāḥ
03,001.029c lokācārātmasaṃbhūtā vedoktāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ
03,001.030a te yuṣmāsu samastāś ca vyastāś caiveha sadguṇāḥ
03,001.030c icchāmo guṇavan madhye vastuṃ śreyo 'bhikāṅkṣiṇaḥ
03,001.031 yudhiṣṭhira uvāca
03,001.031a dhanyā vayaṃ yad asmākaṃ snehakāruṇyayantritāḥ
03,001.031c asato 'pi guṇān āhur brāhmaṇapramukhāḥ prajāḥ
03,001.032a tad ahaṃ bhrātṛsahitaḥ sarvān vijñāpayāmi vaḥ
03,001.032c nānyathā tad dhi kartavyam asmatsnehānukampayā
03,001.033a bhīṣmaḥ pitāmaho rājā viduro jananī ca me
03,001.033c suhṛjjanaś ca prāyo me nagare nāgasāhvaye
03,001.034a te tv asmaddhitakāmārthaṃ pālanīyāḥ prayatnataḥ
03,001.034c yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ śokasaṃtāpavihvalāḥ
03,001.035a nivartatāgatā dūraṃ samāgamanaśāpitāḥ
03,001.035c svajane nyāsabhūte me kāryā snehānvitā matiḥ
03,001.036a etad dhi mama kāryāṇāṃ paramaṃ hṛdi saṃsthitam
03,001.036c sukṛtānena me tuṣṭiḥ satkāraś ca bhaviṣyati
03,001.037 vaiśaṃpāyana uvāca
03,001.037a tathānumantritās tena dharmarājena tāḥ prajāḥ
03,001.037c cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ hā rājann iti duḥkhitāḥ
03,001.038a guṇān pārthasya saṃsmṛtya duḥkhārtāḥ paramāturāḥ
03,001.038c akāmāḥ saṃnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavān
03,001.039a nivṛtteṣu tu paureṣu rathān āsthāya pāṇḍavāḥ
03,001.039c prajagmur jāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam
03,001.040a taṃ te divasaśeṣeṇa vaṭaṃ gatvā tu pāṇḍavāḥ
03,001.040c ūṣus tāṃ rajanīṃ vīrāḥ saṃspṛśya salilaṃ śuci
03,001.040e udakenaiva tāṃ rātrim ūṣus te duḥkhakarśitāḥ
03,001.041a anujagmuś ca tatraitān snehāt ke cid dvijātayaḥ
03,001.041c sāgnayo 'nagnayaś caiva saśiṣyagaṇabāndhavāḥ
03,001.041e sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe brahmavādibhiḥ
03,001.042a teṣāṃ prāduṣkṛtāgnīnāṃ muhūrte ramyadāruṇe
03,001.042c brahmaghoṣapuraskāraḥ saṃjalpaḥ samajāyata
03,001.043a rājānaṃ tu kuruśreṣṭhaṃ te haṃsamadhurasvarāḥ
03,001.043c āśvāsayanto viprāgryāḥ kṣapāṃ sarvāṃ vyanodayan
03,001.043d*0006_01 rājā tu bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ tathā sarvaiḥ suhṛdgaṇaiḥ
03,001.043d*0006_02 aśeta tāṃ niśāṃ rājā duḥkhaśokasamāhataḥ
03,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,002.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām
03,002.001c vanaṃ yiyāsatāṃ viprās tasthur bhikṣābhujo 'grataḥ
03,002.001e tān uvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
03,002.002a vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ
03,002.002c phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ
03,002.003a vanaṃ ca doṣabahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam
03,002.003c parikleśaś ca vo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati
03,002.004a brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatāny api sādayet
03,002.004c kiṃ punar mām ito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ
03,002.005 brāhmaṇā ūcuḥ
03,002.005a gatir yā bhavatāṃ rājaṃs tāṃ vayaṃ gantum udyatāḥ
03,002.005c nārhathāsmān parityaktuṃ bhaktān saddharmadarśinaḥ
03,002.006a anukampāṃ hi bhakteṣu daivatāny api kurvate
03,002.006c viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu
03,002.007 yudhiṣṭhira uvāca
03,002.007a mamāpi paramā bhaktir brāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ
03,002.007c sahāyaviparibhraṃśas tv ayaṃ sādayatīva mām
03,002.008a āhareyur hi me ye 'pi phalamūlamṛgāṃs tathā
03,002.008c ta ime śokajair duḥkhair bhrātaro me vimohitāḥ
03,002.009a draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca
03,002.009c duḥkhānvitān imān kleśair nāhaṃ yoktum ihotsahe
03,002.010 brāhmaṇā ūcuḥ
03,002.010a asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūt te hṛdi pārthiva
03,002.010c svayam āhṛtya vanyāni anuyāsyāmahe vayam
03,002.011a anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṃ tava
03,002.011c kathābhiś cānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane
03,002.012 yudhiṣṭhira uvāca
03,002.012a evam etan na saṃdeho rameyaṃ brāhmaṇaiḥ saha
03,002.012c nyūnabhāvāt tu paśyāmi pratyādeśam ivātmanaḥ
03,002.013a kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvān svayam āhṛtabhojanān
03,002.013c madbhaktyā kliśyato 'narhān dhik pāpān dhṛtarāṣṭrajān
03,002.014 vaiśaṃpāyana uvāca
03,002.014a ity uktvā sa nṛpaḥ śocan niṣasāda mahītale
03,002.014c tam adhyātmaratir vidvāñ śaunako nāma vai dvijaḥ
03,002.014e yoge sāṃkhye ca kuśalo rājānam idam abravīt
03,002.015a śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca
03,002.015c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam
03,002.016a na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu
03,002.016c śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ
03,002.017a aṣṭāṅgāṃ buddhim āhur yāṃ sarvāśreyovighātinīm
03,002.017c śrutismṛtisamāyuktāṃ sā rājaṃs tvayy avasthitā
03,002.017d*0007_01 śuśrūṣā śravaṇaṃ caiva grahaṇaṃ dhāraṇaṃ tathā
03,002.017d*0007_02 ūhāpoho 'pi vijñānaṃ tattvajñānaṃ ca dhīguṇāḥ
03,002.018a arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca
03,002.018c śārīramānasair duḥkhair na sīdanti bhavadvidhāḥ
03,002.019a śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā
03,002.019c ātmavyavasthānakarā gītāḥ ślokā mahātmanā
03,002.020a manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyām arditaṃ jagat
03,002.020c tayor vyāsasamāsābhyāṃ śamopāyam imaṃ śṛṇu
03,002.020d*0008_01 vyādhayo 'tra śarīre 'smin vātapittakaphodbhavāḥ
03,002.020d*0008_02 ajīrṇaprabhavāḥ sarve duḥkhāḥ pāpodbhavās tathā
03,002.021a vyādher aniṣṭasaṃsparśāc chramād iṣṭavivarjanāt
03,002.021c duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ saṃpravartate
03,002.022a tad āśupratikārāc ca satataṃ cāvicintanāt
03,002.022c ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogadvayena tu
03,002.023a matimanto hy ato vaidyāḥ śamaṃ prāg eva kurvate
03,002.023c mānasasya priyākhyānaiḥ saṃbhogopanayair nṛṇām
03,002.024a mānasena hi duḥkhena śarīram upatapyate
03,002.024c ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃstham ivodakam
03,002.025a mānasaṃ śamayet tasmāj jñānenāgnim ivāmbunā
03,002.025c praśānte mānase duḥkhe śārīram upaśāmyati
03,002.026a manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ity upalabhyate
03,002.026c snehāt tu sajjate jantur duḥkhayogam upaiti ca
03,002.027a snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca
03,002.027c śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehāt pravartate
03,002.028a snehāt karaṇarāgaś ca prajajñe vaiṣayas tathā
03,002.028c aśreyaskāv ubhāv etau pūrvas tatra guruḥ smṛtaḥ
03,002.029a koṭarāgnir yathāśeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet
03,002.029c dharmārthinaṃ tathālpo 'pi rāgadoṣo vināśayet
03,002.030a viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgamāt
03,002.030c virāgaṃ bhajate jantur nirvairo niṣparigrahaḥ
03,002.031a tasmāt snehaṃ svapakṣebhyo mitrebhyo dhanasaṃcayāt
03,002.031c svaśarīrasamutthaṃ tu jñānena vinivartayet
03,002.032a jñānānviteṣu mukhyeṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu
03,002.032c na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣv ivodakam
03,002.033a rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate
03,002.033c icchā saṃjāyate tasya tatas tṛṣṇā pravartate
03,002.034a tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityodvegakarī nṛṇām
03,002.034c adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī
03,002.035a yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ
03,002.035c yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham
03,002.036a anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām
03,002.036c vināśayati saṃbhūtā ayonija ivānalaḥ
03,002.037a yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśam ṛcchati
03,002.037c tathākṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati
03,002.038a rājataḥ salilād agneś corataḥ svajanād api
03,002.038b*0009_01 arthibhyaḥ kālatas tasmān nityam arthavatāṃ bhayam
03,002.038c bhayam arthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtām iva
03,002.039a yathā hy āmiṣam ākāśe pakṣibhiḥ śvāpadair bhuvi
03,002.039c bhakṣyate salile matsyais tathā sarveṇa vittavān
03,002.040a artha eva hi keṣāṃ cid anartho bhavitā nṛṇām
03,002.040c arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ
03,002.040e tasmād arthāgamāḥ sarve manomohavivardhanāḥ
03,002.041a kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayam udvega eva ca
03,002.041c arthajāni viduḥ prājñā duḥkhāny etāni dehinām
03,002.042a arthasyopārjane duḥkhaṃ pālane ca kṣaye tathā
03,002.042c nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt
03,002.043a arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāś cāpi te 'sukhāḥ
03,002.043c duḥkhena cādhigamyante teṣāṃ nāśaṃ na cintayet
03,002.044a asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ
03,002.044c anto nāsti pipāsāyāḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham
03,002.045a tasmāt saṃtoṣam eveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ
03,002.045c anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ
03,002.045e aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛdhyed eṣu na paṇḍitaḥ
03,002.046a tyajeta saṃcayāṃs tasmāt tajjaṃ kleśaṃ saheta kaḥ
03,002.046c na hi saṃcayavān kaś cid dṛśyate nirupadravaḥ
03,002.047a ataś ca dharmibhiḥ pumbhir anīhārthaḥ praśasyate
03,002.047b*0010_01 dharmārthaṃ yasya vittehā varaṃ tasya nirīhatā
03,002.047c prakṣālanād dhi paṅkasya dūrād asparśanaṃ varam
03,002.048a yudhiṣṭhiraivam artheṣu na spṛhāṃ kartum arhasi
03,002.048c dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ
03,002.049 yudhiṣṭhira uvāca
03,002.049a nārthopabhogalipsārtham iyam arthepsutā mama
03,002.049c bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahman kāṅkṣe na lobhataḥ
03,002.050a kathaṃ hy asmadvidho brahman vartamāno gṛhāśrame
03,002.050c bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryād anuyāyinām
03,002.051a saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣām eva śiṣyate
03,002.051c tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā
03,002.052a tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā
03,002.052c satām etāni geheṣu nocchidyante kadā cana
03,002.053a deyam ārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam
03,002.053c tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam
03,002.054a cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām
03,002.054b*0011_01 utthāya cāsanaṃ dadyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
03,002.054c pratyudgamyābhigamanaṃ kuryān nyāyena cārcanam
03,002.055a aghihotram anaḍvāṃś ca jñātayo 'tithibāndhavāḥ
03,002.055c putradārabhṛtāś caiva nirdaheyur apūjitāḥ
03,002.056a nātmārthaṃ pācayed annaṃ na vṛthā ghātayet paśūn
03,002.056c na ca tat svayam aśnīyād vidhivad yan na nirvapet
03,002.057a śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca vayobhyaś cāvaped bhuvi
03,002.057c vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃprātar vidhīyate
03,002.058a vighasāśī bhavet tasmān nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ
03,002.058c vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam
03,002.058d*0012_01 cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām
03,002.058d*0012_02 anuvrajed upāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ
03,002.058d*0012_03 yo dadyād aparikliṣṭam adhvani vartate
03,002.058d*0012_04 śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat
03,002.059a etāṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame
03,002.059c tasya dharmaṃ paraṃ prāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase
03,002.060 śaunaka uvāca
03,002.060a aho bata mahat kaṣṭaṃ viparītam idaṃ jagat
03,002.060c yenāpatrapate sādhur asādhus tena tuṣyati
03,002.061a śiśnodarakṛte 'prājñaḥ karoti vighasaṃ bahu
03,002.061c moharāgasamākrānta indriyārthavaśānugaḥ
03,002.062a hriyate budhyamāno 'pi naro hāribhir indriyaiḥ
03,002.062c vimūḍhasaṃjño duṣṭāśvair udbhrāntair iva sārathiḥ
03,002.063a ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā
03,002.063c tadā prādurbhavaty eṣāṃ pūrvasaṃkalpajaṃ manaḥ
03,002.064a mano yasyendriyagrāmaviṣayaṃ prati coditam
03,002.064c tasyautsukyaṃ saṃbhavati pravṛttiś copajāyate
03,002.065a tataḥ saṃkalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ
03,002.065c viddhaḥ patati lobhāgnau jyotir lobhāt pataṃgavat
03,002.066a tato vihārair āhārair mohitaś ca viśāṃ pate
03,002.066c mahāmohamukhe magno nātmānam avabudhyate
03,002.067a evaṃ patati saṃsāre tāsu tāsv iha yoniṣu
03,002.067c avidyākarmatṛṣṇābhir bhrāmyamāṇo 'tha cakravat
03,002.068a brahmādiṣu tṛṇānteṣu hūteṣu parivartate
03,002.068c jale bhuvi tathākāśe jāyamānaḥ punaḥ punaḥ
03,002.069a abudhānāṃ gatis tv eṣā budhānām api me śṛṇu
03,002.069c ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ
03,002.070a yad idaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca
03,002.070c tasmād dharmān imān sarvān nābhimānāt samācaret
03,002.071a ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ
03,002.071c alobha iti mārgo 'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ
03,002.072a tatra pūrvaś caturvargaḥ pitṛyānapathe sthitaḥ
03,002.072c kartavyam iti yat kāryaṃ nābhimānāt samācaret
03,002.073a uttaro devayānas tu sadbhir ācaritaḥ sadā
03,002.073c aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret
03,002.074a samyak saṃkalpasaṃbandhāt samyak cendriyanigrahāt
03,002.074c samyag vrataviśeṣāc ca samyak ca gurusevanāt
03,002.075a samyag āhārayogāc ca samyak cādhyayanāgamāt
03,002.075c samyak karmopasaṃnyāsāt samyak cittanirodhanāt
03,002.075e evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ
03,002.076a rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryaṃ devatā gatāḥ
03,002.076c rudrāḥ sādhyās tathādityā vasavo 'thāśvināv api
03,002.076e yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ
03,002.077a tathā tvam api kaunteya śamam āsthāya puṣkalam
03,002.077c tapasā siddhim anviccha yogasiddhiṃ ca bhārata
03,002.078a pitṛmātṛmayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te
03,002.078c tapasā siddhim anviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai
03,002.079a siddhā hi yad yad icchanti kurvate tad anugrahāt
03,002.079c tasmāt tapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham
03,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,003.001a śaunakenaivam uktas tu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
03,003.001c purohitam upāgamya bhrātṛmadhye 'bravīd idam
03,003.002a prasthitaṃ mānuyāntīme brāhmaṇā vedapāragāḥ
03,003.002c na cāsmi pālane śakto bahuduḥkhasamanvitaḥ
03,003.003a parityaktuṃ na śaknomi dānaśaktiś ca nāsti me
03,003.003c katham atra mayā kāryaṃ bhagavāṃs tad bravītu me
03,003.004a muhūrtam iva sa dhyātvā dharmeṇānviṣya tāṃ gatim
03,003.004c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ dhaumyo dharmabhṛtāṃ varaḥ
03,003.005a purā sṛṣṭāni bhūtāni pīḍyante kṣudhayā bhṛśam
03,003.005c tato 'nukampayā teṣāṃ savitā svapitā iva
03,003.005d*0013_01 sāntvayitvā tato devaḥ prāṇikārye yuyoja ca
03,003.006a gatvottarāyaṇaṃ tejorasān uddhṛtya raśmibhiḥ
03,003.006c dakṣiṇāyanam āvṛtto mahīṃ niviśate raviḥ
03,003.007a kṣetrabhūte tatas tasminn oṣadhīr oṣadhīpatiḥ
03,003.007c divas tejaḥ samuddhṛtya janayām āsa vāriṇā
03,003.008a niṣiktaś candratejobhiḥ sūyate bhūgato raviḥ
03,003.008c oṣadhyaḥ ṣaḍrasā medhyās tadannaṃ prāṇināṃ bhuvi
03,003.009a evaṃ bhānumayaṃ hy annaṃ bhūtānāṃ prāṇadhāraṇam
03,003.009c pitaiṣa sarvabhūtānāṃ tasmāt taṃ śaraṇaṃ vraja
03,003.010a rājāno hi mahātmāno yonikarmaviśodhitāḥ
03,003.010c uddharanti prajāḥ sarvās tapa āsthāya puṣkalam
03,003.011a bhīmena kārtavīryeṇa vainyena nahuṣeṇa ca
03,003.011c tapoyogasamādhisthair uddhṛtā hy āpadaḥ prajāḥ
03,003.012a tathā tvam api dharmātman karmaṇā ca viśodhitaḥ
03,003.012c tapa āsthāya dharmeṇa dvijātīn bhara bhārata
03,003.013a evam uktas tu dhaumyena tat kālasadṛśaṃ vacaḥ
03,003.013b*0014_01 vipratyāgasamādhisthaḥ saṃyatātmā dṛḍhavrataḥ
03,003.013b*0015_01 tatas tv adhyāpayām āsa mantraṃ sarvārthasādhakam
03,003.013b*0015_02 aṣṭākṣaraṃ paraṃ mantram ārtasya satataṃ priyam
03,003.013c dharmarājo viśuddhātmā tapa ātiṣṭhad uttamam
03,003.014a puṣpopahārair balibhir arcayitvā divākaram
03,003.014b*0016_01 so 'vagāhya jalaṃ rājā devasyābhimukho 'bhavat
03,003.014c yogam āsthāya dharmātmā vāyubhakṣo jitendriyaḥ
03,003.014e gāṅgeyaṃ vāry upaspṛṣya prāṇāyāmena tasthivān
03,003.014f@001_0001 śuciḥ prayatavāg bhūtvā stotram ārabdhavāṃs tataḥ
03,003.014f@001_0001 yudhiṣṭhira uvāca
03,003.014f@001_0002 tvaṃ bhāno jagataś cakṣus tvam ātmā sarvadehinām
03,003.014f@001_0003 tvaṃ yoniḥ sarvabhūtānāṃ tvam ācāraḥ kriyāvatām
03,003.014f@001_0004 tvaṃ gatiḥ sarvasāṃkhyānāṃ yogināṃ tvaṃ parāyaṇam
03,003.014f@001_0005 anāvṛtārgaladvāraṃ tvaṃ gatis tvaṃ mumukṣatām
03,003.014f@001_0006 tvayā saṃdhāryate lokas tvayā lokaḥ prakāśyate
03,003.014f@001_0007 tvayā pavitrīkriyate nirvyājaṃ pālyate tvayā
03,003.014f@001_0008 tvām upasthāya kāle tu brāhmaṇā vedapāragāḥ
03,003.014f@001_0009 svaśākhāvihitair mantrair arcanty ṛṣigaṇārcitam
03,003.014f@001_0010 tava divyaṃ rathaṃ yāntam anuyānti varārthinaḥ
03,003.014f@001_0011 siddhacāraṇagandharvā yakṣaguhyakapannagāḥ
03,003.014f@001_0012 trayastriṃśac ca vai devās tathā vaimānikā gaṇāḥ
03,003.014f@001_0013 sopendrāḥ samahendrāś ca tvām iṣṭvā siddhim āgatāḥ
03,003.014f@001_0014 upayānty arcayitvā tu tvāṃ vai prāptamanorathāḥ
03,003.014f@001_0015 divyamandāramālābhis tūrṇaṃ vidyādharottamāḥ
03,003.014f@001_0016 guhyāḥ pitṛgaṇāḥ sapta ye divyā ye ca mānuṣāḥ
03,003.014f@001_0017 te pūjayitvā tvām eva gacchantyāśu pradhānatām
03,003.014f@001_0018 vasavo maruto rudrā ye ca sādhyā marīcipāḥ
03,003.014f@001_0019 vālakhilyādayaḥ siddhāḥ śreṣṭhatvaṃ prāṇināṃ gatāḥ
03,003.014f@001_0020 sabrahmakeṣu lokeṣu saptasv apy akhileṣu ca
03,003.014f@001_0021 na tad bhūtam ahaṃ manye yad arkād atiricyate
03,003.014f@001_0022 santi cānyāni sattvāni vīryavanti mahānti ca
03,003.014f@001_0023 na tu teṣāṃ tathā dīptiḥ prabhāvo vā yathā tava
03,003.014f@001_0024 jyotīṃṣi tvayi sarvāṇi tvaṃ sarvajyotiṣāṃ patiḥ
03,003.014f@001_0025 tvayi satyaṃ ca sattvaṃ ca sarve bhāvāś ca sāttvikāḥ
03,003.014f@001_0026 tvattejasā kṛtaṃ cakraṃ sunābhaṃ viśvakarmaṇā
03,003.014f@001_0027 devārīṇāṃ mado yena nāśitaḥ śārṅgadhanvanā
03,003.014f@001_0028 tvam ādāyāṃśubhis tejo nidāghe sarvadehinām
03,003.014f@001_0029 sarvauṣadhirasānāṃ ca punar varṣāsu muñcasi
03,003.014f@001_0030 tapanty anye dahanty anye garjanty anye tathā ghanāḥ
03,003.014f@001_0031 vidyotante pravarṣanti tava prāvṛṣi raśmayaḥ
03,003.014f@001_0032 na tathā sukhayaty agnir na prāvārā na kambalāḥ
03,003.014f@001_0033 śītavātārditaṃ loke yathā tava marīcayaḥ
03,003.014f@001_0034 trayodaśadvīpavatīṃ gobhir bhāsayase mahīm
03,003.014f@001_0035 trayāṇām api lokānāṃ hitāyaikaḥ pravartase
03,003.014f@001_0036 tava yady udayo na syād andhaṃ jagad idaṃ bhavet
03,003.014f@001_0037 na ca dharmārthakāmeṣu pravarteran manīṣiṇaḥ
03,003.014f@001_0038 ādhānapaśubandheṣṭimantrayajñatapaḥkriyāḥ
03,003.014f@001_0039 tvatprasādād avāpyante brahmakṣatraviśāṃ gaṇaiḥ
03,003.014f@001_0040 yad ahar brahmaṇaḥ proktaṃ sahasrayugasaṃmitam
03,003.014f@001_0041 tasya tvam ādir antaś ca kālajñaiḥ parikīrtitaḥ
03,003.014f@001_0042 manūnāṃ manuputrāṇāṃ jagato 'mānavasya ca
03,003.014f@001_0043 manvantarāṇāṃ sarveṣām īśvarāṇāṃ tvam īśvaraḥ
03,003.014f@001_0044 saṃhārakāle saṃprāpte tava krodhaviniḥsṛtaḥ
03,003.014f@001_0045 saṃvartakāgnis trailokyaṃ bhasmīkṛtyāvatiṣṭhate
03,003.014f@001_0046 tvaddīdhitisamutpannā nānāvarṇā mahāghanāḥ
03,003.014f@001_0047 sairāvatāḥ sāśanayaḥ kurvanty ābhūtasaṃplavam
03,003.014f@001_0048 kṛtvā dvādaśadhātmānaṃ dvādaśādityatāṃ gataḥ
03,003.014f@001_0049 saṃhṛtyaikārṇavaṃ sarvaṃ tvaṃ śoṣayasi raśmibhiḥ
03,003.014f@001_0050 tvām indram āhus tvaṃ rudras tvaṃ viṣṇus tvaṃ prajāpatiḥ
03,003.014f@001_0051 tvam agnis tvaṃ manaḥ sūkṣmaṃ prabhus tvaṃ brahma śāśvatam
03,003.014f@001_0052 tvaṃ haṃsaḥ savitā bhānur aṃśumālī vṛṣākapiḥ
03,003.014f@001_0053 vivasvān mihiraḥ pūṣā mitro dharmas tathaiva ca
03,003.014f@001_0054 sahasraraśmir ādityas tapanas tvaṃ gavāṃ patiḥ
03,003.014f@001_0055 mārtaṇḍo 'rko raviḥ sūryaḥ śaraṇyo dinakṛt tathā
03,003.014f@001_0056 divākaraḥ saptasaptir dhāmakeśī virocanaḥ
03,003.014f@001_0057 āśugāmī tamoghnaś ca haritāśvaś ca kīrtyase
03,003.014f@001_0058 saptamyām atha vā ṣaṣṭhyāṃ bhaktyā pūjāṃ karoti yaḥ
03,003.014f@001_0059 anirviṇṇo 'nahaṃkārī taṃ lakṣmīr bhajate naram
03,003.014f@001_0060 na teṣām āpadaḥ santi nādhayo vyādhayas tathā
03,003.014f@001_0061 ye tavānanyamanasaḥ kurvanty arcanavandanam
03,003.014f@001_0062 sarvarogair virahitāḥ sarvapāpavivarjitāḥ
03,003.014f@001_0063 tvadbhāvabhaktāḥ sukhino bhavanti cirajīvinaḥ
03,003.014f@001_0064 tvaṃ mamāpy annakāmasya sarvātithyaṃ cikīrṣataḥ
03,003.014f@001_0065 annam annapate dātum abhitaḥ śraddhayārhasi
03,003.014f@001_0066 ye ca te 'nucarāḥ sarve pādopāntaṃ samāśritāḥ
03,003.014f@001_0067 māṭharāruṇadaṇḍādyās tāṃs tān vande 'śanikṣubhān
03,003.014f@001_0068 kṣubhayā sahitā maitrī yāś cānyā bhūtamātaraḥ
03,003.014f@001_0069 tāś ca sarvā namasyāmi pāntu māṃ śaraṇāgatam
03,003.014f@001_0069 vaiśaṃpāyana uvāca
03,003.014f@001_0070 evaṃ stuto mahārāja bhāskaro lokabhāvanaḥ
03,003.015 janamejaya uvāca
03,003.015*0017_01 puṣpopahārair balibhir bahuśaś ca yathāvidhi
03,003.015*0017_02 sarvātmabhūtaṃ saṃpūjya yataprāṇo jitendriyaḥ
03,003.015a kathaṃ kurūṇām ṛṣabhaḥ sa tu rājā yudhiṣṭhiraḥ
03,003.015c viprārtham ārādhitavān sūryam adbhutavikramam
03,003.015d*0018_01 mayi sneho 'sti ced brahman yady anugrahabhāg aham
03,003.015d*0018_02 bhagavan nāsti ced guhyaṃ tac ca me brūhi sāṃpratam
03,003.016 vaiśaṃpāyana uvāca
03,003.016a śṛṇuṣvāvahito rājañ śucir bhūtvā samāhitaḥ
03,003.016c kṣaṇaṃ ca kuru rājendra sarvaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ
03,003.017a dhaumyena tu yatha proktaṃ pārthāya sumahātmane
03,003.017c nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ tac chṛṇuṣva mahāmate
03,003.018a sūryo 'ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ
03,003.018c gabhastimān ajaḥ kālo mṛtyur dhātā prabhākaraḥ
03,003.019a pṛthivy āpaś ca tejaś ca khaṃ vāyuś ca parāyaṇam
03,003.019c somo bṛhaspatiḥ śukro budho 'ṅgāraka eva ca
03,003.020a indro vivasvān dīptāṃśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ
03,003.020c brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skando vaiśravaṇo yamaḥ
03,003.021a vaidyuto jāṭharaś cāgnir aindhanas tejasāṃ patiḥ
03,003.021c dharmadhvajo vedakartā vedāṅgo vedavāhanaḥ
03,003.022a kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ
03,003.022c kalā kāṣṭhā muhūrtāś ca pakṣā māsā ṛtus tathā
03,003.023a saṃvatsarakaro 'śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ
03,003.023c puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ
03,003.024a lokādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ
03,003.024c varuṇaḥ sāgaro 'ṃśuś ca jīmūto jīvano 'rihā
03,003.025a bhūtāśrayo bhūtapatiḥ sarvabhūtaniṣevitaḥ
03,003.025b*0019_01 sraṣṭā saṃvartako vahniḥ sarvasyādir alolupaḥ
03,003.025b*0019_02 anantaḥ kapilo bhānuḥ
03,003.025c maṇiḥ suvarṇo bhūtādiḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ
03,003.026a jayo viśālo varadaḥ śīghragaḥ prāṇadhāraṇaḥ
03,003.026a*0020_01 **** **** sarvadhātuniṣevitaḥ
03,003.026c dhanvantarir dhūmaketur ādidevo 'diteḥ sutaḥ
03,003.027a dvādaśātmāravindākṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ
03,003.027c svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam
03,003.028a dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ
03,003.028c carācarātmā sūkṣmātmā maitreṇa vapuṣānvitaḥ
03,003.029a etad vai kīrtanīyasya sūryasyaiva mahātmanaḥ
03,003.029c nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ śakreṇoktaṃ mahātmanā
03,003.030a śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyaś ca tadanantaram
03,003.030c dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān
03,003.031a surapitṛgaṇayakṣasevitaṃ; hy asuraniśācarasiddhavanditam
03,003.031c varakanakahutāśanaprabhaṃ; tvam api manasy abhidhehi bhāskaram
03,003.032a sūryodaye yas tu samāhitaḥ paṭhet; sa putralābhaṃ dhanaratnasaṃcayān
03,003.032c labheta jātismaratāṃ sadā naraḥ; smṛtiṃ ca medhāṃ ca sa vindate parām
03,003.033a imaṃ stavaṃ devavarasya yo naraḥ; prakīrtayec chucisumanāḥ samāhitaḥ
03,003.033c sa mucyate śokadavāgnisāgarāl; labheta kāmān manasā yathepsitān
03,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,004.001a tato divākaraḥ prīto darśayām āsa pāṇḍavam
03,004.001c dīpyamānaḥ svavapuṣā jvalann iva hutāśanaḥ
03,004.002a yat te 'bhilaṣitaṃ rājan sarvam etad avāpsyasi
03,004.002c aham annaṃ pradāsyāmi sapta pañca ca te samāḥ
03,004.003a phalamūlāmiṣaṃ śākaṃ saṃskṛtaṃ yan mahānase
03,004.003b*0021_01 gṛhṇīṣva piṭharaṃ tāmraṃ mayā dattaṃ narādhipa
03,004.003b*0021_02 yāvad vāñchati pāñcālī pātreṇānena suvrata
03,004.003c caturvidhaṃ tadannādyam akṣayyaṃ te bhaviṣyati
03,004.003d*0022_01 itaś caturdaśe varṣe bhūyo rājyam avāpsyasi
03,004.003e dhanaṃ ca vividhaṃ tubhyam ity uktvāntaradhīyata
03,004.003f@002_0001 imaṃ stavaṃ prayatamānāḥ samādhinā
03,004.003f@002_0002 paṭhed ihānyo 'pi varaṃ samarthayan
03,004.003f@002_0003 tat tasya dadyāc ca ravir manīṣitaṃ
03,004.003f@002_0004 tad āpnuyād yady api tat sudurlabham
03,004.003f@002_0005 yaś cedaṃ dhārayen nityaṃ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ
03,004.003f@002_0006 putrārthī labhate putraṃ dhanārthī labhate dhanam
03,004.003f@002_0007 vidyārthī labhate vidyāṃ puruṣo 'py atha vā striyaḥ
03,004.003f@002_0008 ubhe saṃdhye paṭhen nityaṃ nārī vā puruṣo yadi
03,004.003f@002_0009 āpadaṃ prāpya mucyeta baddho mucyeta bandhanāt
03,004.003f@002_0010 etad brahmā dadau pūrvaṃ śakrāya sumahātmane
03,004.003f@002_0011 śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyas tu tadanantaram
03,004.003f@002_0012 dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān
03,004.003f@002_0013 saṃgrāme ca jayen nityaṃ vipulaṃ cāpnuyād vasu
03,004.003f@002_0014 mucyate sarvapāpebhyaḥ sūryalokaṃ sa gacchati
03,004.004a labdhvā varaṃ tu kaunteyo jalād uttīrya dharmavit
03,004.004c jagrāha pādau dhaumyasya bhrātṝṃś cāsvajatācyutaḥ
03,004.004d*0023_00 yudhiṣṭhira uvāca
03,004.004d*0023_01 tvatprasādād dvijaśreṣṭha yad iṣṭaṃ prāptavān aham
03,004.005a draupadyā saha saṃgamya paśyamāno 'bhyayāt prabhuḥ
03,004.005c mahānase tadānnaṃ tu sādhayām āsa pāṇḍavaḥ
03,004.006a saṃskṛtaṃ prasavaṃ yāti vanyam annaṃ caturvidham
03,004.006c akṣayyaṃ vardhate cānnaṃ tena bhojayate dvijān
03,004.007a bhuktavatsu ca vipreṣu bhojayitvānujān api
03,004.007c śeṣaṃ vighasasaṃjñaṃ tu paścād bhuṅkte yudhiṣṭhiraḥ
03,004.007e yudhiṣṭhiraṃ bhojayitvā śeṣam aśnāti pārṣatī
03,004.008a evaṃ divākarāt prāpya divākarasamadyutiḥ
03,004.008c kāmān mano 'bhilaṣitān brāhmaṇebhyo dadau prabhuḥ
03,004.009a purohitapurogāś ca tithinakṣatraparvasu
03,004.009c yajñiyārthāḥ pravartante vidhimantrapramāṇataḥ
03,004.010a tataḥ kṛtasvastyayanā dhaumyena saha pāṇḍavāḥ
03,004.010c dvijasaṃghaiḥ parivṛtāḥ prayayuḥ kāmyakaṃ vanam
03,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,005.001a vanaṃ praviṣṭeṣv atha pāṇḍaveṣu; prajñācakṣus tapyamāno 'mbikeyaḥ
03,005.001c dharmātmānaṃ viduram agādhabuddhiṃ; sukhāsīno vākyam uvāca rājā
03,005.002a prajñā ca te bhārgavasyeva śuddhā; dharmaṃ ca tvaṃ paramaṃ vettha sūkṣmam
03,005.002c samaś ca tvaṃ saṃmataḥ kauravāṇāṃ; pathyaṃ caiṣāṃ mama caiva bravīhi
03,005.003a evaṃ gate vidura yad adya kāryaṃ; paurāś ceme katham asmān bhajeran
03,005.003c te cāpy asmān noddhareyuḥ samūlān; na kāmaye tāṃś ca vinaśyamānān
03,005.003d*0024_01 saubalenaiva pāpena duryodhanahitaiṣiṇā
03,005.003d*0024_02 krūram ācaritaṃ karma na me priyam anuṣṭhitam
03,005.003d*0024_03 tathaivaṃ hi kṛte tatra tad bhavān vaktum arhati
03,005.003d*0024_04 uttaraṃ prāptakālaṃ ca kim anyan manyate kṣamam
03,005.003d*0024_05 nāsti dharme sahāyatvam iti me dīryate manaḥ
03,005.003d*0024_06 yatra pāṇḍusutāḥ sarve kliśyanti vanam āgatāḥ
03,005.004 vidura uvāca
03,005.004a trivargo 'yaṃ dharmamūlo narendra; rājyaṃ cedaṃ dharmamūlaṃ vadanti
03,005.004c dharme rājan vartamānaḥ svaśaktyā; putrān sarvān pāhi kuntīsutāṃś ca
03,005.005a sa vai dharmo vipraluptaḥ sabhāyāṃ; pāpātmabhiḥ saubaleyapradhānaiḥ
03,005.005c āhūya kuntīsutam akṣavatyāṃ; parājaiṣīt satyasaṃdhaṃ sutas te
03,005.006a etasya te duṣpraṇītasya rājañ; śeṣasyāhaṃ paripaśyāmy upāyam
03,005.006c yathā putras tava kauravya pāpān; mukto loke pratitiṣṭheta sādhu
03,005.007a tad vai sarvaṃ pāṇḍuputrā labhantāṃ; yat tad rājann atisṛṣṭaṃ tvayāsīt
03,005.007c eṣa dharmaḥ paramo yat svakena; rājā tuṣyen na parasveṣu gṛdhyet
03,005.007d*0025_01 yaśo na naśyej jñātibhedaś ca na syād
03,005.007d*0025_02 dharmo na syān naiva caivaṃ kṛte tvām
03,005.008a etat kāryaṃ tava sarvapradhānaṃ; teṣāṃ tuṣṭiḥ śakuneś cāvamānaḥ
03,005.008c evaṃ śeṣaṃ yadi putreṣu te syād; etad rājaṃs tvaramāṇaḥ kuruṣva
03,005.009a athaitad evaṃ na karoṣi rājan; dhruvaṃ kurūṇāṃ bhavitā vināśaḥ
03,005.009c na hi kruddho bhīmaseno 'rjuno vā; śeṣaṃ kuryāc chātravāṇām anīke
03,005.010a yeṣāṃ yoddhā savyasācī kṛtāstro; dhanur yeṣāṃ gāṇḍivaṃ lokasāram
03,005.010c yeṣāṃ bhīmo bāhuśālī ca yoddhā; teṣāṃ loke kiṃ nu na prāpyam asti
03,005.010d*0026_01 yeṣāṃ rājā dharmaputro mahātmā
03,005.010d*0026_02 teṣāṃ loke kiṃ nu duṣprāpam asti
03,005.011a uktaṃ pūrvaṃ jātamātre sute te; mayā yat te hitam āsīt tadānīm
03,005.011c putraṃ tyajemam ahitaṃ kulasyety; etad rājan na ca tat tvaṃ cakartha
03,005.011e idānīṃ te hitam uktaṃ na cet tvaṃ; kartāsi rājan paritaptāsi paścāt
03,005.012a yady etad evam anumantā sutas te; saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍavair ekarājyam
03,005.012c tāpo na te vai bhavitā prītiyogāt; tvaṃ cen na gṛhṇāsi sutaṃ sahāyaiḥ
03,005.012e athāparo bhavati hi taṃ nigṛhya; pāṇḍoḥ putraṃ prakuruṣvādhipatye
03,005.012f*0027_01 dhruvaṃ vināśas tava putreṇa dhīman
03,005.012f*0027_02 sabandhuvargeṇa sahaiva rājabhiḥ
03,005.012f*0027_03 caturdaśe caiva varṣe narendra
03,005.012f*0027_04 kulakṣayaṃ prāpsyasi rājasiṃha
03,005.012f*0027_05 tasmāt kuruṣvādhipatye narendra
03,005.012f*0027_06 yudhiṣṭhiraṃ dharmavatāṃ variṣṭham
03,005.013a ajātaśatrur hi vimuktarāgo; dharmeṇemāṃ pṛthivīṃ śāstu rājan
03,005.013c tato rājan pārthivāḥ sarva eva; vaiśyā ivāsmān upatiṣṭhantu sadyaḥ
03,005.014a duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputraḥ; prītyā rājan pāṇḍuputrān bhajantām
03,005.014c duḥśāsano yācatu bhīmasenaṃ; sabhāmadhye drupadasyātmajāṃ ca
03,005.015a yudhiṣṭhiraṃ tvaṃ parisāntvayasva; rājye cainaṃ sthāpayasvābhipūjya
03,005.015c tvayā pṛṣṭaḥ kim aham anyad vadeyam; etat kṛtvā kṛtakṛtyo 'si rājan
03,005.016 dhṛtarāṣṭra uvāca
03,005.016a etad vākyaṃ vidura yat te sabhāyām; iha proktaṃ pāṇḍavān prāpya māṃ ca
03,005.016c hitaṃ teṣām ahitaṃ māmakānām; etat sarvaṃ mama nopaiti cetaḥ
03,005.017a idaṃ tv idānīṃ kuta eva niścitaṃ; teṣām arthe pāṇḍavānāṃ yad āttha
03,005.017c tenādya manye nāsi hito mameti; kathaṃ hi putraṃ pāṇḍavārthe tyajeyam
03,005.018a asaṃśayaṃ te 'pi mamaiva putrā; duryodhanas tu mama dehāt prasūtaḥ
03,005.018c svaṃ vai dehaṃ parahetos tyajeti; ko nu brūyāt samatām anvavekṣan
03,005.019a sa mā jihmaṃ vidura sarvaṃ bravīṣi; mānaṃ ca te 'ham adhikaṃ dhārayāmi
03,005.019c yathecchakaṃ gaccha vā tiṣṭha vā tvaṃ; susāntvyamānāpy asatī strī jahāti
03,005.020 vaiśaṃpāyana uvāca
03,005.020a etāvad uktvā dhṛtarāṣṭro 'nvapadyad; antarveśma sahasotthāya rājan
03,005.020c nedam astīty atha viduro bhāṣamāṇaḥ; saṃprādravad yatra pārthā babhūvuḥ
03,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,006.001a pāṇḍavās tu vane vāsam uddiśya bharatarṣabhāḥ
03,006.001c prayayur jāhnavīkūlāt kurukṣetraṃ sahānugāḥ
03,006.002a sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ca niṣevya te
03,006.002c yayur vanenaiva vanaṃ satataṃ paścimāṃ diśam
03,006.003a tataḥ sarasvatīkūle sameṣu marudhanvasu
03,006.003c kāmyakaṃ nāma dadṛśur vanaṃ munijanapriyam
03,006.004a tatra te nyavasan vīrā vane bahumṛgadvije
03,006.004c anvāsyamānā munibhiḥ sāntvyamānāś ca bhārata
03,006.005a viduras tv api pāṇḍūnāṃ tadā darśanalālasaḥ
03,006.005c jagāmaikarathenaiva kāmyakaṃ vanam ṛddhimat
03,006.006a tato yātvā viduraḥ kānanaṃ tac; chīghrair aśvair vāhinā syandanena
03,006.006c dadarśāsīnaṃ dharmarājaṃ vivikte; sārdhaṃ draupadyā bhrātṛbhir brāhmaṇaiś ca
03,006.007a tato 'paśyad viduraṃ tūrṇam ārād; abhyāyāntaṃ satyasaṃdhaḥ sa rājā
03,006.007c athābravīd bhrātaraṃ bhīmasenaṃ; kiṃ nu kṣattā vakṣyati naḥ sametya
03,006.008a kaccin nāyaṃ vacanāt saubalasya; samāhvātā devanāyopayāti
03,006.008c kaccit kṣudraḥ śakunir nāyudhāni; jeṣyaty asmān punar evākṣavatyām
03,006.009a samāhūtaḥ kena cid ādraveti; nāhaṃ śakto bhīmasenāpayātum
03,006.009c gāṇḍīve vā saṃśayite kathaṃ cid; rājyaprāptiḥ saṃśayitā bhaven naḥ
03,006.010a tata utthāya viduraṃ pāṇḍaveyāḥ; pratyagṛhṇan nṛpate sarva eva
03,006.010c taiḥ satkṛtaḥ sa ca tān ājamīḍho; yathocitaṃ pāṇḍuputrān sameyāt
03,006.011a samāśvastaṃ viduraṃ te nararṣabhās; tato 'pṛcchann āgamanāya hetum
03,006.011c sa cāpi tebhyo vistarataḥ śaśaṃsa; yathāvṛtto dhṛtarāṣṭro ''mbikeyaḥ
03,006.012 vidura uvāca
03,006.012a avocan māṃ dhṛtarāṣṭro 'nuguptam; ajātaśatro parigṛhyābhipūjya
03,006.012c evaṃ gate samatām abhyupetya; pathyaṃ teṣāṃ mama caiva bravīhi
03,006.013a mayāpy uktaṃ yat kṣamaṃ kauravāṇāṃ; hitaṃ pathyaṃ dhṛtarāṣṭrasya caiva
03,006.013c tad vai pathyaṃ tan mano nābhyupaiti; tataś cāhaṃ kṣamam anyan na manye
03,006.014a paraṃ śreyaḥ pāṇḍaveyā mayoktaṃ; na me tac ca śrutavān āmbikeyaḥ
03,006.014c yathāturasyeva hi pathyam annaṃ; na rocate smāsya tad ucyamānam
03,006.015a na śreyase nīyate 'jātaśatro; strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā
03,006.015c bruvan na rucyai bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ
03,006.016a dhruvaṃ vināśo nṛpa kauravāṇāṃ; na vai śreyo dhṛtarāṣṭraḥ paraiti
03,006.016c yathā parṇe puṣkarasyeva siktaṃ; jalaṃ na tiṣṭhet pathyam uktaṃ tathāsmin
03,006.017a tataḥ kruddho dhṛtarāṣṭro 'bravīn māṃ; yatra śraddhā bhārata tatra yāhi
03,006.017c nāhaṃ bhūyaḥ kāmaye tvāṃ sahāyaṃ; mahīm imāṃ pālayituṃ puraṃ vā
03,006.018a so 'haṃ tyakto dhṛtarāṣṭreṇa rājaṃs; tvāṃ śāsitum upayātas tvarāvān
03,006.018c tad vai sarvaṃ yan mayoktaṃ sabhāyāṃ; tad dhāryatāṃ yat pravakṣyāmi bhūyaḥ
03,006.019a kleśais tīvrair yujyamānaḥ sapatnaiḥ; kṣamāṃ kurvan kālam upāsate yaḥ
03,006.019c saṃ vardhayan stokam ivāgnim ātmavān; sa vai bhuṅkte pṛthivīm eka eva
03,006.020a yasyāvibhaktaṃ vasu rājan sahāyais; tasya duḥkhe 'py aṃśabhājaḥ sahāyāḥ
03,006.020c sahāyānām eṣa saṃgrahaṇe 'bhyupāyaḥ; sahāyāptau pṛthivīprāptim āhuḥ
03,006.020d*0028_01 tasmāt satyaṃ satataṃ vai bruvāṇo
03,006.020d*0028_02 lokasya hṛdyo bhavatīti sadyaḥ
03,006.021a satyaṃ śreṣṭhaṃ pāṇḍava niṣpralāpaṃ; tulyaṃ cānnaṃ saha bhojyaṃ sahāyaiḥ
03,006.021c ātmā caiṣām agrato nātivarted; evaṃvṛttir vardhate bhūmipālaḥ
03,006.021d*0029_01 mitraiḥ putrair bhūmihastyaśvabhūri
03,006.021d*0029_02 mahīm imāṃ pālayituṃ purastāt
03,006.022 yudhiṣṭhira uvāca
03,006.022a evaṃ kariṣyāmi yathā bravīṣi; parāṃ buddhim upagamyāpramattaḥ
03,006.022c yac cāpy anyad deśakālopapannaṃ; tad vai vācyaṃ tat kariṣyāmi kṛtsnam
03,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,007.001a gate tu vidure rājann āśramaṃ pāṇḍavān prati
03,007.001c dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ paryatapyata bhārata
03,007.001d*0030_01 vidurasya prabhāvaṃ ca saṃdhivigrahakāritam
03,007.001d*0030_02 vivṛddhiṃ ca parāṃ matvā pāṇḍavānāṃ bhaviṣyati
03,007.002a sa sabhādvāram āgamya vidurasmāramohitaḥ
03,007.002c samakṣaṃ pārthivendrāṇāṃ papātāviṣṭacetanaḥ
03,007.002d*0031_01 papāta sahasā rājā chinnadruma ivāvaśaḥ
03,007.003a sa tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ samutthāya mahītalāt
03,007.003c samīpopasthitaṃ rājā saṃjayaṃ vākyam abravīt
03,007.004a bhrātā mama suhṛc caiva sākṣād dharma ivāparaḥ
03,007.004c tasya smṛtvādya subhṛśaṃ hṛdayaṃ dīryatīva me
03,007.005a tam ānayasva dharmajñaṃ mama bhrātaram āśu vai
03,007.005c iti bruvan sa nṛpatiḥ karuṇaṃ paryadevayat
03,007.006a paścāttāpābhisaṃtapto vidurasmārakarśitaḥ
03,007.006c bhrātṛsnehād idaṃ rājan saṃjayaṃ vākyam abravīt
03,007.007a gaccha saṃjaya jānīhi bhrātaraṃ viduraṃ mama
03,007.007c yadi jīvati roṣeṇa mayā pāpena nirdhutaḥ
03,007.008a na hi tena mama bhrātrā susūkṣmam api kiṃ cana
03,007.008c vyalīkaṃ kṛtapūrvaṃ me prājñenāmitabuddhinā
03,007.009a sa vyalīkaṃ kathaṃ prāpto mattaḥ paramabuddhimān
03,007.009c na jahyāj jīvitaṃ prājñas taṃ gacchānaya saṃjaya
03,007.010a tasya tad vacanaṃ śrutvā rājñas tam anumānya ca
03,007.010c saṃjayo bāḍham ity uktvā prādravat kāmyakaṃ vanam
03,007.011a so 'cireṇa samāsādya tad vanaṃ yatra pāṇḍavāḥ
03,007.011c rauravājinasaṃvītaṃ dadarśātha yudhiṣṭhiram
03,007.012a vidureṇa sahāsīnaṃ brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ
03,007.012c bhrātṛbhiś cābhisaṃguptaṃ devair iva śatakratum
03,007.013a yudhiṣṭhiram athābhyetya pūjayām āsa saṃjayaḥ
03,007.013c bhīmārjunayamāṃś cāpi tadarhaṃ pratyapadyata
03,007.014a rājñā pṛṣṭaḥ sa kuśalaṃ sukhāsīnaś ca saṃjayaḥ
03,007.014c śaśaṃsāgamane hetum idaṃ caivābravīd vacaḥ
03,007.015a rājā smarati te kṣattar dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
03,007.015c taṃ paśya gatvā tvaṃ kṣipraṃ saṃjīvaya ca pārthivam
03,007.016a so 'numānya naraśreṣṭhān pāṇḍavān kurunandanān
03,007.016c niyogād rājasiṃhasya gantum arhasi mānada
03,007.017a evam uktas tu viduro dhīmān svajanavatsalaḥ
03,007.017c yudhiṣṭhirasyānumate punar āyād gajāhvayam
03,007.017d*0032_01 so 'bhigatvā tadā veśma rājñaḥ samabhivādya ca
03,007.017d*0032_02 upātiṣṭhan mahātmānaṃ rājānaṃ preṣyavat tadā
03,007.018a tam abravīn mahāprājñaṃ dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān
03,007.018c diṣṭyā prāpto 'si dharmajña diṣṭyā smarasi me 'nagha
03,007.019a adya rātrau divā cāhaṃ tvatkṛte bharatarṣabha
03,007.019c prajāgare prapaśyāmi vicitraṃ deham ātmanaḥ
03,007.020a so 'ṅkam ādāya viduraṃ mūrdhny upāghrāya caiva ha
03,007.020c kṣamyatām iti covāca yad ukto 'si mayā ruṣā
03,007.020d*0033_01 dhṛtarāṣṭro mahārāja bhrātṛsnehād uvāca ha
03,007.020d*0033_02 yudhiṣṭhiras tu kuśalī bhrātṛbhiḥ saha tiṣṭhati
03,007.020d*0033_03 atha rātriṃ dinaṃ cāhaṃ tvatkṛte bharatarṣabha
03,007.020d*0033_04 prītas tvam eva me nityaṃ bhrātā sarvaguṇānvitaḥ
03,007.021 vidura uvāca
03,007.021a kṣāntam eva mayā rājan gurur naḥ paramo bhavān
03,007.021c tathā hy asmy āgataḥ kṣipraṃ tvaddarśanaparāyaṇaḥ
03,007.022a bhavanti hi naravyāghra puruṣā dharmacetasaḥ
03,007.022c dīnābhipātino rājan nātra kāryā vicāraṇā
03,007.023a pāṇḍoḥ sutā yādṛśā me tādṛśā me sutās tava
03,007.023c dīnā iti hi me buddhir abhipannādya tān prati
03,007.024 vaiśaṃpāyana uvāca
03,007.024a anyonyam anunīyaivaṃ bhrātarau tau mahādyutī
03,007.024c viduro dhṛtarāṣṭraś ca lebhāte paramāṃ mudam
03,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,008.001a śrutvā ca viduraṃ prāptaṃ rājñā ca parisāntvitam
03,008.001c dhṛtarāṣṭrātmajo rājā paryatapyata durmatiḥ
03,008.002a sa saubalaṃ samānāyya karṇaduḥśāsanāv api
03,008.002c abravīd vacanaṃ rājā praviśyābuddhijaṃ tamaḥ
03,008.003a eṣa pratyāgato mantrī dhṛtarāṣṭrasya saṃmataḥ
03,008.003c viduraḥ pāṇḍuputrāṇāṃ suhṛd vidvān hite rataḥ
03,008.004a yāvad asya punar buddhiṃ viduro nāpakarṣati
03,008.004c pāṇḍavānayane tāvan mantrayadhvaṃ hitaṃ mama
03,008.005a atha paśyāmy ahaṃ pārthān prāptān iha kathaṃ cana
03,008.005c punaḥ śoṣaṃ gamiṣyāmi nirāsur niravagrahaḥ
03,008.006a viṣam udbandhanaṃ vāpi śastram agnipraveśanam
03,008.006c kariṣye na hi tān ṛddhān punar draṣṭum ihotsahe
03,008.007 śakunir uvāca
03,008.007a kiṃ bāliṣāṃ matiṃ rājann āsthito 'si viśāṃ pate
03,008.007c gatās te samayaṃ kṛtvā naitad evaṃ bhaviṣyati
03,008.008a satyavākye sthitāḥ sarve pāṇḍavā bharatarṣabha
03,008.008c pitus te vacanaṃ tāta na grahīṣyanti karhi cit
03,008.009a atha vā te grahīṣyanti punar eṣyanti vā puram
03,008.009b*0034_01 athāgamiṣyanti punaḥ pāṇḍavā vāraṇāhvayam
03,008.009c nirasya samayaṃ bhūyaḥ paṇo 'smākaṃ bhaviṣyati
03,008.010a sarve bhavāmo madhyasthā rājñaś chandānuvartinaḥ
03,008.010c chidraṃ bahu prapaśyantaḥ pāṇḍavānāṃ susaṃvṛtāḥ
03,008.011 duḥśāsana uvāca
03,008.011a evam etan mahāprājña yathā vadasi mātula
03,008.011c nityaṃ hi me kathayatas tava buddhir hi rocate
03,008.011d*0035_01 tathā tad bhavitā rājan nānyathā tad bhaviṣyati
03,008.011d*0036_01 nāgamiṣyanti te vīrā akṛtvā kālasaṃvidam
03,008.011d*0036_02 āgaccheyuś ca te mohāt punar dyūtaṃ na saṃśayaḥ
03,008.012 karṇa uvāca
03,008.012a kāmam īkṣāmahe sarve duryodhana tavepsitam
03,008.012c aikamatyaṃ hi no rājan sarveṣām eva lakṣyate
03,008.013 vaiśaṃpāyana uvāca
03,008.013a evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā
03,008.013c nātihṛṣṭamanāḥ kṣipram abhavat sa parāṅmukhaḥ
03,008.014a upalabhya tataḥ karṇo vivṛtya nayane śubhe
03,008.014c roṣād duḥśāsanaṃ caiva saubaleyaṃ ca tāv ubhau
03,008.015a uvāca paramakruddha udyamyātmānam ātmanā
03,008.015c aho mama mataṃ yat tan nibodhata narādhipāḥ
03,008.016a priyaṃ sarve cikīrṣāmo rājñaḥ kiṃkarapāṇayaḥ
03,008.016c na cāsya śaknumaḥ sarve priye sthātum atandritāḥ
03,008.017a vayaṃ tu śastrāṇy ādāya rathān āsthāya daṃśitāḥ
03,008.017c gacchāmaḥ sahitā hantuṃ pāṇḍavān vanagocarān
03,008.018a teṣu sarveṣu śānteṣu gateṣv aviditāṃ gatim
03,008.018c nirvivādā bhaviṣyanti dhārtarāṣṭrās tathā vayam
03,008.019a yāvad eva paridyūnā yāvac chokaparāyaṇāḥ
03,008.019c yāvan mitravihīnāś ca tāvac chakyā mataṃ mama
03,008.020a tasya tad vacanaṃ śrutvā pūjayantaḥ punaḥ punaḥ
03,008.020c bāḍham ity eva te sarve pratyūcuḥ sūtajaṃ tadā
03,008.020d*0037_01 etat kṛtyatamaṃ rājñaḥ kauravyasya mahātmanaḥ
03,008.021a evam uktvā tu saṃkruddhā rathaiḥ sarve pṛthak pṛthak
03,008.021c niryayuḥ pāṇḍavān hantuṃ saṃghaśaḥ kṛtaniścayāḥ
03,008.022a tān prasthitān parijñāya kṛṣṇadvaipāyanas tadā
03,008.022c ājagāma viśuddhātmā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā
03,008.023a pratiṣidhyātha tān sarvān bhagavāṃl lokapūjitaḥ
03,008.023c prajñācakṣuṣam āsīnam uvācābhyetya satvaraḥ
03,009.001 vyāsa uvāca
03,009.001a dhṛtarāṣṭra mahāprājña nibodha vacanaṃ mama
03,009.001c vakṣyāmi tvā kauravāṇāṃ sarveṣāṃ hitam uttamam
03,009.002a na me priyaṃ mahābāho yad gatāḥ pāṇḍavā vanam
03,009.002c nikṛtyā nirjitāś caiva duryodhanavaśānugaiḥ
03,009.003a te smarantaḥ parikleśān varṣe pūrṇe trayodaśe
03,009.003c vimokṣyanti viṣaṃ kruddhāḥ karaveyeṣu bhārata
03,009.004a tad ayaṃ kiṃ nu pāpātmā tava putraḥ sumandadhīḥ
03,009.004c pāṇḍavān nityasaṃkruddho rājyahetor jighāṃsati
03,009.005a vāryatāṃ sādhv ayaṃ mūḍhaḥ śamaṃ gacchatu te sutaḥ
03,009.005c vanasthāṃs tān ayaṃ hantum icchan prāṇair vimokṣyate
03,009.006a yathāha viduraḥ prājño yathā bhīṣmo yathā vayam
03,009.006c yathā kṛpaś ca droṇaś ca tathā sādhu vidhīyatām
03,009.007a vigraho hi mahāprājña svajanena vigarhitaḥ
03,009.007c adharmyam ayaśasyaṃ ca mā rājan pratipadyathāḥ
03,009.008a samīkṣā yādṛśī hy asya pāṇḍavān prati bhārata
03,009.008c upekṣyamāṇā sā rājan mahāntam anayaṃ spṛśet
03,009.009a atha vāyaṃ sumandātmā vanaṃ gacchatu te sutaḥ
03,009.009c pāṇḍavaiḥ sahito rājann eka evāsahāyavān
03,009.010a tataḥ saṃsargajaḥ snehaḥ putrasya tava pāṇḍavaiḥ
03,009.010c yadi syāt kṛtakāryo 'dya bhaves tvaṃ manujeśvara
03,009.011a atha vā jāyamānasya yac chīlam anujāyate
03,009.011c śrūyate tan mahārāja nāmṛtasyāpasarpati
03,009.012a kathaṃ vā manyate bhīṣmo droṇo vā viduro 'pi vā
03,009.012c bhavān vātra kṣamaṃ kāryaṃ purā cārtho 'tivartate
03,010.001 dhṛtarāṣṭra uvāca
03,010.001a bhagavan nāham apy etad rocaye dyūtasaṃstavam
03,010.001c manye tad vidhinākramya kārito 'smīti vai mune
03,010.002a naitad rocayate bhīṣmo na droṇo viduro na ca
03,010.002c gāndhārī necchati dyūtaṃ tac ca mohāt pravartitam
03,010.003a parityaktuṃ na śaknomi duryodhanam acetanam
03,010.003c putrasnehena bhagavañ jānann api yatavrata
03,010.004 vyāsa uvāca
03,010.004a vaicitravīrya nṛpate satyam āha yathā bhavān
03,010.004c dṛḍhaṃ vedmi paraṃ putraṃ paraṃ putrān na vidyate
03,010.005a indro 'py aśrunipātena surabhyā pratibodhitaḥ
03,010.005c anyaiḥ samṛddhair apy arthair na sutād vidyate param
03,010.006a atra te vartayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam
03,010.006c surabhyāś caiva saṃvādam indrasya ca viśāṃ pate
03,010.007a triviṣṭapagatā rājan surabhiḥ prārudat kila
03,010.007c gavāṃ māta purā tāta tām indro 'nvakṛpāyata
03,010.008 indra uvāca
03,010.008a kim idaṃ rodiṣi śubhe kaccit kṣemaṃ divaukasām
03,010.008c mānuṣeṣv atha vā goṣu naitad alpaṃ bhaviṣyati
03,010.009 surabhir uvāca
03,010.009a vinipāto na vaḥ kaś cid dṛśyate tridaśādhipa
03,010.009c ahaṃ tu putraṃ śocāmi tena rodimi kauśika
03,010.010a paśyainaṃ karṣakaṃ raudraṃ durbalaṃ mama putrakam
03,010.010c pratodenābhinighnantaṃ lāṅgalena nipīḍitam
03,010.011a etaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śrantaṃ vadhyamānaṃ surādhipa
03,010.011c kṛpāviṣṭāsmi devendra manaś codvijate mama
03,010.012a ekas tatra balopeto dhuram udvahate 'dhikām
03,010.012c aparo 'lpabalaprāṇaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ
03,010.012e kṛcchrād udvahate bhāraṃ taṃ vai śocāmi vāsava
03,010.013a vadhyamānaḥ pratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ
03,010.013c naiva śaknoti taṃ bhāram udvoḍhuṃ paśya vāsava
03,010.014a tato 'haṃ tasya duḥkhārtā viraumi bhṛśaduḥkhitā
03,010.014c aśrūṇy āvartayantī ca netrābhyāṃ karuṇāyatī
03,010.015 indra uvāca
03,010.015a tava putrasahasreṣu pīḍyamāneṣu śobhane
03,010.015c kiṃ kṛpāyitam asty atra putra eko 'tra pīḍyate
03,010.016 surabhir uvāca
03,010.016a yadi putrasahasraṃ me sarvatra samam eva me
03,010.016c dīnasya tu sataḥ śakra putrasyābhyadhikā kṛpā
03,010.017 vyāsa uvāca
03,010.017a tad indraḥ surabhīvākyaṃ niśamya bhṛśavismitaḥ
03,010.017c jīvitenāpi kauravya mene 'bhyadhikam ātmajam
03,010.018a pravavarṣa ca tatraiva sahasā toyam ulbaṇam
03,010.018c karṣakasyācaran vighnaṃ bhagavān pākaśāsanaḥ
03,010.019a tad yathā surabhiḥ prāha samam evāstu te tathā
03,010.019c suteṣu rājan sarveṣu dīneṣv abhyadhikā kṛpā
03,010.020a yādṛśo me sutaḥ paṇḍus tādṛśo me 'si putraka
03,010.020c viduraś ca mahāprājñaḥ snehād etad bravīmy aham
03,010.021a cirāya tava putrāṇāṃ śatam ekaś ca pārthiva
03,010.021c pāṇḍoḥ pañcaiva lakṣyante te 'pi mandāḥ suduḥkhitāḥ
03,010.022a kathaṃ jīveyur atyantaṃ kathaṃ vardheyur ity api
03,010.022c iti dīneṣu pārtheṣu mano me paritapyate
03,010.023a yadi pārthiva kauravyāñ jīvamānān ihecchasi
03,010.023c duryodhanas tava sutaḥ śamaṃ gacchatu pāṇḍavaiḥ
03,011.001 dhṛtarāṣṭra uvāca
03,011.001a evam etan mahāprājña yathā vadasi no mune
03,011.001c ahaṃ caiva vijānāmi sarve ceme narādhipāḥ
03,011.002a bhavāṃs tu manyate sādhu yat kurūṇāṃ sukhodayam
03,011.002c tad eva viduro 'py āha bhīṣmo droṇaś ca māṃ mune
03,011.003a yadi tv aham anugrāhyaḥ kauraveṣu dayā yadi
03,011.003c anuśādhi durātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ mama
03,011.004 vyāsa uvāca
03,011.004a ayam āyāti vai rājan maitreyo bhagavān ṛṣiḥ
03,011.004c anvīya pāṇḍavān bhrātṝn ihaivāsmad didṛkṣayā
03,011.005a eṣa duryodhanaṃ putraṃ tava rājan mahān ṛṣiḥ
03,011.005c anuśāstā yathānyāyaṃ śamāyāsya kulasya te
03,011.006a brūyād yad eṣa rājendra tat kāryam aviśaṅkayā
03,011.006c akriyāyāṃ hi kāryasya putraṃ te śapsyate ruṣā
03,011.007 vaiśaṃpāyana uvāca
03,011.007a evam uktvā yayau vyāso maitreyaḥ pratyadṛśyata
03,011.007b*0038_01 tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
03,011.007b*0038_02 pūjayitvā yathānyāyaṃ papracchāgamanakriyām
03,011.007c pūjayā pratijagrāha saputras taṃ narādhipaḥ
03,011.008a dattvārghyādyāḥ kriyāḥ sarvā viśrāntaṃ munipuṃgavam
03,011.008c praśrayeṇābravīd rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
03,011.009a sukhenāgamanaṃ kaccid bhagavan kurujāṅgale
03,011.009c kaccit kuśalino vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ
03,011.010a samaye sthātum icchanti kaccic ca puruṣarṣabhāḥ
03,011.010c kaccit kurūṇāṃ saubhrātram avyucchinnaṃ bhaviṣyati
03,011.011 maitreya uvāca
03,011.011a tīrthayātrām anukrāman prāpto 'smi kurujāṅgalam
03,011.011c yadṛcchayā dharmarājaṃ dṛṣṭavān kāmyake vane
03,011.012a taṃ jaṭājinasaṃvītaṃ tapovananivāsinam
03,011.012c samājagmur mahātmānaṃ draṣṭuṃ munigaṇāḥ prabho
03,011.013a tatrāśrauṣaṃ mahārāja putrāṇāṃ tava vibhramam
03,011.013c anayaṃ dyūtarūpeṇa mahāpāyam upasthitam
03,011.014a tato 'haṃ tvām anuprāptaḥ kauravāṇām avekṣayā
03,011.014c sadā hy abhyadhikaḥ snehaḥ prītiś ca tvayi me prabho
03,011.015a naitad aupayikaṃ rājaṃs tvayi bhīṣme ca jīvati
03,011.015c yad anyonyena te putrā virudhyante narādhipa
03,011.016a meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājan nigrahe pragrahe bhavān
03,011.016c kimartham anayaṃ ghoram utpatantam upekṣase
03,011.017a dasyūnām iva yadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurunandana
03,011.017c tena na bhrājase rājaṃs tāpasānāṃ samāgame
03,011.018 vaiśaṃpāyana uvāca
03,011.018a tato vyāvṛtya rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam
03,011.018c uvāca ślakṣṇayā vācā maitreyo bhagavān ṛṣiḥ
03,011.019a duryodhana mahābāho nibodha vadatāṃ vara
03,011.019c vacanaṃ me mahāprājña bruvato yad dhitaṃ tava
03,011.020a mā druhaḥ pāṇḍavān rājan kuruṣva hitam ātmanaḥ
03,011.020c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca lokasya ca nararṣabha
03,011.021a te hi sarve naravyāghrāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ
03,011.021c sarve nāgāyutaprāṇā vajrasaṃhananā dṛḍhāḥ
03,011.022a satyavrataparāḥ sarve sarve puruṣamāninaḥ
03,011.022c hantāro devaśatrūṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām
03,011.022e hiḍimbabakamukhyānāṃ kirmīrasya ca rakṣasaḥ
03,011.023a itaḥ pracyavatāṃ rātrau yaḥ sa teṣāṃ mahātmanām
03,011.023c āvṛtya mārgaṃ raudrātmā tasthau girir ivācalaḥ
03,011.024a taṃ bhīmaḥ samaraślāghī balena balināṃ varaḥ
03,011.024c jaghāna paśumāreṇa vyāghraḥ kṣudramṛgaṃ yathā
03,011.025a paśya digvijaye rājan yathā bhīmena pātitaḥ
03,011.025c jarāsaṃdho maheṣvāso nāgāyutabalo yudhi
03,011.026a saṃbandhī vāsudevaś ca yeṣāṃ śyālaś ca pārṣataḥ
03,011.026c kas tān yudhi samāsīta jarāmaraṇavān naraḥ
03,011.027a tasya te śama evāstu pāṇḍavair bharatarṣabha
03,011.027c kuru me vacanaṃ rājan mā mṛtyuvaśam anvagāḥ
03,011.028a evaṃ tu bruvatas tasya maitreyasya viśāṃ pate
03,011.028c ūruṃ gajakarākāraṃ kareṇābhijaghāna saḥ
03,011.029a duryodhanaḥ smitaṃ kṛtvā caraṇenālikhan mahīm
03,011.029c na kiṃ cid uktvā durmedhās tasthau kiṃ cid avāṅmukhaḥ
03,011.030a tam aśuśrūṣamāṇaṃ tu vilikhantaṃ vasuṃdharām
03,011.030c dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājan maitreyaṃ kopa āviśat
03,011.031a sa kopavaśam āpanno maitreyo munisattamaḥ
03,011.031c vidhinā saṃprayuktaś ca śāpāyāsya mano dadhe
03,011.032a tataḥ sa vāry upaspṛśya kopasaṃraktalocanaḥ
03,011.032c maitreyo dhārtarāṣṭraṃ tam aśapad duṣṭacetasam
03,011.033a yasmāt tvaṃ mām anādṛtya nemāṃ vācaṃ cikīrṣasi
03,011.033c tasmād asyābhimānasya sadyaḥ phalam avāpnuhi
03,011.034a tvadabhidrohasaṃyuktaṃ yuddham utpatsyate mahat
03,011.034c yatra bhīmo gadāpātais tavoruṃ bhetsyate balī
03,011.035a ity evam ukte vacane dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ
03,011.035c prasādayām āsa muniṃ naitad evaṃ bhaved iti
03,011.036 maitreya uvāca
03,011.036a śamaṃ yāsyati cet putras tava rājan yathā tathā
03,011.036c śāpo na bhavitā tāta viparīte bhaviṣyati
03,011.037 vaiśaṃpāyana uvāca
03,011.037a sa vilakṣas tu rājendra duryodhanapitā tadā
03,011.037c maitreyaṃ prāha kirmīraḥ kathaṃ bhīmena pātitaḥ
03,011.038 maitreya uvāca
03,011.038a nāhaṃ vakṣyāmy asūyā te na te śuśrūṣate sutaḥ
03,011.038c eṣa te viduraḥ sarvam ākhyāsyati gate mayi
03,011.039 vaiśaṃpāyana uvāca
03,011.039a ity evam uktvā maitreyaḥ prātiṣṭhata yathāgatam
03,011.039c kirmīravadhasaṃvigno bahir duryodhano 'gamat
03,012.001 dhṛtarāṣṭra uvāca
03,012.001a kirmīrasya vadhaṃ kṣattaḥ śrotum icchāmi kathyatām
03,012.001c rakṣasā bhīmasenasya katham āsīt samāgamaḥ
03,012.002 vidura uvāca
03,012.002a śṛṇu bhīmasya karmedam atimānuṣakarmaṇaḥ
03,012.002c śrutapūrvaṃ mayā teṣāṃ kathānteṣu punaḥ punaḥ
03,012.002d*0039_01 yaṃ jaghānaikacakrāyāṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ
03,012.002d*0039_02 rākṣasaṃ krodhatāmrākṣaṃ darpotsiktaṃ balādhikam
03,012.002d*0039_03 tasya bhrātā mahāvīryaḥ kanīyān uruvikramaḥ
03,012.002d*0039_04 bhrātṛnāśasamutthena channo vyasanabhasmanā
03,012.002d*0039_05 bhīmasenāntaraprepsuś cacāra pṛthivīm imām
03,012.002d*0039_06 sa nirjitān upāśrauṣīt pāṇḍavān anulakṣaye
03,012.003a itaḥ prayātā rājendra pāṇḍavā dyūtanirjitāḥ
03,012.003c jagmus tribhir ahorātraiḥ kāmyakaṃ nāma tad vanam
03,012.004a rātrau niśīthe svābhīle gate 'rdhasamaye nṛpa
03,012.004c pracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām
03,012.005a tad vanaṃ tāpasā nityaṃ śeṣāś ca vanacāriṇaḥ
03,012.005c dūrāt pariharanti sma puruṣādabhayāt kila
03,012.006a teṣāṃ praviśatāṃ tatra mārgam āvṛtya bhārata
03,012.006c dīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ solmukaṃ pratyadṛśyata
03,012.007a bāhū mahāntau kṛtvā tu tathāsyaṃ ca bhayānakam
03,012.007c sthitam āvṛtya panthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥ
03,012.008a daṣṭoṣṭhadaṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ pradīptordhvaśiroruham
03,012.008c sārkaraśmitaḍiccakraṃ sabalākam ivāmbudam
03,012.009a sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahārāvavirāviṇam
03,012.009c muñcantaṃ vipulaṃ nādaṃ satoyam iva toyadam
03,012.010a tasya nādena saṃtrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatodiśam
03,012.010c vimuktanādāḥ saṃpetuḥ sthalajā jalajaiḥ saha
03,012.011a saṃpradrutamṛgadvīpimahiṣarkṣasamākulam
03,012.011c tad vanaṃ tasya nādena saṃprasthitam ivābhavat
03,012.012a tasyoruvātābhihatā tāmrapallavabāhavaḥ
03,012.012c vidūrajātāś ca latāḥ samāśliṣyanta pādapān
03,012.013a tasmin kṣaṇe 'tha pravavau māruto bhṛśadāruṇaḥ
03,012.013c rajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarṣkam abhavan nabhaḥ
03,012.014a pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇām avijñāto mahāripuḥ
03,012.014c pañcānām indriyāṇāṃ tu śokavega ivātulaḥ
03,012.015a sa dṛṣṭvā pāṇḍavān dūrāt kṛṣṇājinasamāvṛtān
03,012.015c āvṛṇot tad vanadvāraṃ maināka iva parvataḥ
03,012.016a taṃ samāsādya vitrastā kṛṣṇā kamalalocanā
03,012.016c adṛṣṭapūrvaṃ saṃtrāsān nyamīlayata locane
03,012.017a duḥśāsanakarotsṛṣṭaviprakīrṇaśiroruhā
03,012.017c pañcaparvatamadhyasthā nadīvākulatāṃ gatā
03,012.018a momuhyamānāṃ tāṃ tatra jagṛhuḥ pañca pāṇḍavāḥ
03,012.018c indriyāṇi prasaktāni viṣayeṣu yathā ratim
03,012.019a atha tāṃ rākṣasīṃ māyām utthitāṃ ghoradarśanām
03,012.019c rakṣoghnair vividhair mantrair dhaumyaḥ samyakprayojitaiḥ
03,012.019e paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ nāśayām āsa vīryavān
03,012.020a sa naṣṭamāyo 'tibalaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ
03,012.020c kāmamūrtidharaḥ kṣudraḥ kālakalpo vyadṛśyata
03,012.021a tam uvāca tato rājā dīrghaprajño yudhiṣṭhiraḥ
03,012.021c ko bhavān kasya vā kiṃ te kriyatāṃ kāryam ucyatām
03,012.022a pratyuvācātha tad rakṣo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
03,012.022c ahaṃ bakasya vai bhrātā kirmīra iti viśrutaḥ
03,012.022d*0040_01 paiṭhīnagotre utpanno nāstiko vedanindakaḥ
03,012.023a vane 'smin kāmyake śūnye nivasāmi gatajvaraḥ
03,012.023c yudhi nirjitya puruṣān āhāraṃ nityam ācaran
03,012.024a ke yūyam iha saṃprāptā bhakṣyabhūtā mamāntikam
03,012.024c yudhi nirjitya vaḥ sarvān bhakṣayiṣye gatajvaraḥ
03,012.025a yudhiṣṭhiras tu tac chrutvā vacas tasya durātmanaḥ
03,012.025c ācacakṣe tataḥ sarvaṃ gotranāmādi bhārata
03,012.026a pāṇḍavo dharmarājo 'haṃ yadi te śrotram āgataḥ
03,012.026c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair bhīmasenārjunādibhiḥ
03,012.027a hṛtarājyo vane vāsaṃ vastuṃ kṛtamatis tataḥ
03,012.027c vanam abhyāgato ghoram idaṃ tava parigraham
03,012.028a kirmīras tv abravīd enaṃ diṣṭyā devair idaṃ mama
03,012.028c upapāditam adyeha cirakālān manogatam
03,012.028d*0041_01 vismayaṃ paramaṃ gatvā rākṣaso ghoradarśanaḥ
03,012.029a bhīmasenavadhārthaṃ hi nityam abhyudyatāyudhaḥ
03,012.029c carāmi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nainam āsādayāmy aham
03,012.030a so 'yam āsādito diṣṭyā bhrātṛhā kāṅkṣitaś ciram
03,012.030c anena hi mama bhrātā bako vinihataḥ priyaḥ
03,012.031a vetrakīyagṛhe rājan brāhmaṇacchadmarūpiṇā
03,012.031c vidyābalam upāśritya na hy asty asyaurasaṃ balam
03,012.032a hiḍimbaś ca sakhā mahyaṃ dayito vanagocaraḥ
03,012.032c hato durātmanānena svasā cāsya hṛtā purā
03,012.033a so 'yam abhyāgato mūḍho mamedaṃ gahanaṃ vanam
03,012.033c pracārasamaye 'smākam ardharātre samāsthite
03,012.034a adyāsya yātayiṣyāmi tad vairaṃ cirasaṃbhṛtam
03,012.034c tarpayiṣyāmi ca bakaṃ rudhireṇāsya bhūriṇā
03,012.035a adyāham anṛṇo bhūtvā bhrātuḥ sakhyus tathaiva ca
03,012.035c śāntiṃ labdhāsmi paramāṃ hatva rākṣasakaṇṭakam
03,012.036a yadi tena purā mukto bhīmaseno bakena vai
03,012.036c adyainaṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatas te yudhiṣṭhira
03,012.037a enaṃ hi vipulaprāṇam adya hatvā vṛkodaram
03,012.037c saṃbhakṣya jarayiṣyāmi yathāgastyo mahāsuram
03,012.038a evam uktas tu dharmātmā satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ
03,012.038c naitad astīti sakrodho bhartsayām āsa rākṣasam
03,012.039a tato bhīmo mahābāhur ārujya tarasā druma
03,012.039c daśavyāmam ivodviddhaṃ niṣpatram akarot tadā
03,012.040a cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vajraniṣpeṣagauravam
03,012.040c nimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayo 'rjunaḥ
03,012.041a nivārya bhīmo jiṣṇuṃ tu tad rakṣo ghoradarśanam
03,012.041c abhidrutyābravīd vākyaṃ tiṣṭha tiṣṭheti bhārata
03,012.042a ity uktvainam abhikruddhaḥ kakṣyām utpīḍya pāṇḍavaḥ
03,012.042c niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo balī
03,012.042e tam abhyadhāvad vegena bhīmo vṛkṣāyudhas tadā
03,012.043a yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatas taṃ tasya mūrdhani
03,012.043c pātayām āsa vegena kuliśaṃ maghavān iva
03,012.044a asaṃbhrāntaṃ tu tad rakṣaḥ samare pratyadṛśyata
03,012.044c cikṣepa colmukaṃ dīptam aśaniṃ jvalitām iva
03,012.045a tad udastam alātaṃ tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ
03,012.045c padā savyena cikṣepa tad rakṣaḥ punar āvrajat
03,012.046a kirmīraś cāpi sahasā vṛkṣam utpāṭya pāṇḍavam
03,012.046c daṇḍapāṇir iva kruddhaḥ samare pratyayudhyata
03,012.047a tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam
03,012.047c vālisugrīvayor bhrātror yathā śrīkāṅkṣiṇoḥ purā
03,012.048a śīrṣayoḥ patitā vṛkṣā bibhidur naikadhā tayoḥ
03,012.048c yathaivotpalapadmāni mattayor dvipayos tathā
03,012.049a muñjavaj jarjarībhūtā bahavas tatra pādapāḥ
03,012.049c cīrāṇīva vyudastāni rejus tatra mahāvane
03,012.050a tad vṛkṣayuddham abhavat sumuhūrtaṃ viśāṃ pate
03,012.050c rākṣasānāṃ ca mukhyasya narāṇām uttamasya ca
03,012.051a tataḥ śilāṃ samutkṣipya bhīmasya yudhi tiṣṭhataḥ
03,012.051c prāhiṇod rākṣasaḥ kruddho bhīmasenaś cacāla ha
03,012.052a taṃ śilātāḍanajaḍaṃ paryadhāvat sa rākṣasaḥ
03,012.052c bāhuvikṣiptakiraṇaḥ svarbhānur iva bhāskaram
03,012.053a tāv anyonyaṃ samāśliṣya prakarṣantau parasparam
03,012.053c ubhāv api cakāśete prayuddhau vṛṣabhāv iva
03,012.054a tayor āsīt sutumulaḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ
03,012.054c nakhadaṃṣṭrāyudhavator vyāghrayor iva dṛptayoḥ
03,012.055a duryodhananikārāc ca bāhuvīryāc ca darpitaḥ
03,012.055c kṛṣṇānayanadṛṣṭaś ca vyavardhata vṛkodaraḥ
03,012.056a abhipatyātha bāhubhyāṃ pratyagṛhṇād amarṣitaḥ
03,012.056c mātaṅga iva mātaṅgaṃ prabhinnakaraṭāmukhaḥ
03,012.057a taṃ cāpy ātha tato rakṣaḥ pratijagrāha vīryavān
03,012.057c tam ākṣipad bhīmaseno balena balināṃ varaḥ
03,012.058a tayor bhujaviniṣpeṣād ubhayor balinos tadā
03,012.058c śabdaḥ samabhavad ghoro veṇusphoṭasamo yudhi
03,012.059a athainam ākṣipya balād gṛhya madhye vṛkodaraḥ
03,012.059c dhūnayām āsa vegena vāyuś caṇḍa iva drumam
03,012.060a sa bhīmena parāmṛṣṭo durbalo balinā raṇe
03,012.060c vyaspandata yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca pāṇḍavam
03,012.061a tata enaṃ pariśrāntam upalabhya vṛkodaraḥ
03,012.061c yoktrayām āsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā
03,012.062a vinadantaṃ mahānādaṃ bhinnabherīsamasvanam
03,012.062c bhrāmayām āsa suciraṃ visphurantam acetasam
03,012.063a taṃ viṣīdantam ājñāya rākṣasaṃ pāṇḍunandanaḥ
03,012.063c pragṛhya tarasā dorbhyāṃ paśumāram amārayat
03,012.064a ākramya sa kaṭīdeśe jānunā rākṣasādhamam
03,012.064c apīḍayata bāhubhyāṃ kaṇṭhaṃ tasya vṛkodaraḥ
03,012.065a atha taṃ jaḍasarvāṅgaṃ vyāvṛttanayanolbaṇam
03,012.065c bhūtale pātayām āsa vākyaṃ cedam uvāca ha
03,012.066a hiḍimbabakayoḥ pāpa na tvam aśrupramārjanam
03,012.066c kariṣyasi gataś cāsi yamasya sadanaṃ prati
03,012.067a ity evam uktvā puruṣapravīras; taṃ rākṣasaṃ krodhavivṛttanetraḥ
03,012.067c prasrastavastrābharaṇaṃ sphurantam; udbhrāntacittaṃ vyasum utsasarja
03,012.068a tasmin hate toyadatulyarūpe; kṛṣṇāṃ puraskṛtya narendraputrāḥ
03,012.068c bhīmaṃ praśasyātha guṇair anekair; hṛṣṭās tato dvaitavanāya jagmuḥ
03,012.069a evaṃ vinihataḥ saṃkhye kirmīro manujādhipa
03,012.069c bhīmena vacanāt tasya dharmarājasya kaurava
03,012.070a tato niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā vanaṃ tad aparājitaḥ
03,012.070c draupadyā saha dharmajño vasatiṃ tām uvāsa ha
03,012.071a samāśvāsya ca te sarve draupadīṃ bharatarṣabhāḥ
03,012.071c prahṛṣṭamanasaḥ prītyā praśaśaṃsur vṛkodaram
03,012.072a bhīmabāhubalotpiṣṭe vinaṣṭe rākṣase tataḥ
03,012.072c viviśus tad vanaṃ vīrāḥ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam
03,012.073a sa mayā gacchatā mārge vinikīrṇo bhayāvahaḥ
03,012.073c vane mahati duṣṭātmā dṛṣṭo bhīmabalād dhataḥ
03,012.074a tatrāśrauṣam ahaṃ caitat karma bhīmasya bhārata
03,012.074c brāhmaṇānāṃ kathayatāṃ ye tatrāsan samāgatāḥ
03,012.075 vaiśaṃpāyana uvāca
03,012.075a evaṃ vinihataṃ saṃkhye kirmīraṃ rākṣasottamam
03,012.075c śrutvā dhyānaparo rājā niśaśvāsārtavat tadā
03,013.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,013.001a bhojāḥ pravrajitāñ śrutvā vṛṣṇayaś cāndhakaiḥ saha
03,013.001c pāṇḍavān duḥkhasaṃtaptān samājagmur mahāvane
03,013.002a pāñcālasya ca dāyādā dhṛṣṭaketuś ca cedipaḥ
03,013.002a*0042_01 **** **** dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān
03,013.002a*0042_02 śiśupālasutaḥ śrīmān
03,013.002c kekayāś ca mahāvīryā bhrātaro lokaviśrutāḥ
03,013.003a vane te 'bhiyayuḥ pārthān krodhāmarśasamanvitāḥ
03,013.003b*0043_01 keśavaḥ sātyakiś caiva dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ
03,013.003b*0043_02 amātyaiḥ saha mitraiś ca balena svajanena ca
03,013.003b*0043_03 vane tena yayuḥ pārthān ūcuḥ kiṃ karavāmahe
03,013.003c garhayanto dhārtarāṣṭrān kiṃ kurma iti cābruvan
03,013.004a vāsudevaṃ puraskṛtya sarve te kṣatriyarṣabhāḥ
03,013.004c parivāryopaviviśur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
03,013.004d*0044_01 abhivādya kuruśreṣṭhaṃ viṣaṇṇaḥ keśavo 'bravīt
03,013.005 vāsudeva uvāca
03,013.005a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ
03,013.005c duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam
03,013.005d*0045_01 etān nihatya samare ye ca teṣāṃ padānugāḥ
03,013.005d*0045_02 tāṃś ca sarvān vinirjitya sahitān sanarādhipān
03,013.006a tataḥ sarve 'bhiṣiñcāmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
03,013.006c nikṛtyopacaran vadhya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
03,013.007 vaiśaṃpāyana uvāca
03,013.007a pārthānām abhiṣaṅgeṇa tathā kruddhaṃ janārdanam
03,013.007c arjunaḥ śamayām āsā didhakṣantam iva prajāḥ
03,013.008a saṃkruddhaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā pūrvadeheṣu phalgunaḥ
03,013.008c kīrtayām āsa karmāṇi satyakīrter mahātmanaḥ
03,013.009a puruṣasyāprameyasya satyasyāmitatejasaḥ
03,013.009c prajāpatipater viṣṇor lokanāthasya dhīmataḥ
03,013.010 arjuna uvāca
03,013.010a daśa varṣasahasrāṇi yatrasāyaṃgṛho muniḥ
03,013.010c vyacaras tvaṃ purā kṛṣṇa parvate gandhamādane
03,013.011a daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca
03,013.011c puṣkareṣv avasaḥ kṛṣṇa tvam apo bhakṣayan purā
03,013.012a ūrdhvabāhur viśālāyāṃ badaryāṃ madhusūdana
03,013.012c atiṣṭha ekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ
03,013.013a apakṛṣṭottarāsaṅgaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ
03,013.013c āsīḥ kṛṣṇa sarasvatyāṃ satre dvādaśavārṣike
03,013.014a prabhāsaṃ cāpy athāsādya tīrthaṃ puṇyajanocitam
03,013.014c tathā kṛṣṇa mahātejā divyaṃ varṣasahasrakam
03,013.014e ātiṣṭhas tapa ekena pādena niyame sthitaḥ
03,013.014f*0046_01 lokapravṛttihetos tvam iti vyāso mamābravīt
03,013.015a kṣetrajñaḥ sarvabhūtānām ādir antaś ca keśava
03,013.015c nidhānaṃ tapasāṃ kṛṣṇa yajñas tvaṃ ca sanātanaḥ
03,013.015d*0047_01 yogakartā hṛṣīkeśa sāṃkhyakartā sanātanaḥ
03,013.015d*0047_02 śīlas tvaṃ sarvayogānāṃ vīrāṇāṃ niyamasya ca
03,013.016a nihatya narakaṃ bhaumam āhṛtya maṇikuṇḍale
03,013.016c prathamotpāditaṃ kṛṣṇa medhyam aśvam avāsṛjaḥ
03,013.017a kṛtvā tat karma lokānām ṛṣabhaḥ sarvalokajit
03,013.017c avadhīs tvaṃ raṇe sarvān sametān daityadānavān
03,013.018a tataḥ sarveśvaratvaṃ ca saṃpradāya śacīpateḥ
03,013.018c mānuṣeṣu mahābāho prādurbhūto 'si keśava
03,013.019a sa tvaṃ nārāyaṇo bhūtvā harir āsīḥ paraṃtapa
03,013.019c brahmā somaś ca sūryaś ca dharmo dhātā yamo 'nalaḥ
03,013.020a vāyur vaiśravaṇo rudraḥ kālaḥ khaṃ pṛthivī diśaḥ
03,013.020c ajaś carācaraguruḥ sraṣṭā tvaṃ puruṣottama
03,013.021a turāyaṇādibhir deva kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ
03,013.021c ayajo bhūritejā vai kṛṣṇa caitrarathe vane
03,013.022a śataṃ śatasahasrāṇi suvarṇasya janārdana
03,013.022c ekaikasmiṃs tadā yajñe paripūrṇāni bhāgaśaḥ
03,013.023a aditer api putratvam etya yādavanandana
03,013.023c tvaṃ viṣṇur iti vikhyāta indrād avarajo bhuvi
03,013.024a śiśur bhūtvā divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca paraṃtapa
03,013.024c tribhir vikramaṇaiḥ kṛṣṇa krāntavān asi tejasā
03,013.025a saṃprāpya divam ākāśam ādityasadane sthitaḥ
03,013.025c atyarocaś ca bhūtātman bhāskaraṃ svena tejasā
03,013.025d*0048_01 prādurbhāvasahasreṣu teṣu teṣu tvayā vibho
03,013.025d*0048_02 adharmarucayaḥ kṛṣṇa nihatāḥ śataśo 'surāḥ
03,013.026a sāditā mauravāḥ pāśā nisundanarakau hatau
03,013.026c kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati
03,013.027a jārūthyām āhutiḥ krāthaḥ śiśupālo janaiḥ saha
03,013.027c bhīmasenaś ca śaibyaś ca śatadhanvā ca nirjitaḥ
03,013.028a tathā parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā
03,013.028c avākṣīr mahiṣīṃ bhojyāṃ raṇe nirjitya rukmiṇam
03,013.029a indradyumno hataḥ kopād yavanaś ca kaśerumān
03,013.029c hataḥ saubhapatiḥ śālvas tvayā saubhaṃ ca pātitam
03,013.029d*0049_01 evam ete yudhi hatā bhūyaś cānyāñ śṛṇuṣva ha
03,013.030a irāvatyāṃ tathā bhojaḥ kārtavīryasamo yudhi
03,013.030c gopatis tālaketuś ca tvayā vinihatāv ubhau
03,013.031a tāṃ ca bhogavatīṃ puṇyām ṛṣikāntāṃ janārdana
03,013.031c dvārakām ātmasāt kṛtvā samudraṃ gamayiṣyasi
03,013.032a na krodho na ca mātsaryaṃ nānṛtaṃ madhusūdana
03,013.032c tvayi tiṣṭhati dāśārha na nṛśaṃsyaṃ kuto 'nṛju
03,013.033a āsīnaṃ cittamadhye tvāṃ dīpyamānaṃ svatejasā
03,013.033c āgamya ṛṣayaḥ sarve 'yācantābhayam acyuta
03,013.034a yugānte sarvabhūtāni saṃkṣipya madhusūdana
03,013.034c ātmany evātmasāt kṛtvā jagad āsse paraṃtapa
03,013.034d*0050_01 yugādau tava vārṣṇeya nābhipadmād ajāyata
03,013.034d*0050_02 brahmā carācaragurur yasyedaṃ sakalaṃ jagat
03,013.034d*0050_03 taṃ hantum udyatau ghorau dānavau madhukaiṭabhau
03,013.034d*0050_04 tayor vyatikramaṃ dṛṣṭvā kruddhasya bhavato hareḥ
03,013.034d*0050_05 lalāṭāj jātavāñ śambhuḥ śūlapāṇis trilocanaḥ
03,013.034d*0050_06 itthaṃ tāv api deveśau tvaccharīrasamudbhavau
03,013.034d*0050_07 tvanniyogakārāv etāv iti me nārado 'bravīt
03,013.034d*0051_01 tathā nārāyaṇa purā kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ
03,013.034d*0051_02 iṣṭavāṃs tvaṃ mahāsatraṃ kṛṣṇa caitrarathe vane
03,013.035a naivaṃ pūrve nāpare vā kariṣyanti kṛtāni te
03,013.035c karmāṇi yāni deva tvaṃ bāla eva mahādyute
03,013.036a kṛtavān puṇḍarīkākṣa baladevasahāyavān
03,013.036c vairājabhavane cāpi brahmaṇā nyavasaḥ saha
03,013.037 vaiśaṃpāyana uvāca
03,013.037a evam uktvā tadātmānam ātmā kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ
03,013.037c tūṣṇīm āsīt tataḥ pārtham ity uvāca janārdanaḥ
03,013.038a mamaiva tvaṃ tavaivāhaṃ ye madīyās tavaiva te
03,013.038c yas tvāṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yas tvām anu sa mām anu
03,013.039a naras tvam asi durdharṣa harir nārāyaṇo hy aham
03,013.039c lokāl lokam imaṃ prāptau naranārāyaṇāv ṛṣī
03,013.040a ananyaḥ pārtha mattas tvam ahaṃ tvattaś ca bhārata
03,013.040c nāvayor antaraṃ śakyaṃ vedituṃ bharatarṣabha
03,013.041*0052_01 evam ukte tu vacane keśavena mahātmanā
03,013.041*0053_01 ity uktvā puṇḍarīkākṣaḥ pāṇḍavaṃ supriyaṃ priyam
03,013.041*0053_02 prīyamāṇo hṛṣīkeśas tūṣṇīm āsāṃ babhūva ha
03,013.041a tasmin vīrasamāvāye saṃrabdheṣv atha rājasu
03,013.041c dhṛṣṭadyumnamukhair vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritā
03,013.042a pāñcālī puṇḍarīkākṣam āsīnaṃ yādavaiḥ saha
03,013.042c abhigamyābravīt kṛṣṇā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī
03,013.043*0054_01 vāsudeva vasūnāṃ ca vāsavo bahudhācyuta
03,013.043*0054_02 devadevo 'si lokānāṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
03,013.043a pūrve prajānisarge tvām āhur ekaṃ prajāpatim
03,013.043c sraṣṭāraṃ sarvabhūtānām asito devalo 'bravīt
03,013.044a viṣṇus tvam asi durdharṣa tvaṃ yajño madhusūdana
03,013.044c yaṣṭā tvam asi yaṣṭavyo jāmadagnyo yathābravīt
03,013.045a ṛṣayas tvāṃ kṣamām āhuḥ satyaṃ ca puruṣottama
03,013.045c satyād yajño 'si saṃbhūtaḥ kaśyapas tvāṃ yathābravīt
03,013.046a sādhyānām api devānāṃ vasūnām īśvareśvaraḥ
03,013.046c lokabhāvana lokeśa yathā tvāṃ nārado 'bravīt
03,013.046d*0055_01 brahmaśaṃkaraśakrādyair devavṛndaiḥ punaḥ punaḥ
03,013.046d*0055_02 krīḍase tvaṃ naravyāghra bālaḥ krīḍanakair iva
03,013.047a divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ ca pṛthivī vibho
03,013.047c jaṭharaṃ te ime lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ
03,013.048a vidyātapo 'bhitaptānāṃ tapasā bhāvitātmanām
03,013.048c ātmadarśanasiddhānām ṛṣīṇām ṛṣisattama
03,013.049a rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtām āhaveṣv anivartinām
03,013.049c sarvadharmopapannānāṃ tvaṃ gatiḥ puruṣottama
03,013.050a tvaṃ prabhus tvaṃ vibhus tvaṃ bhūr ātmabhūs tvaṃ sanātanaḥ
03,013.050c lokapālāś ca lokāś ca nakṣatrāṇi diśo daśa
03,013.050e nabhaś candraś ca sūryaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam
03,013.051a martyatā caiva bhūtānām amaratvaṃ divaukasām
03,013.051c tvayi sarvaṃ mahābāho lokakāryaṃ pratiṣṭhitam
03,013.052a sā te 'haṃ duḥkham ākhyāsye praṇayān madhusūdana
03,013.052c īśas tvaṃ sarvabhūtānāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ
03,013.053a kathaṃ nu bhāryā pārthānāṃ tava kṛṣṇa sakhī vibho
03,013.053c dhṛṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṃ kṛṣyeta mādṛśī
03,013.054a strīdharmiṇī vepamānā rudhireṇa samukṣitā
03,013.054c ekavastrā vikṛṣṭāsmi duḥkhitā kurusaṃsadi
03,013.055a rājamadhye sabhāyāṃ tu rajasābhisamīritām
03,013.055c dṛṣṭvā ca māṃ dhārtarāṣṭrāḥ prāhasan pāpacetasaḥ
03,013.055d*0056_01 kṛṣyamāṇāṃ tathā dīnām anāthām iva mādhava
03,013.055d*0056_02 āhuś caitān ṣaṇḍatilān pañca caiva tu pāṇḍavān
03,013.055d*0056_03 patim anyaṃ vṛṇīṣveti sarve te madhusūdana
03,013.056a dāsībhāvena bhoktuṃ mām īṣus te madhusūdana
03,013.056c jīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣv atha vṛṣṇiṣu
03,013.057a nanv ahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ
03,013.057c snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsīkṛtā balāt
03,013.058a garhaye pāṇḍavāṃs tv eva yudhi śreṣṭhān mahābalān
03,013.058c ye kliśyamānāṃ prekṣante dharmapatnīṃ yaśasvinīm
03,013.059a dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām
03,013.059c yau māṃ viprakṛtāṃ kṣudrair marṣayetāṃ janārdana
03,013.060a śāśvato 'yaṃ dharmapathaḥ sadbhir ācaritaḥ sadā
03,013.060c yad bhāryāṃ parirakṣanti bhartāro 'lpabalā api
03,013.061a bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā
03,013.061c prajāyāṃ rakṣyamāṇāyām ātmā bhavati rakṣitaḥ
03,013.062a ātmā hi jāyate tasyāṃ tasmāj jāyā bhavaty uta
03,013.062c bhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyān mamodare
03,013.063a nanv ime śaraṇaṃ prāptān na tyajanti kadā cana
03,013.063c te māṃ śaraṇam āpannāṃ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ
03,013.064a pañceme pañcabhir jātāḥ kumārāś cāmitaujasaḥ
03,013.064c eteṣām apy avekṣārthaṃ trātavyāsmi janārdana
03,013.065a prativindhyo yudhiṣṭhirāt sutasomo vṛkodarāt
03,013.065c arjunāc chrutakīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ
03,013.066a kaniṣṭhāc chrutakarmā tu sarve satyaparākramāḥ
03,013.066c pradyumno yādṛśaḥ kṛṣṇa tādṛśās te mahārathāḥ
03,013.067a nanv ime dhanuṣi śreṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥ
03,013.067c kimarthaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahante durbalīyasām
03,013.068a adharmeṇa hṛtaṃ rājyaṃ sarve dāsāḥ kṛtās tathā
03,013.068c sabhāyāṃ parikṛṣṭāham ekavastrā rajasvalā
03,013.069a nādhijyam api yac chakyaṃ kartum anyena gāṇḍivam
03,013.069c anyatrārjunabhīmābhyāṃ tvayā vā madhusūdana
03,013.070a dhig bhīmasenasya balaṃ dhik pārthasya ca gāṇḍivam
03,013.070c yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtam api jīvati
03,013.070d*0057_01 kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ
03,013.070d*0057_02 tat kālena kṛtaṃ manye na te pauruṣavardhanam
03,013.071a ya etān ākṣipad rāṣṭrāt saha mātrāvihiṃsakān
03,013.071c adhīyānān purā bālān vratasthān madhusūdana
03,013.072a bhojane bhīmasenasya pāpaḥ prākṣepayad viṣam
03,013.072c kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam
03,013.073a taj jīrṇam avikāreṇa sahānnena janārdana
03,013.073c saśeṣatvān mahābāho bhīmasya puruṣottama
03,013.074a pramāṇakoṭyāṃ viśvastaṃ tathā suptaṃ vṛkodaram
03,013.074c baddhvainaṃ kṛṣṇa gaṅgāyāṃ prakṣipya punar āvrajat
03,013.075a yadā vibuddhaḥ kaunteyas tadā saṃchidya bandhanam
03,013.075c udatiṣṭhan mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ
03,013.076a āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainam adaṃśayat
03,013.076c sarveṣv evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā
03,013.077a pratibuddhas tu kaunteyaḥ sarvān sarpān apothayat
03,013.077c sārathiṃ cāsya dayitam apahastena jaghnivān
03,013.078a punaḥ suptān upādhākṣīd bālakān vāraṇāvate
03,013.078c śayānān āryayā sārdhaṃ ko nu tat kartum arhati
03,013.079a yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavān idam abravīt
03,013.079c mahad vyasanam āpannā śikhinā parivāritā
03,013.080a hā hatāsmi kuto nv adya bhavec chāntir ihānalāt
03,013.080c anāthā vinaśiṣyāmi bālakaiḥ putrakaiḥ saha
03,013.081a tatra bhīmo mahābāhur vāyuvegaparākramaḥ
03,013.081c āryām āśvāsayām āsa bhrātṝṃś cāpi vṛkodaraḥ
03,013.082a vainateyo yathā pakṣī garuḍaḥ patatāṃ varaḥ
03,013.082c tathaivābhipatiṣyāmi bhayaṃ vo neha vidyate
03,013.083a āryām aṅkena vāmena rājānaṃ dakṣiṇena ca
03,013.083c aṃsayoś ca yamau kṛtvā pṛṣṭhe bībhatsum eva ca
03,013.084a sahasotpatya vegena sarvān ādāya vīryavān
03,013.084c bhrātṝn āryāṃ ca balavān mokṣayām āsa pāvakāt
03,013.085a te rātrau prasthitāḥ sarve mātrā saha yaśasvinaḥ
03,013.085c abhyagacchan mahāraṇyaṃ hiḍimbavanam antikāt
03,013.086a śrāntāḥ prasuptās tatreme mātrā saha suduḥkhitāḥ
03,013.086c suptāṃś cainān abhyagacchad dhiḍimbā nāma rākṣasī
03,013.086d*0058_01 sā dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ tatra śayānaṃ bhrātṛbhiḥ saha
03,013.086d*0058_02 hṛcchayenābhibhūtā hi bhīmasenam akāmayat
03,013.087a bhīmasya pādau kṛtvā tu sva utsaṅge tato balāt
03,013.087c paryamardata saṃhṛṣṭā kalyāṇī mṛdupāṇinā
03,013.088a tām abudhyad ameyātmā balavān satyavikramaḥ
03,013.088c paryapṛcchac ca tāṃ bhīmaḥ kim ihecchasy anindite
03,013.088d*0059_01 saivam uktā tu bhīmena rākṣasī kāmarūpiṇī
03,013.088d*0059_02 bhīmasenaṃ mahātmānam idam āha śucismitā
03,013.088d*0059_03 palāyadhvam itaḥ kṣipraṃ mama bhrātā suvīryavān
03,013.088d*0059_04 āgamiṣyati vo hantuṃ tasmād gacchata māciram
03,013.088d*0059_05 atha bhīmo 'bhyuvācaināṃ sābhimānam idaṃ vacaḥ
03,013.088d*0059_06 nodvijeyam ahaṃ tasmān nihaniṣye 'ham āgatam
03,013.088d*0060_01 āgataṃ pratiyotsyāmi rākṣasaṃ bhrātaraṃ tava
03,013.089a tayoḥ śrutvā tu kathitam āgacchad rākṣasādhamaḥ
03,013.089c bhīmarūpo mahānādān visṛjan bhīmadarśanaḥ
03,013.090*0061_01 athainām abravīt kruddho rākṣasaḥ puruṣādakaḥ
03,013.090a kena sārdhaṃ kathayasi ānayainaṃ mamāntikam
03,013.090c hiḍimbe bhakṣayiṣyāvo na ciraṃ kartum arhasi
03,013.091a sā kṛpāsaṃgṛhītena hṛdayena manasvinī
03,013.091c nainam aicchat tadākhyātum anukrośād aninditā
03,013.092a sa nādān vinadan ghorān rākṣasaḥ puruṣādakaḥ
03,013.092c abhyadravata vegena bhīmasenaṃ tadā kila
03,013.092d*0062_01 tam āgatam abhiprekṣya bhīmaseno mahābalam
03,013.092d*0062_02 utthāya sahasā rakṣo nijagrāha mahābalaḥ
03,013.093a tam abhidrutya saṃkruddho vegena mahatā balī
03,013.093c agṛhṇāt pāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rākṣasaḥ
03,013.094a indrāśanisamasparśaṃ vajrasaṃhananaṃ dṛḍham
03,013.094c saṃhatya bhīmasenāya vyākṣipat sahasā karam
03,013.095a gṛhītaṃ pāṇinā pāṇiṃ bhīmaseno 'tha rakṣasā
03,013.095c nāmṛṣyata mahābāhus tatrākrudhyad vṛkodaraḥ
03,013.096a tatrāsīt tumulaṃ yuddhaṃ bhīmasenahiḍimbayoḥ
03,013.096c sarvāstraviduṣor ghoraṃ vṛtravāsavayor iva
03,013.096d*0063_01 vikrīḍya suciraṃ bhīmo rākṣasena sahānagha
03,013.096d*0063_02 nijaghāna mahāvīryas taṃ tadā nirbalaṃ balī
03,013.096d*0064_01 talair aśanikalpaiś ca muṣṭibhiś cāhanat tadā
03,013.096d*0065_01 tato bhīmo mahābāhū rūpam āsthāya vai mahat
03,013.096d*0065_02 jaghāna rākṣasaṃ kruddho vṛtraṃ devapatir yathā
03,013.097a hatvā hiḍimbaṃ bhīmo 'tha prasthito bhrātṛbhiḥ saha
03,013.097c hiḍimbām agrataḥ kṛtvā yasyāṃ jāto ghaṭotkacaḥ
03,013.098a tataś ca prādravan sarve saha mātrā yaśasvinaḥ
03,013.098c ekacakrām abhimukhāḥ saṃvṛtā brāhmaṇavrajaiḥ
03,013.099a prasthāne vyāsa eṣāṃ ca mantrī priyahito 'bhavat
03,013.099c tato 'gacchann ekacakrāṃ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ
03,013.100a tatrāpy āsādayām āsur bakaṃ nāma mahābalam
03,013.100c puruṣādaṃ pratibhayaṃ hiḍimbenaiva saṃmitam
03,013.101a taṃ cāpi vinihatyograṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ
03,013.101c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair drupadasya puraṃ yayau
03,013.102a labdhāham api tatraiva vasatā savyasācinā
03,013.102c yathā tvayā jitā kṛṣṇa rukmiṇī bhīṣmakātmajā
03,013.103a evaṃ suyuddhe pārthena jitāhaṃ madhusūdana
03,013.103c svayaṃvare mahat karma kṛtvā nasukaraṃ paraiḥ
03,013.104a evaṃ kleśaiḥ subahubhiḥ kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ
03,013.104c nivasāmāryayā hīnāḥ kṛṣṇa dhaumyapuraḥsarāḥ
03,013.105a ta ime siṃhavikrāntā vīryeṇābhyadhikāḥ paraiḥ
03,013.105c vihīnaiḥ parikliśyantīṃ samupekṣanta māṃ katham
03,013.106a etādṛśāni duḥkhāni sahante durbalīyasām
03,013.106c dīrghakālaṃ pradīptāni pāpānāṃ kṣudrakarmaṇām
03,013.107a kule mahati jātāsmi divyena vidhinā kila
03,013.107c pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ
03,013.108a kacagraham anuprāptā sāsmi kṛṣṇa varā satī
03,013.108c pañcānām indrakalpānāṃ prekṣatāṃ madhusūdana
03,013.109a ity uktvā prārudat kṛṣṇā mukhaṃ pracchādya pāṇinā
03,013.109c padmakośaprakāśena mṛdunā mṛdubhāṣiṇī
03,013.110a stanāv apatitau pīnau sujātau śubhalakṣaṇau
03,013.110c abhyavarṣata pāñcālī duḥkhajair aśrubindubhiḥ
03,013.111a cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥ punaḥ
03,013.111c bāṣpapūrṇena kaṇṭhena kruddhā vacanam abravīt
03,013.112a naiva me patayaḥ santi na putrā madhusūdana
03,013.112c na bhrātaro na ca pitā naiva tvaṃ na ca bāndhavāḥ
03,013.113a ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrair upekṣadhvaṃ viśokavat
03,013.113c na hi me śāmyate duḥkhaṃ karṇo yat prāhasat tadā
03,013.113d*0066_01 caturbhiḥ kāraṇaiḥ kṛṣṇa tvayā rakṣyāsmi nityaśaḥ
03,013.113d*0066_02 saṃbandhād gauravāt sakhyāt prabhutvenaiva keśava
03,013.114a athainām abravīt kṛṣṇas tasmin vīrasamāgame
03,013.114b*0067_01 draupadyās tad vacaḥ śrutvā krodhāmarṣasamanvitaḥ
03,013.114b*0068_01 sāntvayaṃś ca varārohāṃ suvākyair bharatarṣabha
03,013.114c rodiṣyanti striyo hy evaṃ yeṣāṃ kruddhāsi bhāmini
03,013.115a bībhatsuśarasaṃchannāñ śoṇitaughapariplutān
03,013.115c nihatāñ jīvitaṃ tyaktvā śayānān vasudhātale
03,013.115d*0069_01 tvaṃ śroṣyasy anavadyāṅgi duryodhanamukhān ripūn
03,013.116a yat samarthaṃ pāṇḍavānāṃ tat kariṣyāmi mā śucaḥ
03,013.116c satyaṃ te pratijānāmi rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi
03,013.117a pated dyaur himavāñ śīryet pṛthivī śakalībhavet
03,013.117c śuṣyet toyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet
03,013.117d*0070_01 tac chrutvā draupadī vākyaṃ prativākyam athācyutāt
03,013.117d*0070_02 sācīkṛtam avaikṣat sā pāñcālī madhyamaṃ patim
03,013.117d*0070_03 ābabhāṣe mahārāja draupadīm arjunas tadā
03,013.117d*0070_04 mā rodīḥ śubhatāmrākṣi yad āha madhusūdanaḥ
03,013.117d*0070_05 tathā tad bhavitā devi nānyathā varavarṇini
03,013.118 dhṛṣṭadyumna uvāca
03,013.118a ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmaham
03,013.118c duryodhanaṃ bhīmasenaḥ karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ
03,013.118d*0071_01 śakuniṃ tv akṣakitavaṃ mādrīputro haniṣyati
03,013.119a rāmakṛṣṇau vyapāśritya ajeyāḥ sma śucismite
03,013.119c api vṛtrahaṇā yuddhe kiṃ punar dhṛtarāṣṭrajaiḥ
03,013.120 vaiśaṃpāyana uvāca
03,013.120a ity ukte 'bhimukhā vīrā vāsudevam upasthitā
03,013.120c teṣāṃ madhye mahābāhuḥ keśavo vākyam abravīt
03,014.001 vāsudeva uvāca
03,014.001a nedaṃ kṛcchram anuprāpto bhavān syād vasudhādhipa
03,014.001c yady ahaṃ dvārakāyāṃ syāṃ rājan saṃnihitaḥ purā
03,014.002a āgaccheyam ahaṃ dyūtam anāhūto 'pi kauravaiḥ
03,014.002c āmbikeyena durdharṣa rājñā duryodhanena ca
03,014.003a vārayeyam ahaṃ dyūtaṃ bahūn doṣān pradarśayan
03,014.003c bhīṣmadroṇau samānāyya kṛpaṃ bāhlīkam eva ca
03,014.004a vaicitravīryaṃ rājānam alaṃ dyūtena kaurava
03,014.004c putrāṇāṃ tava rājendra tvannimittam iti prabho
03,014.005a tatra vakṣyāmy ahaṃ doṣān yair bhavān avaropitaḥ
03,014.005c vīrasenasuto yaiś ca rājyāt prabhraṃśitaḥ purā
03,014.005d*0072_01 puṣkareṇa narendreṇa tāñ ca vakṣyāmi tasya vai
03,014.006a abhakṣitavināśaṃ ca devanena viśāṃ pate
03,014.006c sātatyaṃ ca prasaṅgasya varṇayeyaṃ yathātatham
03,014.007a striyo 'kṣā mṛgayā pānam etat kāmasamutthitam
03,014.007c vyasanaṃ catuṣṭayaṃ proktaṃ yai rājan bhraśyate śriyaḥ
03,014.008a tatra sarvatra vaktavyaṃ manyante śāstrakovidāḥ
03,014.008c viśeṣataś ca vaktavyaṃ dyūte paśyanti tadvidaḥ
03,014.009a ekāhnā dravyanāśo 'tra dhruvaṃ vyasanam eva ca
03,014.009c abhuktanāśaś cārthānāṃ vākpāruṣyaṃ ca kevalam
03,014.010a etac cānyac ca kauravya prasaṅgi kaṭukodayam
03,014.010c dyūte brūyāṃ mahābāho samāsādyāmbikāsutam
03,014.011a evam ukto yadi mayā gṛhṇīyād vacanaṃ mama
03,014.011c anāmayaṃ syād dharmasya kurūṇāṃ kurunandana
03,014.012a na cet sa mama rājendra gṛhṇīyān madhuraṃ vacaḥ
03,014.012c pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tam
03,014.013a athainān abhinīyaivaṃ suhṛdo nāma durhṛdaḥ
03,014.013c sabhāsadaś ca tān sarvān bhedayeyaṃ durodarān
03,014.013d*0073_01 sarvāṃs tān anugṛhṇīma baddhvā pāśais tu vāruṇaiḥ
03,014.014a asāṃnidhyaṃ tu kauravya mamānarteṣv abhūt tadā
03,014.014c yenedaṃ vyasanaṃ prāptā bhavanto dyūtakāritam
03,014.015a so 'ham etya kuruśreṣṭha dvārakāṃ pāṇḍunandana
03,014.015c aśrauṣaṃ tvāṃ vyasaninaṃ yuyudhānād yathātatham
03,014.016a śrutvaiva cāhaṃ rājendra paramodvignamānasaḥ
03,014.016c tūrṇam abhyāgato 'smi tvāṃ draṣṭukāmo viśāṃ pate
03,014.017a aho kṛcchram anuprāptāḥ sarve sma bharatarṣabha
03,014.017c ye vayaṃ tvāṃ vyasaninaṃ paśyāmaḥ saha sodaraiḥ
03,015.001 yudhiṣṭhira uvāca
03,015.001a asāṃnidhyaṃ kathaṃ kṛṣṇa tavāsīd vṛṣṇinandana
03,015.001c kva cāsīd vipravāsas te kiṃ vākārṣīḥ pravāsakaḥ
03,015.002 kṛṣṇa uvāca
03,015.002a śālvasya nagaraṃ saubhaṃ gato 'haṃ bharatarṣabha
03,015.002c vinihantuṃ naraśreṣṭha tatra me śṛṇu kāraṇam
03,015.003a mahātejā mahābāhur yaḥ sa rājā mahāyaśāḥ
03,015.003c damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mayā hataḥ
03,015.004a yajñe te bharataśreṣṭha rājasūye 'rhaṇāṃ prati
03,015.004c sa roṣavaśasaṃprāpto nāmṛṣyata durātmavān
03,015.005a śrutvā taṃ nihataṃ śālvas tīvraroṣasamanvitaḥ
03,015.005c upāyād dvārakāṃ śūnyām ihasthe mayi bhārata
03,015.006a sa tatra yodhito rājan bālakair vṛṣṇipuṃgavaiḥ
03,015.006c āgataḥ kāmagaṃ saubham āruhyaiva nṛśaṃsakṛt
03,015.006d*0074_01 cirajīvī nṛpaḥ so 'pi prasādāt padmajanmanaḥ
03,015.007a tato vṛṣṇipravīrāṃs tān bālān hatvā bahūṃs tadā
03,015.007c purodyānāni sarvāṇi bhedayām āsa durmatiḥ
03,015.008a uktavāṃś ca mahābāho kvāsau vṛṣṇikulādhamaḥ
03,015.008c vāsudevaḥ sumandātmā vasudevasuto gataḥ
03,015.009a tasya yuddhārthino darpaṃ yuddhe nāśayitāsmy aham
03,015.009c ānartāḥ satyam ākhyāta tatra gantāsmi yatra saḥ
03,015.010a taṃ hatvā vinivartiṣye kaṃsakeśiniṣūdanam
03,015.010c ahatvā na nivartiṣye satyenāyudham ālabhe
03,015.011a kvāsau kvāsāv iti punas tatra tatra vidhāvati
03,015.011c mayā kila raṇe yuddhaṃ kāṅkṣamāṇaḥ sa saubharāṭ
03,015.012a adya taṃ pāpakarmāṇaṃ kṣudraṃ viśvāsaghātinam
03,015.012c śiśupālavadhāmarṣād gamayiṣye yamakṣayam
03,015.013a mama pāpasvabhāvena bhrātā yena nipātitaḥ
03,015.013c śiśupālo mahīpālas taṃ vadhiṣye mahītale
03,015.014a bhrātā bālaś ca rājā ca na ca saṃgrāmamūrdhani
03,015.014c pramattaś ca hato vīras taṃ haniṣye janārdanam
03,015.015a evamādi mahārāja vilapya divam āsthitaḥ
03,015.015c kāmagena sa saubhena kṣiptvā māṃ kurunandana
03,015.015d*0075_01 gataḥ kauravya duṣṭātmā mārtikāvatiko nṛpaḥ
03,015.016a tam aśrauṣam ahaṃ gatvā yathā vṛttaḥ sudurmatiḥ
03,015.016c mayi kauravya duṣṭātmā mārttikāvatako nṛpaḥ
03,015.017a tato 'ham api kauravya roṣavyākulalocanaḥ
03,015.017c niścitya manasā rājan vadhāyāsya mano dadhe
03,015.018a ānarteṣu vimardaṃ ca kṣepaṃ cātmani kaurava
03,015.018c pravṛddham avalepaṃ ca tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ
03,015.019a tataḥ saubhavadhāyāhaṃ pratasthe pṛthivīpate
03,015.019c sa mayā sāgarāvarte dṛṣṭa āsīt parīpsatā
03,015.020a tataḥ pradhmāpya jalajaṃ pāñcajanyam ahaṃ nṛpa
03,015.020c āhūya śālvaṃ samare yuddhāya samavasthitaḥ
03,015.021a sumuhūrtam abhūd yuddhaṃ tatra me dānavaiḥ saha
03,015.021c vaśībhūtāś ca me sarve bhūtale ca nipātitāḥ
03,015.022a etat kāryaṃ mahābāho yenāhaṃ nāgamaṃ tadā
03,015.022c śrutvaiva hāstinapuraṃ dyūtaṃ cāvinayotthitam
03,015.022d*0076_01 drutam āgatavān yuṣmān draṣṭukāmaḥ suduḥkhitān
03,015.022d*0077_01 śrutvaiva tat kṣaṇaṃ vegād āgato 'haṃ narādhipa
03,016.001 yudhiṣṭhira uvāca
03,016.001a vāsudeva mahābāho vistareṇa mahāmate
03,016.001c saubhasya vadham ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyataḥ
03,016.002 vāsudeva uvāca
03,016.002a hataṃ śrutvā mahābāho mayā śrautaśravaṃ nṛpam
03,016.002c upāyād bharataśreṣṭha śālvo dvāravatīṃ purīm
03,016.003a arundhat tāṃ suduṣṭātmā sarvataḥ pāṇḍunandana
03,016.003c śālvo vaihāyasaṃ cāpi tat puraṃ vyūhya viṣṭhitaḥ
03,016.004a tatrastho 'tha mahīpālo yodhayām āsa tāṃ purīm
03,016.004c abhisāreṇa sarveṇa tatra yuddham avartata
03,016.005a purī samantād vihitā sapatākā satoraṇā
03,016.005c sacakrā sahuḍā caiva sayantrakhanakā tathā
03,016.006a sopatalpapratolīkā sāṭṭāṭṭālakagopurā
03,016.006c sakacagrahaṇī caiva solkālātāvapothikā
03,016.007a soṣṭrikā bharataśreṣṭha sabherīpaṇavānakā
03,016.007c samittṛṇakuśā rājan saśataghnīkalāṅgalā
03,016.008a sabhuśuṇḍyaśmalaguḍā sāyudhā saparaśvadhā
03,016.008c lohacarmavatī cāpi sāgniḥ sahuḍaśṛṅgikā
03,016.009a śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyuktā bharatarṣabha
03,016.009c dravyair anekair vividhair gadasāmboddhavādibhiḥ
03,016.010a puruṣaiḥ kuruśārdūla samarthaiḥ pratibādhane
03,016.010c abhikhyātakulair vīrair dṛṣṭavīryaiś ca saṃyuge
03,016.011a madhyamena ca gulmena rakṣitā sārasaṃjñitā
03,016.011c utkṣiptagulmaiś ca tathā hayaiś caiva padātibhiḥ
03,016.012a āghoṣitaṃ ca nagare na pātavyā sureti ha
03,016.012c pramādaṃ parirakṣadbhir ugrasenoddhavādibhiḥ
03,016.013a pramatteṣv abhighātaṃ hi kuryāc chālvo narādhipaḥ
03,016.013c iti kṛtvāpramattās te sarve vṛṣṇyandhakāḥ sthitāḥ
03,016.014a ānartāś ca tathā sarve naṭanartakagāyanāḥ
03,016.014c bahir vivāsitāḥ sarve rakṣadbhir vittasaṃcayān
03,016.015a saṃkramā bheditāḥ sarve nāvaś ca pratiṣedhitāḥ
03,016.015c parikhāś cāpi kauravya kīlaiḥ sunicitāḥ kṛtāḥ
03,016.016a udapānāḥ kuruśreṣṭha tathaivāpy ambarīṣakāḥ
03,016.016c samantāt krośamātraṃ ca kāritā viṣamā ca bhūḥ
03,016.016d*0078_01 saṃkramā bheditāḥ sarve prākārāś ca navīkṛtāḥ
03,016.017a prakṛtyā viṣamaṃ durgaṃ prakṛtyā ca surakṣitam
03,016.017c prakṛtyā cāyudhopetaṃ viśeṣeṇa tadānagha
03,016.018a surakṣitaṃ suguptaṃ ca sarvāyudhasamanvitam
03,016.018c tat puraṃ bharataśreṣṭha yathendrabhavanaṃ tathā
03,016.019a na cāmudro 'bhiniryāti na cāmudraḥ praveśyate
03,016.019c vṛṣṇyandhakapure rājaṃs tadā saubhasamāgame
03,016.020a anu rathyāsu sarvāsu catvareṣu ca kaurava
03,016.020c balaṃ babhūva rājendra prabhūtagajavājimat
03,016.021a dattavetanabhaktaṃ ca dattāyudhaparicchadam
03,016.021c kṛtāpadānaṃ ca tadā balam āsīn mahābhuja
03,016.022a na kupyavetanī kaś cin na cātikrāntavetanī
03,016.022c nānugrahabhṛtaḥ kaś cin na cādṛṣṭaparākramaḥ
03,016.023a evaṃ suvihitā rājan dvārakā bhūridakṣiṇaiḥ
03,016.023c āhukena suguptā ca rājñā rājīvalocana
03,017.001 vāsudeva uvāca
03,017.001a tāṃ tūpayātvā rājendra śālvaḥ saubhapatis tadā
03,017.001c prabhūtanaranāgena balenopaviveśa ha
03,017.002a same niviṣṭā sā senā prabhūtasalilāśaye
03,017.002c caturaṅgabalopetā śālvarājābhipālitā
03,017.003a varjayitvā śmaśānāni devatāyatanāni ca
03,017.003c valmīkāṃś caiva caityāṃś ca tanniviṣṭam abhūd balam
03,017.004a anīkānāṃ vibhāgena panthānaḥ ṣaṭ kṛtābhavan
03,017.004c pravaṇā nava caivāsañ śālvasya śibire nṛpa
03,017.005a sarvāyudhasamopetaṃ sarvaśastraviśāradam
03,017.005c rathanāgāśvakalilaṃ padātidhvajasaṃkulam
03,017.006a tuṣṭapuṣṭajanopetaṃ vīralakṣaṇalakṣitam
03,017.006c vicitradhvajasaṃnāhaṃ vicitrarathakārmukam
03,017.007a saṃniveśya ca kauravya dvārakāyāṃ nararṣabha
03,017.007c abhisārayām āsa tadā vegena patagendravat
03,017.008a tadāpatantaṃ saṃdṛśya balaṃ śālvapates tadā
03,017.008c niryāya yodhayām āsuḥ kumārā vṛṣṇinandanāḥ
03,017.009a asahanto 'bhiyānaṃ tac chālvarājasya kaurava
03,017.009c cārudeṣṇaś ca sāmbaś ca pradyumnaś ca mahārathaḥ
03,017.010a te rathair daṃśitāḥ sarve vicitrābharaṇadhvajāḥ
03,017.010c saṃsaktāḥ śālvarājasya bahubhir yodhapuṃgavaiḥ
03,017.011a gṛhītvā tu dhanuḥ sāmbaḥ śālvasya sacivaṃ raṇe
03,017.011c yodhayām āsa saṃhṛṣṭaḥ kṣemavṛddhiṃ camūpatim
03,017.012a tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ jāmbavatyāḥ suto mahat
03,017.012c mumoca bharataśreṣṭha yathā varṣaṃ sahasradṛk
03,017.013a tad bāṇavarṣaṃ tumulaṃ viṣehe sa camūpatiḥ
03,017.013c kṣemavṛddhir mahārāja himavān iva niścalaḥ
03,017.014a tataḥ sāmbāya rājendra kṣemavṛddhir api sma ha
03,017.014c mumoca māyāvihitaṃ śarajālaṃ mahattaram
03,017.015a tato māyāmayaṃ jālaṃ māyayaiva vidārya saḥ
03,017.015c sāmbaḥ śarasahasreṇa ratham asyābhyavarṣata
03,017.016a tataḥ sa viddhaḥ sāmbena kṣemavṛddhiś camūpatiḥ
03,017.016c apāyāj javanair aśvaiḥ sāmbabāṇaprapīḍitaḥ
03,017.017a tasmin vipradrute krūre śālvasyātha camūpatau
03,017.017c vegavān nāma daiteyaḥ sutaṃ me 'bhyadravad balī
03,017.018a abhipannas tu rājendra sāmbo vṛṣṇikulodvahaḥ
03,017.018c vegaṃ vegavato rājaṃs tasthau vīro vidhārayan
03,017.019a sa vegavati kaunteya sāmbo vegavatīṃ gadām
03,017.019c cikṣepa tarasā vīro vyāvidhya satyavikramaḥ
03,017.020a tayā tv abhihato rājan vegavān apatad bhuvi
03,017.020c vātarugṇa iva kṣuṇṇo jīrṇamūlo vanaspatiḥ
03,017.021a tasmin nipatite vīre gadānunne mahāsure
03,017.021c praviśya mahatīṃ senāṃ yodhayām āsa me sutaḥ
03,017.022a cārudeṣṇena saṃsakto vivindhyo nāma dānavaḥ
03,017.022c mahārathaḥ samājñāto mahārāja mahādhanuḥ
03,017.023a tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ cārudeṣṇavivindhyayoḥ
03,017.023c vṛtravāsavayo rājan yathā pūrvaṃ tathābhavat
03,017.024a anyonyasyābhisaṃkruddhāv anyonyaṃ jaghnatuḥ śaraiḥ
03,017.024c vinadantau mahārāja siṃhāv iva mahābalau
03,017.025a raukmiṇeyas tato bāṇam agnyarkopamavarcasam
03,017.025c abhimantrya mahāstreṇa saṃdadhe śatrunāśanam
03,017.026a sa vivindhyāya sakrodhaḥ samāhūya mahārathaḥ
03,017.026c cikṣepa me suto rājan sa gatāsur athāpatat
03,017.027a vivindhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tāṃ ca vikṣobhitāṃ camūm
03,017.027c kāmagena sa saubhena śālvaḥ punar upāgamat
03,017.028a tato vyākulitaṃ sarvaṃ dvārakāvāsi tad balam
03,017.028c dṛṣṭvā śālvaṃ mahābāho saubhasthaṃ pṛthivīgatam
03,017.029a tato niryāya kaunteya vyavasthāpya ca tad balam
03,017.029c ānartānāṃ mahārāja pradyumno vākyam abravīt
03,017.030a sarve bhavantas tiṣṭhantu sarve paśyantu māṃ yudhi
03,017.030c nivārayantaṃ saṃgrāme balāt saubhaṃ sarājakam
03,017.031a ahaṃ saubhapateḥ senām āyasair bhujagair iva
03,017.031c dhanurbhujavinirmuktair nāśayāmy adya yādavāḥ
03,017.032a āśvasadhvaṃ na bhīḥ kāryā saubharāḍ adya naśyati
03,017.032c mayābhipanno duṣṭātmā sasaubho vinaśiṣyati
03,017.033a evaṃ bruvati saṃhṛṣṭe pradyumne pāṇḍunandana
03,017.033c viṣṭhitaṃ tad balaṃ vīra yuyudhe ca yathāsukham
03,018.001 vāsudeva uvāca
03,018.001a evam uktvā raukmiṇeyo yādavān bharatarṣabha
03,018.001c daṃśitair haribhir yuktaṃ ratham āsthāya kāñcanam
03,018.002a ucchritya makaraṃ ketuṃ vyāttānanam alaṃkṛtam
03,018.002c utpatadbhir ivākāśaṃ tair hayair anvayāt parān
03,018.003a vikṣipan nādayaṃś cāpi dhanuḥśreṣṭhaṃ mahābalaḥ
03,018.003c tūṇakhaḍgadharaḥ śūro baddhagodhāṅgulitravān
03,018.004a sa vidyuccalitaṃ cāpaṃ viharan vai talāt talam
03,018.004c mohayām āsa daiteyān sarvān saubhanivāsinaḥ
03,018.005a nāsya vikṣipataś cāpaṃ saṃdadhānasya cāsakṛt
03,018.005c antaraṃ dadṛśe kaś cin nighnataḥ śātravān raṇe
03,018.006a mukhasya varṇo na vikalpate 'sya; celuś ca gātrāṇi na cāpi tasya
03,018.006c siṃhonnataṃ cāpy abhigarjato 'sya; śuśrāva loko 'dbhutarūpam agryam
03,018.007a jalecaraḥ kāñcanayaṣṭisaṃstho; vyāttānanaḥ sarvatimipramāthī
03,018.007c vitrāsayan rājati vāhamukhye; śālvasya senāpramukhe dhvajāgryaḥ
03,018.008a tataḥ sa tūrṇaṃ niṣpatya pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ
03,018.008c śālvam evābhidudrāva vidhāsyan kalahaṃ nṛpa
03,018.009a abhiyānaṃ tu vīreṇa pradyumnena mahāhave
03,018.009c nāmarṣayata saṃkruddhaḥ śālvaḥ kurukulodvaha
03,018.010a sa roṣamadamatto vai kāmagād avaruhya ca
03,018.010c pradyumnaṃ yodhayām āsa śālvaḥ parapuraṃjayaḥ
03,018.011a tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ śālvavṛṣṇipravīrayoḥ
03,018.011c sametā dadṛśur lokā balivāsavayor iva
03,018.012a tasya māyāmayo vīra ratho hemapariṣkṛtaḥ
03,018.012c sadhvajaḥ sapatākaś ca sānukarṣaḥ satūṇavān
03,018.013a sa taṃ rathavaraṃ śrīmān samāruhya kila prabho
03,018.013c mumoca bāṇān kauravya pradyumnāya mahābalaḥ
03,018.014a tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjat tarasā raṇe
03,018.014c pradyumno bhujavegena śālvaṃ saṃmohayann iva
03,018.015a sa tair abhihataḥ saṃkhye nāmarṣayata saubharāṭ
03,018.015c śarān dīptāgnisaṃkāśān mumoca tanaye mama
03,018.015d*0079_01 tān āpatata (sic!) bāṇaughān sa ciccheda mahābalaḥ
03,018.015d*0079_02 tataś cānyāñ śarān dīptān pracikṣepa sute mama
03,018.016a sa śālvabāṇai rājendra viddho rukmiṇinandanaḥ
03,018.016c mumoca bāṇaṃ tvarito marmabhedinam āhave
03,018.017a tasya varma vibhidyāśu sa bāṇo matsuteritaḥ
03,018.017c bibheda hṛdayaṃ patrī sa papāta mumoha ca
03,018.018a tasmin nipatite vīre śālvarāje vicetasi
03,018.018c saṃprādravan dānavendrā dārayanto vasuṃdharām
03,018.019a hāhākṛtam abhūt sainyaṃ śālvasya pṛthivīpate
03,018.019c naṣṭasaṃjñe nipatite tadā saubhapatau nṛpa
03,018.020a tata utthāya kauravya pratilabhya ca cetanām
03,018.020c mumoca bāṇaṃ tarasā pradyumnāya mahābalaḥ
03,018.021a tena viddho mahābāhuḥ pradyumnaḥ samare sthitaḥ
03,018.021c jatrudeśe bhṛśaṃ vīro vyavāsīdad rathe tadā
03,018.022a taṃ sa viddhvā mahārāja śālvo rukmiṇinandanam
03,018.022c nanāda siṃhanādaṃ vai nādenāpūrayan mahīm
03,018.023a tato mohaṃ samāpanne tanaye mama bhārata
03,018.023c mumoca bāṇāṃs tvaritaḥ punar anyān durāsadān
03,018.024a sa tair abhihato bāṇair bahubhis tena mohitaḥ
03,018.024c niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭha pradyumno 'bhūd raṇājire
03,019.001 vāsudeva uvāca
03,019.001a śālvabāṇārdite tasmin pradyumne balināṃ vare
03,019.001c vṛṣṇayo bhagnasaṃkalpā vivyathuḥ pṛtanāgatāḥ
03,019.002a hāhākṛtam abhūt sārvaṃ vṛṣṇyandhakabalaṃ tadā
03,019.002c pradyumne patite rājan pare ca muditābhavan
03,019.003a taṃ tathā mohitaṃ dṛṣṭvā sārathir javanair hayaiḥ
03,019.003c raṇād apāharat tūrṇaṃ śikṣito dārukis tataḥ
03,019.004a nātidūrāpayāte tu rathe rathavarapraṇut
03,019.004c dhanur gṛhītvā yantāraṃ labdhasaṃjño 'bravīd idam
03,019.005a saute kiṃ te vyavasitaṃ kasmād yāsi parāṅmukhaḥ
03,019.005c naiṣa vṛṣṇipravīrāṇām āhave dharma ucyate
03,019.006a kaccit saute na te mohaḥ śālvaṃ dṛṣṭvā mahāhave
03,019.006c viṣādo vā raṇaṃ dṛṣṭvā brūhi me tvaṃ yathātatham
03,019.007 sūta uvāca
03,019.007a jānārdane na me moho nāpi me bhayam āviśat
03,019.007c atibhāraṃ tu te manye śālvaṃ keśavanandana
03,019.008a so 'payāmi śanair vīra balavān eṣa pāpakṛt
03,019.008c mohitaś ca raṇe śūro rakṣyaḥ sārathinā rathī
03,019.009a āyuṣmaṃs tvaṃ mayā nityaṃ rakṣitavyas tvayāpy aham
03,019.009c rakṣitavyo rathī nityam iti kṛtvāpayāmy aham
03,019.010a ekaś cāsi mahābāho bahavaś cāpi dānavāḥ
03,019.010c nasamaṃ raukmiṇeyāhaṃ raṇaṃ matvāpayāmy aham
03,019.011 vāsudeva uvāca
03,019.011a evaṃ bruvati sūte tu tadā makaraketumān
03,019.011c uvāca sūtaṃ kauravya nivartaya rathaṃ punaḥ
03,019.012a dārukātmaja maivaṃ tvaṃ punaḥ kārṣīḥ kathaṃ cana
03,019.012c vyapayānaṃ raṇāt saute jīvato mama karhi cit
03,019.013a na sa vṛṣṇikule jāto yo vai tyajati saṃgaram
03,019.013c yo vā nipatitaṃ hanti tavāsmīti ca vādinam
03,019.014a tathā striyaṃ vai yo hanti vṛddhaṃ bālaṃ tathaiva ca
03,019.014c virathaṃ viprakīrṇaṃ ca bhagnaśastrāyudhaṃ tathā
03,019.015a tvaṃ ca sūtakule jāto vinītaḥ sūtakarmaṇi
03,019.015c dharmajñaś cāsi vṛṣṇīnām āhaveṣv api dāruke
03,019.016a sa jānaṃś caritaṃ kṛtsnaṃ vṛṣṇīnāṃ pṛtanāmukhe
03,019.016c apayānaṃ punaḥ saute maivaṃ kārṣīḥ kathaṃ cana
03,019.017a apayātaṃ hataṃ pṛṣṭhe bhītaṃ raṇapalāyinam
03,019.017c gadāgrajo durādharṣaḥ kiṃ māṃ vakṣyati mādhavaḥ
03,019.018a keśavasyāgrajo vāpi nīlavāsā madotkaṭaḥ
03,019.018c kiṃ vakṣyati mahābāhur baladevaḥ samāgataḥ
03,019.019a kiṃ vakṣyati śiner naptā narasiṃho mahādhanuḥ
03,019.019c apayātaṃ raṇāt saute sāmbaś ca samitiṃjayaḥ
03,019.020a cārudeṣṇaś ca durdharṣas tathaiva gadasāraṇau
03,019.020c akrūraś ca mahābāhuḥ kiṃ māṃ vakṣyati sārathe
03,019.021a śūraṃ saṃbhāvitaṃ santaṃ nityaṃ puruṣamāninam
03,019.021c striyaś ca vṛṣṇīvīrāṇāṃ kiṃ māṃ vakṣyanti saṃgatāḥ
03,019.022a pradyumno 'yam upāyāti bhītas tyaktvā mahāhavam
03,019.022c dhig enam iti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhv iti
03,019.023a dhig vācā parihāso 'pi mama vā madvidhasya vā
03,019.023c mṛtyunābhyadhikaḥ saute sa tvaṃ mā vyapayāḥ punaḥ
03,019.024a bhāraṃ hi mayi saṃnyasya yāto madhunihā hariḥ
03,019.024c yajñaṃ bharatasiṃhasya pārthasyāmitatejasaḥ
03,019.025a kṛtavarmā mayā vīro niryāsyann eva vāritaḥ
03,019.025c śālvaṃ nivārayiṣye 'haṃ tiṣṭha tvam iti sūtaja
03,019.026a sa ca saṃbhāvayan māṃ vai nivṛtto hṛdikātmajaḥ
03,019.026c taṃ sametya raṇaṃ tyaktvā kiṃ vakṣyāmi mahāratham
03,019.027a upayātaṃ durādharṣaṃ śaṅkhacakragadādharam
03,019.027c puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kiṃ vakṣyāmi mahābhujam
03,019.028a sātyakiṃ baladevaṃ ca ye cānye 'ndhakavṛṣṇayaḥ
03,019.028c mayā spardhanti satataṃ kiṃ nu vakṣyāmi tān aham
03,019.029a tyaktvā raṇam imaṃ saute pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ
03,019.029c tvayāpanīto vivaśo na jīveyaṃ kathaṃ cana
03,019.030a sa nivarta rathenāśu punar dārukanandana
03,019.030c na caitad evaṃ kartavyam athāpatsu kathaṃ cana
03,019.031a na jīvitam ahaṃ saute bahu manye kadā cana
03,019.031c apayāto raṇād bhītaḥ pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ
03,019.032a kadā vā sūtaputra tvaṃ jānīṣe māṃ bhayārditam
03,019.032c apayātaṃ raṇaṃ hitvā yathā kāpuruṣaṃ tathā
03,019.033a na yuktaṃ bhavatā tyaktuṃ saṃgrāmaṃ dārukātmaja
03,019.033c mayi yuddhārthini bhṛśaṃ sa tvaṃ yāhi yato raṇam
03,020.001 vāsudeva uvāca
03,020.001a evam uktas tu kaunteya sūtaputras tadā mṛdhe
03,020.001c pradyumnam abravīc chlakṣṇaṃ madhuraṃ vākyam añjasā
03,020.002a na me bhayaṃ raukmiṇeya saṃgrāme yacchato hayān
03,020.002c yuddhajñaś cāsmi vṛṣṇīnāṃ nātra kiṃ cid ato 'nyathā
03,020.003a āyuṣmann upadeśas tu sārathye vartatāṃ smṛtaḥ
03,020.003c sarvārtheṣu rathī rakṣyas tvaṃ cāpi bhṛśapīḍitaḥ
03,020.004a tvaṃ hi śālvaprayuktena patriṇābhihato bhṛśam
03,020.004c kaśmalābhihato vīra tato 'ham apayātavān
03,020.005a sa tvaṃ sātvatamukhyādya labdhasaṃjño yadṛcchayā
03,020.005c paśya me hayasaṃyāne śikṣāṃ keśavanandana
03,020.006a dārukeṇāham utpanno yathāvac caiva śikṣitaḥ
03,020.006c vītabhīḥ praviśāmy etāṃ śālvasya mahatīṃ camūm
03,020.007a evam uktvā tato vīra hayān saṃcodya saṃgare
03,020.007c raśmibhiś ca samudyamya javenābhyapatat tadā
03,020.008a maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca
03,020.008c savyāni ca vicitrāṇi dakṣiṇāni ca sarvaśaḥ
03,020.009a pratodenāhatā rājan raśmibhiś ca samudyatāḥ
03,020.009c utpatanta ivākāśaṃ vibabhus te hayottamāḥ
03,020.010a te hastalāghavopetaṃ vijñāya nṛpa dārukim
03,020.010c dahyamānā iva tadā paspṛśuś caraṇair mahīm
03,020.011a so 'pasavyāṃ camūṃ tasya śālvasya bharatarṣabha
03,020.011c cakāra nātiyatnena tad adbhutam ivābhavat
03,020.012a amṛṣyamāṇo 'pasavyaṃ pradyumnena sa saubharāṭ
03,020.012c yantāram asya sahasā tribhir bāṇaiḥ samarpayat
03,020.013a dārukasya sutas taṃ tu bāṇavegam acintayan
03,020.013c bhūya eva mahābāho prayayau hayasaṃmataḥ
03,020.014a tato bāṇān bahuvidhān punar eva sa saubharāṭ
03,020.014c mumoca tanaye vīre mama rukmiṇinandane
03,020.015a tān aprāptāñ śitair bāṇaiś ciccheda paravīrahā
03,020.015c raukmiṇeyaḥ smitaṃ kṛtvā darśayan hastalāghavam
03,020.016a chinnān dṛṣṭvā tu tān bāṇān pradyumnena sa saubharāṭ
03,020.016c āsurīṃ dāruṇīṃ māyām āsthāya vyasṛjac charān
03,020.017a prayujyamānam ājñāya daiteyāstraṃ mahābalaḥ
03,020.017c brahmāstreṇāntarā chittvā mumocānyān patatriṇaḥ
03,020.018a te tad astraṃ vidhūyāśu vivyadhū rudhirāśanāḥ
03,020.018c śirasy urasi vaktre ca sa mumoha papāta ca
03,020.019a tasmin nipatite kṣudre śālve bāṇaprapīḍite
03,020.019c raukmiṇeyo 'paraṃ bāṇaṃ saṃdadhe śatrunāśanam
03,020.020a tam arcitaṃ sarvadāśārhapūgair; āśīrbhir arkajvalanaprakāśam
03,020.020c dṛṣṭvā śaraṃ jyām abhinīyamānaṃ; babhūva hāhākṛtam antarikṣam
03,020.021a tato devagaṇāḥ sarve sendrāḥ saha dhaneśvarāḥ
03,020.021c nāradaṃ preṣayām āsuḥ śvasanaṃ ca mahābalam
03,020.022a tau raukmiṇeyam āgamya vaco 'brūtāṃ divaukasām
03,020.022c naiṣa vadhyas tvayā vīra śālvarājaḥ kathaṃ cana
03,020.023a saṃharasva punar bāṇam avadhyo 'yaṃ tvayā raṇe
03,020.023c etasya hi śarasyājau nāvadhyo 'sti pumān kva cit
03,020.024a mṛtyur asya mahābāho raṇe devakinandanaḥ
03,020.024c kṛṣṇaḥ saṃkalpito dhātrā tan na mithyā bhaved iti
03,020.025a tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ pradyumnaḥ śaram uttamam
03,020.025c saṃjahāra dhanuḥśreṣṭhāt tūṇe caiva nyaveśayat
03,020.026a tata utthāya rājendra śālvaḥ paramadurmanāḥ
03,020.026c vyapāyāt sabalas tūrṇaṃ pradyumnaśarapīḍitaḥ
03,020.027a sa dvārakāṃ parityajya krūro vṛṣṇibhir arditaḥ
03,020.027c saubham āsthāya rājendra divam ācakrame tadā
03,021.001 vāsudeva uvāca
03,021.001a ānartanagaraṃ muktaṃ tato 'ham agamaṃ tadā
03,021.001c mahākratau rājasūye nivṛtte nṛpate tava
03,021.002a apaśyaṃ dvārakāṃ cāhaṃ mahārāja hatatviṣam
03,021.002c niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṃ nirbhūṣaṇavarastriyam
03,021.003a anabhijñeyarūpāṇi dvārakopavanāni ca
03,021.003c dṛṣṭvā śaṅkopapanno 'ham apṛcchaṃ hṛdikātmajam
03,021.004a asvasthanaranārīkam idaṃ vṛṣṇipuraṃ bhṛṣam
03,021.004c kim idaṃ naraśārdūla śrotum icchāmahe vayam
03,021.005a evam uktas tu sa mayā vistareṇedam abravīt
03,021.005c rodhaṃ mokṣaṃ ca śālvena hārdikyo rājasattama
03,021.006a tato 'haṃ kauravaśreṣṭha śrutvā sarvam aśeṣataḥ
03,021.006c vināśe śālvarājasya tadaivākaravaṃ matim
03,021.007a tato 'haṃ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janam
03,021.007c rājānam āhukaṃ caiva tathaivānakadundubhim
03,021.007e sarvavṛṣṇipravīrāṃś ca harṣayann abruvaṃ tadā
03,021.008a apramādaḥ sadā kāryo nagare yādavarṣabhāḥ
03,021.008c śālvarājavināśāya prayātaṃ māṃ nibodhata
03,021.009a nāhatvā taṃ nivartiṣye purīṃ dvāravatīṃ prati
03,021.009c saśālvaṃ saubhanagaraṃ hatvā draṣṭāsmi vaḥ punaḥ
03,021.009e trisāmā hanyatām eṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇī
03,021.010a te mayāśvāsitā vīrā yathāvad bharatarṣabha
03,021.010c sarve mām abruvan hṛṣṭāḥ prayāhi jahi śātravān
03,021.011a taiḥ prahṛṣṭātmabhir vīrair āśīrbhir abhinanditaḥ
03,021.011c vācayitvā dvijaśreṣṭhān praṇamya śirasāhukam
03,021.012a sainyasugrīvayuktena rathenānādayan diśaḥ
03,021.012c pradhmāpya śaṅkhapravaraṃ pāñcajanyam ahaṃ nṛpa
03,021.013a prayāto 'smi naravyāghra balena mahatā vṛtaḥ
03,021.013c kḷptena caturaṅgeṇa balena jitakāśinā
03,021.014a samatītya bahūn deśān girīṃś ca bahupādapān
03,021.014c sarāṃsi saritaś caiva mārttikāvatam āsadam
03,021.015a tatrāśrauṣaṃ naravyāghra śālvaṃ nagaram antikāt
03,021.015c prayātaṃ saubham āsthāya tam ahaṃ pṛṣṭhato 'nvayām
03,021.015d*0080_01 dṛṣṭavān asmi rājendra sālvarājam athāntike
03,021.016a tataḥ sāgaram āsādya kukṣau tasya mahormiṇaḥ
03,021.016c samudranābhyāṃ śālvo 'bhūt saubham āsthāya śatruhan
03,021.016d*0081_01 sa mām ālokya sahasā senāṃ svāṃ prāhiṇon mṛdhe
03,021.016d*0081_02 madbāhunā ca senāyāṃ śiṣṭāyāṃ kiṃ cid eva ca
03,021.017a sa samālokya dūrān māṃ smayann iva yudhiṣṭhira
03,021.017c āhvayām āsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhur muhuḥ
03,021.018a tasya śārṅgavinirmuktair bahubhir marmabhedibhiḥ
03,021.018c puraṃ nāsādyata śarais tato māṃ roṣa āviśat
03,021.019a sa cāpi pāpaprakṛtir daiteyāpasado nṛpa
03,021.019c mayy avarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ
03,021.020a sainikān mama sūtaṃ ca hayāṃś ca samavākirat
03,021.020c acintayantas tu śarān vayaṃ yudhyāma bhārata
03,021.021a tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām
03,021.021c cikṣipuḥ samare vīrā mayi śālvapadānugāḥ
03,021.022a te hayān me rathaṃ caiva tadā dārukam eva ca
03,021.022c chādayām āsur asurā bāṇair marmavibhedibhiḥ
03,021.023a na hayā na ratho vīra na yantā mama dārukaḥ
03,021.023c adṛśyanta śaraiś channās tathāhaṃ sainikāś ca me
03,021.024a tato 'ham api kauravya śarāṇām ayutān bahūn
03,021.024c abhimantritānāṃ dhanuṣā divyena vidhinākṣipam
03,021.025a na tatra viṣayas tv āsīn mama sainyasya bhārata
03,021.025c khe viṣaktaṃ hi tat saubhaṃ krośamātra ivābhavat
03,021.026a tatas te prekṣakāḥ sarve raṅgavāṭa iva sthitāḥ
03,021.026c harṣayām āsur uccair māṃ siṃhanādatalasvanaiḥ
03,021.027a matkārmukavinirmuktā dānavānāṃ mahāraṇe
03,021.027c aṅgeṣu rudhirāktās te viviśuḥ śalabhā iva
03,021.028a tato halahalāśabdaḥ saubhamadhye vyavardhata
03,021.028c vadhyatāṃ viśikhais tīkṣṇaiḥ patatāṃ ca mahārṇave
03,021.029a te nikṛttabhujaskandhāḥ kabandhākṛtidarśanāḥ
03,021.029c nadanto bhairavān nādan nipatanti sma dānavāḥ
03,021.029d*0082_01 patitās te 'pi bhakṣyante samudrāmbhonivāsibhiḥ
03,021.030a tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabham
03,021.030c jalajaṃ pāñcajanyaṃ vai prāṇenāham apūrayam
03,021.031a tān dṛṣṭvā patitāṃs tatra śālvaḥ saubhapatis tadā
03,021.031c māyāyuddhena mahatā yodhayām āsa māṃ yudhi
03,021.032a tato huḍahuḍāḥ prāsāḥ śaktiśūlaparaśvadhāḥ
03,021.032b*0083_01 asayaḥ śaktimuśalapāśārṣṭikaṇapāḥ śarāḥ
03,021.032c paṭṭiśāś ca bhuśuṇḍyaś ca prāpatann aniśaṃ mayi
03,021.033a tān ahaṃ māyayaivāśu pratigṛhya vyanāśayam
03,021.033c tasyāṃ hatāyāṃ māyāyāṃ giriśṛṅgair ayodhayat
03,021.034a tato 'bhavat tama iva prabhātam iva cābhavat
03,021.034c durdinaṃ sudinaṃ caiva śītam uṣṇaṃ ca bhārata
03,021.034d*0084_01 aṅgārapāṃśuvarṣaṃ ca śastravarṣaṃ ca bhārata
03,021.035a evaṃ māyāṃ vikurvāṇo yodhayām āsa māṃ ripuḥ
03,021.035c vijñāya tad ahaṃ sarvaṃ māyayaiva vyanāśayam
03,021.035d*0085_01 sa mohayām āsa tadā māyayā yudhi dānavaḥ
03,021.035d*0085_02 tato hatāyāṃ ca mayā māyāyāṃ yudhi dānavaḥ
03,021.035e yathākālaṃ tu yuddhena vyadhamaṃ sarvataḥ śaraiḥ
03,021.036a tato vyoma mahārāja śatasūryam ivābhavat
03,021.036c śatacandraṃ ca kaunteya sahasrāyutatārakam
03,021.037a tato nājñāyata tadā divārātraṃ tathā diśaḥ
03,021.037c tato 'haṃ moham āpannaḥ prajñāstraṃ samayojayam
03,021.037e tatas tad astram astreṇa vidhūtaṃ śaratūlavat
03,021.038a tathā tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam
03,021.038c labdhālokaś ca rājendra punaḥ śatrum ayodhayam
03,022.001 vāsudeva uvāca
03,022.001a evaṃ sa puruṣavyāghra śālvo rājñāṃ mahāripuḥ
03,022.001c yudhyamāno mayā saṃkhye viyad abhyāgamat punaḥ
03,022.002a tataḥ śataghnīś ca mahāgadāś ca; dīptāṃś ca śūlān musalān asīṃś ca
03,022.002c cikṣepa roṣān mayi mandabuddhiḥ; śālvo mahārāja jayābhikāṅkṣī
03,022.003a tān āśugair āpatato 'ham āśu; nivārya tūrṇaṃ khagamān kha eva
03,022.003c dvidhā tridhā cācchinam āśu muktais; tato 'ntarikṣe ninado babhūva
03,022.004a tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām
03,022.004c dārukaṃ vājinaś caiva rathaṃ ca samavākirat
03,022.005a tato mām abravīd vīra dāruko vihvalann iva
03,022.005c sthātavyam iti tiṣṭhāmi śālvabāṇaprapīḍitaḥ
03,022.005d*0086_01 avasthātuṃ na śakyāmi aṅgaṃ me vyavasīdati
03,022.006a iti tasya niśamyāhaṃ sāratheḥ karuṇaṃ vacaḥ
03,022.006c avekṣamāṇo yantāram apaśyaṃ śarapīḍitam
03,022.007a na tasyorasi no mūrdhni na kāye na bhujadvaye
03,022.007c antaraṃ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmi nahataṃ śaraiḥ
03,022.008a sa tu bāṇavarotpīḍād visravaty asṛg ulbaṇam
03,022.008c abhivṛṣṭo yathā meghair girir gairikadhātumān
03,022.008d*0087_01 śarair nānāvidhākārair divyāstrapratimantritaiḥ
03,022.008d*0087_02 astraiḥ śastraiś ca vividhaiḥ khasthā hy antarhitā api
03,022.009a abhīṣuhastaṃ taṃ dṛṣṭvā sīdantaṃ sārathiṃ raṇe
03,022.009c astambhayaṃ mahābāho śālvabāṇaprapīḍitam
03,022.010a atha māṃ puruṣaḥ kaś cid dvārakānilayo 'bravīt
03,022.010c tvarito ratham abhyetya sauhṛdād iva bhārata
03,022.011a āhukasya vaco vīra tasyaiva paricārakaḥ
03,022.011c viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭho vai tan nibodha yudhiṣṭhira
03,022.012a dvārakādhipatir vīra āha tvām āhuko vacaḥ
03,022.012c keśaveha vijānīṣva yat tvāṃ pitṛsakho 'bravīt
03,022.013a upayātvādya śālvena dvārakāṃ vṛṣṇinandana
03,022.013c viṣakte tvayi durdharṣa hataḥ śūrasuto balāt
03,022.014a tad alaṃ sādhu yuddhena nivartasva janārdana
03,022.014c dvārakām eva rakṣasva kāryam etan mahat tava
03,022.015a ity ahaṃ tasya vacanaṃ śrutvā paramadurmanāḥ
03,022.015c niścayaṃ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya vā
03,022.016a sātyakiṃ baladevaṃ ca pradyumnaṃ ca mahāratham
03,022.016c jagarhe manasā vīra tac chrutvā vipriyaṃ vacaḥ
03,022.017a ahaṃ hi dvārakāyāś ca pituś ca kurunandana
03,022.017c teṣu rakṣāṃ samādhāya prayātaḥ saubhapātane
03,022.018a baladevo mahābāhuḥ kaccij jīvati śatruhā
03,022.018c sātyakī raukmiṇeyaś ca cārudeṣṇaś ca vīryavān
03,022.018e sāmbaprabhṛtayaś caivety aham āsaṃ sudurmanāḥ
03,022.019a eteṣu hi naravyāghra jīvatsu na kathaṃ cana
03,022.019c śakyaḥ śūrasuto hantum api vajrabhṛtā svayam
03,022.020a hataḥ śūrasuto vyaktaṃ vyaktaṃ te ca parāsavaḥ
03,022.020c baladevamukhāḥ sarve iti me niścitā matiḥ
03,022.021a so 'haṃ sarvavināśaṃ taṃ cintayāno muhur muhuḥ
03,022.021c suvihvalo mahārāja punaḥ śālvam ayodhayam
03,022.022a tato 'paśyaṃ mahārāja prapatantam ahaṃ tadā
03,022.022c saubhāc chūrasutaṃ vīra tato māṃ moha āviśat
03,022.023a tasya rūpaṃ prapatataḥ pitur mama narādhipa
03,022.023c yayāteḥ kṣīṇapuṇyasya svargād iva mahītalam
03,022.024a viśīrṇagalitoṣṇīṣaḥ prakīrṇāmbaramūrdhajaḥ
03,022.024c prapatan dṛśyate ha sma kṣīṇapuṇya iva grahaḥ
03,022.025a tataḥ śārṅgaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ karāt prapatitaṃ mama
03,022.025c mohāt sannaś ca kaunteya rathopastha upāviśam
03,022.026a tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sainyaṃ me gatacetanam
03,022.026c māṃ dṛṣṭvā rathanīḍasthaṃ gatāsum iva bhārata
03,022.027a prasārya bāhū patataḥ prasārya caraṇāv api
03,022.027c rūpaṃ pitur apaśyaṃ tac chakuneḥ patato yathā
03,022.028a taṃ patantaṃ mahābāho śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ
03,022.028c abhighnanto bhṛśaṃ vīrā mama ceto vyakampayan
03,022.029a tato muhūrtāt pratilabhya saṃjñām; ahaṃ tadā vīra mahāvimarde
03,022.029c na tatra saubhaṃ na ripuṃ na śālvaṃ; paśyāmi vṛddhaṃ pitaraṃ na cāpi
03,022.030a tato mamāsīn manasi māyeyam iti niścitam
03,022.030c prabuddho 'smi tato bhūyaḥ śataśo vikirañ śarān
03,023.001 vāsudeva uvāca
03,023.001a tato 'haṃ bharataśreṣṭha pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ
03,023.001c śarair apātayaṃ saubhāc chirāṃsi vibudhadviṣām
03,023.002a śarāṃś cāśīviṣākārān ūrdhvagāṃs tigmatejasaḥ
03,023.002c apraiṣaṃ śālvarājāya śārṅgamuktān suvāsasaḥ
03,023.003a tato nādṛśyata tadā saubhaṃ kurukulodvaha
03,023.003c antarhitaṃ māyayābhūt tato 'haṃ vismito 'bhavam
03,023.004a atha dānavasaṃghās te vikṛtānanamūrdhajāḥ
03,023.004c udakrośan mahārāja viṣṭhite mayi bhārata
03,023.005a tato 'straṃ śabdasāhaṃ vai tvaramāṇo mahāhave
03,023.005c ayojayaṃ tadvadhāya tataḥ śabda upāramat
03,023.006a hatās te dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥ
03,023.006c śarair ādityasaṃkāśair jvalitaiḥ śabdasādhanaiḥ
03,023.007a tasminn uparate śabde punar evānyato 'bhavat
03,023.007c śabdo 'paro mahārāja tatrāpi prāharaṃ śarān
03,023.008a evaṃ daśa diśaḥ sarvās tiryag ūrdhvaṃ ca bhārata
03,023.008c nādayām āsur asurās te cāpi nihatā mayā
03,023.009a tataḥ prāgjyotiṣaṃ gatvā punar eva vyadṛśyata
03,023.009c saubhaṃ kāmagamaṃ vīra mohayan mama cakṣuṣī
03,023.010a tato lokāntakaraṇo dānavo vānarākṛtiḥ
03,023.010c śilāvarṣeṇa sahasā mahatā māṃ samāvṛṇot
03,023.011a so 'haṃ parvatavarṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥ
03,023.011c valmīka iva rājendra parvatopacito 'bhavam
03,023.012a tato 'haṃ parvatacitaḥ sahayaḥ sahasārathiḥ
03,023.012c aprakhyātim iyāṃ rājan sadhvajaḥ parvataiś citaḥ
03,023.013a tato vṛṣṇipravīrā ye mamāsan sainikās tadā
03,023.013c te bhayārtā diśaḥ sarvāḥ sahasā vipradudruvuḥ
03,023.014a tato hāhākṛtaṃ sarvam abhūt kila viśāṃ pate
03,023.014c dyauś ca bhūmiś ca khaṃ caivādṛśyamāne tathā mayi
03,023.015a tato viṣaṇṇamanaso mama rājan suhṛjjanāḥ
03,023.015c ruruduś cukruśuś caiva duḥkhaśokasamanvitāḥ
03,023.016a dviṣatāṃ ca praharṣo 'bhūd ārtiś cādviṣatām api
03,023.016c evaṃ vijitavān vīra paścād aśrauṣam acyuta
03,023.017a tato 'ham astraṃ dayitaṃ sarvapāṣāṇabhedanam
03,023.017c vajram udyamya tān sarvān parvatān samaśātayam
03,023.018a tataḥ parvatabhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥ
03,023.018c hayā mama mahārāja vepamānā ivābhavan
03,023.019a meghajālam ivākāśe vidāryābhyuditaṃ ravim
03,023.019c dṛṣṭvā māṃ bāndhavāḥ sarve harṣam āhārayan punaḥ
03,023.020a tato mām abravīt sūtaḥ prāñjaliḥ praṇato nṛpa
03,023.020c sādhu saṃpaśya vārṣṇeya śālvaṃ saubhapatiṃ sthitam
03,023.021a alaṃ kṛṣṇāvamanyainaṃ sādhu yatnaṃ samācara
03,023.021c mārdavaṃ sakhitāṃ caiva śālvād adya vyapāhara
03,023.022a jahi śālvaṃ mahābāho mainaṃ jīvaya keśava
03,023.022c sarvaiḥ parākramair vīra vadhyaḥ śatrur amitrahan
03,023.023a na śatrur avamantavyo durbalo 'pi balīyasā
03,023.023c yo 'pi syāt pīṭhagaḥ kaś cit kiṃ punaḥ samare sthitaḥ
03,023.024a sa tvaṃ puruṣaśārdūla sarvayatnair imaṃ prabho
03,023.024c jahi vṛṣṇikulaśreṣṭha mā tvāṃ kālo 'tyagāt punaḥ
03,023.024d*0088_01 jitavāñ jāmadagnyaṃ yaḥ koṭivarṣagaṇān bahūn
03,023.024d*0088_02 sa eṣa nānyair vadhyo hi tvām ṛte naiva kaiś cana
03,023.025a naiṣa mārdavasādhyo vai mato nāpi sakhā tava
03,023.025c yena tvaṃ yodhito vīra dvārakā cāvamarditā
03,023.026a evamādi tu kaunteya śrutvāhaṃ sārather vacaḥ
03,023.026c tattvam etad iti jñātvā yuddhe matim adhārayam
03,023.027a vadhāya śālvarājasya saubhasya ca nipātane
03,023.027c dārukaṃ cābruvaṃ vīra muhūrtaṃ sthīyatām iti
03,023.028a tato 'pratihataṃ divyam abhedyam ativīryavat
03,023.028c āgneyam astraṃ dayitaṃ sarvasāhaṃ mahāprabham
03,023.028d*0089_01 yojayaṃ tatra dhanuṣā dānavāntakaraṃ raṇe
03,023.029a yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyuge
03,023.029c rājñāṃ ca pratilomānāṃ bhasmāntakaraṇaṃ mahat
03,023.030a kṣurāntam amalaṃ cakraṃ kālāntakayamopamam
03,023.030c abhimantryāham atulaṃ dviṣatāṃ ca nibarhaṇam
03,023.031a jahi saubhaṃ svavīryeṇa ye cātra ripavo mama
03,023.031c ity uktvā bhujavīryeṇa tasmai prāhiṇavaṃ ruṣā
03,023.032a rūpaṃ sudarśanasyāsīd ākāśe patatas tadā
03,023.032c dvitīyasyeva sūryasya yugānte pariviṣyataḥ
03,023.033a tat samāsādya nagaraṃ saubhaṃ vyapagatatviṣam
03,023.033c madhyena pāṭayām āsa krakaco dārv ivocchritam
03,023.034a dvidhā kṛtaṃ tataḥ saubhaṃ sudarśanabalād dhatam
03,023.034c maheśvaraśaroddhūtaṃ papāta tripuraṃ yathā
03,023.035a tasmin nipatite saubhe cakram āgāt karaṃ mama
03,023.035c punaś coddhūya vegena śālvāyety aham abruvam
03,023.036a tataḥ śālvaṃ gadāṃ gurvīm āvidhyantaṃ mahāhave
03,023.036c dvidhā cakāra sahasā prajajvāla ca tejasā
03,023.037a tasmin nipatite vīre dānavās trastacetasaḥ
03,023.037c hāhābhūtā diśo jagmur arditā mama sāyakaiḥ
03,023.038a tato 'haṃ samavasthāpya rathaṃ saubhasamīpataḥ
03,023.038c śaṅkhaṃ pradhmāpya harṣeṇa suhṛdaḥ paryaharṣayam
03,023.039a tan meruśikharākāraṃ vidhvastāṭṭālagopuram
03,023.039c dahyamānam abhiprekṣya striyas tāḥ saṃpradudruvuḥ
03,023.040a evaṃ nihatya samare śālvaṃ saubhaṃ nipātya ca
03,023.040c ānartān punar āgamya suhṛdāṃ prītim āvaham
03,023.041a etasmāt kāraṇād rājan nāgamaṃ nāgasāhvayam
03,023.041c yady agāṃ paravīraghna na hi jīvet suyodhanaḥ
03,023.041d*0090_01 mayy āgate 'thavā vīra dyūtaṃ na bhavitā tathā
03,023.041d*0091_01 adyāhaṃ kiṃ kariṣyāmi bhinnasetur ivodakam
03,023.042 vaiśaṃpāyana uvāca
03,023.042a evam uktvā mahābāhuḥ kauravaṃ puruṣottamaḥ
03,023.042c āmantrya prayayau dhīmān pāṇḍavān madhusūdanaḥ
03,023.043a abhivādya mahābāhur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
03,023.043c rājñā mūrdhany upāghrāto bhīmena ca mahābhujaḥ
03,023.043d*0092_01 pariṣvaktaś cārjunena yamābhyāṃ cābhivāditaḥ
03,023.043d*0092_02 saṃmānitaś ca dhaumyena draupadyā cārcito 'śrubhiḥ
03,023.044a subhadrām abhimanyuṃ ca ratham āropya kāñcanam
03,023.044c āruroha rathaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍavair abhipūjitaḥ
03,023.045a sainyasugrīvayuktena rathenādityavarcasā
03,023.045c dvārakāṃ prayayau kṛṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhiram
03,023.046a tataḥ prayāte dāśārhe dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ
03,023.046c draupadeyān upādāya prayayau svapuraṃ tadā
03,023.047a dhṛṣṭaketuḥ svasāraṃ ca samādāyātha cedirāṭ
03,023.047c jagāma pāṇḍavān dṛṣṭvā ramyāṃ śuktimatīṃ purīm
03,023.048a kekayāś cāpy anujñātāḥ kaunteyenāmitaujasā
03,023.048c āmantrya pāṇḍavān sarvān prayayus te 'pi bhārata
03,023.049a brāhmaṇāś ca viśaś caiva tathā viṣayavāsinaḥ
03,023.049c visṛjyamānāḥ subhṛśaṃ na tyajanti sma pāṇḍavān
03,023.050a samavāyaḥ sa rājendra sumahādbhutadarśanaḥ
03,023.050c āsīn mahātmanāṃ teṣāṃ kāmyake bharatarṣabha
03,023.051a yudhiṣṭhiras tu viprāṃs tān anumānya mahāmanāḥ
03,023.051c śaśāsa puruṣān kāle rathān yojayateti ha
03,024.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,024.001a tasmin daśārhādhipatau prayāte; yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca
03,024.001c yamau ca kṛṣṇā ca purohitaś ca; rathān mahārhān paramāśvayuktān
03,024.002a āsthāya vīrāḥ sahitā vanāya; pratasthire bhūtapatiprakāśāḥ
03,024.002c hiraṇyaniṣkān vasanāni gāś ca; pradāya śikṣākṣaramantravidbhyaḥ
03,024.003a preṣyāḥ puro viṃśatir āttaśastrā; dhanūṃṣi varmāṇi śarāṃś ca pītān
03,024.003c maurvīś ca yantrāṇi ca sāyakāṃś ca; sarve samādāya jaghanyam īyuḥ
03,024.004a tatas tu vāsāṃsi ca rājaputryā; dhātryaś ca dāsyaś ca vibhūṣaṇaṃ ca
03,024.004c tad indrasenas tvaritaṃ pragṛhya; jaghanyam evopayayau rathena
03,024.005a tataḥ kuruśreṣṭham upetya paurāḥ; pradakṣiṇaṃ cakrur adīnasattvāḥ
03,024.005c taṃ brāhmaṇāś cābhyavadan prasannā; mukhyāś ca sarve kurujāṅgalānām
03,024.006a sa cāpi tān abhyavadat prasannaḥ; sahaiva tair bhrātṛbhir dharmarājaḥ
03,024.006c tasthau ca tatrādhipatir mahātmā; dṛṣṭvā janaughaṃ kurujāṅgalānām
03,024.007a piteva putreṣu sa teṣu bhāvaṃ; cakre kurūṇām ṛṣabho mahātmā
03,024.007c te cāpi tasmin bharataprabarhe; tadā babhūvuḥ pitarīva putrāḥ
03,024.008a tataḥ samāsādya mahājanaughāḥ; kurupravīraṃ parivārya tasthuḥ
03,024.008c hā nātha hā dharma iti bruvanto; hriyā ca sarve 'śrumukhā babhūvuḥ
03,024.009a varaḥ kurūṇām adhipaḥ prajānāṃ; piteva putrān apahāya cāsmān
03,024.009c paurān imāñ jānapadāṃś ca sarvān; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ
03,024.010a dhig dhārtarāṣṭraṃ sunṛśaṃsabuddhiṃ; sasaubalaṃ pāpamatiṃ ca karṇam
03,024.010c anartham icchanti narendra pāpā; ye dharmanityasya satas tavogrāḥ
03,024.011a svayaṃ niveśyāpratimaṃ mahātmā; puraṃ mahad devapuraprakāśam
03,024.011c śatakratuprastham amoghakarmā; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ
03,024.012a cakāra yām apratimāṃ mahātmā; sabhāṃ mayo devasabhāprakāśām
03,024.012c tāṃ devaguptām iva devamāyāṃ; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ
03,024.013a tān dharmakāmārthavid uttamaujā; bībhatsur uccaiḥ sahitān uvāca
03,024.013c ādāsyate vāsam imaṃ niruṣya; vaneṣu rājā dviṣatāṃ yaśāṃsi
03,024.014a dvijātimukhyāḥ sahitāḥ pṛthak ca; bhavadbhir āsādya tapasvinaś ca
03,024.014c prasādya dharmārthavidaś ca vācyā; yathārthasiddhiḥ paramā bhaven naḥ
03,024.015a ity evam ukte vacane 'rjunena; te brāhmaṇāḥ sarvavarṇāś ca rājan
03,024.015c mudābhyanandan sahitāś ca cakruḥ; pradakṣiṇaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham
03,024.016a āmantrya pārthaṃ ca vṛkodaraṃ ca; dhanaṃjayaṃ yājñasenīṃ yamau ca
03,024.016c pratasthire rāṣṭram apetaharṣā; yudhiṣṭhireṇānumatā yathāsvam
03,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,025.001a tatas teṣu prayāteṣu kaunteyaḥ satyasaṃgaraḥ
03,025.001c abhyabhāṣata dharmātmā bhrātṝn sarvān yudhiṣṭhiraḥ
03,025.002a dvādaśemāḥ samāsmābhir vastavyaṃ nirjane vane
03,025.002c samīkṣadhvaṃ mahāraṇye deśaṃ bahumṛgadvijam
03,025.003a bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ śivaṃ puṇyajanocitam
03,025.003c yatremāḥ śaradaḥ sarvāḥ sukhaṃ prativasemahi
03,025.004a evam ukte pratyuvāca dharmarājaṃ dhanaṃjayaḥ
03,025.004c guruvan mānavaguruṃ mānayitvā manasvinam
03,025.005 arjuna uvāca
03,025.005a bhavān eva maharṣīṇāṃ vṛddhānāṃ paryupāsitā
03,025.005c ajñātaṃ mānuṣe loke bhavato nāsti kiṃ cana
03,025.006a tvayā hy upāsitā nityaṃ brāhmaṇā bharatarṣabha
03,025.006c dvaipāyanaprabhṛtayo nāradaś ca mahātapāḥ
03,025.007a yaḥ sarvalokadvārāṇi nityaṃ saṃcarate vaśī
03,025.007c devalokād brahmalokaṃ gandharvāpsarasām api
03,025.008a sarvā gatīr vijānāsi brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ
03,025.008c prabhāvāṃś caiva vettha tvaṃ sarveṣām eva pārthiva
03,025.009a tvam eva rājañ jānāsi śreyaḥkāraṇam eva ca
03,025.009c yatrecchasi mahārāja nivāsaṃ tatra kurmahe
03,025.010a idaṃ dvaitavanaṃ nāma saraḥ puṇyajanocitam
03,025.010c bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ nānādvijaniṣevitam
03,025.011a atremā dvādaśa samā viharemeti rocaye
03,025.011c yadi te 'numataṃ rājan kiṃ vānyan manyate bhavān
03,025.012 yudhiṣṭhira uvāca
03,025.012a mamāpy etan mataṃ pārtha tvayā yat samudāhṛtam
03,025.012c gacchāma puṇyaṃ vikhyātaṃ mahad dvaitavanaṃ saraḥ
03,025.013 vaiśaṃpāyana uvāca
03,025.013a tatas te prayayuḥ sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ
03,025.013c brāhmaṇair bahubhiḥ sārdhaṃ puṇyaṃ dvaitavanaṃ saraḥ
03,025.014a brāhmaṇāḥ sāgnihotrāś ca tathaiva ca niragnayaḥ
03,025.014c svādhyāyino bhikṣavaś ca sajapā vanavāsinaḥ
03,025.015a bahavo brāhmaṇās tatra parivavrur yudhiṣṭhiram
03,025.015c tapasvinaḥ satyaśīlāḥ śataśaḥ saṃśitavratāḥ
03,025.016a te yātvā pāṇḍavās tatra bahubhir brāhmaṇaiḥ saha
03,025.016c puṇyaṃ dvaitavanaṃ ramyaṃ viviśur bharatarṣabhāḥ
03,025.017a tac chālatālāmramadhūkanīpa; kadambasarjārjunakarṇikāraiḥ
03,025.017c tapātyaye puṣpadharair upetaṃ; mahāvanaṃ rāṣṭrapatir dadarśa
03,025.018a mahādrumāṇāṃ śikhareṣu tasthur; manoramāṃ vācam udīrayantaḥ
03,025.018c mayūradātyūhacakorasaṃghās; tasmin vane kānanakokilāś ca
03,025.019a kareṇuyūthaiḥ saha yūthapānāṃ; madotkaṭānām acalaprabhāṇām
03,025.019c mahānti yūthāni mahādvipānāṃ; tasmin vane rāṣṭrapatir dadarśa
03,025.020a manoramāṃ bhogavatīm upetya; dhṛtātmanāṃ cīrajaṭādharāṇām
03,025.020c tasmin vane dharmabhṛtāṃ nivāse; dadarśa siddharṣigaṇān anekān
03,025.021a tataḥ sa yānād avaruhya rājā; sabhrātṛkaḥ sajanaḥ kānanaṃ tat
03,025.021c viveśa dharmātmavatāṃ variṣṭhas; triviṣṭapaṃ śakra ivāmitaujāḥ
03,025.022a taṃ satyasaṃdhaṃ sahitābhipetur; didṛkṣavaś cāraṇasiddhasaṃghāḥ
03,025.022c vanaukasaś cāpi narendrasiṃhaṃ; manasvinaṃ saṃparivārya tasthuḥ
03,025.023a sa tatra siddhān abhivādya sarvān; pratyarcito rājavad devavac ca
03,025.023c viveśa sarvaiḥ sahito dvijāgryaiḥ; kṛtāñjalir dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
03,025.024a sa puṇyaśīlaḥ pitṛvan mahātmā; tapasvibhir dharmaparair upetya
03,025.024c pratyarcitaḥ puṣpadharasya mūle; mahādrumasyopaviveśa rājā
03,025.025a bhīmaś ca kṛṣṇā ca dhanaṃjayaś ca; yamau ca te cānucarā narendram
03,025.025c vimucya vāhān avaruhya sarve; tatropatasthur bharataprabarhāḥ
03,025.026a latāvatānāvanataḥ sa pāṇḍavair; mahādrumaḥ pañcabhir ugradhanvibhiḥ
03,025.026c babhau nivāsopagatair mahātmabhir; mahāgirir vāraṇayūthapair iva
03,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,026.001a tat kānanaṃ prāpya narendraputrāḥ; sukhocitā vāsam upetya kṛcchram
03,026.001c vijahrur indrapratimāḥ śiveṣu; sarasvatīśālavaneṣu teṣu
03,026.002a yatīṃś ca sarvān sa munīṃś ca rājā; tasmin vane mūlaphalair udagraiḥ
03,026.002c dvijātimukhyān ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ; saṃtarpayām āsa mahānubhāvaḥ
03,026.003a iṣṭīś ca pitryāṇi tathāgriyāṇi; mahāvane vasatāṃ pāṇḍavānām
03,026.003c purohitaḥ sarvasamṛddhatejāś; cakāra dhaumyaḥ pitṛvat kurūṇām
03,026.004a apetya rāṣṭrād vasatāṃ tu teṣām; ṛṣiḥ purāṇo 'tithir ājagāma
03,026.004c tam āśramaṃ tīvrasamṛddhatejā; mārkaṇḍeyaḥ śrīmatāṃ pāṇḍavānām
03,026.004d*0093_01 tam āgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ
03,026.004d*0093_02 mahāmanāḥ kuruvṛṣabho yudhiṣṭhiraḥ
03,026.004d*0093_03 apūjayat suraṛṣimānavārcitaṃ
03,026.004d*0093_04 mahāmuniṃ hy anupamasattvavīryavān
03,026.005a sa sarvavid draupadīṃ prekṣya kṛṣṇāṃ; yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenārjunau ca
03,026.005c saṃsmṛtya rāmaṃ manasā mahātmā; tapasvimadhye 'smayatāmitaujāḥ
03,026.006a taṃ dharmarājo vimanā ivābravīt; sarve hriyā santi tapasvino 'mī
03,026.006c bhavān idaṃ kiṃ smayatīva hṛṣṭas; tapasvināṃ paśyatāṃ mām udīkṣya
03,026.007 mārkaṇḍeya uvāca
03,026.007a na tāta hṛṣyāmi na ca smayāmi; praharṣajo māṃ bhajate na darpaḥ
03,026.007c tavāpadaṃ tv adya samīkṣya rāmaṃ; satyavrataṃ dāśarathiṃ smarāmi
03,026.008a sa cāpi rājā saha lakṣmaṇena; vane nivāsaṃ pitur eva śāsanāt
03,026.008c dhanvī caran pārtha purā mayaiva; dṛṣṭo girer ṛṣyamūkasya sānau
03,026.009a sahasranetrapratimo mahātmā; mayasya jeta namuceś ca hantā
03,026.009c pitur nideśād anaghaḥ svadharmaṃ; vane vāsaṃ dāśarathiś cakāra
03,026.010a sa cāpi śakrasya samaprabhāvo; mahānubhāvaḥ samareṣv ajeyaḥ
03,026.010c vihāya bhogān acarad vaneṣu; neśe balasyeti cared adharmam
03,026.011a nṛpāś ca nābhāgabhagīrathādayo; mahīm imāṃ sāgarāntāṃ vijitya
03,026.011c satyena te 'py ajayaṃs tāta lokān; neśe balasyeti cared adharmam
03,026.012a alarkam āhur naravarya santaṃ; satyavrataṃ kāśikarūṣarājam
03,026.012c vihāya rāṣṭrāṇi vasūni caiva; neśe balasyeti cared adharmam
03,026.013a dhātrā vidhir yo vihitaḥ purāṇas; taṃ pūjayanto naravarya santaḥ
03,026.013c saptarṣayaḥ pārtha divi prabhānti; neśe balasyeti cared adharmam
03,026.014a mahābalān parvatakūṭamātrān; viṣāṇinaḥ paśya gajān narendra
03,026.014c sthitān nideśe naravarya dhātur; neśe balasyeti cared adharmam
03,026.015a sarvāṇi bhūtāni narendra paśya; yathā yathāvad vihitaṃ vidhātrā
03,026.015c svayonitas tat kurute prabhāvān; neśe balasyeti cared adharmam
03,026.016a satyena dharmeṇa yathārhavṛttyā; hriyā tathā sarvabhūtāny atītya
03,026.016c yaśaś ca tejaś ca tavāpi dīptaṃ; vibhāvasor bhāskarasyeva pārtha
03,026.017a yathāpratijñaṃ ca mahānubhāva; kṛcchraṃ vane vāsam imaṃ niruṣya
03,026.017c tataḥ śriyaṃ tejasā svena dīptām; ādāsyase pārthiva kauravebhyaḥ
03,026.018 vaiśaṃpāyana uvāca
03,026.018a tam evam uktvā vacanaṃ maharṣis; tapasvimadhye sahitaṃ suhṛdbhiḥ
03,026.018c āmantrya dhaumyaṃ sahitāṃś ca pārthāṃs; tataḥ pratasthe diśam uttarāṃ saḥ
03,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,027.001a vasatsv atha dvaitavane pāṇḍaveṣu mahātmasu
03,027.001c anukīrṇaṃ mahāraṇyaṃ brāhmaṇaiḥ samapadyata
03,027.002a īryamāṇena satataṃ brahmaghoṣeṇa sarvataḥ
03,027.002c brahmalokasamaṃ puṇyam āsīd dvaitavanaṃ saraḥ
03,027.003a yajuṣām ṛcāṃ ca sāmnāṃ ca gadyānāṃ caiva sarvaśaḥ
03,027.003c āsīd uccāryamāṇānāṃ nisvano hṛdayaṃgamaḥ
03,027.004a jyāghoṣaḥ pāṇḍaveyānāṃ brahmaghoṣaś ca dhīmatām
03,027.004c saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ bhūya eva vyarocata
03,027.005a athābravīd bako dālbhyo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
03,027.005c saṃdhyāṃ kaunteyam āsīnam ṛṣibhiḥ parivāritam
03,027.006a paśya dvaitavane pārtha brāhmaṇānāṃ tapasvinām
03,027.006c homavelāṃ kuruśreṣṭha saṃprajvalitapāvakām
03,027.007a caranti dharmaṃ puṇye 'smiṃs tvayā guptā dhṛtavratāḥ
03,027.007c bhṛgavo 'ṅgirasaś caiva vāsiṣṭhāḥ kāśyapaiḥ saha
03,027.008a āgastyāś ca mahābhāgā ātreyāś cottamavratāḥ
03,027.008c sarvasya jagataḥ śreṣṭhā brāhmaṇāḥ saṃgatās tvayā
03,027.009a idaṃ tu vacanaṃ pārtha śṛṇv ekāgramanā mama
03,027.009c bhrātṛbhiḥ saha kaunteya yat tvāṃ vakṣyāmi kaurava
03,027.010a brahma kṣatreṇa saṃsṛṣṭaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha
03,027.010c udīrṇau dahataḥ śatrūn vanānīvāgnimārutau
03,027.011a nābrāhmaṇas tāta ciraṃ bubhūṣed; icchann imaṃ lokam amuṃ ca jetum
03,027.011c vinītadharmārtham apetamohaṃ; labdhvā dvijaṃ nudati nṛpaḥ sapatnān
03,027.012a caran naiḥśreyasaṃ dharmaṃ prajāpālanakāritam
03,027.012c nādhyagacchad balir loke tīrtham anyatra vai dvijāt
03,027.013a anūnam āsīd asurasya kāmair; vairocaneḥ śrīr api cākṣayāsīt
03,027.013c labdhvā mahīṃ brāhmaṇasaṃprayogāt; teṣv ācaran duṣṭam ato vyanaśyat
03,027.014a nābrāhmaṇaṃ bhūmir iyaṃ sabhūtir; varṇaṃ dvitīyaṃ bhajate cirāya
03,027.014c samudranemir namate tu tasmai; yaṃ brāhmaṇaḥ śāsti nayair vinītaḥ
03,027.015a kuñjarasyeva saṃgrāme 'parigṛhyāṅkuśagraham
03,027.015c brāhmaṇair viprahīṇasya kṣatrasya kṣīyate balam
03,027.016a brahmaṇy anupamā dṛṣṭiḥ kṣātram apratimaṃ balam
03,027.016c tau yadā carataḥ sārdham atha lokaḥ prasīdati
03,027.017a yathā hi sumahān agniḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ
03,027.017c tathā dahati rājanyo brāhmaṇena samaṃ ripūn
03,027.018a brāhmaṇebhyo 'tha medhāvī buddhiparyeṣaṇaṃ caret
03,027.018c alabdhasya ca lābhāya labdhasya ca vivṛddhaye
03,027.019a alabdhalābhāya ca labdhavṛddhaye; yathārhatīrthapratipādanāya
03,027.019c yaśasvinaṃ vedavidaṃ vipaścitaṃ; bahuśrutaṃ brāhmaṇam eva vāsaya
03,027.020a brāhmaṇeṣūttamā vṛttis tava nityaṃ yudhiṣṭhira
03,027.020c tena te sarvalokeṣu dīpyate prathitaṃ yaśaḥ
03,027.021a tatas te brāhmaṇāḥ sarve bakaṃ dālbhyam apūjayan
03,027.021c yudhiṣṭhire stūyamāne bhūyaḥ sumanaso 'bhavan
03,027.022a dvaipāyano nāradaś ca jāmadagnyaḥ pṛthuśravāḥ
03,027.022c indradyumno bhālukiś ca kṛtacetāḥ sahasrapāt
03,027.023a karṇaśravāś ca muñjaś ca lavaṇāśvaś ca kāśyapaḥ
03,027.023c hārītaḥ sthūṇakarṇaś ca agniveśyo 'tha śaunakaḥ
03,027.024a ṛtavāk ca suvāk caiva bṛhadaśva ṛtāvasuḥ
03,027.024c ūrdhvaretā vṛṣāmitraḥ suhotro hotravāhanaḥ
03,027.025a ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ
03,027.025c ajātaśatrum ānarcuḥ puraṃdaram ivarṣayaḥ
03,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,028.001a tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā
03,028.001c upaviṣṭāḥ kathāś cakrur duḥkhaśokaparāyaṇāḥ
03,028.002a priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā
03,028.002c tataḥ kṛṣṇā dharmarājam idaṃ vacanam abravīt
03,028.003a na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkham asmāsu kiṃ cana
03,028.003c vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ
03,028.004a yas tvāṃ rājan mayā sārdham ajinaiḥ prativāsitam
03,028.004c bhrātṛbhiś ca tathā sarvair nābhyabhāṣata kiṃ cana
03,028.004e vanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ
03,028.005a āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ
03,028.005c yas tvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇy aśrāvayat tadā
03,028.005d*0094_01 vacanāny amanojñāni durvācyāni ca saṃsadi
03,028.006a sukhocitam aduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥ
03,028.006c īdṛśaṃ duḥkham ānīya modate pāpapūruṣaḥ
03,028.007a caturṇām eva pāpānām aśru vai nāpatat tadā
03,028.007c tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi
03,028.008a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ
03,028.008c durbhrātus tasya cograsya tathā duḥśāsanasya ca
03,028.009a itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama
03,028.009c duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam
03,028.010a idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yac cāsīt te purātanam
03,028.010c śocāmi tvāṃ mahārāja duḥkhānarhaṃ sukhocitam
03,028.011a dāntaṃ yac ca sabhāmadhye āsanaṃ ratnabhūṣitam
03,028.011c dṛṣṭvā kuśabṛsīṃ cemāṃ śoko māṃ rundhayaty ayam
03,028.012a yad apaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritam
03,028.012c tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me
03,028.013a yā tvāhaṃ candanādigdham apaśyaṃ sūryavarcasam
03,028.013c sā tvā paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata
03,028.014a yā vai tvā kauśikair vastraiḥ śubhrair bahudhanaiḥ purā
03,028.014c dṛṣṭavaty asmi rājendra sā tvāṃ paśyāmi cīriṇam
03,028.015a yac ca tad rukmapātrībhir brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ
03,028.015c hriyate te gṛhād annaṃ saṃskṛtaṃ sārvakāmikam
03,028.016a yatīnām agṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhinām
03,028.016c dīyate bhojanaṃ rājann atīva guṇavat prabho
03,028.016e tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me
03,028.016f*0095_01 satkṛtāni sahasrāṇi sarvakāmaiḥ purā gṛhe
03,028.016f*0095_02 sarvakāmaiḥ suvihitair yad apūjayathā dvijān
03,028.017a yāṃs te bhrātṝn mahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ
03,028.017c abhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ
03,028.018a sarvāṃs tān adya paśyāmi vane vanyena jīvataḥ
03,028.018c aduḥkhārhān manuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ
03,028.019a bhīmasenam imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam
03,028.019c dhyāyantaṃ kiṃ na manyus te prāpte kāle vivardhate
03,028.020a bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇam acyuta
03,028.020c sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
03,028.021a satkṛtaṃ vividhair yānair vastrair uccāvacais tathā
03,028.021c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
03,028.022a kurūn api hi yaḥ sarvān hantum utsahate prabhuḥ
03,028.022c tvatprasādaṃ pratīkṣaṃs tu sahate 'yaṃ vṛkodaraḥ
03,028.023a yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā
03,028.023c śarātisarge śīghratvāt kālāntakayamopamaḥ
03,028.024a yasya śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ
03,028.024c yajñe tava mahārāja brāhmaṇān upatasthire
03,028.025a tam imaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ
03,028.025c dhyāyantam arjunaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
03,028.026a dṛṣṭvā vanagataṃ pārtham aduḥkhārhaṃ sukhocitam
03,028.026c na ca te vardhate manyus tena muhyāmi bhārata
03,028.027a yo devāṃś ca manuṣyāṃś ca sarpāṃś caikaratho 'jayat
03,028.027c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
03,028.028a yo yānair adbhutākārair hayair nāgaiś ca saṃvṛtaḥ
03,028.028c prasahya vittāny ādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapaḥ
03,028.029a kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ
03,028.029c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
03,028.030a śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇām uttamaṃ raṇe
03,028.030c nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
03,028.031a darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhira
03,028.031c sahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
03,028.031c*0096_01 **** **** kasmāt kṣamasi pārthiva
03,028.031c*0096_02 nakulaṃ sahadevaṃ ca dṛṣṭvā te duḥkhitāv ubhau
03,028.031c*0096_03 aduḥkhārhau manuṣyendra
03,028.032a drupadasya kule jātāṃ snuṣāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ
03,028.032b*0097_01 dhṛṣṭadyumnasya bhaginīṃ vīrapatnīm anuvratām
03,028.032c māṃ te vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate
03,028.033a nūnaṃ ca tava naivāsti manyur bharatasattama
03,028.033b*0098_01 tyaktavāṃs tvaṃ vināśāya vyaktaṃ bhṛgupatir yathā
03,028.033c yat te bhrātṝṃś ca māṃ caiva dṛṣṭvā na vyathate manaḥ
03,028.034a na nirmanyuḥ kṣatriyo 'sti loke nirvacanaṃ smṛtam
03,028.034c tad adya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat
03,028.035a yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgate
03,028.035c sarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavanty uta
03,028.036a tat tvayā na kṣamā kāryā śatrūn prati kathaṃ cana
03,028.036c tejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ
03,028.037a tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyati
03,028.037c apriyaḥ sarvabhūtānāṃ so 'mutreha ca naśyati
03,029.001 draupady uvāca
03,029.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
03,029.001c prahlādasya ca saṃvādaṃ baler vairocanasya ca
03,029.002a asurendraṃ mahāprājñaṃ dharmāṇām āgatāgamam
03,029.002c baliḥ papraccha daityendraṃ prahlādaṃ pitaraṃ pituḥ
03,029.003a kṣamā svic chreyasī tāta utāho teja ity uta
03,029.003c etan me saṃśayaṃ tāta yathāvad brūhi pṛcchate
03,029.004a śreyo yad atra dharmajña brūhi me tad asaṃśayam
03,029.004c kariṣyāmi hi tat sarvaṃ yathāvad anuśāsanam
03,029.005a tasmai provāca tat sarvam evaṃ pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ
03,029.005c sarvaniścayavit prājñaḥ saṃśayaṃ paripṛcchate
03,029.006 prahlāda uvāca
03,029.006a na śreyaḥ satataṃ tejo na nityaṃ śreyasī kṣamā
03,029.006c iti tāta vijānīhi dvayam etad asaṃśayam
03,029.007a yo nityaṃ kṣamate tāta bahūn doṣān sa vindati
03,029.007c bhṛtyāḥ paribhavanty enam udāsīnās tathaiva ca
03,029.008a sarvabhūtāni cāpy asya na namante kadā cana
03,029.008c tasmān nityaṃ kṣamā tāta paṇḍitair apavāditā
03,029.009a avajñāya hi taṃ bhṛtyā bhajante bahudoṣatām
03,029.009c ādātuṃ cāsya vittāni prārthayante 'lpacetasaḥ
03,029.010a yānaṃ vastrāṇy alaṃkārāñ śayanāny āsanāni ca
03,029.010c bhojanāny atha pānāni sarvopakaraṇāni ca
03,029.011a ādadīrann adhikṛtā yathākāmam acetasaḥ
03,029.011c pradiṣṭāni ca deyāni na dadyur bhartṛśāsanāt
03,029.012a na cainaṃ bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadā cana
03,029.012c avajñānaṃ hi loke 'smin maraṇād api garhitam
03,029.013a kṣamiṇaṃ tādṛśaṃ tāta bruvanti kaṭukāny api
03,029.013c preṣyāḥ putrāś ca bhṛtyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ
03,029.014a apy asya dārān icchanti paribhūya kṣamāvataḥ
03,029.014c dārāś cāsya pravartante yathākāmam acetasaḥ
03,029.015a tathā ca nityam uditā yadi svalpam apīśvarāt
03,029.015c daṇḍam arhanti duṣyanti duṣṭāś cāpy apakurvate
03,029.016a ete cānye ca bahavo nityaṃ doṣāḥ kṣamāvatām
03,029.016c atha vairocane doṣān imān viddhy akṣamāvatām
03,029.017a asthāne yadi vā sthāne satataṃ rajasāvṛtaḥ
03,029.017c kruddho daṇḍān praṇayati vividhān svena tejasā
03,029.018a mitraiḥ saha virodhaṃ ca prāpnute tejasāvṛtaḥ
03,029.018c prāpnoti dveṣyatāṃ caiva lokāt svajanatas tathā
03,029.019a so 'vamānād arthahānim upālambham anādaram
03,029.019c saṃtāpadveṣalobhāṃś ca śatrūṃś ca labhate naraḥ
03,029.020a krodhād daṇḍān manuṣyeṣu vividhān puruṣo nayan
03,029.020c bhraśyate śīghram aiśvaryāt prāṇebhyaḥ svajanād api
03,029.021a yo 'pakartṝṃś ca kartṝṃś ca tejasaivopagacchati
03,029.021c tasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva
03,029.022a yasmād udvijate lokaḥ kathaṃ tasya bhavo bhavet
03,029.022c antaraṃ hy asya dṛṣṭvaiva loko vikurute dhruvam
03,029.022e tasmān nātyutsṛjet tejo na ca nityaṃ mṛdur bhavet
03,029.022f*0099_01 kāle kāle tu saṃprāpte mṛdus tīkṣṇo 'pi vā bhavet
03,029.023a kāle mṛdur yo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ
03,029.023c sa vai sukham avāpnoti loke 'muṣminn ihaiva ca
03,029.024a kṣamākālāṃs tu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tān
03,029.024c ye te nityam asaṃtyājyā yathā prāhur manīṣiṇaḥ
03,029.025a pūrvopakārī yas tu syād aparādhe 'garīyasi
03,029.025c upakāreṇa tat tasya kṣantavyam aparādhinaḥ
03,029.026a abuddhim āśritānāṃ ca kṣantavyam aparādhinām
03,029.026c na hi sarvatra pāṇḍityaṃ sulabhaṃ puruṣeṇa vai
03,029.027a atha ced buddhijaṃ kṛtvā brūyus te tad abuddhijam
03,029.027c pāpān svalpe 'pi tān hanyād aparādhe tathānṛjūn
03,029.028a sarvasyaiko 'parādhas te kṣantavyaḥ prāṇino bhavet
03,029.028c dvitīye sati vadhyas tu svalpe 'py apakṛte bhavet
03,029.029a ajānatā bhavet kaś cid aparādhaḥ kṛto yadi
03,029.029c kṣantavyam eva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā
03,029.030a mṛdunā mārdavaṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam
03,029.030c nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃ cit tasmāt tīkṣṇataro mṛduḥ
03,029.031a deśakālau tu saṃprekṣya balābalam athātmanaḥ
03,029.031b*0100_01 anvīkṣya kāraṇaṃ caiva kāryaṃ tejaḥ kṣamāpi vā
03,029.031c nādeśakāle kiṃ cit syād deśaḥ kālaḥ pratīkṣyate
03,029.031e tathā lokabhayāc caiva kṣantavyam aparādhinaḥ
03,029.032a eta evaṃvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ
03,029.032c ato 'nyathānuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate
03,029.033 draupady uvāca
03,029.033a tad ahaṃ tejasaḥ kālaṃ tava manye narādhipa
03,029.033c dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṃ cāpakāriṣu
03,029.034a na hi kaś cit kṣamākālo vidyate 'dya kurūn prati
03,029.034c tejasaś cāgate kāle teja utsraṣṭum arhasi
03,029.035a mṛdur bhavaty avajñātas tīkṣṇād udvijate janaḥ
03,029.035c kāle prāpte dvayaṃ hy etad yo veda sa mahīpatiḥ
03,030.000*0101_00 vaiśaṃpāyana uvāca
03,030.000*0101_01 draupadyā vacanaṃ śrutvā ślakṣṇākṣarapadaṃ śubham
03,030.000*0101_02 uvāca draupadīṃ rājā smayamāno yudhiṣṭhiraḥ
03,030.000*0101_03 kāraṇe bhavatī kruddhā dhārtarāṣṭrasya durmateḥ
03,030.000*0101_04 yena krodhaṃ mahāprājñe bahudhā bahu manyase
03,030.000*0101_05 krodhaṃ mūlaharaṃ śatruṃ kāraṇaiḥ śṛṇu taṃ mama
03,030.001 yudhiṣṭhira uvāca
03,030.001a krodho hantā manuṣyāṇāṃ krodho bhāvayitā punaḥ
03,030.001c iti viddhi mahāprājñe krodhamūlau bhavābhavau
03,030.002a yo hi saṃharate krodhaṃ bhāvas tasya suśobhane
03,030.002b*0102_01 yo na saṃharate krodhaṃ tasyābhāvo bhavaty uta
03,030.002b*0102_02 abhāvakaraṇaṃ tasmāt krodho bhavati śobhane
03,030.002c yaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṃ nityaṃ na sahate śubhe
03,030.002e tasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ
03,030.003a krodhamūlo vināśo hi prajānām iha dṛśyate
03,030.003c tat kathaṃ mādṛśaḥ krodham utsṛjel lokanāśanam
03,030.004a kruddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryāt kruddho hanyād gurūn api
03,030.004c kruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso 'py avamanyate
03,030.005a vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhi cit
03,030.005c nākāryam asti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā
03,030.006a hiṃsyāt krodhād avadhyāṃś ca vadhyān saṃpūjayed api
03,030.006c ātmānam api ca kruddhaḥ preṣayed yamasādanam
03,030.007a etān doṣān prapaśyadbhir jitaḥ krodho manīṣibhiḥ
03,030.007c icchadbhiḥ paramaṃ śreya iha cāmutra cottamam
03,030.008a taṃ krodhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ katham asmadvidhaś caret
03,030.008c etad draupadi saṃdhāya na me manyuḥ pravardhate
03,030.009a ātmānaṃ ca paraṃ caiva trāyate mahato bhayāt
03,030.009c krudhyantam apratikrudhyan dvayor eṣa cikitsakaḥ
03,030.010a mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate 'śaktimān naraḥ
03,030.010c balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajaty ātmānam antataḥ
03,030.011a tasyātmānaṃ saṃtyajato lokā naśyanty anātmanaḥ
03,030.011c tasmād draupady aśaktasya manyor niyamanaṃ smṛtam
03,030.012a vidvāṃs tathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamāno na kupyati
03,030.012c sa nāśayitvā kleṣṭāraṃ paraloke ca nandati
03,030.013a tasmād balavatā caiva durbalena ca nityadā
03,030.013c kṣantavyaṃ puruṣeṇāhur āpatsv api vijānatā
03,030.014a manyor hi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥ
03,030.014c kṣamāvato jayo nityaṃ sādhor iha satāṃ matam
03,030.015a satyaṃ cānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāc cānṛśaṃsatā
03,030.015c tam evaṃ bahudoṣaṃ tu krodhaṃ sādhuvivarjitam
03,030.015e mādṛśaḥ prasṛjet kasmāt suyodhanavadhād api
03,030.016a tejasvīti yam āhur vai paṇḍitā dīrghadarśinaḥ
03,030.016c na krodho 'bhyantaras tasya bhavatīti viniścitam
03,030.017a yas tu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā pratibādhate
03,030.017c tejasvinaṃ taṃ vidvāṃso manyante tattvadarśinaḥ
03,030.018a kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvat prapaśyati
03,030.018c na kāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho 'nupaśyati
03,030.019a hanty avadhyān api kruddho gurūn rūkṣais tudaty api
03,030.019c tasmāt tejasi kartavye krodho dūrāt pratiṣṭhitaḥ
03,030.020a dākṣyaṃ hy amarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvam iti tejasaḥ
03,030.020c guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptum añjasā
03,030.021a krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyak tejo 'bhipadyate
03,030.021c kālayuktaṃ mahāprājñe kruddhais tejaḥ suduḥsaham
03,030.022a krodhas tv apaṇḍitaiḥ śaśvat teja ity abhidhīyate
03,030.022c rajas tal lokanāśāya vihitaṃ mānuṣān prati
03,030.023a tasmāc chaśvat tyajet krodhaṃ puruṣaḥ samyag ācaran
03,030.023c śreyān svadharmānapago na kruddha iti niścitam
03,030.024a yadi sarvam abuddhīnām atikrāntam amedhasām
03,030.024c atikramo madvidhasya kathaṃ svit syād anindite
03,030.025a yadi na syur manuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ
03,030.025c na syāt saṃdhir manuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ
03,030.026a abhiṣakto hy abhiṣajed āhanyād guruṇā hataḥ
03,030.026c evaṃ vināśo bhūtānām adharmaḥ prathito bhavet
03,030.027a ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośed anantaram
03,030.027c pratihanyād dhataś caiva tathā hiṃsyāc ca hiṃsitaḥ
03,030.028a hanyur hi pitaraḥ putrān putrāś cāpi tathā pitṝn
03,030.028c hanyuś ca patayo bhāryāḥ patīn bhāryās tathaiva ca
03,030.029a evaṃ saṃkupite loke janma kṛṣṇe na vidyate
03,030.029c prajānāṃ saṃdhimūlaṃ hi janma viddhi śubhānane
03,030.030a tāḥ kṣīyeran prajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśe
03,030.030c tasmān manyur vināśāya prajānām abhavāya ca
03,030.031a yasmāt tu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ
03,030.031c tasmāj janma ca bhūtānāṃ bhavaś ca pratipadyate
03,030.032a kṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāsv āpatsu śobhane
03,030.032c kṣamā bhavo hi bhūtānāṃ janma caiva prakīrtitam
03,030.033a ākruṣṭas tāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo balīyasā
03,030.033c yaś ca nityaṃ jitakrodho vidvān uttamapūruṣaḥ
03,030.034a prabhāvavān api naras tasya lokāḥ sanātanāḥ
03,030.034c krodhanas tv alpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati
03,030.035a atrāpy udāharantīmā gāthā nityaṃ kṣamāvatām
03,030.035c gītāḥ kṣamāvatā kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā
03,030.036a kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam
03,030.036c yas tām evaṃ vijānāti sa sarvaṃ kṣantum arhati
03,030.037a kṣamā brahma kṣamā satyaṃ kṣamā bhūtaṃ ca bhāvi ca
03,030.037c kṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṃ kṣamayā coddhṛtaṃ jagat
03,030.038a ati brahmavidāṃ lokān ati cāpi tapasvinām
03,030.038c ati yajñavidāṃ caiva kṣamiṇaḥ prāpnuvanti tān
03,030.039a kṣamā tejasvināṃ tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām
03,030.039c kṣamā satyaṃ satyavatāṃ kṣamā dānaṃ kṣamā yaśaḥ
03,030.040a tāṃ kṣamām īdṛśīṃ kṛṣṇe katham asmadvidhas tyajet
03,030.040c yasyāṃ brahma ca satyaṃ ca yajñā lokāś ca viṣṭhitāḥ
03,030.040e bhujyante yajvanāṃ lokāḥ kṣamiṇām apare tathā
03,030.040f*0103_01 kṣamāvatāṃ brahmaloke lokāḥ paramapūjitāḥ
03,030.041a kṣantavyam eva satataṃ puruṣeṇa vijānatā
03,030.041c yadā hi kṣamate sarvaṃ brahma saṃpadyate tadā
03,030.042a kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām
03,030.042c iha saṃmānam ṛcchanti paratra ca śubhāṃ gatim
03,030.043a yeṣāṃ manyur manuṣyāṇāṃ kṣamayā nihataḥ sadā
03,030.043c teṣāṃ paratare lokās tasmāt kṣāntiḥ parā matā
03,030.044a iti gītāḥ kāśyapena gāthā nityaṃ kṣamāvatām
03,030.044c śrutvā gāthāḥ kṣamāyās tvaṃ tuṣya draupadi mā krudhaḥ
03,030.045a pitāmahaḥ śāṃtanavaḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati
03,030.045c ācāryo viduraḥ kṣattā śamam eva vadiṣyataḥ
03,030.045d*0104_01 kṛṣṇaś ca devakīputraḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati
03,030.045e kṛpaś ca saṃjayaś caiva śamam eva vadiṣyataḥ
03,030.046a somadatto yuyutsuś ca droṇaputras tathaiva ca
03,030.046c pitāmahaś ca no vyāsaḥ śamaṃ vadati nityaśaḥ
03,030.047a etair hi rājā niyataṃ codyamānaḥ śamaṃ prati
03,030.047c rājyaṃ dāteti me buddhir na cel lobhān naśiṣyati
03,030.047d*0105_01 yatra pārtho dhanuṣpāṇir bhīmaḥ kṛṣṇaś ca vīryavān
03,030.048a kālo 'yaṃ dāruṇaḥ prāpto bharatānām abhūtaye
03,030.048b*0106_01 kṣayaḥ sarvasya lokasya pṛthivyām iti me matiḥ
03,030.048b*0106_02 bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca kiṃ śeṣaṃ tatra paśyasi
03,030.048c niścitaṃ me sadaivaitat purastād api bhāmini
03,030.049a suyodhano nārhatīti kṣamām evaṃ na vindati
03,030.049c arhas tasyāham ity eva tasmān māṃ vindate kṣamā
03,030.050a etad ātmavatāṃ vṛttam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
03,030.050c kṣamā caivānṛśaṃsyaṃ ca tat kartāsmy aham añjasā
03,031.001 draupady uvāca
03,031.001a namo dhātre vidhātre ca yau mohaṃ cakratus tava
03,031.001c pitṛpaitāmahe vṛtte voḍhavye te 'nyathā matiḥ
03,031.001d*0107_01 karmabhiś cintito loko gatyāgatyā pṛthagvidhaḥ
03,031.001d*0107_02 tasmāt karmāṇi nityāni lobhān mokṣaṃ yiyāsati
03,031.002a neha dharmānṛśaṃsyābhyāṃ na kṣāntyā nārjavena ca
03,031.002c puruṣaḥ śriyam āpnoti na ghṛṇitvena karhi cit
03,031.003a tvāṃ ced vyasanam abhyāgād idaṃ bhārata duḥsaham
03,031.003c yat tvaṃ nārhasi nāpīme bhrātaras te mahaujasaḥ
03,031.004a na hi te 'dhyagamaj jātu tadānīṃ nādya bhārata
03,031.004c dharmāt priyataraṃ kiṃ cid api cej jīvitād iha
03,031.005a dharmārtham eva te rājyaṃ dharmārthaṃ jīvitaṃ ca te
03,031.005c brāhmaṇā guravaś caiva jānanty api ca devatāḥ
03,031.006a bhīmasenārjunau caiva mādreyau ca mayā saha
03,031.006c tyajes tvam iti me buddhir na tu dharmaṃ parityajeḥ
03,031.007a rājānaṃ dharmagoptāraṃ dharmo rakṣati rakṣitaḥ
03,031.007c iti me śrutam āryāṇāṃ tvāṃ tu manye na rakṣati
03,031.008a ananyā hi naravyāghra nityadā dharmam eva te
03,031.008c buddhiḥ satatam anveti chāyeva puruṣaṃ nijā
03,031.008d*0108_01 chāyevānveti puruṣaṃ dharmaḥ sādhu mayārjitaḥ
03,031.009a nāvamaṃsthā hi sadṛśān nāvarāñ śreyasaḥ kutaḥ
03,031.009c avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na te śṛṅgam avardhata
03,031.010a svāhākāraiḥ svadhābhiś ca pūjābhir api ca dvijān
03,031.010c daivatāni pitṝṃś caiva satataṃ pārtha sevase
03,031.011a brāhmaṇāḥ sarvakāmais te satataṃ pārtha tarpitāḥ
03,031.011c yatayo mokṣiṇaś caiva gṛhasthāś caiva bhārata
03,031.011d*0109_01 bhuñjate rukmapātrībhir yatrāhaṃ paricārikā
03,031.012a āraṇyakebhyo lauhāni bhājanāni prayacchasi
03,031.012c nādeyaṃ brāhmaṇebhyas te gṛhe kiṃ cana vidyate
03,031.013a yad idaṃ vaiśvadevānte sāyaṃprātaḥ pradīyate
03,031.013c tad dattvātithibhṛtyebhyo rājañ śeṣeṇa jīvasi
03,031.013d*0110_01 śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca dattvā śiṣṭena jīvasi
03,031.014a iṣṭayaḥ paśubandhāś ca kāmyanaimittikāś ca ye
03,031.014c vartante pākayajñāś ca yajñakarma ca nityadā
03,031.015a asminn api mahāraṇye vijane dasyusevite
03,031.015c rāṣṭrād apetya vasato dhārmas te nāvasīdati
03,031.016a aśvamedho rājasūyaḥ puṇḍarīko 'tha gosavaḥ
03,031.016c etair api mahāyajñair iṣṭaṃ te bhūridakṣiṇaiḥ
03,031.017a rājan parītayā buddhyā viṣame 'kṣaparājaye
03,031.017c rājyaṃ vasūny āyudhāni bhrātṝn māṃ cāsi nirjitaḥ
03,031.018a ṛjor mṛdor vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ
03,031.018c katham akṣavyasanajā buddhir āpatitā tava
03,031.019a atīva moham āyāti manaś ca paridūyate
03,031.019c niśāmya te duḥkham idam imāṃ cāpadam īdṛśīm
03,031.020a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
03,031.020c īśvarasya vaśe lokas tiṣṭhate nātmano yathā
03,031.021a dhātaiva khalu bhūtānāṃ sukhaduḥkhe priyāpriye
03,031.021c dadhāti sarvam īśānaḥ purastāc chukram uccaran
03,031.022a yathā dārumayī yoṣā naravīra samāhitā
03,031.022c īrayaty aṅgam aṅgāni tathā rājann imāḥ prajāḥ
03,031.023a ākāśa iva bhūtāni vyāpya sarvāṇi bhārata
03,031.023c īśvaro vidadhātīha kalyāṇaṃ yac ca pāpakam
03,031.024a śakunis tantubaddho vā niyato 'yam anīśvaraḥ
03,031.024c īśvarasya vaśe tiṣṭhan nānyeṣāṃ nātmanaḥ prabhuḥ
03,031.025a maṇiḥ sūtra iva proto nasyota iva govṛṣaḥ
03,031.025c dhātur ādeśam anveti tanmayo hi tadarpaṇaḥ
03,031.026a nātmādhīno manuṣyo 'yaṃ kālaṃ bhavati kaṃ cana
03,031.026c srotaso madhyam āpannaḥ kūlād vṛkśa iva cyutaḥ
03,031.027a ajño jantur anīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ
03,031.027c īśvaraprerito gacchet svargaṃ narakam eva ca
03,031.028a yathā vāyos tṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ
03,031.028c dhātur evaṃ vaśaṃ yānti sarvabhūtāni bhārata
03,031.029a āryakarmaṇi yuñjānaḥ pāpe vā punar īśvaraḥ
03,031.029c vyāpya bhūtāni carate na cāyam iti lakṣyate
03,031.030a hetumātram idaṃ dhātuḥ śarīraṃ kṣetrasaṃjñitam
03,031.030c yena kārayate karma śubhāśubhaphalaṃ vibhuḥ
03,031.031a paśya māyāprabhāvo 'yam īśvareṇa yathā kṛtaḥ
03,031.031c yo hanti bhūtair bhūtāni mohayitvātmamāyayā
03,031.032a anyathā paridṛṣṭāni munibhir vedadarśibhiḥ
03,031.032c anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ
03,031.033a anyathaiva hi manyante puruṣās tāni tāni ca
03,031.033c anyathaiva prabhus tāni karoti vikaroti ca
03,031.034a yathā kāṣṭhena vā kāṣṭham aśmānaṃ cāśmanā punaḥ
03,031.034c ayasā cāpy ayaś chindyān nirviceṣṭam acetanam
03,031.035a evaṃ sa bhagavān devaḥ svayambhūḥ prapitāmahaḥ
03,031.035c hinasti bhūtair bhūtāni chadma kṛtvā yudhiṣṭhira
03,031.036a saṃprayojya viyojyāyaṃ kāmakārakaraḥ prabhuḥ
03,031.036c krīḍate bhagavan bhūtair bālaḥ krīḍanakair iva
03,031.037a na mātṛpitṛvad rājan dhātā bhūteṣu vartate
03,031.037c roṣād iva pravṛtto 'yaṃ yathāyam itaro janaḥ
03,031.038a āryāñ śīlavato dṛṣṭvā hrīmato vṛttikarśitān
03,031.038c anāryān sukhinaś caiva vihvalāmīva cintayā
03,031.039a tavemām āpadaṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ ca suyodhane
03,031.039c dhātāraṃ garhaye pārtha viṣamaṃ yo 'nupaśyati
03,031.040a āryaśāstrātige krūre lubdhe dharmāpacāyini
03,031.040c dhārtarāṣṭre śriyaṃ dattvā dhātā kiṃ phalam aśnute
03,031.041a karma cet kṛtam anveti kartāraṃ nānyam ṛcchati
03,031.041c karmaṇā tena pāpena lipyate nūnam īśvaraḥ
03,031.042a atha karma kṛtaṃ pāpaṃ na cet kartāram ṛcchati
03,031.042c kāraṇaṃ balam eveha janāñ śocāmi durbalān
03,032.001 yudhiṣṭhira uvāca
03,032.001a valgu citrapadaṃ ślakṣṇaṃ yājñaseni tvayā vacaḥ
03,032.001c uktaṃ tac chrutam asmābhir nāstikyaṃ tu prabhāṣase
03,032.002a nāhaṃ dharmaphalānveṣī rājaputri carāmy uta
03,032.002c dadāmi deyam ity eva yaje yaṣṭavyam ity uta
03,032.003a astu vātra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yat
03,032.003c gṛhān āvasatā kṛṣṇe yathāśakti karomi tat
03,032.004a dharmaṃ carāmi suśroṇi na dharmaphalakāraṇāt
03,032.004c āgamān anatikramya satāṃ vṛttam avekṣya ca
03,032.004e dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāc caiva me dhṛtam
03,032.004f*0111_01 dharmavāṇijyako hīno jaghanyo dharmavādinām
03,032.005a na dharmaphalam āpnoti yo dharmaṃ dogdhum icchati
03,032.005c yaś cainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyāt pāpacetanaḥ
03,032.006a ativādān madāc caiva mā dharmam atiśaṅkithāḥ
03,032.006c dharmātiśaṅkī puruṣas tiryaggatiparāyaṇaḥ
03,032.007a dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syād ārṣaṃ vā durbalātmanaḥ
03,032.007c vedāc chūdra ivāpeyāt sa lokād ajarāmarāt
03,032.008a vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jāto yaśasvini
03,032.008c sthavireṣu sa yoktavyo rājabhir dharmacāribhiḥ
03,032.009a pāpīyān hi sa śūdrebhyas taskarebhyo viśeṣataḥ
03,032.009c śāstrātigo mandabuddhir yo dharmam atiśaṅkate
03,032.010a pratyakṣaṃ hi tvayā dṛṣṭa ṛṣir gacchan mahātapāḥ
03,032.010c mārkaṇḍeyo 'prameyātmā dharmeṇa cirajīvitām
03,032.011a vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ
03,032.011c anye ca ṛṣayaḥ siddhā dharmeṇaiva sucetasaḥ
03,032.012a pratyakṣaṃ paśyasi hy etān divyayogasamanvitān
03,032.012c śāpānugrahaṇe śaktān devair api garīyasaḥ
03,032.013a ete hi dharmam evādau varṇayanti sadā mama
03,032.013c kartavyam amaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ
03,032.014a ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmam eva ca
03,032.014c rajomūḍhena manasā kṣeptuṃ śaṅkitum eva ca
03,032.014d*0112_01 unmattān manyate bālaḥ sarvān āgataniścayān
03,032.015a dharmātiśaṅkī nānyasmin pramāṇam adhigacchati
03,032.015c ātmapramāṇa unnaddhaḥ śreyaso hy avamanyakaḥ
03,032.016a indriyaprītisaṃbaddhaṃ yad idaṃ lokasākṣikam
03,032.016c etāvān manyate bālo moham anyatra gacchati
03,032.017a prāyaścittaṃ na tasyāsti yo dharmam atiśaṅkate
03,032.017c dhyāyan sa kṛpaṇaḥ pāpo na lokān pratipadyate
03,032.018a pramāṇāny ativṛtto hi vedaśāstrārthanindakaḥ
03,032.018c kāmalobhānugo mūḍho narakaṃ pratipadyate
03,032.019a yas tu nityaṃ kṛtamatir dharmam evābhipadyate
03,032.019c aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so 'mutrānantyam aśnute
03,032.020a ārṣaṃ pramāṇam utkramya dharmān aparipālayan
03,032.020c sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṃ janmasu na vindati
03,032.020d*0113_01 yasya nārṣaṃ pramāṇaṃ syāc chiṣṭācāraś ca bhāmini
03,032.020d*0113_02 naiva tasya paro loko nāyam astīti niścayaḥ
03,032.021a śiṣṭair ācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe mā smātiśaṅkithāḥ
03,032.021c purāṇam ṛṣibhiḥ proktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ
03,032.022a dharma eva plavo nānyaḥ svargaṃ draupadi gacchatām
03,032.022c saiva nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāram ṛcchataḥ
03,032.023a aphālo yadi dharmaḥ syāc carito dharmacāribhiḥ
03,032.023c apratiṣṭhe tamasy etaj jagan majjed anindite
03,032.024a nirvāṇaṃ nādhigaccheyur jīveyuḥ paśujīvikām
03,032.024c vighātenaiva yujyeyur na cārthaṃ kiṃ cid āpnuyuḥ
03,032.025a tapaś ca brahmacaryaṃ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca
03,032.025c dānam ārjavam etāni yadi syur aphalāni vai
03,032.026a nācariṣyan pare dharmaṃ pare paratare ca ye
03,032.026c vipralambho 'yam atyantaṃ yadi syur aphalāḥ kriyāḥ
03,032.027a ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvāsurarākṣasāḥ
03,032.027c īśvarāḥ kasya hetos te careyur dharmam ādṛtāḥ
03,032.028a phaladaṃ tv iha vijñāya dhātāraṃ śreyasi dhruve
03,032.028c dharmaṃ te hy ācaran kṛṣṇe tad dhi dharmasanātanam
03,032.029a sa cāyaṃ saphalo dharmo na dharmo 'phala ucyate
03,032.029c dṛśyante 'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā
03,032.030a tvayy etad vai vijānīhi janma kṛṣṇe yathā śrutam
03,032.030c vettha cāpi yathā jāto dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān
03,032.031a etāvad eva paryāptam upamānaṃ śucismite
03,032.031c karmaṇāṃ phalam astīti dhīro 'lpenāpi tuṣyati
03,032.032a bahunāpi hy avidvāṃso naiva tuṣyanty abuddhayaḥ
03,032.032c teṣāṃ na dharmajaṃ kiṃ cit pretya śarmāsti karma vā
03,032.033a karmaṇām uta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalodayaḥ
03,032.033c prabhavaś cāpyayaś caiva devaguhyāni bhāmini
03,032.034a naitāni veda yaḥ kaś cin muhyanty atra prajā imāḥ
03,032.034b*0114_01 api kalpasahasreṇa naraḥ śreyo 'dhigacchati
03,032.034c rakṣyāṇy etāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ
03,032.035a kṛśāṅgāḥ suvratāś caiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ
03,032.035c prasannair mānasair yuktāḥ paśyanty etāni vai dvijāḥ
03,032.036a na phalādarśanād dharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ
03,032.036c yaṣṭavyaṃ cāpramattena dātavyaṃ cānasūyatā
03,032.037a karmaṇāṃ phalam astīti tathaitad dharma śāśvatam
03,032.037c brahmā provāca putrāṇāṃ yad ṛṣir veda kaśyapaḥ
03,032.038a tasmāt te saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu
03,032.038c vyavasya sarvam astīti nāstikyaṃ bhāvam utsṛja
03,032.039a īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā vicikṣipaḥ
03,032.039c śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te bhūd buddhir īdṛśī
03,032.040a yasya prasādāt tadbhakto martyo gacchaty amartyatām
03,032.040c uttamaṃ daivataṃ kṛṣṇe mātivocaḥ kathaṃ cana
03,033.001 draupady uvāca
03,033.001a nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃ cana
03,033.001c īśvaraṃ kuta evāham avamaṃsye prajāpatim
03,033.002a ārtāhaṃ pralapāmīdam iti māṃ viddhi bhārata
03,033.002c bhūyaś ca vilapiṣyāmi sumanās tan nibodha me
03,033.003a karma khalv iha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana
03,033.003c akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ
03,033.004a ā mātṛstanapānāc ca yāvac chayyopasarpaṇam
03,033.004c jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttim āpnuvanti yudhiṣṭhira
03,033.005a jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha
03,033.005c icchanti karmaṇā vṛttim avāptuṃ pretya ceha ca
03,033.006a utthānam abhijānanti sarvabhūtāni bhārata
03,033.006c pratyakṣaṃ phalam aśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam
03,033.007a paśyāmi svaṃ samutthānam upajīvanti jantavaḥ
03,033.007c api dhātā vidhātā ca yathāyam udake bakaḥ
03,033.007d*0115_01 akarmaṇāṃ vai bhūtānāṃ vṛttiḥ syān na hi kā cana
03,033.007d*0115_02 tad evābhiprapadyeta na vihanyāt kathaṃ cana
03,033.008a svakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ
03,033.008c kṛtyaṃ hi yo 'bhijānāti sahasre nāsti so 'sti vā
03,033.009a tasya cāpi bhavet kāryaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā
03,033.009c bhakṣyamāṇo hy anāvāpaḥ kṣīyate himavān api
03,033.010a utsīderan prajāḥ sarvā na kuryuḥ karma ced yadi
03,033.010b*0116_01 tathā hy etā na vardheran karma ced aphalaṃ bhavet
03,033.010c api cāpy aphalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān
03,033.010e nānyathā hy abhijānanti vṛttiṃ loke kathaṃ cana
03,033.011a yaś ca diṣṭaparo loke yaś cāyaṃ haṭhavādakaḥ
03,033.011c ubhāv apasadāv etau karmabuddhiḥ praśasyate
03,033.012a yo hi diṣṭam upāsīno nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapet
03,033.012c avasīdet sudurbuddhir āmo ghaṭa ivāmbhasi
03,033.013a tathaiva haṭhabuddhir yaḥ śaktaḥ karmaṇy akarmakṛt
03,033.013c āsīta na ciraṃ jīved anātha iva durbalaḥ
03,033.014a akasmād api yaḥ kaś cid arthaṃ prāpnoti pūruṣaḥ
03,033.014c taṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasya cit
03,033.015a yac cāpi kiṃ cit puruṣo diṣṭaṃ nāma labhaty uta
03,033.015c daivena vidhinā pārtha tad daivam iti niścitam
03,033.016a yat svayaṃ karmaṇā kiṃ cit phalam āpnoti pūruṣaḥ
03,033.016c pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tat pauruṣam iti smṛtam
03,033.017a svabhāvataḥ pravṛtto 'nyaḥ prāpnoty arthān akāraṇāt
03,033.017c tat svabhāvātmakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama
03,033.018a evaṃ haṭhāc ca daivāc ca svabhāvāt karmaṇas tathā
03,033.018c yāni prāpnoti puruṣas tat phalaṃ pūrvakarmaṇaḥ
03,033.019a dhātāpi hi svakarmaiva tais tair hetubhir īśvaraḥ
03,033.019c vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakṛtaṃ nṛṇām
03,033.020a yad dhy ayaṃ puruṣaḥ kiṃ cit kurute vai śubhāśubham
03,033.020c tad dhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam
03,033.021a kāraṇaṃ tasya deho 'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi
03,033.021c sa yathā prerayaty enaṃ tathāyaṃ kurute 'vaśaḥ
03,033.022a teṣu teṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ
03,033.022c sarvabhūtāni kaunteya kārayaty avaśāny api
03,033.023a manasārthān viniścitya paścāt prāpnoti karmaṇā
03,033.023c buddhipūrvaṃ svayaṃ dhīraḥ puruṣas tatra kāraṇam
03,033.024a saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha
03,033.024c agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī
03,033.025a tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakam antataḥ
03,033.025c dhiyā dhīro vijānīyād upāyaṃ cāsya siddhaye
03,033.026a tataḥ pravartate paścāt karaṇeṣv asya siddhaye
03,033.026c tāṃ siddhim upajīvanti karmaṇām iha jantavaḥ
03,033.027a kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu viniścitam
03,033.027c idaṃ tv akuśaleneti viśeṣād upalabhyate
03,033.028a iṣṭāpūrtaphalaṃ na syān na śiṣyo na gurur bhavet
03,033.028c puruṣaḥ karmasādhyeṣu syāc ced ayam akāraṇam
03,033.029a kartṛtvād eva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate
03,033.029c asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tv iha
03,033.030a sarvam eva haṭhenaike diṣṭenaike vadanty uta
03,033.030c puruṣaprayatnajaṃ ke cit traidham etan nirucyate
03,033.031a na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpare
03,033.031c asti sarvam adṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ
03,033.031e dṛśyate hi haṭhāc caiva diṣṭāc cārthasya saṃtatiḥ
03,033.032a kiṃ cid daivād dhaṭhāt kiṃ cit kiṃ cid eva svakarmataḥ
03,033.032c puruṣaḥ phalam āpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam
03,033.032e kuśalāḥ pratijānanti ye tattvaviduṣo janāḥ
03,033.033a tathaiva dhātā bhūtānām iṣṭāniṣṭaphalapradaḥ
03,033.033c yadi na syān na bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaś cana
03,033.034a yaṃ yam artham abhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ
03,033.034c tat tat saphalam eva syād yadi na syāt purākṛtam
03,033.035a tridvārām arthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ
03,033.035c tathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokās tathaiva te
03,033.036a kartavyaṃ tv eva karmeti manor eṣa viniścayaḥ
03,033.036b*0117_01 ā mṛtyoḥ śriyam anvicchen naināṃ manyeta durlabhām
03,033.036c ekāntena hy anīho 'yaṃ parābhavati pūruṣaḥ
03,033.036d*0118_01 tat tu niḥsaṃśayaṃ na syāt tvayy akarmaṇy avasthite
03,033.037a kurvato hi bhavaty eva prāyeṇeha yudhiṣṭhira
03,033.037c ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindaty alasaḥ kva cit
03,033.038a asaṃbhave tv asya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyate
03,033.038c kṛte karmaṇi rājendra tathānṛṇyam avāpyate
03,033.039a alakṣmīr āviśaty enaṃ śayānam alasaṃ naram
03,033.039c niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtim upāśnute
03,033.040a anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ vṛṇvate muktasaṃśayāḥ
03,033.040c dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayaṃ kva cit
03,033.041a ekāntena hy anartho 'yaṃ vartate 'smāsu sāṃpratam
03,033.041c na tu niḥsaṃśayaṃ na syāt tvayi karmaṇy avasthite
03,033.042a atha vā siddhir eva syān mahimā tu tathaiva te
03,033.042c vṛkodarasya bībhatsor bhrātroś ca yamayor api
03,033.043a anyeṣāṃ karma saphalam asmākam api vā punaḥ
03,033.043c viprakarṣeṇa budhyeta kṛtakarmā yathā phalam
03,033.044a pṛthivīṃ lāṅgalenaiva bhittvā bījaṃ vapaty uta
03,033.044c āste 'tha karṣakas tūṣṇīṃ parjanyas tatra kāraṇam
03,033.045a vṛṣṭiś cen nānugṛhṇīyād anenās tatra karṣakaḥ
03,033.045c yad anyaḥ puruṣaḥ kuryāt kṛtaṃ tat sakalaṃ mayā
03,033.046a tac ced aphalam asmākaṃ nāparādho 'sti naḥ kva cit
03,033.046c iti dhīro 'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatra garhayet
03,033.047a kurvato nārthasiddhir me bhavatīti ha bhārata
03,033.047c nirvedo nātra gantavyo dvāv etau hy asya karmaṇaḥ
03,033.047e siddhir vāpy atha vāsiddhir apravṛttir ato 'nyathā
03,033.048a bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati
03,033.048c guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavaty aphalam eva vā
03,033.048e anārambhe tu na phalaṃ na guṇo dṛśyate 'cyuta
03,033.049a deśakālāv upāyāṃś ca maṅgalaṃ svasti vṛddhaye
03,033.049c yunakti medhayā dhīro yathāśakti yathābalam
03,033.050a apramattena tat kāryam upadeṣṭā parākramaḥ
03,033.050c bhūyiṣṭhaṃ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ
03,033.051a yaṃ tu dhīro 'nvavekṣeta śreyāṃsaṃ bahubhir guṇaiḥ
03,033.051c sāmnaivārthaṃ tato lipset karma cāsmai prayojayet
03,033.052a vyasanaṃ vāsya kāṅkṣeta vināśaṃ vā yudhiṣṭhira
03,033.052c api sindhor girer vāpi kiṃ punar martyadharmiṇaḥ
03,033.053a utthānayuktaḥ satataṃ pareṣām antaraiṣaṇe
03,033.053c ānṛṇyam āpnoti naraḥ parasyātmana eva ca
03,033.054a na caivātmāvamantavyaḥ puruṣeṇa kadā cana
03,033.054c na hy ātmaparibhūtasya bhūtir bhavati bhārata
03,033.055a evaṃ saṃsthitikā siddhir iyaṃ lokasya bhārata
03,033.055c citrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgataḥ
03,033.056a brāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayām āsa paṇḍitam
03,033.056c so 'smā artham imaṃ prāha pitre me bharatarṣabha
03,033.057a nītiṃ bṛhaspatiproktāṃ bhrātṝn me 'grāhayat purā
03,033.057c teṣāṃ sāṃkathyam aśrauṣam aham etat tadā gṛhe
03,033.058a sa māṃ rājan karmavatīm āgatām āha sāntvayan
03,033.058c śuśrūṣamāṇām āsīnāṃ pitur aṅke yudhiṣṭhira
03,034.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,034.001a yājñasenyā vacaḥ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ
03,034.001c niḥśvasann upasaṃgamya kruddho rājānam abravīt
03,034.002a rājyasya padavīṃ dharmyāṃ vraja satpuruṣocitām
03,034.002c dharmakāmārthahīnānāṃ kiṃ no vastuṃ tapovane
03,034.003a naiva dharmeṇa tad rājyaṃ nārjavena na caujasā
03,034.003c akṣakūṭam adhiṣṭhāya hṛtaṃ duryodhanena naḥ
03,034.004a gomāyuneva siṃhānāṃ durbalena balīyasām
03,034.004c āmiṣaṃ vighasāśena tadvad rājyaṃ hi no hṛtam
03,034.005a dharmaleśapraticchannaḥ prabhavaṃ dharmakāmayoḥ
03,034.005c artham utsṛjya kiṃ rājan durgeṣu paritapyase
03,034.006a bhavato 'nuvidhānena rājyaṃ naḥ paśyatāṃ hṛtam
03,034.006c ahāryam api śakreṇa guptaṃ gāṇḍīvadhanvanā
03,034.007a kuṇīnām iva bilvāni paṅgūnām iva dhenavaḥ
03,034.007c hṛtam aiśvaryam asmākaṃ jīvatāṃ bhavataḥ kṛte
03,034.008a bhavataḥ priyam ity evaṃ mahad vyasanam īdṛśam
03,034.008c dharmakāme pratītasya pratipannāḥ sma bhārata
03,034.009a karśayāmaḥ svamitrāṇi nandayāmaś ca śātravān
03,034.009c ātmānaṃ bhavataḥ śāstre niyamya bharatarṣabha
03,034.010a yad vayaṃ na tadaivaitān dhārtarāṣṭrān nihanmahi
03,034.010c bhavataḥ śāstram ādāya tan nas tapati duṣkṛtam
03,034.011a athainām anvavekṣasva mṛgacaryām ivātmanaḥ
03,034.011c avīrācaritāṃ rājan na balasthair niṣevitām
03,034.012a yāṃ na kṛṣṇo na bībhatsur nābhimanyur na sṛñjayaḥ
03,034.012c na cāham abhinandāmi na ca mādrīsutāv ubhau
03,034.013a bhavān dharmo dharma iti satataṃ vratakarśitaḥ
03,034.013c kaccid rājan na nirvedād āpannaḥ klībajīvikām
03,034.013d*0119_01 aśakyam iti vā kaś cit kṣātraṃ naiva smariṣyasi
03,034.013d*0120_01 durmanuṣyā hi nirvedād āpannāḥ klībajīvikām
03,034.014a durmanuṣyā hi nirvedam aphalaṃ sarvaghātinam
03,034.014b*0121_01 pratipannā viṣīdanti paṅke gaur iva durbalā
03,034.014b*0122_01 yad asmān sarvakāryeṣu samarthā dhṛtarāṣṭrajāḥ
03,034.014c aśaktāḥ śriyam āhartum ātmanaḥ kurvate priyam
03,034.015a sa bhavān dṛṣṭimāñ śaktaḥ paśyann ātmani pauruṣam
03,034.015c ānṛśaṃsyaparo rājan nānartham avabudhyase
03,034.016a asmān amī dhārtarāṣṭrāḥ kṣamamāṇān alaṃ sataḥ
03,034.016c aśaktān eva manyante tadduḥkhaṃ nāhave vadhaḥ
03,034.017a tatra ced yudhyamānānām ajihmam anivartinām
03,034.017c sarvaśo hi vadhaḥ śreyān pretya lokāṃl labhemahi
03,034.018a atha vā vayam evaitān nihatya bharatarṣabha
03,034.018c ādadīmahi gāṃ sarvāṃ tathāpi śreya eva naḥ
03,034.019a sarvathā kāryam etan naḥ svadharmam anutiṣṭhatām
03,034.019c kāṅkṣatāṃ vipulāṃ kīrtiṃ vairaṃ praticikīrṣatām
03,034.020a ātmārthaṃ yudhyamānānāṃ vidite kṛtyalakṣaṇe
03,034.020c anyair apahṛte rājye praśaṃsaiva na garhaṇā
03,034.021a karśanārtho hi yo dharmo mitrāṇām ātmanas tathā
03,034.021c vyasanaṃ nāma tad rājan na sa dharmaḥ kudharma tat
03,034.022a sarvathā dharmanityaṃ tu puruṣaṃ dharmadurbalam
03,034.022c jahatas tāta dharmārthau pretaṃ duḥkhasukhe yathā
03,034.023a yasya dharmo hi dharmārthaṃ kleśabhāṅ na sa paṇḍitaḥ
03,034.023c na sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ prabhām iva
03,034.024a yasya cārthārtham evārthaḥ sa ca nārthasya kovidaḥ
03,034.024c rakṣate bhṛtako 'raṇyaṃ yathā syāt tādṛg eva saḥ
03,034.025a ativelaṃ hi yo 'rthārthī netarāv anutiṣṭhati
03,034.025c sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmaheva jugupsitaḥ
03,034.026a satataṃ yaś ca kāmārthī netarāv anutiṣṭhati
03,034.026c mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyāṃ ca hīyate
03,034.027a tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dhruvam
03,034.027c kāmato ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kṣaye
03,034.028a tasmād dharmārthayor nityaṃ na pramādyanti paṇḍitāḥ
03,034.028c prakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇir yathā
03,034.029a sarvathā dharmamūlo 'rtho dharmaś cārthaparigrahaḥ
03,034.029c itaretarayonī tau viddhi meghodadhī yathā
03,034.030a dravyārthasparśasaṃyoge yā prītir upajāyate
03,034.030c sa kāmaś cittasaṃkalpaḥ śarīraṃ nāsya vidyate
03,034.031a arthārthī puruṣo rājan bṛhantaṃ dharmam ṛcchati
03,034.031c artham ṛcchati kāmārthī na kāmād anyam ṛcchatī
03,034.031d*0123_01 kāmārthī caiva yaḥ kāmaṃ na kāmād anyam ṛcchati
03,034.032a na hi kāmena kāmo 'nyaḥ sādhyate phalam eva tat
03,034.032c upayogāt phalasyeva kāṣṭhād bhasmeva paṇḍitaḥ
03,034.033a imāñ śakunikān rājan hanti vaitaṃsiko yathā
03,034.033c etad rūpam adharmasya bhūteṣu ca vihiṃsatām
03,034.034a kāmāl lobhāc ca dharmasya pravṛttiṃ yo na paśyati
03,034.034c sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ pretya ceha ca durmatiḥ
03,034.035a vyaktaṃ te vidito rājann artho dravyaparigrahaḥ
03,034.035c prakṛtiṃ cāpi vetthāsya vikṛtiṃ cāpi bhūyasīm
03,034.036a tasya nāśaṃ vināśaṃ vā jarayā maraṇena vā
03,034.036b*0124_01 dravyaparigrahāyārtho garīyān durbalātmanaḥ
03,034.036c anartham iti manyante so 'yam asmāsu vartate
03,034.037a indriyāṇāṃ ca pañcānāṃ manaso hṛdayasya ca
03,034.037c viṣaye vartamānānāṃ yā prītir upajāyate
03,034.037e sa kāma iti me buddhiḥ karmaṇāṃ phalam uttamam
03,034.038a evam eva pṛthag dṛṣṭvā dharmārthau kāmam eva ca
03,034.038c na dharmapara eva syān na cārthaparamo naraḥ
03,034.038e na kāmaparamo vā syāt sarvān seveta sarvadā
03,034.039a dharmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye kāmam ācaret
03,034.039c ahany anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ
03,034.040a kāmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye dharmam ācaret
03,034.040c vayasy anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ
03,034.041a dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yathāvad vadatāṃ vara
03,034.041c vibhajya kāle kālajñaḥ sarvān seveta paṇḍitaḥ
03,034.042a mokṣo vā paramaṃ śreya eṣa rājan sukhārthinām
03,034.042c prāptir vā buddhim āsthāya sopāyaṃ kurunandana
03,034.043a tad vāśu kriyatāṃ rājan prāptir vāpy adhigamyatām
03,034.043c jīvitaṃ hy āturasyeva duḥkham antaravartinaḥ
03,034.044a viditaś caiva te dharmaḥ satataṃ caritaś ca te
03,034.044c jānate tvayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacodanām
03,034.045a dānaṃ yajñaḥ satāṃ pūjā vedadhāraṇam ārjavam
03,034.045c eṣa dharmaḥ paro rājan phalavān pretya ceha ca
03,034.046a eṣa nārthavihīnena śakyo rājan niṣevitum
03,034.046c akhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ syur yady apītare
03,034.047a dharmamūlaṃ jagad rājan nānyad dharmād viśiṣyate
03,034.047c dharmaś cārthena mahatā śakyo rājan niṣevitum
03,034.048a na cārtho bhaikṣacaryeṇa nāpi klaibyena karhi cit
03,034.048c vettuṃ śakyaḥ sadā rājan kevalaṃ dharmabuddhinā
03,034.049a pratiṣiddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai dvijaḥ
03,034.049c tejasaivārthalipsāyāṃ yatasva puruṣarṣabha
03,034.050a bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā
03,034.050c kṣatriyasya viśeṣeṇa dharmas tu balam aurasam
03,034.050d*0125_01 svadharmaṃ pratipadyasva jahi śatrūn samāgatān
03,034.050d*0125_02 dhārtarāṣṭravanaṃ pārtha mayā pārthena nāśaya
03,034.051a udāram eva vidvāṃso dharmaṃ prāhur manīṣiṇaḥ
03,034.051c udāraṃ pratipadyasva nāvare sthātum arhasi
03,034.052a anubudhyasva rājendra vettha dharmān sanātanān
03,034.052c krūrakarmābhijāto 'si yasmād udvijate janaḥ
03,034.053a prajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ tava na garhitam
03,034.053c eṣa te vihito rājan dhātrā dharmaḥ sanātanaḥ
03,034.054a tasmād vicalitaḥ pārtha loke hāsyaṃ gamiṣyasi
03,034.054c svadharmād dhi manuṣyāṇāṃ calanaṃ na praśasyate
03,034.055a sa kṣātraṃ hṛdayaṃ kṛtvā tyaktvedaṃ śithilaṃ manaḥ
03,034.055c vīryam āsthāya kaunteya dhuram udvaha dhuryavat
03,034.056a na hi kevaladharmātmā pṛthivīṃ jātu kaś cana
03,034.056c pārthivo vyajayad rājan na bhūtiṃ na punaḥ śriyam
03,034.057a jihvāṃ dattvā bahūnāṃ hi kṣudrāṇāṃ lubdhacetasām
03,034.057c nikṛtyā labhate rājyam āhāram iva śalyakaḥ
03,034.058a bhrātaraḥ pūrvajātāś ca susamṛddhāś ca sarvaśaḥ
03,034.058c nikṛtyā nirjitā devair asurāḥ pāṇḍavarṣabha
03,034.059a evaṃ balavataḥ sarvam iti buddhvā mahīpate
03,034.059c jahi śatrūn mahābāho parāṃ nikṛtim āsthitaḥ
03,034.060a na hy arjunasamaḥ kaś cid yudhi yoddhā dhanurdharaḥ
03,034.060c bhavitā vā pumān kaś cin matsamo vā gadādharaḥ
03,034.061a sattvena kurute yuddhaṃ rājan subalavān api
03,034.061c na pramāṇena notsāhāt sattvastho bhava pāṇḍava
03,034.062a sattvaṃ hi mūlam arthasya vitathaṃ yad ato 'nyathā
03,034.062c na tu prasaktaṃ bhavati vṛkṣacchāyeva haimanī
03,034.063a arthatyāgo hi kāryaḥ syād arthaṃ śreyāṃsam icchatā
03,034.063c bījaupamyena kaunteya mā te bhūd atra saṃśayaḥ
03,034.064a arthena tu samo 'nartho yatra labhyeta nodayaḥ
03,034.064c na tatra vipaṇaḥ kāryaḥ kharakaṇḍūyitaṃ hi tat
03,034.065a evam eva manuṣyendra dharmaṃ tyaktvālpakaṃ naraḥ
03,034.065c bṛhantaṃ dharmam āpnoti sa buddha iti niścitaḥ
03,034.066a amitraṃ mitrasaṃpannaṃ mitrair bhindanti paṇḍitāḥ
03,034.066c bhinnair mitraiḥ parityaktaṃ durbalaṃ kurute vaśe
03,034.067a sattvena kurute yuddhaṃ rājan subalavān api
03,034.067c nodyamena na hotrābhiḥ sarvāḥ svīkurute prajāḥ
03,034.068a sarvathā saṃhatair eva durbalair balavān api
03,034.068c amitraḥ śakyate hantuṃ madhuhā bhramarair iva
03,034.069a yathā rājan prajāḥ sarvāḥ sūryaḥ pāti gabhastibhiḥ
03,034.069c atti caiva tathaiva tvaṃ savituḥ sadṛśo bhava
03,034.070a etad dhy api tapo rājan purāṇam iti naḥ śrutam
03,034.070c vidhinā pālanaṃ bhūmer yat kṛtaṃ naḥ pitāmahaiḥ
03,034.070d*0126_01 na tathā tapasā rājaṃl lokān prāpnoti kṣatriyaḥ
03,034.070d*0126_02 yathā sṛṣṭena yuddhena vijayenetareṇa vā
03,034.071a apeyāt kila bhāḥ sūryāl lakṣmīś candramasas tathā
03,034.071c iti loko vyavasito dṛṣṭvemāṃ bhavato vyathām
03,034.072a bhavataś ca praśaṃsābhir nindābhir itarasya ca
03,034.072c kathāyuktāḥ pariṣadaḥ pṛthag rājan samāgatāḥ
03,034.073a idam abhyadhikaṃ rājan brāhmaṇā guravaś ca te
03,034.073c sametāḥ kathayantīha muditāḥ satyasaṃdhatām
03,034.074a yan na mohān na kārpaṇyān na lobhān na bhayād api
03,034.074c anṛtaṃ kiṃ cid uktaṃ te na kāmān nārthakāraṇāt
03,034.075a yad enaḥ kurute kiṃ cid rājā bhūmim avāpnuvan
03,034.075c sarvaṃ tan nudate paścād yajñair vipuladakṣiṇaiḥ
03,034.076a brāhmaṇebhyo dadad grāmān gāś ca rājan sahasraśaḥ
03,034.076c mucyate sarvapāpebhyas tamobhya iva candramāḥ
03,034.077a paurajānapadāḥ sarve prāyaśaḥ kurunandana
03,034.077c savṛddhabālāḥ sahitāḥ śaṃsanti tvāṃ yudhiṣṭhira
03,034.077d*0127_01 dhārtarāṣṭrīṃ mahārāja na śaṃsanti matiṃ janāḥ
03,034.078a śvadṛtau kṣīram āsaktaṃ brahma vā vṛṣale yathā
03,034.078c satyaṃ stene balaṃ nāryāṃ rājyaṃ duryodhane tathā
03,034.079a iti nirvacanaṃ loke ciraṃ carati bhārata
03,034.079c api caitat striyo bālāḥ svādhyāyam iva kurvate
03,034.079d*0128_01 imām avasthāṃ ca gate sahāsmābhir ariṃdama
03,034.079d*0128_02 hanta naṣṭāḥ sma sarve vai bhavatopadrave sati
03,034.080a sa bhavān ratham āsthāya sarvopakaraṇānvitam
03,034.080c tvaramāṇo 'bhiniryātu ciram arthopapādakam
03,034.081a vācayitvā dvijaśreṣṭhān adyaiva gajasāhvayam
03,034.081c astravidbhiḥ parivṛto bhrātṛbhir dṛḍhadhanvibhiḥ
03,034.081e āśīviṣasamair vīrair marudbhir iva vṛtrahā
03,034.082a amitrāṃs tejasā mṛdnann asurebhya ivārihā
03,034.082c śriyam ādatsva kaunteya dhārtarāṣṭrān mahābala
03,034.083a na hi gāṇḍīvamuktānāṃ śarāṇāṃ gārdhravāsasām
03,034.083c sparśam āśīviṣābhānāṃ martyaḥ kaś cana saṃsahet
03,034.083d*0129_01 kaḥ parair hriyamāṇānām ātmabhāvena saṃsahet
03,034.084a na sa vīro na mātaṅgo na sadaśvo 'sti bhārata
03,034.084c yaḥ saheta gadāvegaṃ mama kruddhasya saṃyuge
03,034.085a sṛñjayaiḥ saha kaikeyair vṛṣṇīnām ṛṣabheṇa ca
03,034.085c kathaṃ svid yudhi kaunteya rājyaṃ na prāpnuyāmahe
03,034.085d*0130_01 śatruhastagatāṃ rājan kathaṃ svinn āharer mahīm
03,034.085d*0130_02 iha yatnam upāhṛtya balena mahatānvitaḥ
03,035.000*0131_00 vaiśaṃpāyana uvāca
03,035.000*0131_01 sa evam uktas tu mahānubhāvaḥ
03,035.000*0131_02 satyavrato bhīmasenena rājā
03,035.000*0131_03 ajātaśatrus tadanantaraṃ vai
03,035.000*0131_04 dhairyānvito vākyam idaṃ babhāṣe
03,035.001 yudhiṣṭhira uvāca
03,035.001a asaṃśayaṃ bhārata satyam etad; yan mā tudan vākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi
03,035.001c na tvā vigarhe pratikūlam etan; mamānayād dhi vyasanaṃ va āgāt
03,035.002a ahaṃ hy akṣān anvapadyaṃ jihīrṣan; rājyaṃ sarāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāt
03,035.002c tan mā śaṭhaḥ kitavaḥ pratyadevīt; suyodhanārthaṃ subalasya putraḥ
03,035.003a mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ; sadā sabhāyāṃ pravapann akṣapūgān
03,035.003c amāyinaṃ māyayā pratyadevīt; tato 'paśyaṃ vṛjinaṃ bhīmasena
03,035.004a akṣān hi dṛṣṭvā śakuner yathāvat; kāmānulomān ayujo yujaś ca
03,035.004c śakyaṃ niyantum abhaviṣyad ātmā; manyus tu hanti puruṣasya dhairyam
03,035.005a yantuṃ nātmā śakyate pauruṣeṇa; mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ
03,035.005c na te vācaṃ bhīmasenābhyasūye; manye tathā tad bhavitavyam āsīt
03,035.006a sa no rājā dhṛtarāṣṭrasya putro; nyapātayad vyasane rājyam icchan
03,035.006c dāsyaṃ ca no 'gamayad bhīmasena; yatrābhavac charaṇaṃ draupadī naḥ
03,035.007a tvaṃ cāpi tad vettha dhanaṃjayaś ca; punardyūtāyāgatānāṃ sabhāṃ naḥ
03,035.007c yan mābravīd dhṛtarāṣṭrasya putra; ekaglahārthaṃ bharatānāṃ samakṣam
03,035.008a vane samā dvādaśa rājaputra; yathākāmaṃ viditam ajātaśatro
03,035.008c athāparaṃ cāviditaṃ carethāḥ; sarvaiḥ saha bhrātṛbhiś chadmagūḍhaḥ
03,035.009a tvāṃ cec chrutvā tāta tathā carantam; avabhotsyante bhāratānāṃ carāḥ sma
03,035.009c anyāṃś carethās tāvato 'bdāṃs tatas tvaṃ; niścitya tat pratijānīhi pārtha
03,035.010a caraiś cen no 'viditaḥ kālam etaṃ; yukto rājan mohayitvā madīyān
03,035.010c bravīmi satyaṃ kurusaṃsadīha; tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ
03,035.011a vayaṃ caivaṃ bhrātaraḥ sarva eva; tvayā jitāḥ kālam apāsya bhogān
03,035.011c vasema ity āha purā sa rājā; madhye kurūṇāṃ sa mayoktas tatheti
03,035.012a tatra dyūtam abhavan no jaghanyaṃ; tasmiñ jitāḥ pravrajitāś ca sarve
03,035.012c itthaṃ ca deśān anusaṃcarāmo; vanāni kṛcchrāṇi ca kṛcchrarūpāḥ
03,035.013a suyodhanaś cāpi na śāntim icchan; bhūyaḥ sa manyor vaśam anvagacchat
03,035.013c udyojayām āsa kurūṃś ca sarvān; ye cāsya ke cid vaśam anvagacchan
03,035.014a taṃ saṃdhim āsthāya satāṃ sakāśe; ko nāma jahyād iha rājyahetoḥ
03,035.014c āryasya manye maraṇād garīyo; yad dharmam utkramya mahīṃ praśiṣyāt
03,035.015a tadaiva ced vīrakarmākariṣyo; yadā dyūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ
03,035.015c bāhū didhakṣan vāritaḥ phalgunena; kiṃ duṣkṛtaṃ bhīma tadābhaviṣyat
03,035.016a prāg eva caivaṃ samayakriyāyāḥ; kiṃ nābravīḥ pauruṣam āvidānaḥ
03,035.016c prāptaṃ tu kālaṃ tv abhipadya paścāt; kiṃ mām idānīm ativelam āttha
03,035.017a bhūyo 'pi duḥkhaṃ mama bhīmasena; dūye viṣasyeva rasaṃ viditvā
03,035.017c yad yājñasenīṃ parikṛṣyamāṇāṃ; saṃdṛśya tat kṣāntam iti sma bhīma
03,035.018a na tv adya śakyaṃ bharatapravīra; kṛtvā yad uktaṃ kuruvīramadhye
03,035.018c kālaṃ pratīkṣasva sukhodayasya; paktiṃ phalānām iva bījavāpaḥ
03,035.019a yadā hi pūrvaṃ nikṛto nikṛtyā; vairaṃ sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā
03,035.019c mahāguṇaṃ harati hi pauruṣeṇa; tadā vīro jīvati jīvaloke
03,035.020a śriyaṃ ca loke labhate samagrāṃ; manye cāsmai śatravaḥ saṃnamante
03,035.020c mitrāṇi cainam atirāgād bhajante; devā ivendram anujīvanti cainam
03,035.021a mama pratijñāṃ ca nibodha satyāṃ; vṛṇe dharmam amṛtāj jīvitāc ca
03,035.021c rājyaṃ ca putrāś ca yaśo dhanaṃ ca; sarvaṃ na satyasya kalām upaiti
03,036.001 bhīmasena uvāca
03,036.001a saṃdhiṃ kṛtvaiva kālena antakena patatriṇā
03,036.001c anantenāprameyena srotasā sarvahāriṇā
03,036.002a pratyakṣaṃ manyase kālaṃ martyaḥ san kālabandhanaḥ
03,036.002c phenadharmā mahārāja phaladharmā tathaiva ca
03,036.003a nimeṣād api kaunteya yasyāyur apacīyate
03,036.003c sūcyevāñjanacūrṇasya kim iti pratipālayet
03,036.004a yo nūnam amitāyuḥ syād atha vāpi pramāṇavit
03,036.004c sa kālaṃ vai pratīkṣeta sarvapratyakṣadarśivān
03,036.005a pratīkṣamāṇān kālo naḥ samā rājaṃs trayodaśa
03,036.005c āyuṣo 'pacayaṃ kṛtvā maraṇāyopaneṣyati
03,036.006a śarīriṇāṃ hi maraṇaṃ śarīre nityam āśritam
03,036.006c prāg eva maraṇāt tasmād rājyāyaiva ghaṭāmahe
03,036.006d*0132_01 kālo nūnaṃ manuṣyasya nityaṃ saṃnihito 'mṛtaḥ
03,036.007a yo na yāti prasaṃkhyānam aspaṣṭo bhūmivardhanaḥ
03,036.007c ayātayitvā vairāṇi so 'vasīdati gaur iva
03,036.008a yo na yātayate vairam alpasattvodyamaḥ pumān
03,036.008c aphalaṃ tasya janmāhaṃ manye durjātajāyinaḥ
03,036.009a hairaṇyau bhavato bāhū śrutir bhavati pārthiva
03,036.009c hatvā dviṣantaṃ saṃgrāme bhuktvā bāhvarjitaṃ vasu
03,036.010a hatvā cet puruṣo rājan nikartāram ariṃdama
03,036.010c ahnāya narakaṃ gacchet svargeṇāsya sa saṃmitaḥ
03,036.011a amarṣajo hi saṃtāpaḥ pāvakād dīptimattaraḥ
03,036.011c yenāham abhisaṃtapto na naktaṃ na divā śaye
03,036.012a ayaṃ ca pārtho bībhatsur variṣṭho jyāvikarṣaṇe
03,036.012c āste paramasaṃtapto nūnaṃ siṃha ivāśaye
03,036.013a yo 'yam eko 'bhimanute sarvāṃl loke dhanurbhṛtaḥ
03,036.013c so 'yam ātmajam ūṣmāṇaṃ mahāhastīva yacchati
03,036.014a nakulaḥ sahadevaś ca vṛddhā mātā ca vīrasūḥ
03,036.014c tavaiva priyam icchanta āsate jaḍamūkavat
03,036.015a sarve te priyam icchanti bāndhavāḥ saha sṛñjayaiḥ
03,036.015c aham eko 'bhisaṃtapto mātā ca prativindhyataḥ
03,036.016a priyam eva tu sarveṣāṃ yad bravīmy uta kiṃ cana
03,036.016c sarve hī vyasanaṃ prāptāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ
03,036.017a netaḥ pāpīyasī kā cid āpad rājan bhaviṣyati
03,036.017c yan no nīcair alpabalai rājyam ācchidya bhujyate
03,036.018a śīladoṣād ghṛṇāviṣṭa ānṛśaṃsyāt paraṃtapa
03,036.018c kleśāṃs titikṣase rājan nānyaḥ kaś cit praśaṃsati
03,036.018d*0133_01 śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ
03,036.018d*0133_02 anuvākahatā buddhir naiṣā tattvārthadarśinī
03,036.019a ghṛṇī brāhmaṇarūpo 'si kathaṃ kṣatre ajāyathāḥ
03,036.019c asyāṃ hi yonau jāyante prāyaśaḥ krūrabuddhayaḥ
03,036.020a aśrauṣīs tvaṃ rājadharmān yathā vai manur abravīt
03,036.020c krūrān nikṛtisaṃyuktān vihitān aśamātmakān
03,036.020d*0134_01 dhārtarāṣṭrān mahārāja kṣamase kiṃ durātmanaḥ
03,036.020d*0135_01 jñāne tapasi śaurye vā yasya na prathitaṃ yaśaḥ
03,036.020d*0135_02 vidyāyām atha lābhe vā mātur uccāra eva saḥ
03,036.021a kartavye puruṣavyāghra kim āsse pīṭhasarpavat
03,036.021c buddhyā vīryeṇa saṃyuktaḥ śrutenābhijanena ca
03,036.022a tṛṇānāṃ muṣṭinaikena himavantaṃ tu parvatam
03,036.022c channam icchasi kaunteya yo 'smān saṃvartum icchasi
03,036.023a ajñātacaryā gūḍhena pṛthivyāṃ viśrutena ca
03,036.023c divīva pārtha sūryeṇa na śakyā carituṃ tvayā
03,036.024a bṛhacchāla ivānūpe śākhāpuṣpapalāśavān
03,036.024c hastī śveta ivājñātaḥ kathaṃ jiṣṇuś cariṣyati
03,036.025a imau ca siṃhasaṃkāśau bhrātarau sahitau śiśū
03,036.025c nakulaḥ sahadevaś ca kathaṃ pārtha cariṣyataḥ
03,036.026a puṇyakīrtī rājaputrī draupadī vīrasūr iyam
03,036.026c viśrutā katham ajñātā kṛṣṇā pārtha cariṣyati
03,036.027a māṃ cāpi rājañ jānanti ākumāram imāḥ prajāḥ
03,036.027c ajñātacaryāṃ paśyāmi meror iva nigūhanam
03,036.028a tathaiva bahavo 'smābhī rāṣṭrebhyo vipravāsitāḥ
03,036.028c rājāno rājaputrāś ca dhṛtarāṣṭram anuvratāḥ
03,036.029a na hi te 'py upaśāmyanti nikṛtānāṃ nirākṛtāḥ
03,036.029c avaśyaṃ tair nikartavyam asmākaṃ tatpriyaiṣibhiḥ
03,036.030a te 'py asmāsu prayuñjīran pracchannān subahūñ janān
03,036.030c ācakṣīraṃś ca no jñātvā tan naḥ syāt sumahad bhayam
03,036.031a asmābhir uṣitāḥ samyag vane māsās trayodaśa
03,036.031c parimāṇena tān paśya tāvataḥ parivatsarān
03,036.032a asti māsaḥ pratinidhir yathā prāhur manīṣiṇaḥ
03,036.032c pūtikān iva somasya tathedaṃ kriyatām iti
03,036.033a atha vānaḍuhe rājan sādhave sādhuvāhine
03,036.033c sauhityadānād ekasmād enasaḥ pratimucyate
03,036.034a tasmāc chatruvadhe rājan kriyatāṃ niścayas tvayā
03,036.034c kṣatriyasya tu sarvasya nānyo dharmo 'sti saṃyugāt
03,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,037.001a bhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
03,037.001c niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṃpradadhyau paraṃtapaḥ
03,037.001d*0136_01 śrutā me rājadharmāś ca varṇānāṃ ca pṛthak pṛthak
03,037.001d*0136_02 āyatyāṃ ca tadātve ca yaḥ paśyati sa paśyati
03,037.001d*0136_03 dharmasya jānamāno 'haṃ gatim agryāṃ sudurvidām
03,037.001d*0136_04 kathaṃ balāt kariṣyāmi meror iva vimardanam
03,037.002a sa muhūrtam iva dhyātvā viniścityetikṛtyatām
03,037.002c bhīmasenam idaṃ vākyam apadāntaram abravīt
03,037.003a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata
03,037.003c idam anyat samādhatsva vākyaṃ me vākyakovida
03,037.004a mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt
03,037.004c ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhārata
03,037.005a sumantrite suvikrānte sukṛte suvicārite
03,037.005c sidhyanty arthā mahābāho daivaṃ cātra pradakṣiṇam
03,037.006a tvaṃ tu kevalacāpalyād baladarpocchritaḥ svayam
03,037.006c ārabdhavyam idaṃ karma manyase śṛṇu tatra me
03,037.007a bhūriśravāḥ śalaś caiva jalasaṃdhaś ca vīryavān
03,037.007c bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca droṇaputraś ca vīryavān
03,037.008a dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryodhanapurogamāḥ
03,037.008c sarva eva kṛtāstrāś ca satataṃ cātatāyinaḥ
03,037.009a rājānaḥ pārthivāś caiva ye 'smābhir upatāpitāḥ
03,037.009c saṃśritāḥ kauravaṃ pakṣaṃ jātasnehāś ca sāṃpratam
03,037.010a duryodhanahite yuktā na tathāsmāsu bhārata
03,037.010c pūrṇakośā balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇe
03,037.011a sarve kauravasainyasya saputrāmātyasainikāḥ
03,037.011c saṃvibhaktā hi mātrābhir bhogair api ca sarvaśaḥ
03,037.012a duryodhanena te vīrā mānitāś ca viśeṣataḥ
03,037.012c prāṇāṃs tyakṣyanti saṃgrāme iti me niścitā matiḥ
03,037.013a samā yady api bhīṣmasya vṛttir asmāsu teṣu ca
03,037.013c droṇasya ca mahābāho kṛpasya ca mahātmanaḥ
03,037.014a avaśyaṃ rājapiṇḍas tair nirveśya iti me matiḥ
03,037.014c tasmāt tyakṣyanti saṃgrāme prāṇān api sudustyajān
03,037.015a sarve divyāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ
03,037.015c ajeyāś ceti me buddhir api devaiḥ savāsavaiḥ
03,037.016a amarṣī nityasaṃhṛṣṭas tatra karṇo mahārathaḥ
03,037.016c sarvāstravid anādhṛṣya abhedyakavacāvṛtaḥ
03,037.017a anirjitya raṇe sarvān etān puruṣasattamān
03,037.017c aśakyo hy asahāyena hantuṃ duryodhanas tvayā
03,037.018a na nidrām adhigacchāmi cintayāno vṛkodara
03,037.018c ati sarvān dhanurgrāhān sūtaputrasya lāghavam
03,037.019a etad vacanam ājñāya bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ
03,037.019c babhūva vimanās trasto na caivovāca kiṃ cana
03,037.020a tayoḥ saṃvadator evaṃ tadā pāṇḍavayor dvayoḥ
03,037.020c ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
03,037.021a so 'bhigamya yathānyāyaṃ pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ
03,037.021c yudhiṣṭhiram idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ
03,037.022a yudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hṛdi mānasam
03,037.022c manīṣayā tataḥ kṣipram āgato 'smi nararṣabha
03,037.023a bhīṣmād droṇāt kṛpāt karṇād droṇaputrāc ca bhārata
03,037.023b*0137_01 duryodhanān nṛpasutāt tathā duḥśāsanād api
03,037.023c yat te bhayam amitraghna hṛdi saṃparivartate
03,037.024a tat te 'haṃ nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā
03,037.024c tac chrutvā dhṛtim āsthāya karmaṇā pratipādaya
03,037.024d*0138_01 pratipādya tu rājendra tataḥ kṣipraṃ jvaraṃ jahi
03,037.025a tata ekāntam unnīya pārāśaryo yudhiṣṭhiram
03,037.025c abravīd upapannārtham idaṃ vākyaviśāradaḥ
03,037.026a śreyasas te paraḥ kālaḥ prāpto bharatasattama
03,037.026c yenābhibhavitā śatrūn raṇe pārtho dhanaṃjayaḥ
03,037.027a gṛhāṇemāṃ mayā proktāṃ siddhiṃ mūrtimatīm iva
03,037.027c vidyāṃ pratismṛtiṃ nāma prapannāya bravīmi te
03,037.027e yām avāpya mahābāhur arjunaḥ sādhayiṣyati
03,037.028a astrahetor mahendraṃ ca rudraṃ caivābhigacchatu
03,037.028c varuṇaṃ ca dhaneśaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍava
03,037.028e śakto hy eṣa surān draṣṭuṃ tapasā vikrameṇa ca
03,037.029a ṛṣir eṣa mahātejā nārāyaṇasahāyavān
03,037.029c purāṇaḥ śāśvato devo viṣṇor aṃśaḥ sanātanaḥ
03,037.030a astrāṇīndrāc ca rudrāc ca lokapālebhya eva ca
03,037.030c samādāya mahābāhur mahat karma kariṣyati
03,037.031a vanād asmāc ca kaunteya vanam anyad vicintyatām
03,037.031c nivāsārthāya yad yuktaṃ bhaved vaḥ pṛthivīpate
03,037.032a ekatra ciravāso hi na prītijanano bhavet
03,037.032c tāpasānāṃ ca śāntānāṃ bhaved udvegakārakaḥ
03,037.033a mṛgāṇām upayogaś ca vīrudoṣadhisaṃkṣayaḥ
03,037.033c bibharṣi hi bahūn viprān vedavedāṅgapāragān
03,037.034a evam uktvā prapannāya śucaye bhagavān prabhuḥ
03,037.034c provāca yogatattvajño yogavidyām anuttamām
03,037.035a dharmarājñe tadā dhīmān vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
03,037.035c anujñāya ca kaunteyaṃ tatraivāntaradhīyata
03,037.036a yudhiṣṭhiras tu dharmātmā tad brahma manasā yataḥ
03,037.036c dhārayām āsa medhāvī kāle kāle samabhyasan
03,037.037a sa vyāsavākyamudito vanād dvaitavanāt tataḥ
03,037.037c yayau sarasvatītīre kāmyakaṃ nāma kānanam
03,037.038a tam anvayur mahārāja śikṣākṣaravidas tathā
03,037.038c brāhmaṇās tapasā yuktā devendram ṛṣayo yathā
03,037.039a tataḥ kāmyakam āsādya punas te bharatarṣabhāḥ
03,037.039a*0139_01 **** **** rṣayo devapatiṃ yathā
03,037.039a*0139_02 saṃprāpya tad vanaṃ ramyaṃ
03,037.039c nyaviśanta mahātmānaḥ sāmātyāḥ sapadānugāḥ
03,037.040a tatra te nyavasan rājan kaṃ cit kālaṃ manasvinaḥ
03,037.040c dhanurvedaparā vīrāḥ śṛṇvānā vedam uttamam
03,037.041a caranto mṛgayāṃ nityaṃ śuddhair bāṇair mṛgārthinaḥ
03,037.041c pitṛdaivataviprebhyo nirvapanto yathāvidhi
03,038.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,038.001a kasya cit tv atha kālasya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
03,038.001c saṃsmṛtya munisaṃdeśam idaṃ vacanam abravīt
03,038.002a vivikte viditaprajñam arjunaṃ bharatarṣabham
03,038.002c sāntvapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā pāṇinā parisaṃspṛśan
03,038.003a sa muhūrtam iva dhyātvā vanavāsam ariṃdamaḥ
03,038.003c dhanaṃjayaṃ dharmarājo rahasīdam uvāca ha
03,038.004a bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre ca bhārata
03,038.004c dhanurvedaś catuṣpāda eteṣv adya pratiṣṭhitaḥ
03,038.005a brāhmaṃ daivam āsuraṃ ca saprayogacikitsitam
03,038.005c sarvāstrāṇāṃ prayogaṃ ca te 'bhijānanti kṛtsnaśaḥ
03,038.006a te sarve dhṛtarāṣṭrasya putreṇa parisāntvitāḥ
03,038.006c saṃvibhaktāś ca tuṣṭāś ca guruvat teṣu vartate
03,038.006d*0140_01 aikātmyaṃ ca gatāḥ sarve dhārtarāṣṭreṇa bhārata
03,038.007a sarvayodheṣu caivāsya sadā vṛttir anuttamā
03,038.007b*0141_01 ācāryā mānitās tuṣṭāḥ śāntiṃ vyavaharanty uta
03,038.007c śaktiṃ na hāpayiṣyanti te kāle pratipūjitāḥ
03,038.008a adya ceyaṃ mahī kṛtsnā duryodhanavaśānugā
03,038.008b*0142_01 sagrāmanagarā pārtha sasāgaravanākarā
03,038.008b*0143_01 anena brahmaṇā tāta sarvaṃ saṃpratipadyate
03,038.008c tvayi vyapāśrayo 'smākaṃ tvayi bhāraḥ samāhitaḥ
03,038.008e tatra kṛtyaṃ prapaśyāmi prāptakālam ariṃdama
03,038.009a kṛṣṇadvaipāyanāt tāta gṛhītopaniṣan mayā
03,038.009c tayā prayuktayā samyag jagat sarvaṃ prakāśate
03,038.009e tena tvaṃ brahmaṇā tāta saṃyuktaḥ susamāhitaḥ
03,038.010a devatānāṃ yathākālaṃ prasādaṃ pratipālaya
03,038.010c tapasā yojayātmānam ugreṇa bharatarṣabha
03,038.011a dhanuṣmān kavacī khaḍgī muniḥ sārasamanvitaḥ
03,038.011c na kasya cid dadan mārgaṃ gaccha tātottarāṃ diśam
03,038.011e indre hy astrāṇi divyāni samastāni dhanaṃjaya
03,038.012a vṛtrād bhītais tadā devair balam indre samarpitam
03,038.012c tāny ekasthāni sarvāṇi tatas tvaṃ pratipatsyase
03,038.013a śakram eva prapadyasva sa te 'strāṇi pradāsyati
03,038.013b@003_0001 yogayuktasya te pārtha tatra nāsti vicāraṇā
03,038.013b@003_0002 pravarām atulāṃ satyāṃ nirdoṣāṃ sarvadā satām
03,038.013b@003_0003 tām ekaḥ pāṇḍaveṣv adya astraṃ prāpto dhanaṃjayaḥ
03,038.013b@003_0004 na cādharmam imaṃ devā nāsiddhaṃ nātapasvinam
03,038.013b@003_0005 draṣṭum icchanti kaunteya calacittaṃ kathaṃ cana
03,038.013b@003_0006 rorūyamāṇaṃ kaṭuka īrṣukaḥ kaṭukākṣaram
03,038.013b@003_0007 duṣṭaḥ ślāghanakaḥ kṣeptā hantātha vicikitsitaḥ
03,038.013b@003_0008 viśvastahantā māyāvī krodhano 'nṛtabhāṣitā
03,038.013b@003_0009 atyāśī nāstiko 'dānto mitradhṛk sarvaśaṅkitaḥ
03,038.013b@003_0010 ākroṣṭā cātimānī ca raudro lubdho 'tha lolupaḥ
03,038.013b@003_0011 stenaś ca madyapaś caiva bhrūṇahā gurutalpagaḥ
03,038.013b@003_0012 saṃbhāvitātmā cātyarthaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣaś ca ha
03,038.013b@003_0013 naite lokān āpnuvanti nirlokās te dhanaṃjaya
03,038.013b@003_0014 ānṛśaṃsyam anukrośaṃ satyaṃ karuṇaveditā
03,038.013b@003_0015 damaḥ sthitir dhṛtir dharmaḥ kṣamā rūpam anuttamam
03,038.013b@003_0016 dayā damaś ca dharmaś ca gurupūjā kṛtajñatā
03,038.013b@003_0017 mitratā dvijabhaktiś ca vasanti tvayi phālguna
03,038.013b@003_0018 vyapekṣā sarvabhūteṣu kṣamā dānaṃ matiḥ smṛtiḥ
03,038.013b@003_0019 tasmāt kauravya śakreṇa sameṣyasi dhanaṃjaya
03,038.013b@003_0020 tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ
03,038.013b@003_0021 suhṛdāṃ sodarāṇāṃ ca sarveṣāṃ bharatarṣabha
03,038.013b@003_0022 tvaṃ gatiḥ paramā tāta vṛtrahā marutām iva
03,038.013b@003_0023 tasmiṃs trayodaśe varṣe bhrātaraḥ suhṛdaś ca te
03,038.013b@003_0024 sarve 'bhisaṃśrayiṣyanti bāhuvīryaṃ mahābala
03,038.013b@003_0025 sa pārtha pitaraṃ gaccha sahasrākṣam ariṃdama
03,038.013b@003_0026 muṣṭigrahaṇam ādatsva sarvāstrāṇi ca vāsavāt
03,038.013b@003_0027 śataśṛṅge mahābāho maghavān idam abravīt
03,038.013b@003_0028 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ tvām upāghrāya mūrdhani
03,038.013b@003_0029 viditaḥ sarvabhūtānāṃ divaṃ tāta gamiṣyasi
03,038.013b@003_0030 prāpya puṇyakṛtāṃ lokān raṃsyate jayatāṃ varaḥ
03,038.013b@003_0031 mānitas tridaśaiḥ pārtha vihṛtya susukhaṃ divi
03,038.013b@003_0032 avāpya paramāstrāṇi pṛthivīṃ punar eṣyasi
03,038.013b@003_0033 guṇāṃs te vāsavas tāta khāṇḍavaṃ dahyatas tava
03,038.013b@003_0034 śṛṇvatāṃ kila bhūtānāṃ punaḥ punar abhāṣata
03,038.013b@003_0035 tāṃ pratijñāṃ naraśreṣṭha kartum arhasi vāsave
03,038.013b@003_0036 kiṃ cid diśam itaḥ prāpya tapoyogamanā bhava
03,038.013b@003_0037 kartum arhasi kaunteya maghavadvacanaṃ hitam
03,038.013c dīkṣito 'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram
03,038.014a evam uktvā dharmarājas tam adhyāpayata prabhuḥ
03,038.014c dīkṣitaṃ vidhinā tena yatavākkāyamānasam
03,038.014e anujajñe tato vīraṃ bhrātā bhrātaram agrajaḥ
03,038.015a nideśād dharmarājasya draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram
03,038.015c dhanur gāṇḍīvam ādāya tathākṣayyau maheṣudhī
03,038.016a kavacī satalatrāṇo baddhagodhāṅgulitravān
03,038.016c hutvāgniṃ brāhmaṇān niṣkaiḥ svasti vācya mahābhujaḥ
03,038.017a prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhītaśarāsanaḥ
03,038.017c vadhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ niḥśvasyordhvam udīkṣya ca
03,038.018a taṃ dṛṣṭvā tatra kaunteyaṃ pragṛhītaśarāsanam
03,038.018c abruvan brāhmaṇāḥ siddhā bhūtāny antarhitāni ca
03,038.018d@004_0001 siddhacāraṇasaṃghāś ca gandharvāś ca tam abruvan
03,038.018d@004_0002 svasti vrataṃ samādhatsva saṃkalpas tava sidhyatām
03,038.018d@004_0003 manorathāś ca te sarve samṛdhyantāṃ mahāratha
03,038.018d@004_0004 evam ukto 'bhivādyaitān baddhāñjalipuṭas tathā
03,038.018d@004_0005 tapoyogamanāḥ pārthaḥ purohitam avandata
03,038.018d@004_0006 tataḥ prītamanā jiṣṇus tāv ubhāv abhyavandata
03,038.018d@004_0007 sahodarāv atirathau yudhiṣṭhiravṛkodarau
03,038.018d@004_0008 saṃklāntamanasau tūrṇam abhigamya mahārathau
03,038.018d@004_0009 yamau gāṇḍīvadhanvānam abhyavādayatām ubhau
03,038.018d@004_0010 abhivādya tu tau vīrāv ūcatuḥ pākaśāsanim
03,038.018d@004_0011 avāptavyāni sarvāṇi divyāny astrāṇi vāsavāt
03,038.018d@004_0012 astrāṇy āpnuhi kaunteya manasā yad yad icchasi
03,038.018d@004_0013 giro hy aśithilāḥ sarvā nirdoṣāḥ saṃmatāḥ satām
03,038.018d@004_0014 tvam ekaḥ pāṇḍaveṣv adya saṃprāpto 'si dhanaṃjaya
03,038.018d@004_0015 na cādharmavidaṃ devā nāsiddhaṃ nātapasvinam
03,038.018d@004_0016 draṣṭum icchanti kaunteya calacittaṃ śaṭhaṃ na ca
03,038.018d@004_0017 rorūyamāṇaḥ kaṭukam īrṣyakaḥ kaṭukākṣaraḥ
03,038.018d@004_0018 śaṭhakaḥ ślāghakaḥ kṣeptā hantā ca vicikitsitā
03,038.018d@004_0019 viśvastahantā māyāvī krodhano 'nṛtabhāṣitā
03,038.018d@004_0020 atyāśī nāstiko 'dātā mitradhṛk sarvaśaṅkitaḥ
03,038.018d@004_0021 ākroṣṭā cātimānī ca raudro lubdho 'tha lolupaḥ
03,038.018d@004_0022 stenaś ca madyapaś caiva bhrūṇahā gurutalpagaḥ
03,038.018d@004_0023 saṃbhāvitātmā cātyarthaṃ nṛśaṃsaḥ puruṣaś ca yaḥ
03,038.018d@004_0024 naite lokān āpnuvanti nirlokās te dhanaṃjaya
03,038.018d@004_0025 ānṛśaṃsyam anukrośaḥ satyaṃ karuṇaveditā
03,038.018d@004_0026 damaḥ sthitir dhṛtir dharmaḥ kṣamā rūpam anuttamam
03,038.018d@004_0027 dayā śamaś ca dharmaś ca gurupūjā kṛtajñatā
03,038.018d@004_0028 maitratā dvijabhaktiś ca vasanti tvayi phalguna
03,038.018d@004_0029 vyapekṣā sarvabhūteṣu kṛpā dānaṃ matiḥ smṛtiḥ
03,038.018d@004_0030 tasmāt kauravya śakreṇa sameṣyasi dhanaṃjaya
03,038.018d@004_0031 tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ
03,038.018d@004_0032 suhṛdāṃ sodarāṇāṃ ca sarveṣāṃ bharatarṣabha
03,038.018d@004_0033 tvaṃ gatiḥ paramā tāta vṛtrahā marutām iva
03,038.018d@004_0034 tasmiṃs trayodaśe varṣe bhrātaraḥ suhṛdaś ca te
03,038.018d@004_0035 sarve hi saṃśrayiṣyanti bāhuvīryaṃ mahābala
03,038.018d@004_0036 sa pārtha pitaraṃ gaccha sahasrākṣam ariṃdamam
03,038.018d@004_0037 muṣṭigrahaṇam ādatsva sarvāṇy astrāṇi vāsavāt
03,038.018d@004_0038 śataśṛṅge mahābāho maghavān idam abravīt
03,038.018d@004_0039 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ tvām upāghrāya mūrdhani
03,038.018d@004_0040 viditaḥ sarvabhūtānāṃ divaṃ tāta gamiṣyasi
03,038.018d@004_0041 prāpya puṇyakṛtāṃ lokān raṃsyase jayatāṃ vara
03,038.018d@004_0042 mānitas tridaśaiḥ pārtha vihṛtya susukhaṃ divi
03,038.018d@004_0043 avāpya paramāstrāṇi pṛthivīṃ punar eṣyasi
03,038.018d@004_0044 guṇāṃs te vāsavas tāta khāṇḍavaṃ dahati tvayi
03,038.018d@004_0045 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ punaḥ punar abhāṣata
03,038.018d@004_0046 tāṃ pratijñāṃ naraśreṣṭha kartum arhasi vāsavīm
03,038.018d@004_0047 kaṃ cid deśam itaḥ prāpya tapoyogamanā bhava
03,038.018d@004_0048 kartum arhasi kauravya maghavadvacanaṃ hitam
03,038.018d@004_0049 dīkṣito 'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭāsi tvaṃ puraṃdaram
03,038.018d@004_0050 tau pariṣvajya bībhatsuḥ kṛṣṇām āmantrya cābhibho
03,038.018d@004_0051 abhyavādayata prītaḥ tapasvipravarān api
03,038.018e kṣipraṃ prāpnuhi kaunteya manasā yad yad icchasi
03,038.018f*0144_01 abruvan brāhmaṇāḥ pārtham iti kṛtvā jayāśiṣaḥ
03,038.018f*0145_01 saṃsādhayasva kaunteya dhruvo 'stu vijayas tava
03,038.019a taṃ siṃham iva gacchantaṃ śālaskandhorum arjunam
03,038.019c manāṃsy ādāya sarveṣāṃ kṛṣṇā vacanam abravīt
03,038.020a yat te kuntī mahābāho jātasyaicchad dhanaṃjaya
03,038.020c tat te 'stu sarvaṃ kaunteya yathā ca svayam icchasi
03,038.021a māsmākaṃ kṣatriyakule janma kaś cid avāpnuyāt
03,038.021c brāhmaṇebhyo namo nityaṃ yeṣāṃ yuddhe na jīvikā
03,038.021d*0146_01 idaṃ ca me paraṃ duḥkhaṃ yat tvāṃ pārtha suyodhanaḥ
03,038.021d*0146_02 dṛṣṭvā māṃ gaur iti prāha prahasan rājasaṃsadi
03,038.021d*0146_03 tasmād duḥkhād idaṃ duḥkhaṃ garīya iti me matiḥ
03,038.021d*0146_04 yad asmān prati sabhyeṣu bahv ayuktam abhāṣata
03,038.022a nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare
03,038.022c raṃsyante vīrakarmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ
03,038.023a naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite
03,038.023c tuṣṭir buddhir bhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini
03,038.024a tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe samāhite
03,038.024c jīvitaṃ maraṇaṃ caiva rājyam aiśvaryam eva ca
03,038.024e āpṛṣṭo me 'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava
03,038.024f*0147_01 balavadbhir viruddhena kāryam etat tvayānagha
03,038.024f*0147_02 prayāhy avighnenaivāśu vijayāya mahābala
03,038.025a namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha hy anāmayam
03,038.025b*0148_01 dharmas tvāṃ dviṣataḥ pātu bhāskaraś ca vibhāvasuḥ
03,038.025b*0149_01 hrīḥ śrīḥ kīrtir dhṛtiḥ puṣṭir umā lakṣmīḥ sarasvatī
03,038.025b*0149_02 imā vai tava pānthasya pālayantu dhanaṃjaya
03,038.025b*0150_01 jyeṣṭhāpacāyī jyeṣṭhasya bhrātur vacanakārakaḥ
03,038.025b*0150_02 prapadye 'haṃ vasūn rudrān ādityān samarudgaṇān
03,038.025b*0150_03 viśvedevāṃs tathā sādhyāñ śāntyarthaṃ bharatarṣabha
03,038.025b*0151_01 evam uktvāśiṣaḥ kṛṣṇā virarāma yaśasvinī
03,038.025b*0152_01 avarodhād vane vāsāt sarvasvaharaṇād api
03,038.025b*0152_02 idaṃ duḥkhataraṃ manye putrebhyaś ca vivāsanam
03,038.025b*0153_01 prāñjaliḥ pāṇḍavaṃ kṛṣṇā devānāṃ kurvatī namaḥ
03,038.025b*0153_02 vāgbhiḥ paramaśaktābhir maṅgalābhir abhāṣata
03,038.025b*0153_03 (25ab) namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha vanād vanam
03,038.025b*0153_04 dharmas tvāṃ juṣatāṃ pārtha bhāskaraś ca vibhāvasuḥ
03,038.025b*0153_05 brahmā tvāṃ brāhmaṇāś caiva pālayantu dhanaṃjaya
03,038.025b*0153_06 jyeṣṭhāpacāyī jyeṣṭhasya bhrātur vacanam āsthitaḥ
03,038.025b*0153_07 prapadyethā vasūn rudrān ādityān samarudgaṇān
03,038.025b*0153_08 viśvedevāṃs tathādityāñ śāntyarthaṃ bharatarṣabha
03,038.025b*0153_09 (25cd) svasti te 'stv āntarikṣebhyo divyebhyo bharatarṣabha
03,038.025b*0153_10 (25ef) pārthivebhyaś ca sarvebhyo ye ke cit paripanthinaḥ
03,038.025b*0153_11 avarodhād vane vāsāt sarvasvaharaṇād api
03,038.025b*0153_12 idaṃ duḥkhataraṃ manye putrebhyaś ca vivāsanāt
03,038.025b*0153_13 (21ab) mā smāhaṃ kṣatriyakule jātu cit punar ābhavam
03,038.025b*0153_14 (21cd) brāhmaṇebhyo namasyāmi yeṣāṃ nāyudhajīvikā
03,038.025b*0153_15 dhvaṃsitaḥ svagṛhebhyaś ca rāṣṭrāc ca bharatarṣabha
03,038.025b*0153_16 vane pratiṣṭhito bhūtvā sauhārdād avatiṣṭhase
03,038.025b*0153_17 jetā yaḥ sarvaśatrūṇāṃ yaḥ pāvakam atarpayat
03,038.025b*0153_18 janas tvāṃ paśyatīdānīṃ gacchantaṃ bharatarṣabha
03,038.025b*0153_19 asmin nūnaṃ mahāraṇye bhrātaraḥ suhṛdaś ca te
03,038.025b*0153_20 tvatkathāḥ kathayiṣyanti cāraṇā ṛṣayas tathā
03,038.025b*0153_21 (20ab) yat tat kuntī mahābāho jātasyaicchad dhanaṃjaya
03,038.025b*0153_22 (20cd) tat te sarvaṃ tathaivāstu yathā ca manasecchasi
03,038.025b*0153_23 vasudevasvasā devī tvām āryā punar āgatam
03,038.025b*0153_24 sā paśyatu pṛthā pārtha sahasrākṣam ivāditiḥ
03,038.025b*0153_25 (22ab) nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare
03,038.025b*0153_26 (22cd) raṃsyante tava karmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ
03,038.025b*0153_27 (23ab) naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite
03,038.025b*0153_28 (23cd) tuṣṭā buddhir bhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini
03,038.025b*0153_29 āśā saṃjāyate vīra tvayy araṇyaṃ prapadyati
03,038.025b*0153_30 (24ab) tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe pratiṣṭhite
03,038.025b*0153_31 (24cd) jīvitaṃ maraṇaṃ caiva svargo 'tha narakas tathā
03,038.025b*0153_32 (24ef) āpṛṣṭo me 'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava
03,038.025b*0153_33 kṛtāstraṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punar āgatam
03,038.025c svasti te 'stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaś ca bhārata
03,038.025e divyebhyaś caiva bhūtebhyo ye cānye paripanthinaḥ
03,038.025f*0154_01 evam uktvāśiṣaḥ kṛṣṇā virarāma yaśasvinī
03,038.026a tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bhrātṝn dhaumyaṃ ca pāṇḍavaḥ
03,038.026b*0155_01 kṛṣṇākaṭākṣapātheyaṃ hṛdi kṛtvā tato 'rjunaḥ
03,038.026c prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ
03,038.026d*0156_01 śanair iva diśaṃ vīra udīcīṃ bharatarṣabhaḥ
03,038.026d*0156_02 saṃharaṃs tarasā vṛkṣāṃl latāvallīś ca bhārata
03,038.026d*0156_03 asajjamāno vṛkṣeṣu jagāma sumahābalaḥ
03,038.027a tasya mārgād apākrāman sarvabhūtāni gacchataḥ
03,038.027c yuktasyaindreṇa yogena parākrāntasya śuṣmiṇaḥ
03,038.027d*0157_01 so 'gacchat parvatāṃs tāta tapodhananiṣevitān
03,038.027d*0157_02 divyaṃ haimavataṃ puṇyaṃ devajuṣṭaṃ paraṃtapaḥ
03,038.028a so 'gacchat parvataṃ puṇyam ekāhnaiva mahāmanāḥ
03,038.028c manojavagatir bhūtvā yogayukto yathānilaḥ
03,038.029a himavantam atikramya gandhamādanam eva ca
03,038.029c atyakrāmat sa durgāṇi divārātram atandritaḥ
03,038.030a indrakīlaṃ samāsādya tato 'tiṣṭhad dhanaṃjayaḥ
03,038.030c antarikṣe hi śuśrāva tiṣṭheti sa vacas tadā
03,038.030d*0158_01 tac chrutvā sarvato dṛṣṭiṃ cārayām āsa pāṇḍavaḥ
03,038.030d*0159_01 gatvā sa ṣaḍ ahorātrān saptame 'hani pāṇḍavaḥ
03,038.030d*0159_02 prasthendrakīlasya śubhe tapoyogaparo 'bhavat
03,038.030d*0159_03 ūrdhvabāhur na cāṅgāni prāspandayata kiṃ cana
03,038.030d*0159_04 samāhitātmā niyataḥ sahasrākṣasuto 'cyutaḥ
03,038.031a tato 'paśyat savyasācī vṛkṣamūle tapasvinam
03,038.031c brāhmyā śriyā dīpyamānaṃ piṅgalaṃ jaṭilaṃ kṛśam
03,038.032a so 'bravīd arjunaṃ tatra sthitaṃ dṛṣṭvā mahātapāḥ
03,038.032c kas tvaṃ tāteha saṃprāpto dhanuṣmān kavacī śarī
03,038.032e nibaddhāsitalatrāṇaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ
03,038.033a neha śastreṇa kartavyaṃ śāntānām ayam ālayaḥ
03,038.033c vinītakrodhaharṣāṇāṃ brāhmaṇānāṃ tapasvinām
03,038.034a nehāsti dhanuṣā kāryaṃ na saṃgrāmeṇa karhi cit
03,038.034c nikṣipaitad dhanus tāta prāpto 'si paramāṃ gatim
03,038.035a ity anantaujasaṃ vīraṃ yathā cānyaṃ pṛthagjanam
03,038.035c tathā vācam athābhīkṣṇaṃ brāhmaṇo 'rjunam abravīt
03,038.035e na cainaṃ cālayām āsa dhairyāt sudṛḍhaniścayam
03,038.036a tam uvāca tataḥ prītaḥ sa dvijaḥ prahasann iva
03,038.036c varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te śakro 'ham arisūdana
03,038.037a evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ
03,038.037c prāñjaliḥ praṇato bhūtvā śūraḥ kurukulodvahaḥ
03,038.038a īpsito hy eṣa me kāmo varaṃ cainaṃ prayaccha me
03,038.038c tvatto 'dya bhagavann astraṃ kṛtsnam icchāmi veditum
03,038.039a pratyuvāca mahendras taṃ prītātmā prahasann iva
03,038.039c iha prāptasya kiṃ kāryam astrais tava dhanaṃjaya
03,038.039e kāmān vṛṇīṣva lokāṃś ca prāpto 'si paramāṃ gatim
03,038.040a evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ
03,038.040c na lokān na punaḥ kāmān na devatvaṃ kutaḥ sukham
03,038.041a na ca sarvāmaraiśvaryaṃ kāmaye tridaśādhipa
03,038.041c bhrātṝṃs tān vipine tyaktvā vairam apratiyātya ca
03,038.041e akīrtiṃ sarvalokeṣu gaccheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ
03,038.042a evam uktaḥ pratyuvāca vṛtrahā pāṇḍunandanam
03,038.042c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā sarvalokanamaskṛtaḥ
03,038.043a yadā drakṣyasi bhūteśaṃ tryakṣaṃ śūladharaṃ śivam
03,038.043c tadā dātāsmi te tāta divyāny astrāṇi sarvaśaḥ
03,038.044a kriyatāṃ darśane yatno devasya parameṣṭhinaḥ
03,038.044c darśanāt tasya kaunteya saṃsiddhaḥ svargam eṣyasi
03,038.045a ity uktvā phalgunaṃ śakro jagāmādarśanaṃ tataḥ
03,038.045c arjuno 'py atha tatraiva tasthau yogasamanvitaḥ
03,039.001 janamejaya uvāca
03,039.001a bhagavañ śrotum icchāmi pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ
03,039.001c vistareṇa kathām etāṃ yathāstrāṇy upalabdhavān
03,039.002a kathaṃ sa puruṣavyāghro dīrghabāhur dhanaṃjayaḥ
03,039.002c vanaṃ praviṣṭas tejasvī nirmanuṣyam abhītavat
03,039.003a kiṃ ca tena kṛtaṃ tatra vasatā brahmavittama
03,039.003c kathaṃ ca bhagavān sthāṇur devarājaś ca toṣitaḥ
03,039.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tvatprasādād dvijottama
03,039.004c tvaṃ hi sarvajña divyaṃ ca mānuṣaṃ caiva vettha ha
03,039.005a atyadbhutaṃ mahāprājña romaharṣaṇam arjunaḥ
03,039.005c bhavena saha saṃgrāmaṃ cakārāpratimaṃ kila
03,039.005e purā praharatāṃ śreṣṭhaḥ saṃgrāmeṣv aparājitaḥ
03,039.006a yac chrutvā narasiṃhānāṃ dainyaharṣātivismayāt
03,039.006c śūrāṇām api pārthānāṃ hṛdayāni cakampire
03,039.007a yad yac ca kṛtavān anyat pārthas tad akhilaṃ vada
03,039.007c na hy asya ninditaṃ jiṣṇoḥ susūkṣmam api lakṣaye
03,039.007e caritaṃ tasya śūrasya tan me sarvaṃ prakīrtaya
03,039.008 vaiśaṃpāyana uvāca
03,039.008a kathayiṣyāmi te tāta kathām etāṃ mahātmanaḥ
03,039.008c divyāṃ kauravaśārdūla mahatīm adbhutopamām
03,039.009a gātrasaṃsparśasaṃbandhaṃ tryambakeṇa sahānagha
03,039.009c pārthasya devadevena śṛṇu samyak samāgamam
03,039.010a yudhiṣṭhiraniyogāt sa jagāmāmitavikramaḥ
03,039.010c śakraṃ sureśvaraṃ draṣṭuṃ devadevaṃ ca śaṃkaram
03,039.011a divyaṃ tad dhanur ādāya khaḍgaṃ ca puruṣarṣabhaḥ
03,039.011c mahābalo mahābāhur arjunaḥ kāryasiddhaye
03,039.011e diśaṃ hy udīcīṃ kauravyo himavacchikharaṃ prati
03,039.012a aindriḥ sthiramanā rājan sarvalokamahārathaḥ
03,039.012c tvarayā parayā yuktas tapase dhṛtaniścayaḥ
03,039.012e vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghoram eka evānvapadyata
03,039.013a nānāpuṣpaphalopetaṃ nānāpakṣiniṣevitam
03,039.013c nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam
03,039.013d*0160_01 gandharvair apsarobhiś ca krīḍadbhir upaśobhitam
03,039.013d*0160_02 mattaiḥ kiṃpuruṣaiś caiva pānabhūmigatais tathā
03,039.013d*0160_03 tat priyābhiḥ samantāc ca vyāvṛtya parivīkṣitaḥ
03,039.013d*0160_04 jagāma naraśārdūlo devaṃ draṣṭuṃ pinākinam
03,039.014a tataḥ prayāte kaunteye vanaṃ mānuṣavarjitam
03,039.014c śaṅkhānāṃ paṭahānāṃ ca śabdaḥ samabhavad divi
03,039.015a puṣpavarṣaṃ ca sumahan nipapāta mahītale
03,039.015c meghajālaṃ ca vitataṃ chādayām āsa sarvataḥ
03,039.016a atītya vanadurgāṇi saṃnikarṣe mahāgireḥ
03,039.016c śuśubhe himavatpṛṣṭhe vasamāno 'rjunas tadā
03,039.017a tatrāpaśyad drumān phullān vihagair valgu nāditān
03,039.017c nadīś ca bahulāvartā nīlavaiḍūryasaṃnibhāḥ
03,039.018a haṃsakāraṇḍavodgītāḥ sārasābhirutās tathā
03,039.018c puṃskokilarutāś caiva krauñcabarhiṇanāditāḥ
03,039.019a manoharavanopetās tasminn atiratho 'rjunaḥ
03,039.019c puṇyaśītāmalajalāḥ paśyan prītamanābhavat
03,039.020a ramaṇīye vanoddeśe ramamāṇo 'rjunas tadā
03,039.020c tapasy ugre vartamāna ugratejā mahāmanāḥ
03,039.021a darbhacīraṃ nivasyātha daṇḍājinavibhūṣitaḥ
03,039.021c pūrṇe pūrṇe trirātre tu māsam ekaṃ phalāśanaḥ
03,039.021e dviguṇenaiva kālena dvitīyaṃ māsam atyagāt
03,039.022a tṛtīyam api māsaṃ sa pakṣeṇāhāram ācaran
03,039.022c śīrṇaṃ ca patitaṃ bhūmau parṇaṃ samupayuktavān
03,039.023a caturthe tv atha saṃprāpte māsi pūrṇe tataḥ param
03,039.023c vāyubhakṣo mahābāhur abhavat pāṇḍunandanaḥ
03,039.023e ūrdhvabāhur nirālambaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ
03,039.024a sadopasparśanāc cāsya babhūvur amitaujasaḥ
03,039.024c vidyudambhoruhanibhā jaṭās tasya mahātmanaḥ
03,039.025a tato maharṣayaḥ sarve jagmur devaṃ pinākinam
03,039.025b*0161_01 nivedayiṣavaḥ pārthaṃ tapasy ugre samāsthitam
03,039.025c śitikaṇṭhaṃ mahābhāgaṃ praṇipatya prasādya ca
03,039.025e sarve nivedayām āsuḥ karma tat phalgunasya ha
03,039.026a eṣa pārtho mahātejā himavatpṛṣṭham āśritaḥ
03,039.026c ugre tapasi duṣpāre sthito dhūmāyayan diśaḥ
03,039.027a tasya deveśa na vayaṃ vidmaḥ sarve cikīrṣitam
03,039.027c saṃtāpayati naḥ sarvān asau sādhu nivāryatām
03,039.027d*0162_01 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bhāvitātmanām
03,039.027d*0162_02 umāpatir bhūtapatir vākyam etad uvāca ha
03,039.028 maheśvara uvāca
03,039.028a śīghraṃ gacchata saṃhṛṣṭā yathāgatam atandritāḥ
03,039.028c aham asya vijānāmi saṃkalpaṃ manasi sthitam
03,039.028d*0163_01 na vo viṣādaḥ kartavyaḥ phalgunaṃ prati sarvaśaḥ
03,039.029a nāsya svargaspṛhā kā cin naiśvaryasya na cāyuṣaḥ
03,039.029c yat tv asya kāṅkṣitaṃ sarvaṃ tat kariṣye 'ham adya vai
03,039.030 vaiśaṃpāyana uvāca
03,039.030a te śrutva śarvavacanam ṛṣayaḥ satyavādinaḥ
03,039.030c prahṛṣṭamanaso jagmur yathāsvaṃ punar āśramān
03,040.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,040.001a gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu
03,040.001c pinākapāṇir bhagavān sarvapāpaharo haraḥ
03,040.002a kairātaṃ veṣam āsthāya kāñcanadrumasaṃnibham
03,040.002c vibhrājamāno vapuṣā girir merur ivāparaḥ
03,040.003a śrīmad dhanur upādāya śarāṃś cāśīviṣopamān
03,040.003c niṣpapāta mahārciṣmān dahan kakṣam ivānalaḥ
03,040.004a devyā sahomayā śrīmān samānavrataveṣayā
03,040.004c nānāveṣadharair hṛṣṭair bhūtair anugatas tadā
03,040.005a kirātaveṣapracchannaḥ strībhiś cānu sahasraśaḥ
03,040.005c aśobhata tadā rājan sa devo 'tīva bhārata
03,040.006a kṣaṇena tad vanaṃ sarvaṃ niḥśabdam abhavat tadā
03,040.006c nādaḥ prasravaṇānāṃ ca pakṣiṇāṃ cāpy upāramat
03,040.006d*0164_01 preṣayitvā nu ditijaṃ mūkaṃ vā pārthaniścitam
03,040.006d*0164_02 mayepsitaṃ madīyais tu vastuṃ saha mahābalaḥ
03,040.006d*0164_03 tasmād arjunabāṇais tvaṃ nirviddho hi mamaiva ca
03,040.006d*0164_04 dehaṃ tyaktvā mahābāho mām evaiṣyasi dānava
03,040.007a sa saṃnikarṣam āgamya pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ
03,040.007c mūkaṃ nāma diteḥ putraṃ dadarśādbhutadarśanam
03,040.008a vārāhaṃ rūpam āsthāya tarkayantam ivārjunam
03,040.008c hantuṃ paramaduṣṭātmā tam uvācātha phalgunaḥ
03,040.009a gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya śarāṃś cāśīviṣopamān
03,040.009c sajyaṃ dhanurvaraṃ kṛtvā jyāghoṣeṇa ninādayan
03,040.010a yan māṃ prārthayase hantum anāgasam ihāgatam
03,040.010c tasmāt tvāṃ pūrvam evāhaṃ neṣyāmi yamasādanam
03,040.011a taṃ dṛṣṭvā prahariṣyantaṃ phalgunaṃ dṛḍhadhanvinam
03,040.011c kirātarūpī sahasā vārayām āsa śaṃkaraḥ
03,040.012a mayaiṣa prārthitaḥ pūrvaṃ nīlameghasamaprabhaḥ
03,040.012c anādṛtyaiva tad vākyaṃ prajahārātha phalgunaḥ
03,040.012d*0165_01 mumoca niśitaṃ bāṇaṃ vajrāśanisamaṃ balam
03,040.013a kirātaś ca samaṃ tasminn ekalakṣye mahādyutiḥ
03,040.013c pramumocāśaniprakhyaṃ śaram agniśikhopamam
03,040.014a tau muktau sāyakau tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥ
03,040.014c mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadā
03,040.015a yathāśaniviniṣpeṣo vajrasyeva ca parvate
03,040.015c tathā tayoḥ saṃnipātaḥ śarayor abhavat tadā
03,040.016a sa viddho bahubhir bāṇair dīptāsyaiḥ pannagair iva
03,040.016c mamāra rākṣasaṃ rūpaṃ bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇam
03,040.017a dadarśātha tato jiṣṇuḥ puruṣaṃ kāñcanaprabham
03,040.017c kirātaveṣapracchannaṃ strīsahāyam amitrahā
03,040.017e tam abravīt prītamanāḥ kaunteyaḥ prahasann iva
03,040.018a ko bhavān aṭate śūnye vane strīgaṇasaṃvṛtaḥ
03,040.018c na tvam asmin vane ghore bibheṣi kanakaprabha
03,040.019a kimarthaṃ ca tvayā viddho mṛgo 'yaṃ matparigrahaḥ
03,040.019c mayābhipannaḥ pūrvaṃ hi rākṣaso 'yam ihāgataḥ
03,040.020a kāmāt paribhavād vāpi na me jīvan vimokṣyase
03,040.020c na hy eṣa mṛgayādharmo yas tvayādya kṛto mayi
03,040.020e tena tvāṃ bhraṃśayiṣyāmi jīvitāt parvatāśraya
03,040.021a ity uktaḥ pāṇḍaveyena kirātaḥ prahasann iva
03,040.021c uvāca ślakṣṇayā vācā pāṇḍavaṃ savyasācinam
03,040.021d*0166_01 na matkṛte tvayā vīra bhīḥ kāryā vanam antikāt
03,040.021d*0166_02 iyaṃ bhūmiḥ sadāsmākam ucitā vasatāṃ vane
03,040.021d*0166_03 tvayā tu duṣkaraḥ kasmād iha vāsaḥ prarocitaḥ
03,040.021d*0166_04 vayaṃ tu bahusattve 'smin nivasāmas tapodhana
03,040.021d*0166_05 bhavāṃs tu kṛṣṇavartmābhaḥ sukumāraḥ sukhocitaḥ
03,040.021d*0166_06 arjuna uvāca
03,040.021d*0166_06 kathaṃ śūnyam imaṃ deśam ekākī vicariṣyati
03,040.021d*0166_07 gāṇḍīvam āśrayaṃ kṛtvā nārācāṃś cāgnisaṃnibhān
03,040.021d*0166_08 nivasāmi mahāraṇye dvitīya iva pāvakiḥ
03,040.021d*0166_09 eṣa cāpi mayā jantur mṛgarūpaṃ samāśritaḥ
03,040.021d*0166_10 kirāta uvāca
03,040.021d*0166_10 rākṣaso nihato ghoro hantuṃ mām iha cāgataḥ
03,040.021d*0166_11 mayaiṣa dhanunirmuktais tāḍitaḥ pūrvam eva hi
03,040.021d*0166_12 bāṇair abhihataḥ śete nītaś ca yamasādanam
03,040.022a mamaivāyaṃ lakṣyabhūtaḥ pūrvam eva parigrahaḥ
03,040.022c mamaiva ca prahāreṇa jīvitād vyavaropitaḥ
03,040.023a doṣān svān nārhase 'nyasmai vaktuṃ svabaladarpitaḥ
03,040.023c abhiṣakto 'smi mandātman na me jīvan vimokṣyase
03,040.024a sthiro bhavasva mokṣyāmi sāyakān aśanīn iva
03,040.024c ghaṭasva parayā śaktyā muñca tvam api sāyakān
03,040.024d*0167_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā kirātasyārjunas tadā
03,040.024d*0167_02 roṣam āhārayām āsa tāḍayām āsa ceṣubhiḥ
03,040.024d*0167_03 tato hṛṣṭena manasā pratijagrāha sāyakān
03,040.024d*0167_04 bhūyo bhūya iti prāha manda mandety uvāca ha
03,040.024d*0167_05 praharasva śarair etān nārācān marmabhedinaḥ
03,040.024d*0167_06 ity ukto bāṇavarṣaṃ sa mumoca sahasārjunaḥ
03,040.025a tatas tau tatra saṃrabdhau garjamānau muhur muhuḥ
03,040.025c śarair āśīviṣākārais tatakṣāte parasparam
03,040.026a tato 'rjunaḥ śaravarṣaṃ kirāte samavāsṛjat
03,040.026c tat prasannena manasā pratijagrāha śaṃkaraḥ
03,040.027a muhūrtaṃ śaravarṣaṃ tat pratigṛhya pinākadhṛk
03,040.027c akṣatena śarīreṇa tasthau girir ivācalaḥ
03,040.028a sa dṛṣṭvā bāṇavarṣaṃ tan moghībhūtaṃ dhanaṃjayaḥ
03,040.028c paramaṃ vismayaṃ cakre sādhu sādhv iti cābravīt
03,040.029a aho 'yaṃ sukumārāṅgo himavacchikharālayaḥ
03,040.029c gāṇḍīvamuktān nārācān pratigṛhṇāty avihvalaḥ
03,040.030a ko 'yaṃ devo bhavet sākṣād rudro yakṣaḥ sureśvaraḥ
03,040.030c vidyate hi giriśreṣṭhe tridaśānāṃ samāgamaḥ
03,040.031a na hi madbāṇajālānām utsṛṣṭānāṃ sahasraśaḥ
03,040.031c śakto 'nyaḥ sahituṃ vegam ṛte devaṃ pinākinam
03,040.032a devo vā yadi vā yakṣo rudrād anyo vyavasthitaḥ
03,040.032c aham enaṃ śarais tīkṣṇair nayāmi yamasādanam
03,040.033a tato hṛṣṭamanā jiṣṇur nārācān marmabhedinaḥ
03,040.033c vyasṛjac chatadhā rājan mayūkhān iva bhāskaraḥ
03,040.034a tān prasannena manasā bhagavāṃl lokabhāvanaḥ
03,040.034c śūlapāṇiḥ pratyagṛhṇāc chilāvarṣam ivācalaḥ
03,040.035a kṣaṇena kṣīṇabāṇo 'tha saṃvṛttaḥ phalgunas tadā
03,040.035c vitrāsaṃ ca jagāmātha taṃ dṛṣṭvā śarasaṃkṣayam
03,040.036a cintayām āsa jiṣṇus tu bhagavantaṃ hutāśanam
03,040.036c purastād akṣayau dattau tūṇau yenāsya khāṇḍave
03,040.037a kiṃ nu mokṣyāmi dhanuṣā yan me bāṇāḥ kṣayaṃ gatāḥ
03,040.037c ayaṃ ca puruṣaḥ ko 'pi bāṇān grasati sarvaśaḥ
03,040.038a aham enaṃ dhanuṣkoṭyā śūlāgreṇeva kuñjaram
03,040.038c nayāmi daṇḍadhārasya yamasya sadanaṃ prati
03,040.038d*0168_01 pragṛhyātha dhanuṣkoṭyā jyāpāśenāvakṛṣya ca
03,040.038d*0168_02 muṣṭibhiś cāpi hatavān vajrakalpair mahādyutiḥ
03,040.039a saṃprāyudhyad dhanuṣkoṭyā kaunteyaḥ paravīrahā
03,040.039c tad apy asya dhanur divyaṃ jagrāsa girigocaraḥ
03,040.040a tato 'rjuno grastadhanuḥ khaḍgapāṇir atiṣṭhata
03,040.040c yuddhasyāntam abhīpsan vai vegenābhijagāma tam
03,040.041a tasya mūrdhni śitaṃ khaḍgam asaktaṃ parvateṣv api
03,040.041c mumoca bhujavīryeṇa vikramya kurunandanaḥ
03,040.041e tasya mūrdhānam āsādya paphālāsivaro hi saḥ
03,040.042a tato vṛkṣaiḥ śilābhiś ca yodhayām āsa phalgunaḥ
03,040.042c yathā vṛkṣān mahākāyaḥ pratyagṛhṇād atho śilāḥ
03,040.043a kirātarūpī bhagavāṃs tataḥ pārtho mahābalaḥ
03,040.043c muṣṭibhir vajrasaṃsparśair dhūmam utpādayan mukhe
03,040.043e prajahāra durādharṣe kirātasamarūpiṇi
03,040.044a tataḥ śakrāśanisamair muṣṭibhir bhṛśadāruṇaiḥ
03,040.044c kirātarūpī bhagavān ardayām āsa phalgunam
03,040.045a tataś caṭacaṭāśabdaḥ sughoraḥ samajāyata
03,040.045c pāṇḍavasya ca muṣṭīnāṃ kirātasya ca yudhyataḥ
03,040.046a sumuhūrtaṃ mahad yuddham āsīt tal lomaharṣaṇam
03,040.046c bhujaprahārasaṃyuktaṃ vṛtravāsavayor iva
03,040.047a jahārātha tato jiṣṇuḥ kirātam urasā balī
03,040.047c pāṇḍavaṃ ca viceṣṭantaṃ kirāto 'py ahanad balāt
03,040.048a tayor bhujaviniṣpeṣāt saṃgharṣeṇorasos tathā
03,040.048c samajāyata gātreṣu pāvako 'ṅgāradhūmavān
03,040.049a tata enaṃ mahādevaḥ pīḍya gātraiḥ supīḍitam
03,040.049c tejasā vyākramad roṣāc cetas tasya vimohayan
03,040.050a tato nipīḍitair gātraiḥ piṇḍīkṛta ivābabhau
03,040.050b*0169_01 sumuhūrtaṃ tathā dhyātvā sacetāḥ punar utthitaḥ
03,040.050b*0169_02 tataḥ prīto bhavas tasya bhagavān kāmanāśanaḥ
03,040.050c phalguno gātrasaṃruddho devadevena bhārata
03,040.051a nirucchvāso 'bhavac caiva saṃniruddho mahātmanā
03,040.051b*0170_01 ātmānaṃ darśayām āsa phālgunaḥ paravīrahā
03,040.051b*0170_02 dhṛtim āsthāya mahatīṃ tolayām āsa śaṃkaram
03,040.051b*0170_03 tāvad āsthāya rūpaṃ svam uvāca bhagavān bhavaḥ
03,040.051c tataḥ papāta saṃmūḍhas tataḥ prīto 'bhavad bhavaḥ
03,040.051d*0171_01 sa muhūrtaṃ tathā bhūtvā sacetāḥ punar utthitaḥ
03,040.051d*0171_02 rudhireṇāplutāṅgas tu pāṇḍavo bhṛśaduḥkhitaḥ
03,040.051d*0171_03 śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatvā bhagavantaṃ pinākinam
03,040.051d*0171_04 mṛnmayaṃ sthaṇḍilaṃ kṛtvā mālyenāpūjayad bhavam
03,040.051d*0171_05 tac ca mālyaṃ tadā pārthaḥ kirātaśirasi sthitam
03,040.051d*0171_06 apaśyat pāṇḍavaśreṣṭho harṣeṇa prakṛtiṃ gataḥ
03,040.051d*0171_07 papāta pādayos tasya tataḥ prīto 'bhavad bhavaḥ
03,040.051d*0172_01 uvāca cainaṃ vacasā meghagambhīragīr haraḥ
03,040.051d*0172_02 jātavismayam ālokya tataḥ kṣīṇāṅgasaṃhatim
03,040.052 bhagavān uvāca
03,040.052a bho bho phalguna tuṣṭo 'smi karmaṇāpratimena te
03,040.052c śauryeṇānena dhṛtyā ca kṣatriyo nāsti te samaḥ
03,040.053a samaṃ tejaś ca vīryaṃ ca mamādya tava cānagha
03,040.053c prītas te 'haṃ mahābāho paśya māṃ puruṣarṣabha
03,040.054a dadāni te viśālākṣa cakṣuḥ pūrvaṛṣir bhavān
03,040.054c vijeṣyasi raṇe śatrūn api sarvān divaukasaḥ
03,040.054d*0173_01 prītyā ca te 'haṃ dāsyāmi yad astram anivāritam
03,040.054d*0173_02 tvaṃ hi śakto madīyaṃ tac chastraṃ dhārayituṃ kṣaṇāt
03,040.055 vaiśaṃpāyana uvāca
03,040.055a tato devaṃ mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinam
03,040.055c dadarśa phalgunas tatra saha devyā mahādyutim
03,040.056a sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā śirasā praṇipatya ca
03,040.056c prasādayām āsa haraṃ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ
03,040.057 arjuna uvāca
03,040.057a kapardin sarvabhūteśa bhaganetranipātana
03,040.057c vyatikramaṃ me bhagavan kṣantum arhasi śaṃkara
03,040.057d*0174_01 devadeva mahādeva nīlagrīva jaṭādhara
03,040.057d*0174_02 kāraṇānāṃ ca paramaṃ jāne tvāṃ tryambakaṃ vibhum
03,040.057d*0174_03 devānāṃ ca gatiṃ devaṃ tvatprasūtam idaṃ jagat
03,040.057d*0174_04 ajeyas tvaṃ tribhir lokaiḥ sadevāsuramānuṣaiḥ
03,040.057d*0174_05 śivāya viṣṇurūpāya viṣṇave śivarūpiṇe
03,040.057d*0174_06 dakṣayajñavināśāya harirudrāya vai namaḥ
03,040.057d*0174_07 lalāṭākṣāya śarvāya mīḍhuṣe śūlapāṇaye
03,040.057d*0174_08 pinākagoptre sūryāya mārjālīyāya vedhase
03,040.057d*0174_09 prasādaye tvāṃ bhagavan sarvabhūtamaheśvara
03,040.057d*0174_10 gaṇeśaṃ jagataḥ śaṃbhuṃ lokakāraṇakāraṇam
03,040.057d*0174_11 pradhānapuruṣātītaṃ paraṃ sūkṣmataraṃ haram
03,040.058a bhavagaddarśanākāṅkṣī prāpto 'smīmaṃ mahāgirim
03,040.058c dayitaṃ tava deveśa tāpasālayam uttamam
03,040.059a prasādaye tvāṃ bhagavan sarvabhūtanamaskṛta
03,040.059c na me syād aparādho 'yaṃ mahādevātisāhasāt
03,040.060a kṛto mayā yad ajñānād vimardo 'yaṃ tvayā saha
03,040.060c śaraṇaṃ saṃprapannāya tat kṣamasvādya śaṃkara
03,040.061 vaiśaṃpāyana uvāca
03,040.061a tam uvāca mahātejāḥ prahasya vṛṣabhadhvajaḥ
03,040.061c pragṛhya ruciraṃ bāhuṃ kṣāntam ity eva phalgunam
03,040.061d*0175_01 pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prītātmā bhagavān haraḥ
03,040.061d*0175_02 punaḥ pārthaṃ sāntvapūrvam uvāca vṛṣabhadhvajaḥ
03,040.061d*0176_01 gaṅgāṅkitajaṭaḥ śarvaḥ pārthasyāmitatejasaḥ
03,040.061d*0176_02 pragṛhya ruciraṃ bāhuṃ vṛttaṃ tāmratalāṅgulim
03,041.001 bhagavān uvāca
03,041.001a naras tvaṃ pūrvadehe vai nārāyaṇasahāyavān
03,041.001c badaryāṃ taptavān ugraṃ tapo varṣāyutān bahūn
03,041.002a tvayi vā paramaṃ tejo viṣṇau vā puruṣottame
03,041.002c yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tejasā dhāryate jagat
03,041.003a śakrābhiṣeke sumahad dhanur jaladanisvanam
03,041.003c pragṛhya dānavāḥ śastās tvayā kṛṣṇena ca prabho
03,041.004a etat tad eva gāṇḍīvaṃ tava pārtha karocitam
03,041.004c māyām āsthāya yad grastaṃ mayā puruṣasattama
03,041.004e tūṇau cāpy akṣayau bhūyas tava pārtha yathocitau
03,041.004f*0177_01 bhaviṣyati śarīraṃ ca nīrujaṃ kurunandana
03,041.005a prītimān asmi vai pārtha tava satyaparākrama
03,041.005c gṛhāṇa varam asmattaḥ kāṅkṣitaṃ yan nararṣabha
03,041.006a na tvayā sadṛśaḥ kaś cit pumān martyeṣu mānada
03,041.006c divi vā vidyate kṣatraṃ tvatpradhānam ariṃdama
03,041.007 arjuna uvāca
03,041.007a bhagavan dadāsi cen mahyaṃ kāmaṃ prītyā vṛṣadhvaja
03,041.007c kāmaye divyam astraṃ tad ghoraṃ pāśupataṃ prabho
03,041.008a yat tad brahmaśiro nāma raudraṃ bhīmaparākramam
03,041.008c yugānte dāruṇe prāpte kṛtsnaṃ saṃharate jagat
03,041.008d*0178_01 karṇabhīṣmakṛpadroṇair bhavitā tu mahāhavaḥ
03,041.008d*0178_02 tvatprasādān mahādeva jayeyaṃ tān yathā yudhi
03,041.008d*0179_01 brahmāstrajñānasaṃpannair bhavitā me mahāhavaḥ
03,041.009a daheyaṃ yena saṃgrāme dānavān rākṣasāṃs tathā
03,041.009c bhūtāni ca piśācāṃś ca gandharvān atha pannagān
03,041.010a yataḥ śūlasahasrāṇi gadāś cograpradarśanāḥ
03,041.010c śarāś cāśīviṣākārāḥ saṃbhavanty anumantritāḥ
03,041.011a yudhyeyaṃ yena bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca
03,041.011c sūtaputreṇa ca raṇe nityaṃ kaṭukabhāṣiṇā
03,041.012a eṣa me prathamaḥ kāmo bhagavan bhaganetrahan
03,041.012c tvatprasādād vinirvṛttaḥ samarthaḥ syām ahaṃ yathā
03,041.013 bhagavān uvāca
03,041.013a dadāni te 'straṃ dayitam ahaṃ pāśupataṃ mahat
03,041.013c samartho dhāraṇe mokṣe saṃhāre cāpi pāṇḍava
03,041.014a naitad veda mahendro 'pi na yamo na ca yakṣarāṭ
03,041.014c varuṇo vātha vā vāyuḥ kuto vetsyanti mānavāḥ
03,041.015a na tv etat sahasā pārtha moktavyaṃ puruṣe kva cit
03,041.015c jagad vinirdahet sarvam alpatejasi pātitam
03,041.016a avadhyo nāma nāsty asya trailokye sacarācare
03,041.016c manasā cakṣuṣā vācā dhanuṣā ca nipātyate
03,041.017 vaiśaṃpāyana uvāca
03,041.017a tac chrutvā tvaritaḥ pārthaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ
03,041.017c upasaṃgṛhya viśveśam adhīṣveti ca so 'bravīt
03,041.018a tatas tv adhyāpayām āsa sarahasya nivartanam
03,041.018c tad astraṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ mūrtimantam ivāntakam
03,041.019a upatasthe mahātmānaṃ yathā tryakṣam umāpatim
03,041.019c pratijagrāha tac cāpi prītimān arjunas tadā
03,041.020a tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā
03,041.020c sasāgaravanoddeśā sagrāmanagarākarā
03,041.021a śaṅkhadundubhighoṣāś ca bherīṇāṃ ca sahasraśaḥ
03,041.021c tasmin muhūrte saṃprāpte nirghātaś ca mahān abhūt
03,041.022a athāstraṃ jājvalad ghoraṃ pāṇḍavasyāmitaujasaḥ
03,041.022c mūrtimad viṣṭhitaṃ pārśve dadṛśur devadānavāḥ
03,041.023a spṛṣṭasya ca tryambakena phalgunasyāmitaujasaḥ
03,041.023c yat kiṃ cid aśubhaṃ dehe tat sarvaṃ nāśam eyivat
03,041.024a svargaṃ gacchety anujñātas tryambakena tadārjunaḥ
03,041.024c praṇamya śirasā pārthaḥ prāñjalir devam aikṣata
03,041.025a tataḥ prabhus tridivanivāsināṃ vaśī; mahāmatir giriśa umāpatiḥ śivaḥ
03,041.025c dhanur mahad ditijapiśācasūdanaṃ; dadau bhavaḥ puruṣavarāya gāṇḍivam
03,041.026a tataḥ śubhaṃ girivaram īśvaras tadā; sahomayā sitataṭasānukandaram
03,041.026c vihāya taṃ patagamaharṣisevitaṃ; jagāma khaṃ puruṣavarasya paśyataḥ
03,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,042.001a tasya saṃpaśyatas tv eva pinākī vṛṣabhadhvajaḥ
03,042.001c jagāmādarśanaṃ bhānur lokasyevāstam eyivān
03,042.002a tato 'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā
03,042.002c mayā sākṣān mahādevo dṛṣṭa ity eva bhārata
03,042.003a dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan mayā tryambako haraḥ
03,042.003c pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca pāṇinā
03,042.004a kṛtārthaṃ cāvagacchāmi param ātmānam ātmanā
03,042.004c śatrūṃś ca vijitān sarvān nirvṛttaṃ ca prayojanam
03,042.004d*0180_01 ity evaṃ cintayānasya pārthasyāmitatejasaḥ
03,042.005a tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayan sarvato diśaḥ
03,042.005c yādogaṇavṛtaḥ śrīmān ājagāma jaleśvaraḥ
03,042.006a nāgair nadair nadībhiś ca daityaiḥ sādhyaiś ca daivataiḥ
03,042.006c varuṇo yādasāṃ bhartā vaśī taṃ deśam āgamat
03,042.007a atha jāmbūnadavapur vimānena mahārciṣā
03,042.007c kuberaḥ samanuprāpto yakṣair anugataḥ prabhuḥ
03,042.008a vidyotayann ivākāśam adbhutopamadarśanaḥ
03,042.008c dhanānām īśvaraḥ śrīmān arjunaṃ draṣṭum āgataḥ
03,042.009a tathā lokāntakṛc chrīmān yamaḥ sākṣāt pratāpavān
03,042.009c mūrty amūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhir lokabhāvanaiḥ
03,042.010a daṇḍapāṇir acintyātmā sarvabhūtavināśakṛt
03,042.010c vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan
03,042.011a trīṃl lokān guhyakāṃś caiva gandharvāṃś ca sapannagān
03,042.011c dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite
03,042.012a bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ
03,042.012c samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśus tapasānvitam
03,042.013a tato muhūrtād bhagavān airāvataśirogataḥ
03,042.013c ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇair vṛtaḥ
03,042.014a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani
03,042.014c śuśubhe tārakārājaḥ sitam abhram ivāsthitaḥ
03,042.015a saṃstūyamāno gandharvair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ
03,042.015c śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ
03,042.016a atha meghasvano dhīmān vyājahāra śubhāṃ giram
03,042.016c yamaḥ paramadharmajño dakṣiṇāṃ diśam āsthitaḥ
03,042.017a arjunārjuna paśyāsmāṃl lokapālān samāgatān
03,042.017c dṛṣṭiṃ te vitarāmo 'dya bhavān arho hi darśanam
03,042.018a pūrvarṣir amitātmā tvaṃ naro nāma mahābalaḥ
03,042.018c niyogād brahmaṇas tāta martyatāṃ samupāgataḥ
03,042.018e tvaṃ vāsavasamudbhūto mahāvīryaparākramaḥ
03,042.018f*0181_01 bhīṣmaḥ paramadharmātmā saṃsādhyaś ca raṇe 'nagha
03,042.018f*0182_01 tvayā saha samudbhūto mahāvīryaḥ pitāmahaḥ
03,042.019a kṣatraṃ cāgnisamasparśaṃ bhāradvājena rakṣitam
03,042.019c dānavāś ca mahāvīryā ye manuṣyatvam āgatāḥ
03,042.019e nivātakavacāś caiva saṃsādhyāḥ kurunandana
03,042.020a pitur mamāṃśo devasya sarvalokapratāpinaḥ
03,042.020c karṇaḥ sa sumahāvīryas tvayā vadhyo dhanaṃjaya
03,042.021a aṃśāś ca kṣitisaṃprāptā devagandharvarakṣasām
03,042.021c tayā nipātitā yuddhe svakarmaphalanirjitām
03,042.021e gatiṃ prāpsyanti kaunteya yathāsvam arikarśana
03,042.022a akṣayā tava kīrtiś ca loke sthāsyati phalguna
03,042.022c tvayā sākṣān mahādevas toṣito hi mahāmṛdhe
03,042.022e laghvī vasumatī cāpi kartavyā viṣṇunā saha
03,042.023a gṛhāṇāstraṃ mahābāho daṇḍam aprativāraṇam
03,042.023c anenāstreṇa sumahat tvaṃ hi karma kariṣyasi
03,042.024a pratijagrāha tat pārtho vidhivat kurunandanaḥ
03,042.024c samantraṃ sopacāraṃ ca samokṣaṃ sanivartanam
03,042.025a tato jaladharaśyāmo varuṇo yādasāṃ patiḥ
03,042.025c paścimāṃ diśam āsthāya giram uccārayan prabhuḥ
03,042.026a pārtha kṣatriyamukhyas tvaṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ
03,042.026c paśya māṃ pṛthutāmrākṣa varuṇo 'smi jaleśvaraḥ
03,042.027a mayā samudyatān pāśān vāruṇān anivāraṇān
03,042.027c pratigṛhṇīṣva kaunteya sarahasyanivartanān
03,042.028a ebhis tadā mayā vīra saṃgrāme tārakāmaye
03,042.028c daiteyānāṃ sahasrāṇi saṃyatāni mahātmanām
03,042.029a tasmād imān mahāsattva matprasādāt samutthitān
03,042.029c gṛhāṇa na hi te mucyed antako 'py ātatāyinaḥ
03,042.030a anena tvaṃ yadāstreṇa saṃgrāme vicariṣyasi
03,042.030c tadā niḥkṣatriyā bhūmir bhaviṣyati na saṃśayaḥ
03,042.030d*0183_01 tatas tān vāruṇān divyān astrān astravidāṃ varaḥ
03,042.030d*0183_02 pratijagrāha vidhivad varuṇād vāsavis tadā
03,042.031a tataḥ kailāsanilayo dhanādhyakṣo 'bhyabhāṣata
03,042.031c datteṣv astreṣu divyeṣu varuṇena yamena ca
03,042.031d*0184_01 prīto 'ham api te prājña pāṇḍaveya mahābala
03,042.031d*0184_02 tvayā saha samāgamya ajitena tathaiva ca
03,042.032a savyasācin mahābāho pūrvadeva sanātana
03,042.032c sahāsmābhir bhavāñ śrāntaḥ purākalpeṣu nityaśaḥ
03,042.032d*0185_01 darśanāt te tv idaṃ divyaṃ pradiśāmi nararṣabha
03,042.032d*0185_02 amanuṣyān mahābāho durjayān api jeṣyasi
03,042.033a matto 'pi tvaṃ gṛhāṇāstram antardhānaṃ priyaṃ mama
03,042.033b*0186_01 gṛhṇātv astram anuttamam
03,042.033b*0186_02 anena tvam anīkāni dhārtarāṣṭrasya dhakṣyasi
03,042.033b*0186_03 tad idaṃ pratigṛhṇīṣva
03,042.033c ojastejodyutiharaṃ prasvāpanam arātihan
03,042.033d*0187_01 mahātmanā śaṃkareṇa tripuraṃ nihataṃ yadā
03,042.033d*0187_02 tadaitad astraṃ nirmuktaṃ yena dagdhā mahāsurāḥ
03,042.033d*0187_03 tvadartham udyataṃ cedaṃ mayā satyaparākrama
03,042.033d*0187_04 tvam arho dhāraṇe cāsya merupratimagaurava
03,042.034a tato 'rjuno mahābāhur vidhivat kurunandanaḥ
03,042.034c kauberam api jagrāha divyam astraṃ mahābalaḥ
03,042.035a tato 'bravīd devarājaḥ pārtham akliṣṭakāriṇam
03,042.035c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā meghadundubhinisvanaḥ
03,042.036a kuntīmātar mahābāho tvam īśānaḥ purātanaḥ
03,042.036c parāṃ siddhim anuprāptaḥ sākṣād devagatiṃ gataḥ
03,042.037a devakāryaṃ hi sumahat tvayā kāryam ariṃdama
03,042.037c āroḍhavyas tvayā svargaḥ sajjībhava mahādyute
03,042.038a ratho mātalisaṃyukta āgantā tvatkṛte mahīm
03,042.038c tatra te 'haṃ pradāsyāmi divyāny astrāṇi kaurava
03,042.039a tān dṛṣṭvā lokapālāṃs tu sametān girimūrdhani
03,042.039c jagāma vismayaṃ dhīmān kuntīputro dhanaṃjayaḥ
03,042.040a tato 'rjuno mahātejā lokapālān samāgatān
03,042.040c pūjayām āsa vidhivad vāgbhir adbhiḥ phalair api
03,042.041a tataḥ pratiyayur devāḥ pratipūjya dhanaṃjayam
03,042.041c yathāgatena vibudhāḥ sarve kāmamanojavāḥ
03,042.042a tato 'rjuno mudaṃ lebhe labdhāstraḥ puruṣarṣabhaḥ
03,042.042c kṛtārtham iva cātmānaṃ sa mene pūrṇamānasaḥ
03,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,043.001a gateṣu lokapāleṣu pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ
03,043.001c cintayām āsa rājendra devarājarathāgamam
03,043.002a tataś cintayamānasya guḍākeśasya dhīmataḥ
03,043.002c ratho mātalisaṃyukta ājagāma mahāprabhaḥ
03,043.003a nabho vitimiraṃ kurvañ jaladān pāṭayann iva
03,043.003c diśaḥ saṃpūrayan nādair mahāmegharavopamaiḥ
03,043.004a asayaḥ śaktayo bhīmā gadāś cograpradarśanāḥ
03,043.004c divyaprabhāvāḥ prāsāś ca vidyutaś ca mahāprabhāḥ
03,043.005a tathaivāśanayas tatra cakrayuktā huḍāguḍāḥ
03,043.005c vāyusphoṭāḥ sanirghātā barhimeghanibhasvanāḥ
03,043.006a tatra nāgā mahākāyā jvalitāsyāḥ sudāruṇāḥ
03,043.006c sitābhrakūṭapratimāḥ saṃhatāś ca yathopalāḥ
03,043.007a daśa vājisahasrāṇi harīṇāṃ vātaraṃhasām
03,043.007c vahanti yaṃ netramuṣaṃ divyaṃ māyāmayaṃ ratham
03,043.008a tatrāpaśyan mahānīlaṃ vaijayantaṃ mahāprabham
03,043.008c dhvajam indīvaraśyāmaṃ vaṃśaṃ kanakabhūṣaṇam
03,043.009a tasmin rathe sthitaṃ sūtaṃ taptahemavibhūṣitam
03,043.009c dṛṣṭvā pārtho mahābāhur devam evānvatarkayat
03,043.010a tathā tarkayatas tasya phalgunasyātha mātaliḥ
03,043.010c saṃnataḥ praśrito bhūtvā vākyam arjunam abravīt
03,043.011a bho bho śakrātmaja śrīmāñ śakras tvāṃ draṣṭum icchati
03,043.011c ārohatu bhavāñ śīghraṃ ratham indrasya saṃmatam
03,043.012a āha mām amaraśreṣṭhaḥ pitā tava śatakratuḥ
03,043.012c kuntīsutam iha prāptaṃ paśyantu tridaśālayāḥ
03,043.013a eṣa śakraḥ parivṛto devair ṛṣigaṇais tathā
03,043.013c gandharvair apsarobhiś ca tvāṃ didṛkṣuḥ pratīkṣate
03,043.014a asmāl lokād devalokaṃ pākaśāsanaśāsanāt
03,043.014c āroha tvaṃ mayā sārdhaṃ labdhāstraḥ punar eṣyasi
03,043.015 arjuna uvāca
03,043.015a mātale gaccha śīghraṃ tvam ārohasva rathottamam
03,043.015c rājasūyāśvamedhānāṃ śatair api sudurlabham
03,043.016a pārthivaiḥ sumahābhāgair yajvabhir bhūridakṣiṇaiḥ
03,043.016c daivatair vā samāroḍhuṃ dānavair vā rathottamam
03,043.017a nātaptatapasā śakya eṣa divyo mahārathaḥ
03,043.017c draṣṭuṃ vāpy atha vā spraṣṭum āroḍhuṃ kuta eva tu
03,043.018a tvayi pratiṣṭhite sādho rathasthe sthiravājini
03,043.018c paścād aham athārokṣye sukṛtī satpathaṃ yathā
03,043.019 vaiśaṃpāyana uvāca
03,043.019a tasya tad vacanaṃ śrutvā mātaliḥ śakrasārathiḥ
03,043.019c āruroha rathaṃ śīghraṃ hayān yeme ca raśmibhiḥ
03,043.020a tato 'rjuno hṛṣṭamanā gaṅgāyām āplutaḥ śuciḥ
03,043.020c jajāpa japyaṃ kaunteyo vidhivat kurunandanaḥ
03,043.021a tataḥ pitṝn yathānyāyaṃ tarpayitvā yathāvidhi
03,043.021c mandaraṃ śailarājaṃ tam āpraṣṭum upacakrame
03,043.022a sādhūnāṃ dharmaśīlānāṃ munīnāṃ puṇyakarmaṇām
03,043.022c tvaṃ sadā saṃśrayaḥ śaila svargamārgābhikāṅkṣiṇām
03,043.023a tvatprasādāt sadā śaila brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ
03,043.023c svargaṃ prāptāś caranti sma devaiḥ saha gatavyathāḥ
03,043.024a adrirāja mahāśaila munisaṃśraya tīrthavan
03,043.024c gacchāmy āmantrayāmi tvāṃ sukham asmy uṣitas tvayi
03,043.025a tava sānūni kuñjāś ca nadyaḥ prasravaṇāni ca
03,043.025c tīrthāni ca supuṇyāni mayā dṛṣṭāny anekaśaḥ
03,043.025d*0188_01 phalāni ca sugandhīni bhakṣitāni tatas tataḥ
03,043.025d*0188_02 susugandhāś ca vāryoghās tvac charīraviniḥsṛtāḥ
03,043.025d*0188_03 amṛtāsvādanīyā me pītāḥ prasravaṇodakāḥ
03,043.025d*0188_04 śiśur yathā pitur aṅke susukhaṃ vartate naga
03,043.025d*0188_05 tathā tavāṅke lalitaṃ śailarāja mayā prabho
03,043.025d*0188_06 apsarogaṇasaṃkīrṇe brahmaghoṣānunādite
03,043.025d*0188_07 sukham asmy uṣitaḥ śaila tava sānuṣu nityadā
03,043.026a evam uktvārjunaḥ śailam āmantrya paravīrahā
03,043.026c āruroha rathaṃ divyaṃ dyotayann iva bhāskaraḥ
03,043.027a sa tenādityarūpeṇa divyenādbhutakarmaṇā
03,043.027c ūrdhvam ācakrame dhīmān prahṛṣṭaḥ kurunandanaḥ
03,043.028a so 'darśanapathaṃ yātvā martyānāṃ bhūmicāriṇām
03,043.028c dadarśādbhutarūpāṇi vimānāni sahasraśaḥ
03,043.029a na tatra sūryaḥ somo vā dyotate na ca pāvakaḥ
03,043.029c svayaiva prabhayā tatra dyotante puṇyalabdhayā
03,043.030a tārārūpāṇi yānīha dṛśyante dyutimanti vai
03,043.030c dīpavad viprakṛṣṭatvād aṇūni sumahānty api
03,043.031a tāni tatra prabhāsvanti rūpavanti ca pāṇḍavaḥ
03,043.031c dadarśa sveṣu dhiṣṇyeṣu dīptimanti svayārciṣā
03,043.032a tatra rājarṣayaḥ siddhā vīrāś ca nihatā yudhi
03,043.032c tapasā ca jitasvargāḥ saṃpetuḥ śatasaṃghaśaḥ
03,043.033a gandharvāṇāṃ sahasrāṇi sūryajvalanatejasām
03,043.033c guhyakānām ṛṣīṇāṃ ca tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ
03,043.034a lokān ātmaprabhān paśyan phalguno vismayānvitaḥ
03,043.034c papraccha mātaliṃ prītyā sa cāpy enam uvāca ha
03,043.035a ete sukṛtinaḥ pārtha sveṣu dhiṣṇyeṣv avasthitāḥ
03,043.035c yān dṛṣṭavān asi vibho tārārūpāṇi bhūtale
03,043.036a tato 'paśyat sthitaṃ dvāri sitaṃ vaijayinaṃ gajam
03,043.036c airāvataṃ caturdantaṃ kailāsam iva śṛṅgiṇam
03,043.037a sa siddhamārgam ākramya kurupāṇḍavasattamaḥ
03,043.037c vyarocata yathā pūrvaṃ māndhātā pārthivottamaḥ
03,043.038a aticakrāma lokān sa rājñāṃ rājīvalocanaḥ
03,043.038b*0189_01 evaṃ sa saṃkramaṃs tatra svargaloke mahāyaśāḥ
03,043.038c tato dadarśa śakrasya purīṃ tām amarāvatīm
03,044.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,044.001a sa dadarśa purīṃ ramyāṃ siddhacāraṇasevitām
03,044.001c sarvartukusumaiḥ puṇyaiḥ pādapair upaśobhitām
03,044.002a tatra saugandhikānāṃ sa drumāṇāṃ puṇyagandhinām
03,044.002c upavījyamāno miśreṇa vāyunā puṇyagandhinā
03,044.003a nandanaṃ ca vanaṃ divyam apsarogaṇasevitam
03,044.003c dadarśa divyakusumair āhvayadbhir iva drumaiḥ
03,044.004a nātaptatapasā śakyo draṣṭuṃ nānāhitāgninā
03,044.004c sa lokaḥ puṇyakartṝṇāṃ nāpi yuddhaparāṅmukhaiḥ
03,044.005a nāyajvabhir nānṛtakair na vedaśrutivarjitaiḥ
03,044.005c nānāplutāṅgais tīrtheṣu yajñadānabahiṣkṛtaiḥ
03,044.006a nāpi yajñahanaiḥ kṣudrair draṣṭuṃ śakyaḥ kathaṃ cana
03,044.006c pānapair gurutalpaiś ca māṃsādair vā durātmabhiḥ
03,044.007a sa tad divyaṃ vanaṃ paśyan divyagītanināditam
03,044.007c praviveśa mahābāhuḥ śakrasya dayitāṃ purīm
03,044.008a tatra devavimānāni kāmagāni sahasraśaḥ
03,044.008c saṃsthitāny abhiyātāni dadarśāyutaśas tadā
03,044.009a saṃstūyamāno gandharvair apsarobhiś ca pāṇḍavaḥ
03,044.009c puṣpagandhavahaiḥ puṇyair vāyubhiś cānuvījitaḥ
03,044.009d*0190_01 puṣpotkaraiḥ śubhaiḥ so 'tha kīryamāṇo nararṣabhaḥ
03,044.010a tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ
03,044.010c hṛṣṭāḥ saṃpūjayām āsuḥ pārtham akliṣṭakāriṇam
03,044.011a āśīrvādaiḥ stūyamāno divyavāditranisvanaiḥ
03,044.011c pratipede mahābāhuḥ śaṅkhadundubhināditam
03,044.012a nakṣatramārgaṃ vipulaṃ suravīthīti viśrutam
03,044.012c indrājñayā yayau pārthaḥ stūyamānaḥ samantataḥ
03,044.013a tatra sādhyās tathā viśve maruto 'thāśvināv api
03,044.013c ādityā vasavo rudrās tathā brahmarṣayo 'malāḥ
03,044.014a rājarṣayaś ca bahavo dilīpapramukhā nṛpāḥ
03,044.014c tumburur nāradaś caiva gandharvau ca hahāhuhū
03,044.015a tān sarvān sa samāgamya vidhivat kurunandanaḥ
03,044.015c tato 'paśyad devarājaṃ śatakratum ariṃdamam
03,044.016a tataḥ pārtho mahābāhur avatīrya rathottamāt
03,044.016c dadarśa sākṣād devendraṃ pitaraṃ pākaśāsanam
03,044.017a pāṇḍureṇātapatreṇa hemadaṇḍena cāruṇā
03,044.017c divyagandhādhivāsena vyajanena vidhūyatā
03,044.018a viśvāvasuprabhṛtibhir gandharvaiḥ stutivandanaiḥ
03,044.018c stūyamānaṃ dvijāgryaiś ca ṛgyajuḥsāmasaṃstavaiḥ
03,044.019a tato 'bhigamya kaunteyaḥ śirasābhyanamad balī
03,044.019c sa cainam anuvṛttābhyāṃ bhujābhyāṃ pratyagṛhṇata
03,044.020a tataḥ śakrāsane puṇye devarājarṣipūjite
03,044.020c śakraḥ pāṇau gṛhītvainam upāveśayad antike
03,044.021a mūrdhni cainam upāghrāya devendraḥ paravīrahā
03,044.021c aṅkam āropayām āsa praśrayāvanataṃ tadā
03,044.022a sahasrākṣaniyogāt sa pārthaḥ śakrāsanaṃ tadā
03,044.022c adhyakrāmad ameyātmā dvitīya iva vāsavaḥ
03,044.023a tataḥ premṇā vṛtraśatrur arjunasya śubhaṃ mukham
03,044.023c pasparśa puṇyagandhena kareṇa parisāntvayan
03,044.023d*0191_01 divyakāntākarāhūtavālavyajanamārutaiḥ
03,044.024a parimārjamānaḥ śanakair bāhū cāsyāyatau śubhau
03,044.024c jyāśarakṣepakaṭhinau stambhāv iva hiraṇmayau
03,044.025a vajragrahaṇacihnena kareṇa balasūdanaḥ
03,044.025c muhur muhur vajradharo bāhū saṃsphālayañ śanaiḥ
03,044.026a smayann iva guḍākeśaṃ prekṣamāṇaḥ sahasradṛk
03,044.026c harṣeṇotphullanayano na cātṛpyata vṛtrahā
03,044.027a ekāsanopaviṣṭau tau śobhayāṃ cakratuḥ sabhām
03,044.027c sūryācandramasau vyomni caturdaśyām ivoditau
03,044.028a tatra sma gāthā gāyanti sāmnā paramavalgunā
03,044.028c gandharvās tumburuśreṣṭhāḥ kuśalā gītasāmasu
03,044.029a ghṛtācī menakā rambhā pūrvacittiḥ svayaṃprabhā
03,044.029c urvaśī miśrakeśī ca ḍuṇḍur gaurī varūthinī
03,044.030a gopālī sahajanyā ca kumbhayoniḥ prajāgarā
03,044.030c citrasenā citralekhā sahā ca madhurasvarā
03,044.031a etāś cānyāś ca nanṛtus tatra tatra varāṅganāḥ
03,044.031c cittapramathane yuktāḥ siddhānāṃ padmalocanāḥ
03,044.032a mahākaṭitaṭaśroṇyaḥ kampamānaiḥ payodharaiḥ
03,044.032c kaṭākṣahāvamādhuryaiś cetobuddhimanoharāḥ
03,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,045.001a tato devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyam uttamam
03,045.001c śakrasya matam ājñāya pārtham ānarcur añjasā
03,045.002a pādyam ācamanīyaṃ ca pratigrāhya nṛpātmajam
03,045.002c praveśayām āsur atho puraṃdaraniveśanam
03,045.003a evaṃ saṃpūjito jiṣṇur uvāsa bhavane pituḥ
03,045.003c upaśikṣan mahāstrāṇi sasaṃhārāṇi pāṇḍavaḥ
03,045.004a śakrasya hastād dayitaṃ vajram astraṃ durutsaham
03,045.004c aśanīś ca mahānādā meghabarhiṇalakṣaṇāḥ
03,045.005a gṛhītāstras tu kaunteyo bhrātṝn sasmāra pāṇḍavaḥ
03,045.005c puraṃdaraniyogāc ca pañcābdam avasat sukhī
03,045.006a tataḥ śakro 'bravīt pārthaṃ kṛtāstraṃ kāla āgate
03,045.006c nṛttaṃ gītaṃ ca kaunteya citrasenād avāpnuhi
03,045.007a vāditraṃ devavihitaṃ nṛloke yan na vidyate
03,045.007c tad arjayasva kaunteya śreyo vai te bhaviṣyati
03,045.008a sakhāyaṃ pradadau cāsya citrasenaṃ puraṃdaraḥ
03,045.008c sa tena saha saṃgamya reme pārtho nirāmayaḥ
03,045.008d*0192_01 gītavāditranṛtyāni bhūya evādideśa ha
03,045.008d*0192_02 tathāpi nālabhac charma tarasvī dyūtakāritam
03,045.008d*0192_03 duḥśāsanavadhāmarṣī śakuneḥ saubalasya ca
03,045.008d*0192_04 tatas tenātulāṃ prītim upagamya kva cit kva cit
03,045.008d*0192_05 gāndharvam atulaṃ nṛtyaṃ vāditraṃ copalabdhavān
03,045.008d*0192_06 sa śikṣito nṛtyaguṇān anekān
03,045.008d*0192_07 vāditragītārthaguṇāṃś ca sarvān
03,045.008d*0192_08 na śarma lebhe paravīrahantā
03,045.008d*0192_09 bhrātṝn smaran mātaraṃ caiva kuntīm
03,045.008d*0192a_01 tad indras tasya vijñāya cikīrṣitam anuttamam
03,045.008d@006_0000 vaiśaṃpāyana uvāca
03,045.008d@006_0001 ādāv evātha taṃ śakraś citrasenaṃ raho 'bravīt
03,045.008d@006_0002 pārthasya cakṣur urvaśyāṃ saktaṃ vijñāya vāsava
03,045.008d@006_0003 gandharvarāja gacchādya prahito 'psarasāṃ varām
03,045.008d@006_0004 urvaśīṃ puruṣavyāghra sopātiṣṭhatu phālgunam
03,045.008d@006_0005 yathārcito gṛhītāstro vidyayā man niyogataḥ
03,045.008d@006_0006 tathā tvayā vidhātavyaṃ strīṣu saṅgaviśāradaḥ
03,045.008d@006_0007 evam uktas tathety uktvā so 'nujñāṃ prāpya vāsavāt
03,045.008d@006_0008 gandharvarājo 'psarasam abhyagād urvaśīṃ varām
03,045.008d@006_0009 tāṃ dṛṣṭvā vidito hṛṣṭaḥ svāgatenārcitas tayā
03,045.008d@006_0010 sukhāsīnaḥ sukhāsīnāṃ smitapūrvaṃ vaco 'bravīt
03,045.008d@006_0011 viditaṃ te 'stu suśroṇi prahito 'ham ihāgataḥ
03,045.008d@006_0012 tridivasyaikarājena tvatprasādābhinandinā
03,045.008d@006_0013 yas tu devamanuṣyeṣu prakhyātaḥ sahajair guṇaiḥ
03,045.008d@006_0014 śriyā śīlena rūpeṇa vratena ca damena ca
03,045.008d@006_0015 prakhyāto balavīryeṇa saṃmataḥ pratibhānavān
03,045.008d@006_0016 varcasvī tejasā yuktaḥ kṣamāvān vītamatsaraḥ
03,045.008d@006_0017 sāṅgopaniṣadān vedāṃś caturākhyānapañcamān
03,045.008d@006_0018 yo 'dhīte guruśuśrūṣāṃ medhāṃ cāṣṭaguṇāśrayām
03,045.008d@006_0019 brahmacaryeṇa dākṣyeṇa prasavair vayasāpi ca
03,045.008d@006_0020 eko vai rakṣitā caiva tridivaṃ maghavān iva
03,045.008d@006_0021 akatthano mānayitā sthūlalakṣyaḥ priyaṃvadaḥ
03,045.008d@006_0022 suhṛdaś cānnapānena vividhenābhivarṣati
03,045.008d@006_0023 satyavāk pūjito vaktā rūpavān anahaṃkṛtaḥ
03,045.008d@006_0024 bhaktānukampī kāntaś ca priyaś ca sthirasaṃgaraḥ
03,045.008d@006_0025 prārthanīyair guṇagaṇair mahendravaruṇopamaḥ
03,045.008d@006_0026 viditas te 'rjuno vīraḥ sa svargaphalam āpnuyāt
03,045.008d@006_0027 tava śakrābhyanujñātaḥ pādāv adya prapadyatām
03,045.008d@006_0028 tad evaṃ kuru kalyāṇi prapannas tvāṃ dhanaṃjayaḥ
03,045.008d@006_0029 evam uktā smitaṃ kṛtvā saṃmānaṃ bahumanya ca
03,045.008d@006_0030 pratyuvācorvaśī prītā citrasenam aninditā
03,045.008d@006_0031 yas tv asya kathitaḥ satyo guṇoddeśas tvayā mama
03,045.008d@006_0032 taṃ śrutvāvyathayaṃ puṃso vṛṇuyāṃ kim ato 'rjunam
03,045.008d@006_0033 mahendrasya niyogena tvattaḥ saṃpraṇayena ca
03,045.008d@006_0034 tasya cāhaṃ guṇaughena phālgune jātamanmathā
03,045.008d@006_0035 vaiśaṃpāyana uvāca
03,045.008d@006_0035 gaccha tvaṃ hi yathākāmam āgamiṣyāmy ahaṃ sukham
03,045.008d@006_0036 tato visṛjya gandharvaṃ kṛtakṛtyaṃ śucismitā
03,045.008d@006_0037 urvaśī cākarot snānaṃ pārthaprārthanalālasā
03,045.008d@006_0038 snānālaṃkaraṇair hṛdyair gandhamālyaiś ca suprabhaiḥ
03,045.008d@006_0039 dhanaṃjayasya rūpeṇa śarair manmathacoditaiḥ
03,045.008d@006_0040 atividdhena manasā manmathena pradīpitā
03,045.008d@006_0041 divyāstaraṇasaṃstīrṇe vistīrṇe śayanottame
03,045.008d@006_0042 cittasaṃkalpabhāvena sucittānanyamānasā
03,045.008d@006_0043 manorathena saṃprāptaṃ ramanty enaṃ hi phālgunaṃ
03,045.008d@006_0044 nirgamya candrodayane vigāḍhe rajanīmukhe
03,045.008d@006_0045 prasthitā sā pṛthuśroṇī pārthasya bhavanaṃ prati
03,045.008d@006_0046 mṛdukuñcitadīrgheṇa kumudotkaradhāriṇā
03,045.008d@006_0047 keśahastena lalanā jagāmātha virājatī
03,045.008d@006_0048 bhrūkṣepālāpamādhuryaiḥ kāntyā saumyatayāpi ca
03,045.008d@006_0049 śaśinaṃ vaktracandreṇa sāhvayantīva gacchatī
03,045.008d@006_0050 divyāṅgarāgau sumukhau divyacandanarūṣitau
03,045.008d@006_0051 gacchantyā hāravikacau stanau tasyā vavalgatuḥ
03,045.008d@006_0052 stanodvahanasaṃkṣobhān nāmyamānā pade pade
03,045.008d@006_0053 trivalīdāmacitreṇa madhyenātīva śobhinā
03,045.008d@006_0054 adho bhūdharavistīrṇaṃ nitambonnatapīvaram
03,045.008d@006_0055 manmathāyatanaṃ śubhraṃ rasanādāmabhūṣitam
03,045.008d@006_0056 ṛṣīṇām api divyānāṃ manovyāghātakāraṇam
03,045.008d@006_0057 sūkṣmavastradharaṃ reje jaghanaṃ niravadyavat
03,045.008d@006_0058 gūḍhagulphadharau pādau tāmrāyatatalāṅgulī
03,045.008d@006_0059 kūrmapṛṣṭhonnatau cāpi śobhete kiṅkiṇīkiṇau
03,045.008d@006_0060 sīdhupānena cālpena tuṣṭyātha madanena ca
03,045.008d@006_0061 vilāsanaiś ca vividhaiḥ prekṣaṇīyatarābhavat
03,045.008d@006_0062 siddhacāraṇagandharvaiḥ sā prayātā vilāsinī
03,045.008d@006_0063 bahvāścarye 'pi vai svarge darśanīyatamākṛtiḥ
03,045.008d@006_0064 susūkṣmeṇottarīyeṇa meghavarṇena rājatā
03,045.008d@006_0065 tanur abhrāvṛtā vyomni candralekheva gacchatī
03,045.008d@006_0066 tataḥ prāptā kṣaṇenaiva manaḥpavanagāminī
03,045.008d@006_0067 bhavanaṃ pāṇḍuputrasya phālgunasya śucismitā
03,045.008d@006_0068 tatra dvāram anuprāptā dvārasthaiś ca niveditā
03,045.008d@006_0069 arjunasya naraśreṣṭha urvaśī śubhalocanā
03,045.008d@006_0070 upātiṣṭhata tad veśma nirmalaṃ sumanoharam
03,045.008d@006_0071 sa śaṅkitamanā rājan pratyudgacchata tāṃ niśi
03,045.008d@006_0072 dṛṣṭvaiva corvaśīṃ pārtho lajjāsaṃvṛtalocanaḥ
03,045.008d@006_0073 arjuna uvāca
03,045.008d@006_0073 tadābhivādanaṃ kṛtvā gurupūjāṃ prayuktavān
03,045.008d@006_0074 abhivādaye tvāṃ śirasā pravarāpsarasāṃ vare
03,045.008d@006_0075 kim ājñāpayase devi preṣyas te 'ham upasthitaḥ
03,045.008d@006_0075 vaiśaṃpāyana uvāca
03,045.008d@006_0076 phālgunasya vacaḥ śrutvā gatasaṃjñā tadorvaśī
03,045.008d@006_0077 urvaśy uvāca
03,045.008d@006_0077 gandharvavacanaṃ sarvaṃ śrāvayām āsa taṃ tadā
03,045.008d@006_0078 yathā me citrasenena kathitaṃ manujottama
03,045.008d@006_0079 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathā cāham ihāgatā
03,045.008d@006_0080 upasthāne mahendrasya vartamāne manorame
03,045.008d@006_0081 tavāgamanato vṛtte svargasya paramotsave
03,045.008d@006_0082 rudrāṇāṃ caiva sāṃnidhyam ādityānāṃ ca sarvaśaḥ
03,045.008d@006_0083 samāgame 'śvinoś caiva vasūnāṃ ca narottama
03,045.008d@006_0084 maharṣīṇāṃ ca saṃgheṣu rājarṣipravareṣu ca
03,045.008d@006_0085 siddhacāraṇayakṣeṣu mahoragagaṇeṣu ca
03,045.008d@006_0086 upaviṣṭeṣu sarveṣu sthānamānaprabhāvataḥ
03,045.008d@006_0087 ṛddhyā prajvalamāneṣu agnisomārkavarṣmasu
03,045.008d@006_0088 vīṇāsu vādyamānāsu gandharvaiḥ śakranandana
03,045.008d@006_0089 divye manorame geye pravṛtte pṛthulocana
03,045.008d@006_0090 sarvāpsaraḥsu mukhyāsu pranṛttāsu kurūdvaha
03,045.008d@006_0091 tvaṃ kilānimiṣaḥ pārtha mām ekāṃ tatra dṛṣṭavān
03,045.008d@006_0092 tatra cāvabhṛthe tasminn upasthāne divaukasām
03,045.008d@006_0093 tava pitrābhyanujñātā gatāḥ svaṃ svaṃ gṛhaṃ surāḥ
03,045.008d@006_0094 tathaivāpsarasaḥ sarvā visṛṣṭāḥ svagṛhaṃ gatāḥ
03,045.008d@006_0095 api cānyāś ca śatrughna tava pitrā visarjitāḥ
03,045.008d@006_0096 tataḥ śakreṇa saṃdiṣṭaś citraseno mamāntikam
03,045.008d@006_0097 prāptaḥ kamalapatrākṣa sa ca mām abravīd atha
03,045.008d@006_0098 tvatkṛte 'haṃ sureśena preṣito varavarṇini
03,045.008d@006_0099 priyaṃ kuru mahendrasya mama caivātmanaś ca ha
03,045.008d@006_0100 śakratulyaṃ raṇe śūraṃ rūpaudāryaguṇānvitam
03,045.008d@006_0101 pārthaṃ prārthaya suśroṇi tvam ity evaṃ tadābravīt
03,045.008d@006_0102 tato 'haṃ samanujñātā tena pitrā ca te 'nagha
03,045.008d@006_0103 tavāntikam anuprāptā śuśrūṣitum ariṃdama
03,045.008d@006_0104 tvadguṇākṛṣṭacittāham anaṅgavaśam āgatā
03,045.008d@006_0105 vaiśaṃpāyana uvāca
03,045.008d@006_0105 cirābhilaṣito vīra mamāpy eṣa manorathaḥ
03,045.008d@006_0106 tāṃ tathā bruvatīṃ śrutvā bhṛśaṃ lajjāvṛto 'rjunaḥ
03,045.008d@006_0107 uvāca karṇau hastābhyāṃ pidhāya tridaśālaye
03,045.008d@006_0108 duḥśrutaṃ me 'stu subhage yan māṃ vadasi bhāvini
03,045.008d@006_0109 gurudāraiḥ samānā me niścayena varānane
03,045.008d@006_0110 yathā kuntī mahābhāgā yathendrāṇī śacī mama
03,045.008d@006_0111 tathā tvam api kalyāṇī nātra kāryā vicāraṇā
03,045.008d@006_0112 yac cekṣitāsi vispaṣṭaṃ viśeṣeṇa mayā śubhe
03,045.008d@006_0113 tac ca kāraṇapūrvaṃ hi śṛṇu satyaṃ śucismite
03,045.008d@006_0114 iyaṃ pauravavaṃśasya jananī muditeti ha
03,045.008d@006_0115 tvām ahaṃ dṛṣṭavāṃs tatra vijñāyotphullalocanaḥ
03,045.008d@006_0116 na mām arhasi kalyāṇi anyathā dhyātum apsaraḥ
03,045.008d@006_0117 guror gurutarī me tvaṃ mama vaṃśavivardhinī
03,045.008d@006_0117 urvaśy uvāca
03,045.008d@006_0118 anāvṛtāś ca sarvāḥ sma devarājābhinandana
03,045.008d@006_0119 gurusthāne na māṃ vīra niyoktuṃ tvam ihārhasi
03,045.008d@006_0120 pūror vaṃśe hi ye putrā naptāro vā tv ihāgatāḥ
03,045.008d@006_0121 tapasā ramayanty asmān na ca teṣāṃ vyatikramaḥ
03,045.008d@006_0122 tat prasīda na mām ārtāṃ visarjayitum arhasi
03,045.008d@006_0123 hṛcchayena ca saṃtaptāṃ bhaktāṃ ca bhaja mānada
03,045.008d@006_0123 arjuna uvāca
03,045.008d@006_0124 śruṇu satyaṃ varārohe yat tvāṃ vakṣyāmy anindite
03,045.008d@006_0125 śṛṇvantu me diśaś caiva vidiśaś ca sadevatāḥ
03,045.008d@006_0126 yathā kuntī ca mādrī ca śacī caiva mamānaghe
03,045.008d@006_0127 tathā svavaṃśajananī tvaṃ hi me 'dya garīyasī
03,045.008d@006_0128 gaccha mūrdhnā prapanno 'smi pādau te varavarṇini
03,045.008d@006_0129 vaiśaṃpāyana uvāca
03,045.008d@006_0129 tvaṃ hi me mātṛvat pūjyā rakṣyo 'haṃ putravat tvayā
03,045.008d@006_0130 evam uktā tu pārthena urvaśī krodhamūrchitā
03,045.008d@006_0131 vepantī bhrukuṭīvakrā śaśāpātha dhanaṃjayam
03,045.008d@006_0131 urvaśy uvāca
03,045.008d@006_0132 tava pitrābhyanujñātāṃ svayaṃ ca gṛham āgatām
03,045.008d@006_0133 yasmān māṃ nābhinandethāḥ kāmabāṇavaśaṃ gatām
03,045.008d@006_0134 tasmāt tvaṃ nartanaḥ pārtha strīmadhye mānavarjitaḥ
03,045.008d@006_0135 vaiśaṃpāyana uvāca
03,045.008d@006_0135 apumān iti vikhyātaḥ ṣaṇḍhavad vicariṣyasi
03,045.008d@006_0136 evaṃ dattvārjune śāpaṃ sphuradoṣṭhī śvasanty atha
03,045.008d@006_0137 punaḥ pratyāgatā kṣipram urvaśī gṛham ātmanaḥ
03,045.008d@006_0138 tato 'rjunas tvaramāṇaś citrasenam ariṃdamaḥ
03,045.008d@006_0139 saṃprāpya rajanīvṛttaṃ tad urvaśyā yathā tathā
03,045.008d@006_0140 nivedayām āsa tadā citrasenāya pāṇḍavaḥ
03,045.008d@006_0141 tatra caivaṃ yathāvṛttaṃ śāpaṃ caiva punaḥ punaḥ
03,045.008d@006_0142 nyavedayac ca śakrasya citraseno 'pi sarvaśaḥ
03,045.008d@006_0143 tata ānāyya tanayaṃ vivikte harivāhanaḥ
03,045.008d@006_0144 sāntvayitvā śubhair vākyaiḥ smayamāno 'bhyabhāṣata
03,045.008d@006_0145 suputrādya pṛthā tāta tvayā putreṇa sattama
03,045.008d@006_0146 ṛṣayo 'pi hi dhairyeṇa jitā vai te mahābhuja
03,045.008d@006_0147 yat tu dattavatī śāpam urvaśī tava mānada
03,045.008d@006_0148 sa cāpi te 'rthakṛt tāta sādhakaś ca bhaviṣyati
03,045.008d@006_0149 ajñātavāso vastavyo yuṣmābhir bhūtale 'nagha
03,045.008d@006_0150 varṣe trayodaśe vīra tatra tvaṃ kṣapayiṣyasi
03,045.008d@006_0151 tena nartanaveṣeṇa apuṃstvena tathaiva ca
03,045.008d@006_0152 varṣam ekaṃ vihṛtyaiva tataḥ puṃstvam avāpsyasi
03,045.008d@006_0153 evam uktas tu śakreṇa phālgunaḥ paravīrahā
03,045.008d@006_0154 mudaṃ paramikāṃ lebhe na ca śāpaṃ vyacintayat
03,045.008d@006_0155 citrasenena sahito gandharveṇa yaśasvinā
03,045.008d@006_0156 reme sa svargabhavane pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ
03,045.008d@006_0157 ya idaṃ śruṇuyān nityaṃ vṛttaṃ pāṇḍusutasya vai
03,045.008d@006_0158 na tasya kāmaḥ kāmeṣu pāpakeṣu pravartate
03,045.008d@006_0159 idam amaravarātmajasya ghoraṃ
03,045.008d@006_0160 śuci caritaṃ viniśamya phālgunasya
03,045.008d@006_0161 vyapagatamadadambharāgadoṣās
03,045.008d@006_0162 tridivagatābhiramanti mānavendrāḥ
03,045.009a kadā cid aṭamānas tu maharṣir uta lomaśaḥ
03,045.009c jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā
03,045.010a sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ
03,045.010c dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya ha
03,045.011a tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare
03,045.011c niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ
03,045.012a tasya dṛṣṭvābhavad buddhiḥ pārtham indrāsane sthitam
03,045.012c kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanam avāptavān
03,045.013a kiṃ tv asya sukṛtaṃ karma lokā vā ke vinirjitāḥ
03,045.013c ya evam upasaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam
03,045.014a tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtraniṣūdanaḥ
03,045.014c lomaśaṃ prahasan vākyam idam āha śacīpatiḥ
03,045.015a brahmarṣe śrūyatāṃ yat te manasaitad vivakṣitam
03,045.015c nāyaṃ kevalamartyo vai kṣatriyatvam upāgataḥ
03,045.016a maharṣe mama putro 'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ
03,045.016c astrahetor iha prāptaḥ kasmāc cit kāraṇāntarāt
03,045.017a aho nainaṃ bhavān vetti purāṇam ṛṣisattamam
03,045.017c śṛṇu me vadato brahman yo 'yaṃ yac cāsya kāraṇam
03,045.018a naranārāyaṇau yau tau purāṇāv ṛṣisattamau
03,045.018c tāv imāv abhijānīhi hṛṣīkeśadhanaṃjayau
03,045.018d*0193_01 vikhyātau triṣu lokeṣu naranārāyaṇāv ṛṣī
03,045.018d*0193_02 kāryārtham avatīrṇau tau pṛthvīṃ puṇyapratiśrayām
03,045.019a yan na śakyaṃ surair draṣṭum ṛṣibhir vā mahātmabhiḥ
03,045.019c tad āśramapadaṃ puṇyaṃ badarī nāma viśrutam
03,045.020a sa nivāso 'bhavad vipra viṣṇor jiṣṇos tathaiva ca
03,045.020c yataḥ pravavṛte gaṅgā siddhacāraṇasevitā
03,045.021a tau manniyogād brahmarṣe kṣitau jātau mahādyutī
03,045.021c bhūmer bhārāvataraṇaṃ mahāvīryau kariṣyataḥ
03,045.022a udvṛttā hy asurāḥ ke cin nivātakavacā iti
03,045.022c vipriyeṣu sthitāsmākaṃ varadānena mohitāḥ
03,045.023a tarkayante surān hantuṃ baladarpasamanvitāḥ
03,045.023c devān na gaṇayante ca tathā dattavarā hi te
03,045.024a pātālavāsino raudrā danoḥ putrā mahābalāḥ
03,045.024c sarve devanikāyā hi nālaṃ yodhayituṃ sma tān
03,045.025a yo 'sau bhūmigataḥ śrīmān viṣṇur madhuniṣūdanaḥ
03,045.025c kapilo nāma devo 'sau bhagavān ajito hariḥ
03,045.026a yena pūrvaṃ mahātmānaḥ khanamānā rasātalam
03,045.026c darśanād eva nihatāḥ sagarasyātmajā vibho
03,045.027a tena kāryaṃ mahat kāryam asmākaṃ dvijasattama
03,045.027c pārthena ca mahāyuddhe sametābhyām asaṃśayam
03,045.027d*0194_01 so 'surān darśanād eva śakto hantuṃ sahānugān
03,045.027d*0194_02 nivātakavacān sarvān nāgān iva mahāhrade
03,045.027d*0194_03 kiṃ tu nālpena kāryeṇa prabodhyo madhusūdanaḥ
03,045.027d*0194_04 tejasaḥ sumahān rāśiḥ prabuddhaḥ pradahej jagat
03,045.028a ayaṃ teṣāṃ samastānāṃ śaktaḥ pratisamāsane
03,045.028c tān nihatya raṇe śūraḥ punar yāsyati mānuṣān
03,045.029a bhavāṃś cāsmanniyogena yātu tāvan mahītalam
03,045.029c kāmyake drakṣyase vīraṃ nivasantaṃ yudhiṣṭhiram
03,045.030a sa vācyo mama saṃdeśād dharmātmā satyasaṃgaraḥ
03,045.030c notkaṇṭhā phalgune kāryā kṛtāstraḥ śīghram eṣyati
03,045.031a nāśuddhabāhuvīryeṇa nākṛtāstreṇa vā raṇe
03,045.031c bhīṣmadroṇādayo yuddhe śakyāḥ pratisamāsitum
03,045.032a gṛhītāstro guḍākeśo mahābāhur mahāmanāḥ
03,045.032c nṛttavāditragītānāṃ divyānāṃ pāram eyivān
03,045.033a bhavān api viviktāni tīrthāni manujeśvara
03,045.033c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair draṣṭum arhaty ariṃdama
03,045.034a tīrtheṣv āplutya puṇyeṣu vipāpmā vigatajvaraḥ
03,045.034c rājyaṃ bhokṣyasi rājendra sukhī vigatakalmaṣaḥ
03,045.035a bhavāṃś cainaṃ dvijaśreṣṭha paryaṭantaṃ mahītale
03,045.035c trātum arhati viprāgrya tapobalasamanvitaḥ
03,045.036a giridurgeṣu hi sadā deśeṣu viṣameṣu ca
03,045.036c vasanti rākṣasā raudrās tebhyo rakṣet sadā bhavān
03,045.036d*0195_01 evam ukte mahendreṇa bībhatsur api lomaśam
03,045.036d*0195_02 uvāca prayato vākyaṃ rakṣethāḥ pāṇḍunandanam
03,045.036d*0195_03 yathā guptas tvayā rājā caret tīrthāni sattama
03,045.036d*0195_04 dānaṃ dadyād yathā caiva tathā kuru mahāmune
03,045.037a sa tatheti pratijñāya lomaśaḥ sumahātapāḥ
03,045.037c kāmyakaṃ vanam uddiśya samupāyān mahītalam
03,045.038a dadarśa tatra kaunteyaṃ dharmarājam ariṃdamam
03,045.038c tāpasair bhrātṛbhiś caiva sarvataḥ parivāritam
03,046.001 janamejaya uvāca
03,046.001a atyadbhutam idaṃ karma pārthasyāmitatejasaḥ
03,046.001c dhṛtarāṣṭro mahātejāḥ śrutvā vipra kim abravīt
03,046.002 vaiśaṃpāyana uvāca
03,046.002a śakralokagataṃ pārthaṃ śrutvā rājāmbikāsutaḥ
03,046.002c dvaipāyanād ṛṣiśreṣṭhāt saṃjayaṃ vākyam abravīt
03,046.003a śrutaṃ me sūta kārtsnyena karma pārthasya dhīmataḥ
03,046.003c kaccit tavāpi viditaṃ yathātathyena sārathe
03,046.004a pramatto grāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ
03,046.004c mama putraḥ sudurbuddhiḥ pṛthivīṃ ghātayiṣyati
03,046.005a yasya nityam ṛtā vācaḥ svaireṣv api mahātmanaḥ
03,046.005c trailokyam api tasya syād yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ
03,046.006a asyataḥ karṇinārācāṃs tīkṣṇāgrāṃś ca śilāśitān
03,046.006c ko 'rjunasyāgratas tiṣṭhed api mṛtyur jarātigaḥ
03,046.007a mama putrā durātmānaḥ sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ
03,046.007c yeṣāṃ yuddhaṃ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ pratyupasthitam
03,046.008a tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ
03,046.008c aniśaṃ cintayāno 'pi ya enam udiyād rathī
03,046.009a droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi bhīṣmo 'pi vā raṇe
03,046.009c mahān syāt saṃśayo loke na tu paśyāmi no jayam
03,046.010a ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ
03,046.010c amarṣī balavān pārthaḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ
03,046.011a bhavet sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśo 'py aparājitam
03,046.011c sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ
03,046.012a api sarveśvaratvaṃ hi na vāñcheran parājitāḥ
03,046.012c vadhe nūnaṃ bhavec chāntis teṣāṃ vā phalgunasya vā
03,046.013a na tu hantārjunasyāsti jetā vāsya na vidyate
03,046.013c manyus tasya kathaṃ śāmyen mandān prati samutthitaḥ
03,046.014a tridaśeśasamo vīraḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat
03,046.014c jigāya pārthivān sarvān rājasūye mahākratau
03,046.015a śeṣaṃ kuryād girer vajraṃ nipatan mūrdhni saṃjaya
03,046.015c na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣam astās tāta kirīṭinā
03,046.016a yathā hi kiraṇā bhānos tapantīha carācaram
03,046.016c tathā pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarās tapsyanti me sutān
03,046.017a api vā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ
03,046.017c pratibhāti vidīrṇeva sarvato bhāratī camūḥ
03,046.018a yad udvapan pravapaṃś caiva bāṇān; sthātātatāyī samare kirīṭī
03,046.018c sṛṣṭo 'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā; bhaved yathā tadvad apāraṇīyaḥ
03,046.019 saṃjaya uvāca
03,046.019a yad etat kathitaṃ rājaṃs tvayā duryodhanaṃ prati
03,046.019c sarvam etad yathāttha tvaṃ naitan mithyā mahīpate
03,046.020a manyunā hi samāviṣṭāḥ pāṇḍavās te 'mitaujasaḥ
03,046.020c dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāṃ nītāṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm
03,046.021a duḥśāsanasya tā vācaḥ śrutvā te dāruṇodayāḥ
03,046.021c karṇasya ca mahārāja na svapsyantīti me matiḥ
03,046.022a śrutaṃ hi te mahārāja yathā pārthena saṃyuge
03,046.022c ekādaśatanuḥ sthāṇur dhanuṣā paritoṣitaḥ
03,046.023a kairātaṃ veṣam āsthāya yodhayām āsa phalgunam
03,046.023c jijñāsuḥ sarvadeveśaḥ kapardī bhagavān svayam
03,046.023d*0196_01 lebhe pāśupataṃ cāpi paramāstraṃ mahādyutiḥ
03,046.024a tatrainaṃ lokapālās te darśayām āsur arjunam
03,046.024c astrahetoḥ parākrāntaṃ tapasā kauravarṣabham
03,046.025a naitad utsahate 'nyo hi labdhum anyatra phalgunāt
03,046.025c sākṣād darśanam eteṣām īśvarāṇāṃ naro bhuvi
03,046.026a maheśvareṇa yo rājan na jīrṇo grastamūrtimān
03,046.026c kas tam utsahate vīraṃ yuddhe jarayituṃ pumān
03,046.027a āsāditam idaṃ ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam
03,046.027c draupadīṃ parikarṣadbhiḥ kopayadbhiś ca pāṇḍavān
03,046.028a yatra visphuramāṇoṣṭho bhīmaḥ prāha vaco mahat
03,046.028c dṛṣṭvā duryodhanenorū draupadyā darśitāv ubhau
03,046.029a ūrū bhetsyāmi te pāpa gadayā vajrakalpayā
03,046.029c trayodaśānāṃ varṣāṇām ante durdyūtadevinaḥ
03,046.030a sarve praharatāṃ śreṣṭhāḥ sarve cāmitatejasaḥ
03,046.030c sarve sarvāstravidvāṃso devair api sudurjayāḥ
03,046.031a manye manyusamuddhūtāḥ putrāṇāṃ tava saṃyuge
03,046.031c antaṃ pārthāḥ kariṣyanti vīryāmarṣasamanvitāḥ
03,046.032 dhṛtarāṣṭra uvāca
03,046.032a kiṃ kṛtaṃ sūta karṇena vadatā paruṣaṃ vacaḥ
03,046.032c paryāptaṃ vairam etāvad yat kṛṣṇā sā sabhāṃ gatā
03,046.033a apīdānīṃ mama sutās tiṣṭheran mandacetasaḥ
03,046.033c yeṣāṃ bhrātā gurur jyeṣṭho vinaye nāvatiṣṭhate
03,046.034a mamāpi vacanaṃ sūta na śuśrūṣati mandabhāk
03,046.034c dṛṣṭvā māṃ cakṣuṣā hīnaṃ nirviceṣṭam acetanam
03,046.035a ye cāsya sacivā mandāḥ karṇasaubalakādayaḥ
03,046.035c te 'py asya bhūyaso doṣān vardhayanti vicetasaḥ
03,046.036a svairamuktā api śarāḥ pārthenāmitatejasā
03,046.036c nirdaheyur mama sutān kiṃ punar manyuneritāḥ
03,046.037a pārthabāhubalotsṛṣṭā mahācāpaviniḥsṛtāḥ
03,046.037c divyāstramantramuditāḥ sādayeyuḥ surān api
03,046.038a yasya mantrī ca goptā ca suhṛc caiva janārdanaḥ
03,046.038c haris trailokyanāthaḥ sa kiṃ nu tasya na nirjitam
03,046.039a idaṃ ca sumahac citram arjunasyeha saṃjaya
03,046.039c mahādevena bāhubhyāṃ yat sameta iti śrutiḥ
03,046.040a pratyakṣaṃ sarvalokasya khāṇḍave yatkṛtaṃ purā
03,046.040c phalgunena sahāyārthe vahner dāmodareṇa ca
03,046.041a sarvathā nāsti me putraḥ sāmātyaḥ sahabāndhavaḥ
03,046.041c kruddhe pārthe ca bhīme ca vāsudeve ca sātvate
03,047.001 janamejaya uvāca
03,047.001a yad idaṃ śocitaṃ rājñā dhṛtarāṣṭreṇa vai mune
03,047.001c pravrājya pāṇḍavān vīrān sarvam etan nirarthakam
03,047.002a kathaṃ hi rājā putraṃ svam upekṣetālpacetasam
03,047.002c duryodhanaṃ pāṇḍuputrān kopayānaṃ mahārathān
03,047.003a kim āsīt pāṇḍuputrāṇāṃ vane bhojanam ucyatām
03,047.003c vāneyam atha vā kṛṣṭam etad ākhyātu me bhavān
03,047.004 vaiśaṃpāyana uvāca
03,047.004a vāneyaṃ ca mṛgāṃś caiva śuddhair bāṇair nipātitān
03,047.004c brāhmaṇānāṃ nivedyāgram abhuñjan puruṣarṣabhāḥ
03,047.005a tāṃs tu śūrān maheṣvāsāṃs tadā nivasato vane
03,047.005c anvayur brāhmaṇā rājan sāgnayo 'nagnayas tathā
03,047.006a brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām
03,047.006c daśa mokṣavidāṃ tadvad yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ
03,047.007a rurūn kṛṣṇamṛgāṃś caiva medhyāṃś cānyān vanecarān
03,047.007c bāṇair unmathya vidhivad brāhmaṇebhyo nyavedayat
03,047.008a na tatra kaś cid durvarṇo vyādhito vāpy adṛśyata
03,047.008c kṛśo vā durbalo vāpi dīno bhīto 'pi vā naraḥ
03,047.008d*0197_01 na tatrāvinayaḥ kaś cid adṛśyata tadā dvijaḥ
03,047.009a putrān iva priyāñ jñātīn bhrātṝn iva sahodarān
03,047.009c pupoṣa kauravaśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
03,047.010a patīṃś ca draupadī sarvān dvijāṃś caiva yaśasvinī
03,047.010c māteva bhojayitvāgre śiṣṭam āhārayat tadā
03,047.011a prācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmaseno; yamau pratīcīm atha vāpy udīcīm
03,047.011c dhanurdharā māṃsahetor mṛgāṇāṃ; kṣayaṃ cakrur nityam evopagamya
03,047.012a tathā teṣāṃ vasatāṃ kāmyake vai; vihīnānām arjunenotsukānām
03,047.012c pañcaiva varṣāṇi tadā vyatīyur; adhīyatāṃ japatāṃ juhvatāṃ ca
03,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca
03,048.001a sudīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
03,048.001c abravīt saṃjayaṃ sūtam āmantrya bharatarṣabha
03,048.001d*0198_01 teṣāṃ tac caritaṃ śrutvā manuṣyātītam adbhutam
03,048.001d*0198_02 cintāśokaparītātmā manyunābhipariplutaḥ
03,048.001d*0199_01 na rātrau na divā sūta śāntiṃ prāpnomi vai kṣaṇam
03,048.001d*0199_02 saṃcintya durnayaṃ ghoram atītaṃ dyūtajaṃ hi tat
03,048.001d*0199_03 teṣām asahyavīryāṇāṃ śauryaṃ dhairyaṃ dhṛtiṃ parām
03,048.001d*0199_04 anyonyam anurāgaṃ ca bhrātṝṇām atimānuṣam
03,048.002a devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī
03,048.002c nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavau yuddhadurmadau
03,048.003a dṛḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kṛtaniścayau
03,048.003c śīghrahastau dṛḍhakrodhau nityayuktau tarasvinau
03,048.004a bhīmārjunau purodhāya yadā tau raṇamūrdhani
03,048.004c sthāsyete siṃhavikrāntāv aśvināv iva duḥsahau
03,048.004e na śeṣam iha paśyāmi tadā sainyasya saṃjaya
03,048.005a tau hy apratirathau yuddhe devaputrau mahārathau
03,048.005c draupadyās taṃ parikleśaṃ na kṣaṃsyete tv amarṣiṇau
03,048.006a vṛṣṇayo vā maheṣvāsā pāñcālā vā mahaujasaḥ
03,048.006c yudhi satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ
03,048.006e pradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṃ mama vāhinīm
03,048.007a rāmakṛṣṇapraṇītānāṃ vṛṣṇīnāṃ sūtanandana
03,048.007c na śakyaḥ sahituṃ vegaḥ parvatair api saṃyuge
03,048.008a teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmo bhīmaparākramaḥ
03,048.008c śaikyayā vīraghātinyā gadayā vicariṣyati
03,048.009a tathā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ
03,048.009c gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ
03,048.010a tato 'haṃ suhṛdāṃ vāco duryodhanavaśānugaḥ
03,048.010c smaraṇīyāḥ smariṣyāmi mayā yā na kṛtāḥ purā
03,048.011 saṃjaya uvāca
03,048.011a vyatikramo 'yaṃ sumahāṃs tvayā rājann upekṣitaḥ
03,048.011c samarthenāpi yan mohāt putras te na nivāritaḥ
03,048.012a śrutvā hi nirjitān dyūte pāṇḍavān madhusūdanaḥ
03,048.012c tvaritaḥ kāmyake pārthān samabhāvayad acyutaḥ
03,048.013a drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ
03,048.013c virāṭo dhṛṣṭaketuś ca kekayāś ca mahārathāḥ
03,048.014a taiś ca yat kathitaṃ tatra dṛṣṭvā pārthān parājitān
03,048.014c cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tan mayā veditaṃ ca te
03,048.015a samāgamya vṛtas tatra pāṇḍavair madhusūdanaḥ
03,048.015c sārathye phalgunasyājau tathety āha ca tān hariḥ
03,048.016a amarṣito hi kṛṣṇo 'pi dṛṣṭvā pārthāṃs tathāgatān
03,048.016c kṛṣṇājinottarāsaṅgān abravīc ca yudhiṣṭhiram
03,048.017a yā sā samṛddhiḥ pārthānām indraprasthe babhūva ha
03,048.017c rājasūye mayā dṛṣṭā nṛpair anyaiḥ sudurlabhā
03,048.018a yatra sarvān mahīpālāñ śastratejobhayārditān
03,048.018c savaṅgāṅgān sapauṇḍroḍrān sacoladraviḍāndhakān
03,048.019a sāgarānūpagāṃś caiva ye ca pattanavāsinaḥ
03,048.019c siṃhalān barbarān mlecchān ye ca jāṅgalavāsinaḥ
03,048.020a paścimāni ca rājyāni śataśaḥ sāgarāntikān
03,048.020c pahlavān daradān sarvān kirātān yavanāñ śakān
03,048.021a hārahūṇāṃś ca cīnāṃś ca tukhārān saindhavāṃs tathā
03,048.021c jāguḍān ramaṭhān muṇḍān strīrājyān atha taṅgaṇān
03,048.022a ete cānye ca bahavo ye ca te bharatarṣabha
03,048.022b*0200_01 tāṃś cānyāṃś ca subahūn āhūtān bharatarṣabha
03,048.022c āgatān aham adrākṣaṃ yajñe te pariveṣakān
03,048.023a sā te samṛddhir yair āttā capalā pratisāriṇī
03,048.023c ādāya jīvitaṃ teṣām āhariṣyāmi tām aham
03,048.024a rāmeṇa saha kauravya bhīmārjunayamais tathā
03,048.024c akrūragadasāmbaiś ca pradyumnenāhukena ca
03,048.024e dhṛṣṭadyumnena vīreṇa śiśupālātmajena ca
03,048.025a duryodhanaṃ raṇe hatvā sadyaḥ karṇaṃ ca bhārata
03,048.025c duḥśāsanaṃ saubaleyaṃ yaś cānyaḥ pratiyotsyate
03,048.026a tatas tvaṃ hāstinapure bhrātṛbhiḥ sahito vasan
03,048.026c dhārtarāṣṭrīṃ śriyaṃ prāpya praśādhi pṛthivīm imām
03,048.027a athainam abravīd rājā tasmin vīrasamāgame
03,048.027c śṛṇvatsu teṣu sarveṣu dhṛṣṭadyumnamukheṣu ca
03,048.028a pratigṛhṇāmi te vācaṃ satyām etāṃ janārdana
03,048.028c amitrān me mahābāho sānubandhān haniṣyasi
03,048.029a varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ satyaṃ māṃ kuru keśava
03,048.029c pratijñāto vane vāso rājamadhye mayā hy ayam
03,048.030a tad dharmarājavacanaṃ pratiśrutya sabhāsadaḥ
03,048.030c dhṛṣṭadyumnapurogās te śamayām āsur añjasā
03,048.030e keśavaṃ madhurair vākyaiḥ kālayuktair amarṣitam
03,048.031a pāñcālīṃ cāhur akliṣṭāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ
03,048.031c duryodhanas tava krodhād devi tyakṣyati jīvitam
03,048.031e pratijānīma te satyaṃ mā śuco varavarṇini
03,048.032a ye sma te kupitāṃ kṛṣṇe dṛṣṭvā tvāṃ prāhasaṃs tadā
03,048.032c māṃsāni teṣāṃ khādanto hasiṣyanti mṛgadvijāḥ
03,048.033a pāsyanti rudhiraṃ teṣāṃ gṛdhrā gomāyavas tathā
03,048.033c uttamāṅgāni karṣanto yais tvaṃ kṛṣṭā sabhātale
03,048.034a teṣāṃ drakṣyasi pāñcāli gātrāṇi pṛthivītale
03,048.034c kravyādaiḥ kṛṣyamāṇāni bhakṣyamāṇāni cāsakṛt
03,048.035a parikliṣṭāsi yais tatra yaiś cāpi samupekṣitā
03,048.035c teṣām utkṛttaśirasāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam
03,048.036a evaṃ bahuvidhā vācas tadocuḥ puruṣarṣabhāḥ
03,048.036c sarve tejasvinaḥ śūrāḥ sarve cāhatalakṣaṇāḥ
03,048.037a te dharmarājena vṛtā varṣād ūrdhvaṃ trayodaśāt
03,048.037c puraskṛtyopayāsyanti vāsudevaṃ mahārathāḥ
03,048.038a rāmaś ca kṛṣṇaś ca dhanaṃjayaś ca; pradyumnasāmbau yuyudhānabhīmau
03,048.038c mādrīsutau kekayarājaputrāḥ; pāñcālaputrāḥ saha dharmarājñā
03,048.039a etān sarvāṃl lokavīrān ajeyān; mahātmanaḥ sānubandhān sasainyān
03,048.039c ko jīvitārthī samare pratyudīyāt; kruddhān siṃhān kesariṇo yathaiva
03,048.040 dhṛtarāṣṭra uvāca
03,048.040a yan mābravīd viduro dyūtakāle; tvaṃ pāṇḍavāñ jeṣyasi cen narendra
03,048.040c dhruvaṃ kurūṇām ayam antakālo; mahābhayo bhavitā śoṇitaughaḥ
03,048.041a manye tathā tad bhaviteti sūta; yathā kṣattā prāha vacaḥ purā mām
03,048.041c asaṃśayaṃ bhavitā yuddham etad; gate kāle pāṇḍavānāṃ yathoktam
03,049.001 janamejaya uvāca
03,049.001a astrahetor gate pārthe śakralokaṃ mahātmani
03,049.001c yudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ
03,049.002 vaiśaṃpāyana uvāca
03,049.002a astrahetor gate pārthe śakralokaṃ mahātmani
03,049.002c nyavasan kṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake puruṣarṣabhāḥ
03,049.003a tataḥ kadā cid ekānte vivikta iva śādvale
03,049.003c duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayā
03,049.003e dhanaṃjayaṃ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ
03,049.004a tad viyogād dhi tān sarvāñ śokaḥ samabhipupluve
03,049.004c dhanaṃjayaviyogāc ca rājyanāśāc ca duḥkhitāḥ
03,049.005a atha bhīmo mahābāhur yudhiṣṭhiram abhāṣata
03,049.005c nideśāt te mahārāja gato 'sau puruṣarṣabhaḥ
03,049.005e arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasmin prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ
03,049.006a yasmin vinaṣṭe pāñcālāḥ saha putrais tathā vayam
03,049.006c sātyakir vāsudevaś ca vinaśyeyur asaṃśayam
03,049.007a yo 'sau gacchati tejasvī bahūn kleśān acintayan
03,049.007c bhavanniyogād bībhatsus tato duḥkhataraṃ nu kim
03,049.008a yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ
03,049.008c manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm
03,049.008d*0201_01 yasya prabhāvād dhi vayaṃ sabhāmadhye dhanuṣmataḥ
03,049.008d*0201_02 jitān manyāmahe sarvān dhārtarāṣṭrān sasaubalān
03,049.009a yasya prabhāvān na mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥ
03,049.009c nītā lokam amuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ
03,049.010a te vayaṃ bāhubalinaḥ krodham utthitam ātmanaḥ
03,049.010c sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ
03,049.011a vayaṃ hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhān parān
03,049.011c svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśāsema vasuṃdharām
03,049.012a bhavato dyūtadoṣeṇa sarve vayam upaplutāḥ
03,049.012c ahīnapauruṣā rājan balibhir balavattamāḥ
03,049.013a kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja samavekṣitum arhasi
03,049.013c na hi dharmo mahārāja kṣatriyasya vanāśrayaḥ
03,049.013e rājyam eva paraṃ dharmaṃ kṣatriyasya vidur budhāḥ
03,049.014a sa kṣatradharmavid rājan mā dharmyān nīnaśaḥ pathaḥ
03,049.014c prāg dvādaśa samā rājan dhārtarāṣṭrān nihanmahi
03,049.014c*0202_01 **** **** hṛdayena vicintyatām
03,049.014c*0202_02 tad uttiṣṭha mahābāho
03,049.015a nivartya ca vanāt pārtham ānāyya ca janārdanam
03,049.015c vyūḍhānīkān mahārāja javenaiva mahāhave
03,049.015e dhārtarāṣṭrān amuṃ lokaṃ gamayāmi viśāṃ pate
03,049.016a sarvān ahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sasaubalān
03,049.016c duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vānyaḥ pratiyotsyate
03,049.017a mayā praśamite paścāt tvam eṣyasi vanāt punaḥ
03,049.017c evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃ pate
03,049.018a yajñaiś ca vividhais tāta kṛtaṃ pāpam ariṃdama
03,049.018c avadhūya mahārāja gacchema svargam uttamam
03,049.019a evam etad bhaved rājan yadi rājā na bāliśaḥ
03,049.019c asmākaṃ dīrghasūtraḥ syād bhavān dharmaparāyaṇaḥ
03,049.020a nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ
03,049.020c na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpam ucyate
03,049.021a tathā bhārata dharmeṣu dharmajñair iha dṛśyate
03,049.021c ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa hi
03,049.022a tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho
03,049.022c saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ
03,049.023a yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasād ūrdhvam acyuta
03,049.023c trayodaśa samāḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ
03,049.024a kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandham ariṃdama
03,049.024c ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājan karoti saḥ
03,049.024d@007_0001 dyūtapriyeṇa rājendra kṛtaṃ tad bhavatā tathā
03,049.024d@007_0002 prāyeṇājñātacaryāyāṃ vayaṃ sarve nipātitāḥ
03,049.024d@007_0003 na taṃ deśaṃ prapaśyāmi yatra so 'smān sudurjanaḥ
03,049.024d@007_0004 na vijñāsyati duṣṭātmā cārair iti suyodhanaḥ
03,049.024d@007_0005 adhigamya ca sarvān no vanavāsam imaṃ tataḥ
03,049.024d@007_0006 pravrājayiṣyati punar nikṛtyādhamapūruṣaḥ
03,049.024d@007_0007 yady asmān abhigaccheta pāpaḥ sa hi kathaṃ cana
03,049.024d@007_0008 ajñātacaryām uttīrṇān dṛṣṭvā ca punar āhvayet
03,049.024d@007_0009 dyūtena te mahārāja punar dyūtam avartata
03,049.024d@007_0010 bhavāṃś ca punar āhūto dyūtenaivāpaneṣyati
03,049.024d@007_0011 sa tathākṣeṣu kuśalo niścito gatacetanaḥ
03,049.024d@007_0012 cariṣyasi mahārāja vaneṣu vasatīḥ punaḥ
03,049.024d@007_0013 yady asmān sumahārāja kṛpaṇān kartum arhasi
03,049.024d@007_0014 yāvajjīvam avekṣasva vedadharmāṃś ca kṛtsnaśaḥ
03,049.024d@007_0015 nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ
03,049.024d@007_0016 anujñātas tvayā gatvā yāvacchakti suyodhanam
03,049.024d@007_0017 yathaiva kakṣam utsṛṣṭo dahed anilasārathiḥ
03,049.024d@007_0018 haniṣyāmi tathā mandam anujānātu no bhavān
03,049.025a evaṃ bruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
03,049.025c uvāca sāntvayan rājā mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam
03,049.026a asaṃśayaṃ mahābāho haniṣyasi suyodhanam
03,049.026c varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā
03,049.027a yac ca mā bhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabho
03,049.027c anṛtaṃ notsahe vaktuṃ na hy etan mayi vidyate
03,049.028a antareṇāpi kaunteya nikṛtiṃ pāpaniścayam
03,049.028c hantā tvam asi durdharṣa sānubandhaṃ suyodhanam
03,049.029a evaṃ bruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhire
03,049.029c ājagāma mahābhāgo bṛhadaśvo mahān ṛṣiḥ
03,049.030a tam abhiprekṣya dharmātmā saṃprāptaṃ dharmacāriṇam
03,049.030c śāstravan madhuparkeṇa pūjayām āsa dharmarāṭ
03,049.031a āśvastaṃ cainam āsīnam upāsīno yudhiṣṭhiraḥ
03,049.031c abhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahv abhāṣata
03,049.032a akṣadyūtena bhagavan dhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtam
03,049.032c āhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavair akṣakovidaiḥ
03,049.033a anakṣajñasya hi sato nikṛtyā pāpaniścayaiḥ
03,049.033c bhāryā ca me sabhāṃ nītā prāṇebhyo 'pi garīyasī
03,049.033d*0203_01 punar dyūtena māṃ jitvā vanavāsaṃ sudāruṇam
03,049.033d*0203_02 prāvrājayan mahāraṇyam ajinaiḥ parivāritam
03,049.033d*0203_03 ahaṃ vane durvasatīr vasan paramaduḥkhitaḥ
03,049.033d*0203_04 akṣadyūtādhikāre ca giraḥ śṛṇvan sudāruṇāḥ
03,049.033d*0203_05 ārtānāṃ suhṛdāṃ vāco dyūtaprabhṛti śaṃsatām
03,049.033d*0203_06 ahaṃ hṛdi śritāḥ smṛtvā sarvarātrīr vicintayan
03,049.033d*0203_07 yasmiṃś caiva samastānāṃ prāṇā gāṇḍīvadhanvani
03,049.033d*0203_08 vinā mahātmanā tena gatasattva ivābhavam
03,049.033d*0203_09 kadā drakṣyāmi bībhatsuṃ kṛtāstraṃ punar āgatam
03,049.033d*0203_10 priyavādinam akṣudraṃ dayāyuktam atandritam
03,049.033d*0204_01 iti sarve maheṣvāsaṃ cintayānā dhanaṃjayam
03,049.033d*0204_02 anena tu viṣaṇṇo 'haṃ kāraṇena sahānujaḥ
03,049.033d*0204_03 vanavāsān nivṛttaṃ māṃ punas te pāpabuddhayaḥ
03,049.033d*0204_04 jayantaḥ prīyamāṇā vai devane bhrātṛbhiḥ saha
03,049.033d*0204_05 dyūtenaivāhvayiṣyanti balād akṣeṣu tadvidaḥ
03,049.033d*0204_06 āhūtaś ca punar dyūte nāsmi śakto nivartitum
03,049.033d*0204_07 paṇe ca mama nāsty arthaṃ vidyate vasu kiṃ cana
03,049.033d*0204_08 etat sarvam anudhyāyaṃś cintayāno divāniśam
03,049.033d*0204_09 na matto duḥkhitataraḥ pumān astīha kaś cana
03,049.034a asti rājā mayā kaś cid alpabhāgyataro bhuvi
03,049.034c bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet
03,049.034e na matto duḥkhitataraḥ pumān astīti me matiḥ
03,049.034f*0205_01 alpabhāgyataro vāpi kaś cid asti mahāmune
03,049.034f*0206_01 iti bruvāṇaṃ rājānaṃ bṛhadaśvo 'bravīn muniḥ
03,049.034f*0207_01 evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtam uvāca bhagavān ṛṣiḥ
03,049.034f*0207_02 śokaṃ vyapanudan rājño dharmarājasya dhīmataḥ
03,049.035 bṛhadaśva uvāca
03,049.035a yad bravīṣi mahārāja na matto vidyate kva cit
03,049.035c alpabhāgyataraḥ kaś cit pumān astīti pāṇḍava
03,049.035d*0208_01 na viṣāde manaḥ kāryaṃ tvayā buddhimatāṃ vara
03,049.035d*0208_02 āgamiṣyati bībhatsur amitrāṃś ca vijeṣyate
03,049.036a atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase 'nagha
03,049.036c yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate
03,049.037 vaiśaṃpāyana uvāca
03,049.037a athainam abravīd rājā bravītu bhagavān iti
03,049.037c imām avasthāṃ saṃprāptaṃ śrotum icchāmi pārthivam
03,049.038 bṛhadaśva uvāca
03,049.038a śṛṇu rājann avahitaḥ saha bhrātṛbhir acyuta
03,049.038c yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate
03,049.039a niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti sma ha
03,049.039c tasya putro 'bhavan nāmnā nalo dharmārthadarśivān
03,049.040a sa nikṛtyā jito rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam
03,049.040c vanavāsam aduḥkhārho bhāryayā nyavasat saha
03,049.041a na tasyāśvo na ca ratho na bhrātā na ca bāndhavāḥ
03,049.041c vane nivasato rājañ śiṣyante sma kadā cana
03,049.042a bhavān hi saṃvṛto vīrair bhrātṛbhir devasaṃmitaiḥ
03,049.042c brahmakalpair dvijāgryaiś ca tasmān nārhasi śocitum
03,049.043 yudhiṣṭhira uvāca
03,049.043a vistareṇāham icchāmi nalasya sumahātmanaḥ
03,049.043c caritaṃ vadatāṃ śreṣṭha tan mamākhyātum arhasi
03,050.001 bṛhadaśva uvāca
03,050.001a āsīd rājā nalo nāma vīrasenasuto balī
03,050.001c upapanno guṇair iṣṭai rūpavān aśvakovidaḥ
03,050.001d*0209_01 yajvā dānapatir dakṣaḥ sadā śīlapuraskṛtaḥ
03,050.002a atiṣṭhan manujendrāṇāṃ mūrdhni devapatir yathā
03,050.002c upary upari sarveṣām āditya iva tejasā
03,050.003a brahmaṇyo vedavic chūro niṣadheṣu mahīpatiḥ
03,050.003c akṣapriyaḥ satyavādī mahān akṣauhiṇīpatiḥ
03,050.004a īpsito varanārīṇām udāraḥ saṃyatendriyaḥ
03,050.004c rakṣitā dhanvināṃ śreṣṭhaḥ sākṣād iva manuḥ svayam
03,050.005a tathaivāsīd vidarbheṣu bhīmo bhīmaparākramaḥ
03,050.005c śūraḥ sarvaguṇair yuktaḥ prajākāmaḥ sa cāprajaḥ
03,050.006a sa prajārthe paraṃ yatnam akarot susamāhitaḥ
03,050.006c tam abhyagacchad brahmarṣir damano nāma bhārata
03,050.007a taṃ sa bhīmaḥ prajākāmas toṣayām āsa dharmavit
03,050.007c mahiṣyā saha rājendra satkāreṇa suvarcasam
03,050.008a tasmai prasanno damanaḥ sabhāryāya varaṃ dadau
03,050.008c kanyāratnaṃ kumārāṃś ca trīn udārān mahāyaśāḥ
03,050.009a damayantīṃ damaṃ dāntaṃ damanaṃ ca suvarcasam
03,050.009c upapannān guṇaiḥ sarvair bhīmān bhīmaparākramān
03,050.010a damayantī tu rūpeṇa tejasā yaśasā śriyā
03,050.010c saubhāgyena ca lokeṣu yaśaḥ prāpa sumadhyamā
03,050.011a atha tāṃ vayasi prāpte dāsīnāṃ samalaṃkṛtam
03,050.011c śataṃ sakhīnāṃ ca tathā paryupāste śacīm iva
03,050.012a tatra sma bhrājate bhaimī sarvābharaṇabhūṣitā
03,050.012c sakhīmadhye 'navadyāṅgī vidyut saudāminī yathā
03,050.012e atīva rūpasaṃpannā śrīr ivāyatalocanā
03,050.013a na deveṣu na yakṣeṣu tādṛg rūpavatī kva cit
03,050.013c mānuṣeṣv api cānyeṣu dṛṣṭapūrvā na ca śrutā
03,050.013e cittapramāthinī bālā devānām api sundarī
03,050.014a nalaś ca naraśārdūlo rūpeṇāpratimo bhuvi
03,050.014c kandarpa iva rūpeṇa mūrtimān abhavat svayam
03,050.015a tasyāḥ samīpe tu nalaṃ praśaśaṃsuḥ kutūhalāt
03,050.015c naiṣadhasya samīpe tu damayantīṃ punaḥ punaḥ
03,050.016a tayor adṛṣṭakāmo 'bhūc chṛṇvatoḥ satataṃ guṇān
03,050.016c anyonyaṃ prati kaunteya sa vyavardhata hṛcchayaḥ
03,050.017a aśaknuvan nalaḥ kāmaṃ tadā dhārayituṃ hṛdā
03,050.017c antaḥpurasamīpasthe vana āste rahogataḥ
03,050.017d*0210_01 kasya cit tv atha kālasya nalaḥ pārthivasattamaḥ
03,050.018a sa dadarśa tadā haṃsāñ jātarūpaparicchadān
03,050.018c vane vicaratāṃ teṣām ekaṃ jagrāha pakṣiṇam
03,050.019a tato 'ntarikṣago vācaṃ vyājahāra tadā nalam
03,050.019c na hantavyo 'smi te rājan kariṣyāmi hi te priyam
03,050.020a damayantīsakāśe tvāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha
03,050.020c yathā tvad anyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhi cit
03,050.020d*0211_01 tava caiva yathā bhāryā bhaviṣyati tathānagha
03,050.020d*0211_02 vidhāsyāmi naravyāghra so 'nujānātu mā bhavān
03,050.021a evam uktas tato haṃsam utsasarja mahīpatiḥ
03,050.021c te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhān agamaṃs tataḥ
03,050.022a vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyās tadāntike
03,050.022c nipetus te garutmantaḥ sā dadarśātha tān khagān
03,050.023a sā tān adbhutarūpān vai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā
03,050.023c hṛṣṭā grahītuṃ khagamāṃs tvaramāṇopacakrame
03,050.024a atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ pramadāvane
03,050.024c ekaikaśas tataḥ kanyās tān haṃsān samupādravan
03,050.025a damayantī tu yaṃ haṃsaṃ samupādhāvad antike
03,050.025c sa mānuṣīṃ giraṃ kṛtvā damayantīm athābravīt
03,050.026a damayanti nalo nāma niṣadheṣu mahīpatiḥ
03,050.026c aśvinoḥ sadṛśo rūpe na samās tasya mānuṣāḥ
03,050.027a tasya vai yadi bhāryā tvaṃ bhavethā varavarṇini
03,050.027c saphalaṃ te bhavej janma rūpaṃ cedaṃ sumadhyame
03,050.028a vayaṃ hi devagandharvamanuṣyoragarākṣasān
03,050.028c dṛṣṭavanto na cāsmābhir dṛṣṭapūrvas tathāvidhaḥ
03,050.029a tvaṃ cāpi ratnaṃ nārīṇāṃ nareṣu ca nalo varaḥ
03,050.029c viśiṣṭāyā viśiṣṭena saṃgamo guṇavān bhavet
03,050.030a evam uktā tu haṃsena damayantī viśāṃ pate
03,050.030c abravīt tatra taṃ haṃsaṃ tam apy evaṃ nalaṃ vada
03,050.031a tathety uktvāṇḍajaḥ kanyāṃ vaidarbhasya viśāṃ pate
03,050.031c punar āgamya niṣadhān nale sarvaṃ nyavedayat
03,050.031d*0212_01 vayaṃ hi devagandharvāḥ śaptāś cendreṇa kāraṇāt
03,050.031d*0212_02 asmān saṃspṛśya pāṇibhyāṃ yathā mokṣe vrajāmahe
03,050.031d*0212_03 evam uktas tato haṃsān pramamajjātha naiṣadhaḥ
03,050.031d*0212_04 naiṣadhena tu saṃspṛṣṭā indralokaṃ punar gatāḥ
03,051.001 bṛhadaśva uvāca
03,051.001a damayantī tu tac chrutvā vaco haṃsasya bhārata
03,051.001c tadā prabhṛti nasvasthā nalaṃ prati babhūva sā
03,051.002a tataś cintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā
03,051.002c babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā
03,051.003a ūrdhvadṛṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā
03,051.003b*0213_01 pāṇḍuvarṇā kṣaṇenātha hṛcchayāviṣṭacetanā
03,051.003c na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit
03,051.004a na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ
03,051.004c tām asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ
03,051.005a tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ
03,051.005c nyavedayata nasvasthāṃ damayantīṃ nareśvara
03,051.006a tac chrutvā nṛpatir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt
03,051.006c cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat svāṃ sutāṃ prati
03,051.006d*0214_01 kimarthaṃ duhitā me 'dya nātisvastheva lakṣyate
03,051.007a sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām
03,051.007c apaśyad ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram
03,051.008a sa saṃnipātayām āsa mahīpālān viśāṃ pate
03,051.008c anubhūyatām ayaṃ vīrāḥ svayaṃvara iti prabho
03,051.009a śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram
03,051.009c abhijagmus tadā bhīmaṃ rājāno bhīmaśāsanāt
03,051.010a hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām
03,051.010c vicitramālyābharaṇair balair dṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ
03,051.010d*0215_01 teṣāṃ bhīmo mahābāhuḥ pārthivānāṃ mahātmanām
03,051.010d*0215_02 yathārham akarot pūjāṃ te 'vasaṃs tatra pūjitāḥ
03,051.011a etasminn eva kāle tu purāṇāv ṛṣisattamau
03,051.011c aṭamānau mahātmānāv indralokam ito gatau
03,051.012a nāradaḥ parvataś caiva mahātmānau mahāvratau
03,051.012c devarājasya bhavanaṃ viviśāte supūjitau
03,051.013a tāv arcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam
03,051.013c papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ
03,051.014 nārada uvāca
03,051.014a āvayoḥ kuśalaṃ deva sarvatragatam īśvara
03,051.014c loke ca maghavan kṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho
03,051.015 bṛhadaśva uvāca
03,051.015a nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā
03,051.015c dharmajñāḥ pṛthivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ
03,051.016a śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchanty aparāṅmukhāḥ
03,051.016c ayaṃ loko 'kṣayas teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk
03,051.017a kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham
03,051.017c āgacchato mahīpālān atithīn dayitān mama
03,051.018a evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata
03,051.018c śṛṇu me bhagavan yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ
03,051.019a vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā
03,051.019c rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ
03,051.020a tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva
03,051.020c tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ
03,051.021a tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ
03,051.021c kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana
03,051.022a etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ
03,051.022c ājagmur devarājasya samīpam amarottamāḥ
03,051.023a tatas tac chuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat
03,051.023c śrutvā caivābruvan hṛṣṭā gacchāmo vayam apy uta
03,051.024a tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ
03,051.024c vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ
03,051.025a nalo 'pi rājā kaunteya śrutvā rājñāṃ samāgamam
03,051.025c abhyagacchad adīnātmā damayantīm anuvrataḥ
03,051.026a atha devāḥ pathi nalaṃ dadṛśur bhūtale sthitam
03,051.026c sākṣād iva sthitaṃ mūrtyā manmathaṃ rūpasaṃpadā
03,051.027a taṃ dṛṣṭvā lokapālās te bhrājamānaṃ yathā ravim
03,051.027c tasthur vigatasaṃkalpā vismitā rūpasaṃpadā
03,051.028a tato 'ntarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ
03,051.028c abruvan naiṣadhaṃ rājann avatīrya nabhastalāt
03,051.029a bho bho naiṣadha rājendra nala satyavrato bhavān
03,051.029c asmākaṃ kuru sāhāyyaṃ dūto bhava narottama
03,052.001 bṛhadaśva uvāca
03,052.001a tebhyaḥ pratijñāya nalaḥ kariṣya iti bhārata
03,052.001c athainān paripapraccha kṛtāñjalir avasthitaḥ
03,052.002a ke vai bhavantaḥ kaś cāsau yasyāhaṃ dūta īpsitaḥ
03,052.002c kiṃ ca tatra mayā kāryaṃ kathayadhvaṃ yathātatham
03,052.003a evam ukte naiṣadhena maghavān pratyabhāṣata
03,052.003c amarān vai nibodhāsmān damayantyartham āgatān
03,052.004a aham indro 'yam agniś ca tathaivāyam apāṃpatiḥ
03,052.004c śarīrāntakaro nṝṇāṃ yamo 'yam api pārthiva
03,052.005a sa vai tvam āgatān asmān damayantyai nivedaya
03,052.005c lokapālāḥ sahendrās tvāṃ samāyānti didṛkṣavaḥ
03,052.006a prāptum icchanti devās tvāṃ śakro 'gnir varuṇo yamaḥ
03,052.006c teṣām anyatamaṃ devaṃ patitve varayasva ha
03,052.007a evam uktaḥ sa śakreṇa nalaḥ prāñjalir abravīt
03,052.007c ekārthasamavetaṃ māṃ na preṣayitum arhatha
03,052.007d*0216_01 kathaṃ tu jātasaṃkalpaḥ striyam utsahate pumān
03,052.007d*0216_02 parārtham īdṛśaṃ vaktuṃ tat kṣamantu maheśvarāḥ
03,052.007d*0217_01 evam ukto naiṣadhena maghavān punar abravīt
03,052.008 devā ūcuḥ
03,052.008a kariṣya iti saṃśrutya pūrvam asmāsu naiṣadha
03,052.008c na kariṣyasi kasmāt tvaṃ vraja naiṣadha māciram
03,052.008d*0218_01 sa vai tvam āgatān asmān damayantyai nivedaya
03,052.008d*0218_02 śreyasā yokṣyase hi tvaṃ kurvann amaraśāsanam
03,052.009 bṛhadaśva uvāca
03,052.009a evam uktaḥ sa devais tair naiṣadhaḥ punar abravīt
03,052.009c surakṣitāni veśmāni praveṣṭuṃ katham utsahe
03,052.009d*0219_01 asmākaṃ māyayā channas tvaṃ pravekṣyasi niścayam
03,052.009d*0219_02 iti śakro naiṣadhaṃ taṃ punar evābhyabhāṣata
03,052.010a pravekṣyasīti taṃ śakraḥ punar evābhyabhāṣata
03,052.010c jagāma sa tathety uktvā damayantyā niveśanam
03,052.011a dadarśa tatra vaidarbhīṃ sakhīgaṇasamāvṛtām
03,052.011c dedīpyamānāṃ vapuṣā śriyā ca varavarṇinīm
03,052.012a atīva sukumārāṅgīṃ tanumadhyāṃ sulocanām
03,052.012c ākṣipantīm iva ca bhāḥ śaśinaḥ svena tejasā
03,052.013a tasya dṛṣṭvaiva vavṛdhe kāmas tāṃ cāruhāsinīm
03,052.013c satyaṃ cikīrṣamāṇas tu dhārayām āsa hṛcchayam
03,052.014a tatas tā naiṣadhaṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ paramāṅganāḥ
03,052.014c āsanebhyaḥ samutpetus tejasā tasya dharṣitāḥ
03,052.015a praśaśaṃsuś ca suprītā nalaṃ tā vismayānvitāḥ
03,052.015c na cainam abhyabhāṣanta manobhis tv abhyacintayan
03,052.016a aho rūpam aho kāntir aho dhairyaṃ mahātmanaḥ
03,052.016c ko 'yaṃ devo nu yakṣo nu gandharvo nu bhaviṣyati
03,052.017a na tv enaṃ śaknuvanti sma vyāhartum api kiṃ cana
03,052.017c tejasā dharṣitāḥ sarvā lajjāvatyo varāṅganāḥ
03,052.018a athainaṃ smayamāneva smitapūrvābhibhāṣiṇī
03,052.018c damayantī nalaṃ vīram abhyabhāṣata vismitā
03,052.019a kas tvaṃ sarvānavadyāṅga mama hṛcchayavardhana
03,052.019c prāpto 'sy amaravad vīra jñātum icchāmi te 'nagha
03,052.020a katham āgamanaṃ ceha kathaṃ cāsi na lakṣitaḥ
03,052.020c surakṣitaṃ hi me veśma rājā caivograśāsanaḥ
03,052.021a evam uktas tu vaidarbhyā nalas tāṃ pratyuvāca ha
03,052.021c nalaṃ māṃ viddhi kalyāṇi devadūtam ihāgatam
03,052.022a devās tvāṃ prāptum icchanti śakro 'gnir varuṇo yamaḥ
03,052.022c teṣām anyatamaṃ devaṃ patiṃ varaya śobhane
03,052.023a teṣām eva prabhāvena praviṣṭo 'ham alakṣitaḥ
03,052.023c praviśantaṃ hi māṃ kaś cin nāpaśyan nāpy avārayat
03,052.024a etadartham ahaṃ bhadre preṣitaḥ surasattamaiḥ
03,052.024c etac chrutvā śubhe buddhiṃ prakuruṣva yathecchasi
03,053.001 bṛhadaśva uvāca
03,053.001a sā namaskṛtya devebhyaḥ prahasya nalam abravīt
03,053.001c praṇayasva yathāśraddhaṃ rājan kiṃ karavāṇi te
03,053.002a ahaṃ caiva hi yac cānyan mamāsti vasu kiṃ cana
03,053.002c sarvaṃ tat tava viśrabdhaṃ kuru praṇayam īśvara
03,053.003a haṃsānāṃ vacanaṃ yat tat tan māṃ dahati pārthiva
03,053.003c tvatkṛte hi mayā vīra rājānaḥ saṃnipātitāḥ
03,053.004a yadi ced bhajamānāṃ māṃ pratyākhyāsyasi mānada
03,053.004c viṣam agniṃ jalaṃ rajjum āsthāsye tava kāraṇāt
03,053.005a evam uktas tu vaidarbhyā nalas tāṃ pratyuvāca ha
03,053.005c tiṣṭhatsu lokapāleṣu kathaṃ mānuṣam icchasi
03,053.006a yeṣām ahaṃ lokakṛtām īśvarāṇāṃ mahātmanām
03,053.006c na pādarajasā tulyo manas te teṣu vartatām
03,053.007a vipriyaṃ hy ācaran martyo devānāṃ mṛtyum ṛcchati
03,053.007c trāhi mām anavadyāṅgi varayasva surottamān
03,053.007d@008_0001 virajāṃsi ca vāsāṃsi divyāś citrāḥ srajas tathā
03,053.007d@008_0002 bhūṣaṇāni tu mukhyāni devān prāpya tu bhuṅkṣva vai
03,053.007d@008_0003 ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saṃkṣipya grasate punaḥ
03,053.007d@008_0004 hutāśam īśaṃ devānāṃ kā taṃ na varayet patim
03,053.007d@008_0005 yasya daṇḍabhayāt sarve bhūtagrāmāḥ samāgatāḥ
03,053.007d@008_0006 dharmam evānurudhyanti kā taṃ na varayet patim
03,053.007d@008_0007 dharmātmānaṃ mahātmānaṃ daityadānavamardanam
03,053.007d@008_0008 mahendraṃ sarvadevānāṃ kā taṃ na varayet patim
03,053.007d@008_0009 kriyatām aviśaṅkena manasā yadi manyase
03,053.007d@008_0010 varuṇaṃ lokapālānāṃ suhṛdvākyam idaṃ śṛṇu
03,053.007d@008_0011 naiṣadhenaivam uktā sā damayantī vaco 'bravīt
03,053.007d@008_0012 samāplutābhyāṃ netrābhyāṃ śokajenātha vāriṇā
03,053.007d@008_0013 devebhyo 'haṃ namaskṛtya sarvebhyaḥ pṛthivīpate
03,053.007d@008_0014 vṛṇe tvām eva bhartāraṃ satyam etad bravīmi te
03,053.007d@008_0015 tām uvāca tato rājā vepamānāṃ kṛtāñjalim
03,053.007d@008_0016 dautyenāgatya kalyāṇi tathā bhadre vidhīyatām
03,053.007d@008_0017 kathaṃ hy ahaṃ pratiśrutya devatānāṃ viśeṣataḥ
03,053.007d@008_0018 parārthe yatnam ārabhya kathaṃ svārtham ihotsahe
03,053.007d@008_0019 eṣa dharmo yadi svārtho mamāpi bhavitā tataḥ
03,053.007d@008_0020 evaṃ svārthaṃ kariṣyāmi tathā bhadre vidhīyatām
03,053.008a tato bāṣpakalāṃ vācaṃ damayantī śucismitā
03,053.008c pravyāharantī śanakair nalaṃ rājānam abravīt
03,053.009a asty upāyo mayā dṛṣṭo nirapāyo nareśvara
03,053.009c yena doṣo na bhavitā tava rājan kathaṃ cana
03,053.010a tvaṃ caiva hi naraśreṣṭha devāś cāgnipurogamāḥ
03,053.010c āyāntu sahitāḥ sarve mama yatra svayaṃvaraḥ
03,053.011a tato 'haṃ lokapālānāṃ saṃnidhau tvāṃ nareśvara
03,053.011c varayiṣye naravyāghra naivaṃ doṣo bhaviṣyati
03,053.012a evam uktas tu vaidarbhyā nalo rājā viśāṃ pate
03,053.012c ājagāma punas tatra yatra devāḥ samāgatāḥ
03,053.013a tam apaśyaṃs tathāyāntaṃ lokapālāḥ saheśvarāḥ
03,053.013c dṛṣṭvā cainaṃ tato 'pṛcchan vṛttāntaṃ sarvam eva tat
03,053.014 devā ūcuḥ
03,053.014a kaccid dṛṣṭā tvayā rājan damayantī śucismitā
03,053.014c kim abravīc ca naḥ sarvān vada bhūmipate 'nagha
03,053.015 nala uvāca
03,053.015a bhavadbhir aham ādiṣṭo damayantyā niveśanam
03,053.015c praviṣṭaḥ sumahākakṣyaṃ daṇḍibhiḥ sthavirair vṛtam
03,053.016a praviśantaṃ ca māṃ tatra na kaś cid dṛṣṭavān naraḥ
03,053.016c ṛte tāṃ pārthivasutāṃ bhavatām eva tejasā
03,053.017a sakhyaś cāsyā mayā dṛṣṭās tābhiś cāpy upalakṣitaḥ
03,053.017c vismitāś cābhavan dṛṣṭvā sarvā māṃ vibudheśvarāḥ
03,053.018a varṇyamāneṣu ca mayā bhavatsu rucirānanā
03,053.018c mām eva gatasaṃkalpā vṛṇīte surasattamāḥ
03,053.019a abravīc caiva māṃ bālā āyāntu sahitāḥ surāḥ
03,053.019c tvayā saha naraśreṣṭha mama yatra svayaṃvaraḥ
03,053.020a teṣām ahaṃ saṃnidhau tvāṃ varayiṣye narottama
03,053.020c evaṃ tava mahābāho doṣo na bhaviteti ha
03,053.021a etāvad eva vibudhā yathāvṛttam udāhṛtam
03,053.021c mayāśeṣaṃ pramāṇaṃ tu bhavantas tridaśeśvarāḥ
03,054.001 bṛhadaśva uvāca
03,054.001a atha kāle śubhe prāpte tithau puṇye kṣaṇe tathā
03,054.001c ājuhāva mahīpālān bhīmo rājā svayaṃvare
03,054.002a tac chrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ
03,054.002c tvaritāḥ samupājagmur damayantīm abhīpsavaḥ
03,054.003a kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitam
03,054.003c viviśus te mahāraṅgaṃ nṛpāḥ siṃhā ivācalam
03,054.004a tatrāsaneṣu vividheṣv āsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ
03,054.004c surabhisragdharāḥ sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ
03,054.005a tāṃ rājasamitiṃ pūrṇāṃ nāgair bhogavatīm iva
03,054.005b*0220_01 praviveśa nalo devaiḥ puṇyaśloko narādhipaḥ
03,054.005c saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrair vyāghrair giriguhām iva
03,054.005d*0221_01 devagandharvapatayo dadṛśur vismayānvitāḥ
03,054.005d*0221_02 paurajānapadāś caiva ye tatrāsan samāhitāḥ
03,054.006a tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥ
03,054.006c ākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ
03,054.007a sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca
03,054.007c mukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi
03,054.008a damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanā
03,054.008c muṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca
03,054.009a tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭir mahātmanām
03,054.009c tatra tatraiva saktābhūn na cacāla ca paśyatām
03,054.010a tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata
03,054.010c dadarśa bhaimī puruṣān pañca tulyākṛtīn iva
03,054.011a tān samīkṣya tataḥ sarvān nirviśeṣākṛtīn sthitān
03,054.011c saṃdehād atha vaidarbhī nābhyajānān nalaṃ nṛpam
03,054.011d*0222_01 nirviśeṣavayoveṣarūpāṇāṃ tatra sā śubhā
03,054.011e yaṃ yaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃ taṃ mene nalaṃ nṛpam
03,054.012a sā cintayantī buddhyātha tarkayām āsa bhāminī
03,054.012c kathaṃ nu devāñ jānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam
03,054.013a evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā
03,054.013c śrutāni devaliṅgāni cintayām āsa bhārata
03,054.014a devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me
03,054.014c tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāv ekasyāpi na lakṣaye
03,054.015a sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ
03,054.015c śaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālam amanyata
03,054.016a vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sā
03,054.016c devebhyaḥ prāñjalir bhūtvā vepamānedam abravīt
03,054.017a haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥ
03,054.017c patitve tena satyena devās taṃ pradiśantu me
03,054.018a vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmy aham
03,054.018c tena satyena vibudhās tam eva pradiśantu me
03,054.019a yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhipaḥ
03,054.019c tena satyena me devās tam eva pradiśantu me
03,054.019d*0223_01 yathedaṃ vratam ārabdhaṃ nalasyārādhane mayā
03,054.020a svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālāḥ saheśvarāḥ
03,054.020c yathāham abhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam
03,054.021a niśamya damayantyās tat karuṇaṃ paridevitam
03,054.021c niścayaṃ paramaṃ tathyam anurāgaṃ ca naiṣadhe
03,054.022a manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca bhārata
03,054.022c yathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe
03,054.023a sāpaśyad vibudhān sarvān asvedān stabdhalocanān
03,054.023c hṛṣitasragrajohīnān sthitān aspṛśataḥ kṣitim
03,054.024a chāyādvitīyo mlānasrag rajaḥsvedasamanvitaḥ
03,054.024c bhūmiṣṭho naiṣadhaś caiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ
03,054.025a sā samīkṣya tato devān puṇyaślokaṃ ca bhārata
03,054.025c naiṣadhaṃ varayām āsa bhaimī dharmeṇa bhārata
03,054.026a vilajjamānā vastrānte jagrāhāyatalocanā
03,054.026c skandhadeśe 'sṛjac cāsya srajaṃ paramaśobhanām
03,054.026e varayām āsa caivainaṃ patitve varavarṇinī
03,054.027a tato hā heti sahasā śabdo mukto narādhipaiḥ
03,054.027c devair maharṣibhiś caiva sādhu sādhv iti bhārata
03,054.027e vismitair īritaḥ śabdaḥ praśaṃsadbhir nalaṃ nṛpam
03,054.027f*0224_01 damayantīṃ tu kauravya vīrasenasuto nṛpaḥ
03,054.027f*0224_02 āśvāsayad varārohāṃ prahṛṣṭenāntarātmanā
03,054.027f*0224_03 yat tvaṃ bhajasi kalyāṇi pumāṃsaṃ devasaṃnidhau
03,054.027f*0224_04 tasmān māṃ viddhi bhartāram etat te vacane ratam
03,054.027f*0224_05 yāvac ca me dhariṣyanti prāṇā dehe śucismite
03,054.027f*0224_06 tāvat tvayi bhaviṣyāmi satyam etad bravīmi te
03,054.027f*0224_07 damayantī tathā vāgbhir abhinandya kṛtāñjaliḥ
03,054.027f*0224_08 tau parasparataḥ prītau dṛṣṭvā tv agnipurogamān
03,054.027f*0224_09 tān eva śaraṇaṃ devāñ jagmatur manasā tadā
03,054.028a vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ
03,054.028c prahṛṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varān daduḥ
03,054.029a pratyakṣadarśanaṃ yajñe gatiṃ cānuttamāṃ śubhām
03,054.029c naiṣadhāya dadau śakraḥ prīyamāṇaḥ śacīpatiḥ
03,054.030a agnir ātmabhavaṃ prādād yatra vāñchati naiṣadhaḥ
03,054.030c lokān ātmaprabhāṃś caiva dadau tasmai hutāśanaḥ
03,054.031a yamas tv annarasaṃ prādād dharme ca paramāṃ sthitim
03,054.031b*0225_01 varadvayaṃ dadau tasmai prīyamāṇo 'rkanandanaḥ
03,054.031c apāṃpatir apāṃ bhāvaṃ yatra vāñchati naiṣadhaḥ
03,054.032a srajaṃ cottamagandhāḍhyāṃ sarve ca mithunaṃ daduḥ
03,054.032c varān evaṃ pradāyāsya devās te tridivaṃ gatāḥ
03,054.032d*0226_01 etat sarvaṃ nalo 'paśyad damayantī ca bhārata
03,054.032d*0226_02 yathā svapnaṃ mahārāja tathaiva dadṛśur janāḥ
03,054.032d*0226_03 tataḥ svayaṃvaraṃ cakre bhīmo rājātimānuṣam
03,054.032d*0226_04 samāgateṣu sarveṣu bhūpāleṣu viśāṃ pate
03,054.032d*0226_05 damayanty api tad dṛṣṭvā rājamaṇḍalam ṛddhimat
03,054.032d*0226_06 anvīkṣya naiṣadhaṃ vavre bhaimī dharmeṇa bhārata
03,054.033a pārthivāś cānubhūyāsyā vivāhaṃ vismayānvitāḥ
03,054.033c damayantyāḥ pramuditāḥ pratijagmur yathāgatam
03,054.033d*0227_01 gateṣu pārthivendreṣu bhīmaḥ prīto mahāmanāḥ
03,054.033d*0227_02 vivāhaṃ kārayām āsa damayantyā nalasya ca
03,054.033d*0228_01 uṣya tatra yathākāmaṃ naiṣadho dvipadāṃ varaḥ
03,054.033d*0228_02 bhīmena samanujñāto jagāma nagaraṃ svakam
03,054.034a avāpya nārīratnaṃ tat puṇyaśloko 'pi pārthivaḥ
03,054.034c reme saha tayā rājā śacyeva balavṛtrahā
03,054.035a atīva mudito rājā bhrājamāno 'ṃśumān iva
03,054.035c arañjayat prajā vīro dharmeṇa paripālayan
03,054.036a īje cāpy aśvamedhena yayātir iva nāhuṣaḥ
03,054.036c anyaiś ca kratubhir dhīmān bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ
03,054.037a punaś ca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca
03,054.037c damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ
03,054.037d*0229_01 janayām āsa ca nalo damayantyāṃ mahāmanāḥ
03,054.037d*0229_02 indrasenaṃ sutaṃ cāpi indrasenāṃ ca kanyākām
03,054.038a evaṃ sa yajamānaś ca viharaṃś ca narādhipaḥ
03,054.038c rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ
03,055.001 bṛhadaśva uvāca
03,055.001a vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ
03,055.001c yānto dadṛśur āyāntaṃ dvāparaṃ kalinā saha
03,055.001d@009_0001 madyapūrṇaṃ samādāya ghaṭaṃ kaṭisamanvitam
03,055.001d@009_0002 apareṇa tu māṃsaṃ ca dagdhakāṣṭhācitaṃ bahu
03,055.001d@009_0003 śvabhiḥ parivṛto raudraḥ kapaṭī bhrukuṭīmukhaḥ
03,055.001d@009_0004 raktāmbaradharaḥ kāḷo raktasrag anulepanaḥ
03,055.001d@009_0005 kathayan vividhās tatra kathāḥ paramadāruṇāḥ
03,055.001d@009_0006 paradārāpaharaṇaṃ paradravyapralambhanam
03,055.001d@009_0007 pāne cātiprasaṅgaṃ ca viśvāsasya ca ghātanam
03,055.001d@009_0008 dyūte ca mṛgayāyāṃ ca caurye cāśucikarmaṇi
03,055.002a athābravīt kaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā
03,055.002c dvāpareṇa sahāyena kale brūhi kva yāsyasi
03,055.003a tato 'bravīt kaliḥ śakraṃ damayantyāḥ svayaṃvaram
03,055.003c gatvāhaṃ varayiṣye tāṃ mano hi mama tadgatam
03,055.004a tam abravīt prahasyendro nirvṛttaḥ sa svayaṃvaraḥ
03,055.004c vṛtas tayā nalo rājā patir asmatsamīpataḥ
03,055.005a evam uktas tu śakreṇa kaliḥ kopasamanvitaḥ
03,055.005c devān āmantrya tān sarvān uvācedaṃ vacas tadā
03,055.006a devānāṃ mānuṣaṃ madhye yat sā patim avindata
03,055.006c nanu tasyā bhaven nyāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇam
03,055.007a evam ukte tu kalinā pratyūcus te divaukasaḥ
03,055.007c asmābhiḥ samanujñāto damayantyā nalo vṛtaḥ
03,055.008a kaś ca sarvaguṇopetaṃ nāśrayeta nalaṃ nṛpam
03,055.008c yo veda dharmān akhilān yathāvac caritavrataḥ
03,055.008d*0230_01 yo 'dhīte caturo vedān sarvān ākhyānapañcamān
03,055.008d*0230_02 nityaṃ tṛptā gṛhe yasya devā yajñeṣu dharmataḥ
03,055.008d*0230_03 ahiṃsānirato yaś ca satyavādī dṛḍhavrataḥ
03,055.009a yasmin satyaṃ dhṛtir dānaṃ tapaḥ śaucaṃ damaḥ śamaḥ
03,055.009c dhruvāṇi puruṣavyāghre lokapālasame nṛpe
03,055.009d*0231_01 evaṃrūpaṃ nalaṃ yo vai kāmayec chapituṃ kale
03,055.010a ātmānaṃ sa śapen mūḍho hanyāc cātmānam ātmanā
03,055.010c evaṃguṇaṃ nalaṃ yo vai kāmayec chapituṃ kale
03,055.011a kṛcchre sa narake majjed agādhe vipule 'plave
03,055.011c evam uktvā kaliṃ devā dvāparaṃ ca divaṃ yayuḥ
03,055.012a tato gateṣu deveṣu kalir dvāparam abravīt
03,055.012c saṃhartuṃ notsahe kopaṃ nale vatsyāmi dvāpara
03,055.013a bhraṃśayiṣyāmi taṃ rājyān na bhaimyā saha raṃsyate
03,055.013c tvam apy akṣān samāviśya kartuṃ sāhāyyam arhasi
03,055.013d*0232_01 mama priye kṛte tasmin kṛtavāṃś ca bhaviṣyasi
03,056.001 bṛhadaśva uvāca
03,056.001a evaṃ sa samayaṃ kṛtvā dvāpareṇa kaliḥ saha
03,056.001c ājagāma tatas tatra yatra rājā sa naiṣadhaḥ
03,056.002a sa nityam antaraprekṣī niṣadheṣv avasac ciram
03,056.002c athāsya dvādaśe varṣe dadarśa kalir antaram
03,056.003a kṛtvā mūtram upaspṛśya saṃdhyām āste sma naiṣadhaḥ
03,056.003c akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ tatrainaṃ kalir āviśat
03,056.004a sa samāviśya tu nalaṃ samīpaṃ puṣkarasya ha
03,056.004c gatvā puṣkaram āhedam ehi dīvya nalena vai
03,056.005a akṣadyūte nalaṃ jetā bhavān hi sahito mayā
03,056.005c niṣadhān pratipadyasva jitvā rājan nalaṃ nṛpam
03,056.005d*0233_01 evam uktas tu kalinā puṣkaras tam abhāṣata
03,056.005d*0234_00 puṣkara uvāca
03,056.005d*0234_01 paṇena dīvyate vīra nāsti vittaṃ paṇāya me
03,056.005d*0234_02 vittahīnena ca nalaḥ krīḍate na mayā saha
03,056.005d*0234_03 puṣkareṇaivam uktas tu kalir vacanam abravīt
03,056.005d*0234_04 bhaviṣye 'haṃ vṛṣaśreṣṭhas tena dīvya paṇena vai
03,056.006a evam uktas tu kalinā puṣkaro nalam abhyayāt
03,056.006c kaliś caiva vṛṣo bhūtvā gavāṃ puṣkaram abhyayāt
03,056.007a āsādya tu nalaṃ vīraṃ puṣkaraḥ paravīrahā
03,056.007c dīvyāvety abravīd bhrātā vṛṣeṇeti muhur muhuḥ
03,056.008a na cakṣame tato rājā samāhvānaṃ mahāmanāḥ
03,056.008c vaidarbhyāḥ prekṣamāṇāyāḥ paṇakālam amanyata
03,056.008d*0235_01 āhūto na nivarteta dyūtād api paṇād api
03,056.008d*0236_01 tataḥ sa rājā sahasā devituṃ saṃpracakrame
03,056.008d*0236_02 bhrātrā daivābhibhūtena daivāviṣṭo janādhipaḥ
03,056.009a hiraṇyasya suvarṇasya yānayugyasya vāsasām
03,056.009c āviṣṭaḥ kalinā dyūte jīyate sma nalas tadā
03,056.010a tam akṣamadasaṃmattaṃ suhṛdāṃ na tu kaś cana
03,056.010c nivāraṇe 'bhavac chakto dīvyamānam acetasam
03,056.011a tataḥ paurajanaḥ sarvo mantribhiḥ saha bhārata
03,056.011c rājānaṃ draṣṭum āgacchan nivārayitum āturam
03,056.012a tataḥ sūta upāgamya damayantyai nyavedayat
03,056.012c eṣa paurajanaḥ sarvo dvāri tiṣṭhati kāryavān
03,056.013a nivedyatāṃ naiṣadhāya sarvāḥ prakṛtayaḥ sthitāḥ
03,056.013c amṛṣyamāṇā vyasanaṃ rājño dharmārthadarśinaḥ
03,056.014a tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā
03,056.014c uvāca naiṣadhaṃ bhaimī śokopahatacetanā
03,056.015a rājan paurajano dvāri tvāṃ didṛkṣur avasthitaḥ
03,056.015c mantribhiḥ sahitaḥ sarvai rājabhaktipuraskṛtaḥ
03,056.015d*0237_01 vṛddhair brāhmaṇamukhyaiś ca vaṇigbhiś ca samanvitaḥ
03,056.015d*0237_02 āgataṃ sahitaṃ rājaṃs tvatprasādāvalambinam
03,056.015e taṃ draṣṭum arhasīty evaṃ punaḥ punar abhāṣata
03,056.016a tāṃ tathā rucirāpāṅgīṃ vilapantīṃ sumadhyamām
03,056.016c āviṣṭaḥ kalinā rājā nābhyabhāṣata kiṃ cana
03,056.017a tatas te mantriṇaḥ sarve te caiva puravāsinaḥ
03,056.017c nāyam astīti duḥkhārtā vrīḍitā jagmur ālayān
03,056.018a tathā tad abhavad dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca
03,056.018c yudhiṣṭhira bahūn māsān puṇyaślokas tv ajīyata
03,057.001 bṛhadaśva uvāca
03,057.001a damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam
03,057.001c unmattavad anunmattā devane gatacetasam
03,057.002a bhayaśokasamāviṣṭā rājan bhīmasutā tataḥ
03,057.002c cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat pārthivaṃ prati
03,057.003a sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam
03,057.003c nalaṃ ca hṛtasarvasvam upalabhyedam abravīt
03,057.003d*0238_01 bṛhatsenām atiyaśāṃ tāṃ dhātrīṃ paricārikām
03,057.003d*0238_02 hitāṃ sarvārthakuśalām anuraktāṃ subhāṣitām
03,057.004a bṛhatsene vrajāmātyān ānāyya nalaśāsanāt
03,057.004c ācakṣva yad dhṛtaṃ dravyam avaśiṣṭaṃ ca yad vasu
03,057.004d*0239_01 ity evaṃ sā samādiṣṭā bṛhatsenā nareśvara
03,057.004d*0239_02 uvāca devyā vacanaṃ mantriṇāṃ sā samīpataḥ
03,057.005a tatas te mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam
03,057.005c api no bhāgadheyaṃ syād ity uktvā punar āvrajan
03,057.006a tās tu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ
03,057.006c nyavedayad bhīmasutā na ca tat pratyanandata
03,057.007a vākyam apratinandantaṃ bhartāram abhivīkṣya sā
03,057.007c damayantī punar veśma vrīḍitā praviveśa ha
03,057.008a niśamya satataṃ cākṣān puṇyaślokaparāṅmukhān
03,057.008c nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punar uvāca ha
03,057.009a bṛhatsene punar gaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt
03,057.009c sūtam ānaya kalyāṇi mahat kāryam upasthitam
03,057.010a bṛhatsenā tu tac chrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam
03,057.010c vārṣṇeyam ānayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ
03,057.011a vārṣṇeyaṃ tu tato bhaimī sāntvayañ ślakṣṇayā girā
03,057.011c uvāca deśakālajñā prāptakālam aninditā
03,057.012a jānīṣe tvaṃ yathā rājā samyagvṛttaḥ sadā tvayi
03,057.012c tasya tvaṃ viṣamasthasya sāhāyyaṃ kartum arhasi
03,057.013a yathā yathā hi nṛpatiḥ puṣkareṇeha jīyate
03,057.013c tathā tathāsya dyūte vai rāgo bhūyo 'bhivardhate
03,057.014a yathā ca puṣkarasyākṣā vartante vaśavartinaḥ
03,057.014c tathā viparyayaś cāpi nalasyākṣeṣu dṛśyate
03,057.015a suhṛtsvajanavākyāni yathāvan na śṛṇoti ca
03,057.015b*0240_01 mamāpi ca tathā vākyaṃ nābhinandati mohitaḥ
03,057.015b*0241_01 yathā rājñaḥ pradīptānāṃ bhāgyānām adya sārathe
03,057.015c nūnaṃ manye na śeṣo 'sti naiṣadhasya mahātmanaḥ
03,057.016a yatra me vacanaṃ rājā nābhinandati mohitaḥ
03,057.016c śaraṇaṃ tvāṃ prapannāsmi sārathe kuru madvacaḥ
03,057.016e na hi me śudhyate bhāvaḥ kadā cid vinaśed iti
03,057.017a nalasya dayitān aśvān yojayitvā mahājavān
03,057.017c idam āropya mithunaṃ kuṇḍinaṃ yātum arhasi
03,057.018a mama jñātiṣu nikṣipya dārakau syandanaṃ tathā
03,057.018c aśvāṃś caitān yathākāmaṃ vasa vānyatra gaccha vā
03,057.019a damayantyās tu tad vākyaṃ vārṣṇeyo nalasārathiḥ
03,057.019c nyavedayad aśeṣeṇa nalāmātyeṣu mukhyaśaḥ
03,057.020a taiḥ sametya viniścitya so 'nujñāto mahīpate
03,057.020c yayau mithunam āropya vidarbhāṃs tena vāhinā
03,057.021a hayāṃs tatra vinikṣipya sūto rathavaraṃ ca tam
03,057.021c indrasenāṃ ca tāṃ kanyām indrasenaṃ ca bālakam
03,057.022a āmantrya bhīmaṃ rājānam ārtaḥ śocan nalaṃ nṛpam
03,057.022b*0242_01 kva nu yāsyāmi manasā cintayāno muhur muhuḥ
03,057.022c aṭamānas tato 'yodhyāṃ jagāma nagarīṃ tadā
03,057.023a ṛtuparṇaṃ sa rājānam upatasthe suduḥkhitaḥ
03,057.023c bhṛtiṃ copayayau tasya sārathyena mahīpate
03,058.001 bṛhadaśva uvāca
03,058.001a tatas tu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ
03,058.001c puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yac cānyad vasu kiṃ cana
03,058.002a hṛtarājyaṃ nalaṃ rājan prahasan puṣkaro 'bravīt
03,058.002c dyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo 'sti kas tava
03,058.003a śiṣṭā te damayanty ekā sarvam anyad dhṛtaṃ mayā
03,058.003c damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase
03,058.004a puṣkareṇaivam uktasya puṇyaślokasya manyunā
03,058.004c vyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃ cid abravīt
03,058.005a tataḥ puṣkaram ālokya nalaḥ paramamanyumān
03,058.005b*0243_01 uvāca vidyate 'nyac ca dhanaṃ mama narādhama
03,058.005b*0243_02 paṇarūpeṇa nikṣipya puṇyaślokas tu durmanāḥ
03,058.005b*0243_03 uttarīyaṃ tadā vastraṃ tasyāś cābharaṇāni ca
03,058.005c utsṛjya sarvagātrebhyo bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ
03,058.006a ekavāsā asaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥ
03,058.006c niścakrāma tadā rājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam
03,058.007a damayanty ekavastrā taṃ gacchantaṃ pṛṣṭhato 'nviyāt
03,058.007c sa tayā bāhyataḥ sārdhaṃ trirātraṃ naiṣadho 'vasat
03,058.008a puṣkaras tu mahārāja ghoṣayām āsa vai pure
03,058.008c nale yaḥ samyag ātiṣṭhet sa gacched vadhyatāṃ mama
03,058.009a puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca
03,058.009c paurā na tasmin satkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira
03,058.010a sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na satkṛtaḥ
03,058.010c trirātram uṣito rājā jalamātreṇa vartayan
03,058.010d*0244_01 pīḍyamānaḥ kṣudhā tatra phalamūlāni karṣayan
03,058.010d*0244_02 prātiṣṭhata tato rājā damayantī tam anvagāt
03,058.011a kṣudhā saṃpīḍyamānas tu nalo bahutithe 'hani
03,058.011c apaśyac chakunān kāṃś cid dhiraṇyasadṛśacchadān
03,058.012a sa cintayām āsa tadā niṣadhādhipatir balī
03,058.012c asti bhakṣo mamādyāyaṃ vasu cedaṃ bhaviṣyati
03,058.013a tatas tān antarīyeṇa vāsasā samavāstṛṇot
03,058.013c tasyāntarīyam ādāya jagmuḥ sarve vihāyasā
03,058.014a utpatantaḥ khagās te tu vākyam āhus tadā nalam
03,058.014c dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnam adhomukham
03,058.015a vayam akṣāḥ sudurbuddhe tava vāso jihīrṣavaḥ
03,058.015c āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi
03,058.016a tān samīkṣya gatān akṣān ātmānaṃ ca vivāsasam
03,058.016c puṇyaślokas tato rājā damayantīm athābravīt
03,058.017a yeṣāṃ prakopād aiśvaryāt pracyuto 'ham anindite
03,058.017c prāṇayātrāṃ na vinde ca duḥkhitaḥ kṣudhayārditaḥ
03,058.018a yeṣāṃ kṛte na satkāram akurvan mayi naiṣadhāḥ
03,058.018c ta ime śakunā bhūtvā vāso 'py apaharanti me
03,058.019a vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ
03,058.019c bhartā te 'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitam ātmanaḥ
03,058.020a ete gacchanti bahavaḥ panthāno dakṣiṇāpatham
03,058.020c avantīm ṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam
03,058.021a eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā
03,058.021c āśramāś ca maharṣīṇām amī puṣpaphalānvitāḥ
03,058.022a eṣa panthā vidarbhāṇām ayaṃ gacchati kosalān
03,058.022c ataḥ paraṃ ca deśo 'yaṃ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ
03,058.022d*0245_01 etad vākyaṃ nalo rājā damayantīṃ samāhitaḥ
03,058.022d*0245_02 uvācāsakṛd ārto hi bhaimīm uddiśya bhārata
03,058.023a tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā
03,058.023c uvāca damayantī taṃ naiṣadhaṃ karuṇaṃ vacaḥ
03,058.024a udvepate me hṛdayaṃ sīdanty aṅgāni sarvaśaḥ
03,058.024c tava pārthiva saṃkalpaṃ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ
03,058.025a hṛtarājyaṃ hṛtadhanaṃ vivastraṃ kṣucchramānvitam
03,058.025c katham utsṛjya gaccheyam ahaṃ tvāṃ vijane vane
03,058.026a śrāntasya te kṣudhārtasya cintayānasya tat sukham
03,058.026c vane ghore mahārāja nāśayiṣyāmi te klamam
03,058.027a na ca bhāryāsamaṃ kiṃ cid vidyate bhiṣajāṃ matam
03,058.027c auṣadhaṃ sarvaduḥkheṣu satyam etad bravīmi te
03,058.028 nala uvāca
03,058.028a evam etad yathāttha tvaṃ damayanti sumadhyame
03,058.028c nāsti bhāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajam
03,058.029a na cāhaṃ tyaktukāmas tvāṃ kimarthaṃ bhīru śaṅkase
03,058.029c tyajeyam aham ātmānaṃ na tv eva tvām anindite
03,058.030 damayanty uvāca
03,058.030a yadi māṃ tvaṃ mahārāja na vihātum ihecchasi
03,058.030c tat kimarthaṃ vidarbhāṇāṃ panthāḥ samupadiśyate
03,058.031a avaimi cāhaṃ nṛpate na tvaṃ māṃ tyaktum arhasi
03,058.031c cetasā tv apakṛṣṭena māṃ tyajethā mahāpate
03,058.032a panthānaṃ hi mamābhīkṣṇam ākhyāsi narasattama
03,058.032c atonimittaṃ śokaṃ me vardhayasy amaraprabha
03,058.033a yadi cāyam abhiprāyas tava rājan vrajed iti
03,058.033c sahitāv eva gacchāvo vidarbhān yadi manyase
03,058.034a vidarbharājas tatra tvāṃ pūjayiṣyati mānada
03,058.034c tena tvaṃ pūjito rājan sukhaṃ vatsyasi no gṛhe
03,059.000*0246_00 bṛhadaśvaḥ
03,059.000*0246_01 ity uktaḥ sa tadā devyā naḷo vacanam abravīt
03,059.001 nala uvāca
03,059.001a yathā rājyaṃ pitus te tat tathā mama na saṃśayaḥ
03,059.001c na tu tatra gamiṣyāmi viṣamasthaḥ kathaṃ cana
03,059.002a kathaṃ samṛddho gatvāhaṃ tava harṣavivardhanaḥ
03,059.002c paridyūno gamiṣyāmi tava śokavivardhanaḥ
03,059.003 bṛhadaśva uvāca
03,059.003a iti bruvan nalo rājā damayantīṃ punaḥ punaḥ
03,059.003c sāntvayām āsa kalyāṇīṃ vāsaso 'rdhena saṃvṛtām
03,059.004a tāv ekavastrasaṃvītāv aṭamānāv itas tataḥ
03,059.004c kṣutpipāsāpariśrāntau sabhāṃ kāṃ cid upeyatuḥ
03,059.005a tāṃ sabhām upasaṃprāpya tadā sa niṣadhādhipaḥ
03,059.005c vaidarbhyā sahito rājā niṣasāda mahītale
03,059.006a sa vai vivastro malino vikacaḥ pāṃsuguṇṭhitaḥ
03,059.006c damayantyā saha śrāntaḥ suṣvāpa dharaṇītale
03,059.007a damayanty api kalyāṇī nidrayāpahṛtā tataḥ
03,059.007c sahasā duḥkham āsādya sukumārī tapasvinī
03,059.008a suptāyāṃ damayantyāṃ tu nalo rājā viśāṃ pate
03,059.008c śokonmathitacittātmā na sma śete yathā purā
03,059.009a sa tad rājyāpaharaṇaṃ suhṛttyāgaṃ ca sarvaśaḥ
03,059.009c vane ca taṃ paridhvaṃsaṃ prekṣya cintām upeyivān
03,059.010a kiṃ nu me syād idaṃ kṛtvā kiṃ nu me syād akurvataḥ
03,059.010c kiṃ nu me maraṇaṃ śreyaḥ parityāgo janasya vā
03,059.011a mām iyaṃ hy anuraktedaṃ duḥkham āpnoti matkṛte
03,059.011c madvihīnā tv iyaṃ gacchet kadā cit svajanaṃ prati
03,059.012a mayā niḥsaṃśayaṃ duḥkham iyaṃ prāpsyaty anuttamā
03,059.012c utsarge saṃśayaḥ syāt tu vindetāpi sukhaṃ kva cit
03,059.013a sa viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ
03,059.013c utsarge 'manyata śreyo damayantyā narādhipaḥ
03,059.013d*0247_01 na caiṣā tejasā śakyā kaiś cid dharṣayituṃ pathi
03,059.013d*0247_02 yaśasvinī mahābhāgā madbhakteyaṃ pativratā
03,059.013d*0247_03 evaṃ tasya tadā buddhir damayantyāṃ nyavartata
03,059.013d*0247_04 kalinā duṣṭabhāvena damayantyā visarjane
03,059.014a so 'vastratām ātmanaś ca tasyāś cāpy ekavastratām
03,059.014c cintayitvādhyagād rājā vastrārdhasyāvakartanam
03,059.015a kathaṃ vāso vikarteyaṃ na ca budhyeta me priyā
03,059.015c cintyaivaṃ naiṣadho rājā sabhāṃ paryacarat tadā
03,059.016a paridhāvann atha nala itaś cetaś ca bhārata
03,059.016c āsasāda sabhoddeśe vikośaṃ khaḍgam uttamam
03,059.017a tenārdhaṃ vāsasaś chittvā nivasya ca paraṃtapaḥ
03,059.017c suptām utsṛjya vaidarbhīṃ prādravad gatacetanaḥ
03,059.018a tato nibaddhahṛdayaḥ punar āgamya tāṃ sabhām
03,059.018c damayantīṃ tathā dṛṣṭvā ruroda niṣadhādhipaḥ
03,059.019a yāṃ na vāyur na cādityaḥ purā paśyati me priyām
03,059.019c seyam adya sabhāmadhye śete bhūmāv anāthavat
03,059.020a iyaṃ vastrāvakartena saṃvītā cāruhāsinī
03,059.020c unmatteva varārohā kathaṃ buddhvā bhaviṣyati
03,059.021a katham ekā satī bhaimī mayā virahitā śubhā
03,059.021c cariṣyati vane ghore mṛgavyālaniṣevite
03,059.021d*0248_01 ādityā vasavo rudrā aśvinau samarudgaṇau
03,059.021d*0248_02 rakṣantu tvāṃ mahābhāge dharmeṇāsi samāvṛtā
03,059.021d*0248_03 evam uktvā priyāṃ bhāryāṃ rūpeṇāpratimāṃ bhuvi
03,059.021d*0248_04 kalināpahṛtajñāno nalaḥ prātiṣṭhad udyataḥ
03,059.022a gatvā gatvā nalo rājā punar eti sabhāṃ muhuḥ
03,059.022c ākṛṣyamāṇaḥ kalinā sauhṛdenāpakṛṣyate
03,059.023a dvidheva hṛdayaṃ tasya duḥkhitasyābhavat tadā
03,059.023c doleva muhur āyāti yāti caiva sabhāṃ muhuḥ
03,059.024a so 'pakṛṣṭas tu kalinā mohitaḥ prādravan nalaḥ
03,059.024c suptām utsṛjya tāṃ bhāryāṃ vilapya karuṇaṃ bahu
03,059.025a naṣṭātmā kalinā spṛṣṭas tat tad vigaṇayan nṛpaḥ
03,059.025c jagāmaiva vane śūnye bhāryām utsṛjya duḥkhitaḥ
03,060.001 bṛhadaśva uvāca
03,060.001a apakrānte nale rājan damayantī gataklamā
03,060.001c abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane
03,060.002a sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśokasamanvitā
03,060.002c prākrośad uccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham
03,060.003a hā nātha hā mahārāja hā svāmin kiṃ jahāsi mām
03,060.003c hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane
03,060.004a nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāg asi
03,060.004c katham uktvā tathāsatyaṃ suptām utsṛjya māṃ gataḥ
03,060.005a katham utsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryām anuvratām
03,060.005c viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati
03,060.006a śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara
03,060.006c yās tvayā lokapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā
03,060.006d*0249_01 nākāle vihito mṛtyur martyānāṃ puruṣarṣabha
03,060.006d*0249_02 yatra kāntā tvayotsṛṣṭā muhūrtam api jīvati
03,060.007a paryāptaḥ parihāso 'yam etāvān puruṣarṣabha
03,060.007c bhītāham asmi durdharṣa darśayātmānam īśvara
03,060.008a dṛśyase dṛśyase rājann eṣa tiṣṭhasi naiṣadha
03,060.008b*0250_01 ādhāryamāṇeṣu mayā śokamūleṣu duḥkhitaḥ
03,060.008c āvārya gulmair ātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase
03,060.009a nṛśaṃsaṃ bata rājendra yan mām evaṃgatām iha
03,060.009c vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva
03,060.010a na śocāmy aham ātmānaṃ na cānyad api kiṃ cana
03,060.010b*0251_01 satyavāg asi māṃ tyaktvā gatasatyaḥ kathaṃ bhavān
03,060.010c kathaṃ nu bhavitāsy eka iti tvāṃ nṛpa śocimi
03,060.011a kathaṃ nu rājaṃs tṛṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥ
03,060.011c sāyāhne vṛkṣamūleṣu mām apaśyan bhaviṣyasi
03,060.012a tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā
03,060.012c itaś cetaś ca rudatī paryadhāvata duḥkhitā
03,060.012d*0252_01 māṃ tvaṃ saṃbhāṣaya vibho anāthāṃ nirjane vane
03,060.012d*0252_02 itaś cetaś ca dhāvantī śokavyākulacetasā
03,060.012d*0252_03 sahasā muhyate bālā muhū roditi śocatī
03,060.013a muhur utpatate bālā muhuḥ patati vihvalā
03,060.013c muhur ālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi
03,060.014a sā tīvraśokasaṃtaptā muhur niḥśvasya vihvalā
03,060.014b*0253_01 pativratā sā rudatī bhartṛśokasamākulā
03,060.014c uvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā
03,060.015a yasyābhiśāpād duḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ
03,060.015c tasya bhūtasya tad duḥkhād duḥkham abhyadhikaṃ bhavet
03,060.016a apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavān nalam
03,060.016c tasmād duḥkhataraṃ prāpya jīvatv asukhajīvikām
03,060.017a evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ
03,060.017c anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite
03,060.018a unmattavad bhīmasutā vilapantī tatas tataḥ
03,060.018c hā hā rājann iti muhur itaś cetaś ca dhāvati
03,060.019a tāṃ śuṣyamāṇām atyarthaṃ kurarīm iva vāśatīm
03,060.019c karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhur muhuḥ
03,060.020a sahasābhyāgatāṃ bhaimīm abhyāśaparivartinīm
03,060.020c jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ
03,060.021a sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā
03,060.021c nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham
03,060.022a hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat
03,060.022c grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi
03,060.023a kathaṃ bhaviṣyasi punar mām anusmṛtya naiṣadha
03,060.023b*0254_01 kathaṃ bhavāñ jagāmādya mām utsṛjya vane prabho
03,060.023c pāpān muktaḥ punar labdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca
03,060.024a śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha
03,060.024c kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada
03,060.025a tām akasmān mṛgavyādho vicaran gahane vane
03,060.025c ākrandatīm upaśrutya javenābhisasāra ha
03,060.026a tāṃ sa dṛṣṭvā tathā grastām urageṇāyatekṣaṇām
03,060.026c tvaramāṇo mṛgavyādhaḥ samabhikramya vegitaḥ
03,060.026d*0255_01 samatikramya vegena satvaraḥ sa vanecaraḥ
03,060.027a mukhataḥ pātayām āsa śastreṇa niśitena ha
03,060.027c nirviceṣṭaṃ bhujaṃgaṃ taṃ viśasya mṛgajīvanaḥ
03,060.028a mokṣayitvā ca tāṃ vyādhaḥ prakṣālya salilena ca
03,060.028c samāśvāsya kṛtāhārām atha papraccha bhārata
03,060.029a kasya tvaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cābhyāgatā vanam
03,060.029c kathaṃ cedaṃ mahat kṛcchraṃ prāptavaty asi bhāmini
03,060.030a damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃ pate
03,060.030c sarvam etad yathāvṛttam ācacakṣe 'sya bhārata
03,060.031a tām ardhavastrasaṃvītāṃ pīnaśroṇipayodharām
03,060.031c sukumārānavadyāṅgīṃ pūrṇacandranibhānanām
03,060.031d*0256_01 praphullapadmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm
03,060.032a arālapakṣmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm
03,060.032c lakṣayitvā mṛgavyādhaḥ kāmasya vaśam eyivān
03,060.033a tām atha ślakṣṇayā vācā lubdhako mṛdupurvayā
03,060.033c sāntvayām āsa kāmārtas tad abudhyata bhāminī
03,060.034a damayantī tu taṃ duṣṭam upalabhya pativratā
03,060.034c tīvraroṣasamāviṣṭā prajajvāleva manyunā
03,060.035a sa tu pāpamatiḥ kṣudraḥ pradharṣayitum āturaḥ
03,060.035c durdharṣāṃ tarkayām āsa dīptām agniśikhām iva
03,060.036a damayantī tu duḥkhārtā patirājyavinākṛtā
03,060.036c atītavākpathe kāle śaśāpainaṃ ruṣā kila
03,060.037a yathāhaṃ naiṣadhād anyaṃ manasāpi na cintaye
03,060.037c tathāyaṃ patatāṃ kṣudraḥ parāsur mṛgajīvanaḥ
03,060.038a uktamātre tu vacane tayā sa mṛgajīvanaḥ
03,060.038c vyasuḥ papāta medinyām agnidagdha iva drumaḥ
03,061.001 bṛhadaśva uvāca
03,061.001a sā nihatya mṛgavyādhaṃ pratasthe kamalekṣaṇā
03,061.001c vanaṃ pratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditam
03,061.002a siṃhavyāghravarāharkṣarurudvīpiniṣevitam
03,061.002c nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ mlecchataskarasevitam
03,061.003a śālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudakiṃśukaiḥ
03,061.003c arjunāriṣṭasaṃchannaṃ candanaiś ca saśālmalaiḥ
03,061.004a jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulam
03,061.004c kāśmaryāmalakaplakṣakadambodumbarāvṛtam
03,061.005a badarībilvasaṃchannaṃ nyagrodhaiś ca samākulam
03,061.005c priyālatālakharjūraharītakabibhītakaiḥ
03,061.006a nānādhātuśatair naddhān vividhān api cācalān
03,061.006c nikuñjān pakṣisaṃghuṣṭān darīś cādbhutadarśanāḥ
03,061.006e nadīḥ sarāṃsi vāpīś ca vividhāṃś ca mṛgadvijān
03,061.007a sā bahūn bhīmarūpāṃś ca piśācoragarākṣasān
03,061.007c palvalāni taḍāgāni girikūṭāni sarvaśaḥ
03,061.007e saritaḥ sāgarāṃś caiva dadarśādbhutadarśanān
03,061.008a yūthaśo dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinī
03,061.008c mahiṣān varāhān gomāyūn ṛkṣavānarapannagān
03,061.009a tejasā yaśasā sthityā śriyā ca parayā yutā
03,061.009c vaidarbhī vicaraty ekā nalam anveṣatī tadā
03,061.009d*0257_01 atibhīme vane tatra yūthabhraṣṭā mṛgī yathā
03,061.010a nābibhyat sā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasya cit
03,061.010c dāruṇām aṭavīṃ prāpya bhartṛvyasanakarśitā
03,061.011a vidarbhatanayā rājan vilalāpa suduḥkhitā
03,061.011c bhartṛśokaparītāṅgī śilātalasamāśritā
03,061.012 damayanty uvāca
03,061.012*0258_01 yathoktaṃ ca tvayā kānta matsamakṣaṃ ca matpriyam
03,061.012*0258_02 smartum arhasi kalyāṇa vacaḥ pārthivanandana
03,061.012a siṃhoraska mahābāho niṣadhānāṃ janādhipa
03,061.012c kva nu rājan gato 'sīha tyaktvā māṃ nirjane vane
03,061.013a aśvamedhādibhir vīra kratubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ
03,061.013c katham iṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase
03,061.014a yat tvayoktaṃ naravyāghra matsamakṣaṃ mahādyute
03,061.014c kartum arhasi kalyāṇa tad ṛtaṃ pārthivarṣabha
03,061.015a yathoktaṃ vihagair haṃsaiḥ samīpe tava bhūmipa
03,061.015c matsakāśe ca tair uktaṃ tad avekṣitum arhasi
03,061.016a catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ
03,061.016c svadhītā mānavaśreṣṭha satyam ekaṃ kilaikataḥ
03,061.016d*0259_01 aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam
03,061.016d*0259_02 aśvamedhasahasrāt tu satyam evātiricyate
03,061.017a tasmād arhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvara
03,061.017c uktavān asi yad vīra matsakāśe purā vacaḥ
03,061.018a hā vīra nanu nāmāham iṣṭā kila tavānagha
03,061.018c asyām aṭavyāṃ ghorāyāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase
03,061.019a bhartsayaty eṣa māṃ raudro vyāttāsyo dāruṇākṛtiḥ
03,061.019c araṇyarāṭ kṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na trātum arhasi
03,061.020a na me tvad anyā subhage priyā ity abravīs tadā
03,061.020c tām ṛtāṃ kuru kalyāṇa puroktāṃ bhāratīṃ nṛpa
03,061.021a unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryām iṣṭāṃ narādhipa
03,061.021c īpsitām īpsito nātha kiṃ māṃ na pratibhāṣase
03,061.022a kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipa
03,061.022c vastrārdhaprāvṛtām ekāṃ vilapantīm anāthavat
03,061.023a yūthabhraṣṭām ivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulocana
03,061.023c na mānayasi mānārha rudatīm arikarśana
03,061.024a mahārāja mahāraṇye mām ihaikākinīṃ satīm
03,061.024c ābhāṣamāṇāṃ svāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase
03,061.025a kulaśīlopasaṃpannaṃ cārusarvāṅgaśobhanam
03,061.025b*0260_01 anuvratāṃ mahārāja kiṃ māṃ na pratibhāṣase
03,061.025c nādya tvām anupaśyāmi girāv asmin narottama
03,061.025e vane cāsmin mahāghore siṃhavyāghraniṣevite
03,061.026a śayānam upaviṣṭaṃ vā sthitaṃ vā niṣadhādhipa
03,061.026c prasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śokavivardhana
03,061.027a kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitā
03,061.027c kaccid dṛṣṭas tvayāraṇye saṃgatyeha nalo nṛpaḥ
03,061.028a ko nu me kathayed adya vane 'smin viṣṭhitaṃ nalam
03,061.028c abhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanam
03,061.029a yam anveṣasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇam
03,061.029c ayaṃ sa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṃ giram
03,061.030a araṇyarāḍ ayaṃ śrīmāṃś caturdaṃṣṭro mahāhanuḥ
03,061.030c śārdūlo 'bhimukhaḥ praiti pṛcchāmy enam aśaṅkitā
03,061.030d*0261_01 iti bhramantī dadarśa śārdūlaṃ ca mahāhanum
03,061.030d*0261_02 tam uvāca rudantī tu tvam evātra narādhipaḥ
03,061.031a bhavān mṛgāṇām adhipas tvam asmin kānane prabhuḥ
03,061.031c vidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi mām
03,061.032a niṣadhādhipater bhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥ
03,061.032c patim anveṣatīm ekāṃ kṛpaṇāṃ śokakarśitām
03,061.032e āśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭas tvayā nalaḥ
03,061.032f*0262_01 siṃhaskandho mahābāhuḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ
03,061.033a atha vāraṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasi
03,061.033c mām adasva mṛgaśreṣṭha viśokāṃ kuru duḥkhitām
03,061.034a śrutvāraṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭ svayam
03,061.034c yāty etāṃ mṛṣṭasalilām āpagāṃ sāgaraṃgamām
03,061.035a imaṃ śiloccayaṃ puṇyaṃ śṛṅgair bahubhir ucchritaiḥ
03,061.035c virājadbhir divaspṛgbhir naikavarṇair manoramaiḥ
03,061.036a nānādhātusamākīrṇaṃ vividhopalabhūṣitam
03,061.036c asyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtam ivocchritam
03,061.037a siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutam
03,061.037c patatribhir bahuvidhaiḥ samantād anunāditam
03,061.038a kiṃśukāśokabakulapuṃnāgair upaśobhitam
03,061.038b*0263_01 karṇikāradhavaplakṣaiḥ supuṣpair upaśobhitam
03,061.038c saridbhiḥ savihaṃgābhiḥ śikharaiś copaśobhitam
03,061.038d*0264_01 pṛthivyā rucirākāraṃ cūḍāmaṇim iva sthitam
03,061.038e girirājam imaṃ tāvat pṛcchāmi nṛpatiṃ prati
03,061.039a bhagavann acalaśreṣṭha divyadarśana viśruta
03,061.039c śaraṇya bahukalyāṇa namas te 'stu mahīdhara
03,061.040a praṇame tvābhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibodha mām
03,061.040c rājñaḥ snuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutām
03,061.041a rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ
03,061.041c bhīmo nāma kṣitipatiś cāturvarṇyasya rakṣitā
03,061.042a rājasūyāśvamedhānāṃ kratūnāṃ dakṣiṇāvatām
03,061.042c āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ
03,061.043a brahmaṇyaḥ sādhuvṛttaś ca satyavāg anasūyakaḥ
03,061.043c śīlavān susamācāraḥ pṛthuśrīr dharmavic chuciḥ
03,061.044a samyag goptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥ
03,061.044c tasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃs tvām upasthitām
03,061.045a niṣadheṣu mahāśaila śvaśuro me nṛpottamaḥ
03,061.045c sugṛhītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha
03,061.046a tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmān satyaparākramaḥ
03,061.046c kramaprāptaṃ pituḥ svaṃ yo rājyaṃ samanuśāsti ha
03,061.047a nalo nāmāridamanaḥ puṇyaśloka iti śrutaḥ
03,061.047c brahmaṇyo vedavid vāgmī puṇyakṛt somapo 'gnicit
03,061.048a yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyak caiva praśāsitā
03,061.048b*0265_01 puṇyaśloka iti khyāto brahmaṇyo vedavittamaḥ
03,061.048c tasya mām acalaśreṣṭha viddhi bhāryām ihāgatām
03,061.049a tyaktaśriyaṃ bhartṛhīnām anāthāṃ vyasanānvitām
03,061.049c anveṣamāṇāṃ bhartāraṃ taṃ vai naravarottamam
03,061.050a kham ullikhadbhir etair hi tvayā śṛṅgaśatair nṛpaḥ
03,061.050c kaccid dṛṣṭo 'calaśreṣṭha vane 'smin dāruṇe nalaḥ
03,061.051a gajendravikramo dhīmān dīrghabāhur amarṣaṇaḥ
03,061.051c vikrāntaḥ satyavāg dhīro bhartā mama mahāyaśāḥ
03,061.051e niṣadhānām adhipatiḥ kaccid dṛṣṭas tvayā nalaḥ
03,061.051f*0266_01 yadi dṛṣṭaḥ kva cit te sa nalo rājā mama priyaḥ
03,061.051f*0267_01 mahīdharasamo dhairye mahīdhara mahīpatiḥ
03,061.052a kiṃ māṃ vilapatīm ekāṃ parvataśreṣṭha duḥkhitām
03,061.052c girā nāśvāsayasy adya svāṃ sutām iva duḥkhitām
03,061.053a vīra vikrānta dharmajña satyasaṃdha mahīpate
03,061.053c yady asy asmin vane rājan darśayātmānam ātmanā
03,061.054a kadā nu snigdhagambhīrāṃ jīmūtasvanasaṃnibhām
03,061.054c śroṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tām amṛtopamām
03,061.055a vaidarbhīty eva kathitāṃ śubhāṃ rājño mahātmanaḥ
03,061.055c āmnāyasāriṇīm ṛddhāṃ mama śokanibarhiṇīm
03,061.055d*0268_01 bhītām āśvāsaya ca māṃ nṛpate dharmavatsala
03,061.056a iti sā taṃ giriśreṣṭham uktvā pārthivanandinī
03,061.056c damayantī tato bhūyo jagāma diśam uttarām
03,061.057a sā gatvā trīn ahorātrān dadarśa paramāṅganā
03,061.057c tāpasāraṇyam atulaṃ divyakānanadarśanam
03,061.058a vasiṣṭhabhṛgvatrisamais tāpasair upaśobhitam
03,061.058c niyataiḥ saṃyatāhārair damaśaucasamanvitaiḥ
03,061.059a abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca patrāhārais tathaiva ca
03,061.059c jitendriyair mahābhāgaiḥ svargamārgadidṛkṣubhiḥ
03,061.060a valkalājinasaṃvītair munibhiḥ saṃyatendriyaiḥ
03,061.060c tāpasādhyuṣitaṃ ramyaṃ dadarśāśramamaṇḍalam
03,061.061a sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ nānāmṛganiṣevitam
03,061.061c śākhāmṛgagaṇaiś caiva tāpasaiś ca samanvitam
03,061.061d*0269_01 nānāmṛgagaṇair juṣṭaṃ śākhāmṛgagaṇair yutam
03,061.061d*0269_02 tāpasaiḥ samupetaṃ ca sā dṛṣṭvaiva samāśvasat
03,061.061d*0270_01 sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ damayantī samāśvasat
03,061.062a subhrūḥ sukeśī suśroṇī sukucā sudvijānanā
03,061.062c varcasvinī supratiṣṭhā svañcitodyatagāminī
03,061.063a sā viveśāśramapadaṃ vīrasenasutapriyā
03,061.063c yoṣidratnaṃ mahābhāgā damayantī manasvinī
03,061.063d*0271_01 āśvāsitā tadā bhaimī tāpasaiḥ saha saṃgatā
03,061.064a sābhivādya tapovṛddhān vinayāvanatā sthitā
03,061.064c svāgataṃ ta iti proktā taiḥ sarvais tāpasaiś ca sā
03,061.065a pūjāṃ cāsyā yathānyāyaṃ kṛtvā tatra tapodhanāḥ
03,061.065c āsyatām ity athocus te brūhi kiṃ karavāmahe
03,061.065d*0272_01 pūjāṃ cakre yathānyāyam ṛṣīṇāṃ sā manasvinī
03,061.066a tān uvāca varārohā kaccid bhagavatām iha
03,061.066c tapasy agniṣu dharmeṣu mṛgapakṣiṣu cānaghāḥ
03,061.066d*0273_01 api svādhyāyayogeṣu dharmadeheṣu vā punaḥ
03,061.066e kuśalaṃ vo mahābhāgāḥ svadharmacaraṇeṣu ca
03,061.067a tair uktā kuśalaṃ bhadre sarvatreti yaśasvinī
03,061.067c brūhi sarvānavadyāṅgi kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi
03,061.068a dṛṣṭvaiva te paraṃ rūpaṃ dyutiṃ ca paramām iha
03,061.068c vismayo naḥ samutpannaḥ samāśvasihi mā śucaḥ
03,061.069a asyāraṇyasya mahatī devatā vā mahībhṛtaḥ
03,061.069c asyā nu nadyāḥ kalyāṇi vada satyam anindite
03,061.070a sābravīt tān ṛṣīn nāham araṇyasyāsya devatā
03,061.070c na cāpy asya girer viprā na nadyā devatāpy aham
03,061.071a mānuṣīṃ māṃ vijānīta yūyaṃ sarve tapodhanāḥ
03,061.071c vistareṇābhidhāsyāmi tan me śṛṇuta sarvaśaḥ
03,061.072a vidarbheṣu mahīpālo bhīmo nāma mahādyutiḥ
03,061.072c tasya māṃ tanayāṃ sarve jānīta dvijasattamāḥ
03,061.073a niṣadhādhipatir dhīmān nalo nāma mahāyaśāḥ
03,061.073c vīraḥ saṃgrāmajid vidvān mama bhartā viśāṃ patiḥ
03,061.074a devatābhyarcanaparo dvijātijanavatsalaḥ
03,061.074c goptā niṣadhavaṃśasya mahābhāgo mahādyutiḥ
03,061.075a satyavāg dharmavit prājñaḥ satyasaṃdho 'rimardanaḥ
03,061.075c brahmaṇyo daivataparaḥ śrīmān parapuraṃjayaḥ
03,061.076a nalo nāma nṛpaśreṣṭho devarājasamadyutiḥ
03,061.076c mama bhartā viśālākṣaḥ pūrṇenduvadano 'rihā
03,061.077a āhartā kratumukhyānāṃ vedavedāṅgapāragaḥ
03,061.077c sapatnānāṃ mṛdhe hantā ravisomasamaprabhaḥ
03,061.078a sa kaiś cin nikṛtiprajñair akalyāṇair narādhamaiḥ
03,061.078c āhūya pṛthivīpālaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ
03,061.078e devane kuśalair jihmair jito rājyaṃ vasūni ca
03,061.078f*0274_01 vivāsitaś ca nagarād vanavāsam upeyivān
03,061.079a tasya mām avagacchadhvaṃ bhāryāṃ rājarṣabhasya vai
03,061.079c damayantīti vikhyātāṃ bhartṛdarśanalālasām
03,061.080a sā vanāni girīṃś caiva sarāṃsi saritas tathā
03,061.080c palvalāni ca ramyāṇi tathāraṇyāni sarvaśaḥ
03,061.081a anveṣamāṇā bhartāraṃ nalaṃ raṇaviśāradam
03,061.081c mahātmānaṃ kṛtāstraṃ ca vicarāmīha duḥkhitā
03,061.082a kaccid bhagavatāṃ puṇyaṃ tapovanam idaṃ nṛpaḥ
03,061.082c bhavet prāpto nalo nāma niṣadhānāṃ janādhipaḥ
03,061.083a yatkṛte 'ham idaṃ viprāḥ prapannā bhṛśadāruṇam
03,061.083c vanaṃ pratibhayaṃ ghoraṃ śārdūlamṛgasevitam
03,061.084a yadi kaiś cid ahorātrair na drakṣyāmi nalaṃ nṛpam
03,061.084c ātmānaṃ śreyasā yokṣye dehasyāsya vimocanāt
03,061.084d*0275_01 nārīṇām adhamā nārī yā bhartuḥ prāṇasaṃkṣaye
03,061.084d*0275_02 paścāj jīvati nistejāḥ kaleva śaśino divā
03,061.085a ko nu me jīvitenārthas tam ṛte puruṣarṣabham
03,061.085c kathaṃ bhaviṣyāmy adyāhaṃ bhartṛśokābhipīḍitā
03,061.086a evaṃ vilapatīm ekām araṇye bhīmanandinīm
03,061.086c damayantīm athocus te tāpasāḥ satyavādinaḥ
03,061.087a udarkas tava kalyāṇi kalyāṇo bhavitā śubhe
03,061.087c vayaṃ paśyāma tapasā kṣipraṃ drakṣyasi naiṣadham
03,061.088a niṣadhānām adhipatiṃ nalaṃ ripunighātinam
03,061.088c bhaimi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ drakṣyase vigatajvaram
03,061.089a vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ sarvaratnasamanvitam
03,061.089c tad eva nagaraśreṣṭhaṃ praśāsantam ariṃdamam
03,061.090a dviṣatāṃ bhayakartāraṃ suhṛdāṃ śokanāśanam
03,061.090c patiṃ drakṣyasi kalyāṇi kalyāṇābhijanaṃ nṛpam
03,061.091a evam uktvā nalasyeṣṭāṃ mahiṣīṃ pārthivātmajām
03,061.091c antarhitās tāpasās te sāgnihotrāśramās tadā
03,061.092a sā dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ vismitā abhavat tadā
03,061.092c damayanty anavadyāṅgī vīrasenanṛpasnuṣā
03,061.092d*0276_01 cintayām āsa vaidarbhī kim etad dṛṣṭavaty aham
03,061.093a kiṃ nu svapno mayā dṛṣṭaḥ ko 'yaṃ vidhir ihābhavat
03,061.093c kva nu te tāpasāḥ sarve kva tad āśramamaṇḍalam
03,061.094a kva sā puṇyajalā ramyā nānādvijaniṣevitā
03,061.094c nadī te ca nagā hṛdyāḥ phalapuṣpopaśobhitāḥ
03,061.094d*0277_01 ity evaṃ naraśārdūla vismitā kamalekṣaṇā
03,061.095a dhyātvā ciraṃ bhīmasutā damayantī śucismitā
03,061.095c bhartṛśokaparā dīnā vivarṇavadanābhavat
03,061.096a sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā
03,061.096c vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśokataruṃ tataḥ
03,061.097a upagamya taruśreṣṭham aśokaṃ puṣpitaṃ tadā
03,061.097c pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgair anunāditam
03,061.098a aho batāyam agamaḥ śrīmān asmin vanāntare
03,061.098c āpīḍair bahubhir bhāti śrīmān dramiḍarāḍ iva
03,061.098d*0278_01 tam uvāca tato 'śokaṃ vidarbhādhipanandinī
03,061.098d*0278_02 kṛtāñjalipuṭā dīnā bhartṛdarśanalālasā
03,061.098d*0279_01 tam uvāca mahāvṛkṣaṃ damayantī tathāgatā
03,061.098d*0280_01 aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam
03,061.098d*0280_02 tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyasaṃdarśanād dhi mām
03,061.099a viśokāṃ kuru māṃ kṣipram aśoka priyadarśana
03,061.099c vītaśokabhayābādhaṃ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān nṛpam
03,061.100a nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ priyaṃ patim
03,061.100c niṣadhānām adhipatiṃ dṛṣṭavān asi me priyam
03,061.101a ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam
03,061.101c vyasanenārditaṃ vīram araṇyam idam āgatam
03,061.102a yathā viśokā gaccheyam aśokanaga tat kuru
03,061.102c satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt
03,061.103a evaṃ sāśokavṛkṣaṃ tam ārtā triḥ parigamya ha
03,061.103c jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā
03,061.104a sā dadarśa nagān naikān naikāś ca saritas tathā
03,061.104c naikāṃś ca parvatān ramyān naikāṃś ca mṛgapakṣiṇaḥ
03,061.105a kandarāṃś ca nitambāṃś ca nadāṃś cādbhutadarśanān
03,061.105c dadarśa sā bhīmasutā patim anveṣatī tadā
03,061.106a gatvā prakṛṣṭam adhvānaṃ damayantī śucismitā
03,061.106c dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam
03,061.107a uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām
03,061.107c suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasair vṛtām
03,061.108a prodghuṣṭāṃ krauñcakuraraiś cakravākopakūjitām
03,061.108c kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśobhitām
03,061.109a sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī
03,061.109c upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha
03,061.110a unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā
03,061.110c kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā
03,061.111a tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ ke cid bhītāḥ pradudruvuḥ
03,061.111c ke cic cintāparās tasthuḥ ke cit tatra vicukruśuḥ
03,061.112a prahasanti sma tāṃ ke cid abhyasūyanta cāpare
03,061.112c cakrus tasyāṃ dayāṃ ke cit papracchuś cāpi bhārata
03,061.113a kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane
03,061.113c tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccit tvam asi mānuṣī
03,061.114a vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ
03,061.114c devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ
03,061.115a yakṣī vā rākṣasī vā tvam utāho 'si varāṅganā
03,061.115c sarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmān anindite
03,061.116a yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghram ito vrajet
03,061.116c tathā vidhatsva kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ
03,061.117a tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā
03,061.117c pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitā
03,061.117e sārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra ke cana
03,061.118a yūnaḥ sthavirabālāś ca sārthasya ca purogamāḥ
03,061.118c mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām
03,061.118e nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām
03,061.119a vidarbharāṇ mama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ
03,061.119b*0281_01 kva nu māṃ kitavaś chitvā vastrārdhaṃ prasthito mama
03,061.119b*0281_02 utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya
03,061.119b*0281_03 vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ
03,061.119b*0281_04 ātmānam ātmanā satyotthitasargā na saṃśayaḥ
03,061.119b*0281_05 kva nu sā kṣutpipāsārtā bhrāntārāte tapasvinī
03,061.119b*0281_06 smarantī tasya mandasya kva vāsāyopatiṣṭhati
03,061.119c nalo nāma mahābhāgas taṃ mārgāmy aparājitam
03,061.120a yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam
03,061.120c nalaṃ pārthivaśārdūlam amitragaṇasūdanam
03,061.121a tām uvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ
03,061.121c sārthavāhaḥ śucir nāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ
03,061.122a ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite
03,061.122c manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini
03,061.123a kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgān api
03,061.123c paśyāmy asmin vane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite
03,061.123d*0282_01 ṛte tvāṃ mānuṣīṃ martyaṃ na paśyāmi mahāvane
03,061.123d*0283_01 yato vayaṃ na paśyāmo nalaṃ pārthivam atra vai
03,061.123e tathā no yakṣarāḍ adya maṇibhadraḥ prasīdatu
03,061.124a sābravīd vaṇijaḥ sarvān sārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ
03,061.124c kva nu yāsyasi sārtho 'yam etad ākhyātum arhatha
03,061.125 sārthavāha uvāca
03,061.125a sārtho 'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ
03,061.125c kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje
03,062.001 bṛhadaśva uvāca
03,062.001a sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā
03,062.001c agacchat tena vai sārdhaṃ bhartṛdarśanalālasā
03,062.002a atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇe
03,062.002c taḍāgaṃ sarvatobhadraṃ padmasaugandhikaṃ mahat
03,062.003a dadṛśur vaṇijo ramyaṃ prabhūtayavasendhanam
03,062.003c bahumūlaphalopetaṃ nānāpakṣigaṇair vṛtam
03,062.004a taṃ dṛṣṭvā mṛṣṭasalilaṃ manoharasukhāvaham
03,062.004c supariśrāntavāhās te niveśāya mano dadhuḥ
03,062.005a saṃmate sārthavāhasya viviśur vanam uttamam
03,062.005c uvāsa sārthaḥ sumahān velām āsādya paścimām
03,062.006a athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadā
03,062.006c supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat
03,062.006e pānīyārthaṃ girinadīṃ madaprasravaṇāvilām
03,062.006f*0284_01 athāpaśyata sārthaṃ taṃ sārthajān subahūn gajān
03,062.006f*0284_02 te tān grāmyagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā
03,062.006f*0284_03 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ
03,062.006f*0284_04 teṣām āpatatāṃ vegaḥ kariṇāṃ duḥsaho 'bhavat
03,062.006f*0284_05 nagāgrād iva śīrṇānāṃ śṛṅgāṇāṃ patatāṃ kṣitau
03,062.006f*0284_06 spandatām api nāgānāṃ mārgā naṣṭā vanodbhavaiḥ
03,062.007a mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyāḥ sārtham uttamam
03,062.007c suptaṃ mamarda sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale
03,062.008a hāhāravaṃ pramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥ
03,062.008c vanagulmāṃś ca dhāvanto nidrāndhā mahato bhayāt
03,062.008e ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṃ hatā narāḥ
03,062.009a gokharoṣṭrāśvabahulaṃ padātijanasaṃkulam
03,062.009c bhayārtaṃ dhāvamānaṃ tat parasparahataṃ tadā
03,062.010a ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale
03,062.010c vṛkṣeṣv āsajya saṃbhagnāḥ patitā viṣameṣu ca
03,062.010d*0285_01 evaṃ prakārair bahubhir daivenākramya hastibhiḥ
03,062.010d@011_0001 bhārārtāḥ saurabheyāś ca kṣuttṛṣābhipariplutāḥ
03,062.010d@011_0002 avaropitabhārās tu lebhire paramāṃ mudam
03,062.010d@011_0003 tathāśvā vāraṇāś caiva rāsabhāḥ karabhaiḥ saha
03,062.010d@011_0004 dṛṣṭvaiva tat saro ramyam āhlādaṃ paramaṃ yayuḥ
03,062.010d@011_0005 tathānantaram eveha vaṇijaḥ pathikās tathā
03,062.010d@011_0006 yathāyogyaṃ yathāsthānam āvāsaṃ pratipedire
03,062.010d@011_0007 yathāsthitaiḥ samācāram āhāraṃ sthānam eva ca
03,062.010d@011_0008 avatīryāvasannānāṃ cakruś caivānvavekṣaṇam
03,062.010d@011_0009 cakruḥ kathāś ca vividhāḥ krayavikrayasaṃśritāḥ
03,062.010d@011_0010 praśaṃsanty apare kaṣṭaṃ padavīṃś cāpadāvṛtām
03,062.010d@011_0011 smaranto gṛhabhogāṃś ca jñātīnāṃ ca samāgamam
03,062.010d@011_0012 putramitrakalatrāṇi sarve nidrāvaśaṃ yayuḥ
03,062.010d@011_0013 saṃvāhanena bhārāṇāṃ bahuvāsarajena ca
03,062.010d@011_0014 khinnāḥ śayitukāmās te nidrayāpagatā bhṛśam
03,062.010d@011_0015 prasāritāṅgāḥ khinnāś ca mṛtakalpā ivāsate
03,062.010d@011_0016 athārdharātrasamaye niḥśabdastimitaṃ tadā
03,062.010d@011_0017 supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat
03,062.010d@011_0018 atha sārthaṃ girinibhā madaprasravaṇāvilāḥ
03,062.010d@011_0019 mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyās tīram uttaram
03,062.010d@011_0020 athāpaśyata taṃ sārthaṃ sārthajān subahūn gajān
03,062.010d@011_0021 tāṃś ca pānthagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā
03,062.010d@011_0022 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ
03,062.010d@011_0023 teṣām āpatatāṃ vegaḥ kariṇāṃ duḥsaho 'bhavat
03,062.010d@011_0024 nagāgrād iva śīrṇānāṃ mṛgāṇāṃ patatāṃ kṣitau
03,062.010d@011_0025 spandatām api nāgānāṃ bālasaṃsthāvanodbhavaiḥ
03,062.010d@011_0026 karibhiḥ kariṇaḥ sarve mṛtyutāṃ prāpitāḥ kṣaṇāt
03,062.010d@011_0027 sārthaś ca so 'pi mathitaḥ sastrībālagajānvitaḥ
03,062.010d@011_0028 ārāvaḥ sumahān āsīt trailokyabhayakārakaḥ
03,062.010d@011_0029 vājibhiḥ prāhataiś caiva gajoṣṭrai rāsabhais tathā
03,062.010d@011_0030 anyonyaṃ nābhyarakṣanta mathyamānā vanadvipaiḥ
03,062.010d@011_0031 suptaṃ mamarduḥ sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale
03,062.010d@011_0032 hāhākāraṃ pramuñcantaḥ sārthakāḥ śaraṇārthinaḥ
03,062.010d@011_0033 na ca gulmāṃś ca dhāvanto nidrāndhā bahavo 'bhavan
03,062.010d@011_0034 ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṃ hatā gajaiḥ
03,062.010d@011_0035 nihatoṣṭrāś ca bahulāḥ padātijanasaṃkulāḥ
03,062.010d@011_0036 bhayād ādhāvamānāś ca parasparahatās tadā
03,062.010d@011_0037 ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale
03,062.010d@011_0038 vṛkṣeṣv āsajya saṃhṛṣṭāḥ patitā viṣameṣu ca
03,062.010d@011_0039 tathā taṃ nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam
03,062.010d@011_0040 hato bhrātā hataḥ putraḥ sahāyo nihato mama
03,062.010d@011_0041 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭas trāyadhvaṃ dhāvatādhunā
03,062.010d@011_0042 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvataḥ
03,062.010d@011_0043 saṃtrastavadanā bhaimī tasthau śaśinibhānanā
03,062.010d@011_0044 sārthe vidhvaṃsitair bhagnair agarubhiḥ sacandanaiḥ
03,062.010d@011_0045 vikṣiptair bhāti bhūḥ sarvā dyaur ivarkṣaiś ca śāradaiḥ
03,062.010d@011_0046 patitaiḥ pātyamānaiś ca dhāvadbhiś ca tatas tataḥ
03,062.010d@011_0047 vimuktanādasaṃtrastaṃ hāhākāravināditam
03,062.010d@011_0048 bhīṣaṇīyaṃ vanaṃ tad vai tatrābhūd vai samantataḥ
03,062.010d@011_0049 abhūt pralayasaṃkāśaṃ mahāraṇyam ivāparam
03,062.010d@011_0050 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāḥ ke cid abhidrutāḥ
03,062.010d@011_0051 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
03,062.010d@011_0052 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ
03,062.010d@011_0053 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na vai vaiśravaṇo vibhuḥ
03,062.010d@011_0054 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā sārthikaiḥ kṛtā
03,062.010d@011_0055 śakunānāṃ phalaṃ vātha viparītam idaṃ dhruvam
03,062.010d@011_0056 grahās tu viparītā vā kim anyad idam āgatam
03,062.010d@011_0057 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ
03,062.010d@011_0058 yāsāv adya mahāsārthe nārīvonmattadarśanā
03,062.010d@011_0059 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam
03,062.010d@011_0060 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā
03,062.010d@011_0061 rākṣasī vā piśācī vā yakṣī vātibhayaṃkarī
03,062.010d@011_0062 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā
03,062.010d@011_0063 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduḥkhadām
03,062.010d@011_0064 loṣṭakaiḥ pāṃśubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ
03,062.010d@011_0065 avaśyam eva hantavyā sā sārthasya tu kṛcchradā
03,062.010d@011_0066 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam
03,062.010d@011_0067 hrītā bhītā ca saṃvignā prādravad yena kānanam
03,062.010d@011_0068 āśaṅkamānā tatpāpān ātmānaṃ paryadevayat
03,062.010d@011_0069 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān
03,062.010d@011_0070 nānubadhnāmi kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
03,062.010d@011_0071 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpaṃ māpatitaṃ mahat
03,062.010d@011_0072 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham
03,062.010d@011_0073 rājyāpaharaṇaṃ bhartuḥ svajanāc ca parābhavaḥ
03,062.010d@011_0074 bhartrā saha viyogaś ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ
03,062.010d@011_0075 vivastratā vane vāso bahuvyālaniṣevite
03,062.010d@011_0076 yo hy akasmān mayā prāpto nirjane gahane vane
03,062.010d@011_0077 so 'pi sārthaḥ parābhūto vidhinā kena cid bhṛśam
03,062.010d@011_0078 āśaṅkamānā sā pāpaṃ mahīyo vyasanaṃ tathā
03,062.010d@011_0079 sāham evaṃvidhā nūnaṃ dhruvaṃ nāsty atra saṃśayaḥ
03,062.010d@011_0080 mandāyās tu mamābhāgyaiḥ sārtho nūnaṃ nipātitaḥ
03,062.010d@011_0081 kutrātmānaṃ pātayeyaṃ yāmi kaṃ śaraṇaṃ vane
03,062.010d@011_0082 maraṇāt tu bhavec chāntir dhriyatyā duḥkhajīvitam
03,062.010d@011_0083 hā nātha hā mahārāja hā svāmiñ jīviteśvara
03,062.010d@011_0084 kiṃ māṃ vilapatīm evaṃ nābhijānāsi mānada
03,062.010d@011_0085 evamādīn bahūn anyān pralāpān bāṣpaviklavā
03,062.010d@011_0086 kurvatī paryadhāvat sā gahanaṃ vipināntaram
03,062.010e tathā tan nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam
03,062.010f@012_0001 ārāvaḥ sumahāṃś cāsīt trailokyabhayakārakaḥ
03,062.010f@012_0002 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭas trāyadhvaṃ dhāvatādhunā
03,062.010f@012_0003 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvata
03,062.010f@012_0004 sāmānyam etad draviṇaṃ na mithyā vacanaṃ mama
03,062.010f@012_0005 evam evābhibhāṣanto vidravanti bhayāt tadā
03,062.010f@012_0006 punar evābhidhāsyāmi cintayadhvaṃ sakātarāḥ
03,062.010f@012_0007 tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe janasaṃkṣaye
03,062.010f@012_0008 damayantī ca bubudhe bhayasaṃtrastamānasā
03,062.010f@012_0009 apaśyad vaiśasaṃ tatra sarvalokabhayaṃkaram
03,062.010f@012_0010 adṛṣṭapūrvaṃ tad dṛṣṭvā bālā padmanibhekṣaṇā
03,062.010f@012_0011 saṃsaktavadanāśvāsā uttasthau bhayavihvalā
03,062.010f@012_0012 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāt ke cid avikṣatāḥ
03,062.010f@012_0013 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
03,062.010f@012_0014 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ
03,062.010f@012_0015 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na vai vaiśravaṇaḥ prabhuḥ
03,062.010f@012_0016 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā prathamaṃ kṛtā
03,062.010f@012_0017 śakunānāṃ phalaṃ vātha viparītam idaṃ dhruvam
03,062.010f@012_0018 grahā na viparītās tu kim anyad idam āgatam
03,062.010f@012_0019 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ
03,062.010f@012_0020 yāsāv adya mahāsārthe nārī hy unmattadarśanā
03,062.010f@012_0021 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam
03,062.010f@012_0022 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā
03,062.010f@012_0023 rākṣasī vā dhruvaṃ yakṣī piśācī vā bhayaṃkarī
03,062.010f@012_0024 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā
03,062.010f@012_0025 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduḥkhadām
03,062.010f@012_0026 loṣṭabhiḥ pāṃsubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ
03,062.010f@012_0027 avaśyam eva hanyāmaḥ sārthasya kila kṛtyakām
03,062.010f@012_0028 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam
03,062.010f@012_0029 hrītā bhītā ca saṃvignā prādravad yatra kānanam
03,062.010f@012_0030 āśaṅkamānā tatpāpam ātmānaṃ paryadevayat
03,062.010f@012_0031 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān
03,062.010f@012_0032 nānubadhnāti kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
03,062.010f@012_0033 na smarāmy aśubhaṃ kiṃ cit kṛtaṃ kasya cid aṇv api
03,062.010f@012_0034 karmaṇā manasā vācā kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
03,062.010f@012_0035 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpaṃ māpatitaṃ mahat
03,062.010f@012_0036 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham
03,062.010f@012_0037 bhartṛrājyāpaharaṇaṃ svajanāc ca parājayaḥ
03,062.010f@012_0038 bhartrā saha viyogaś ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ
03,062.010f@012_0039 nirnāthatā vane vāso bahuvyālaniṣevite
03,062.011a athāparedyuḥ saṃprāpte hataśiṣṭā janās tadā
03,062.011c vanagulmād viniṣkramya śocanto vaiśasaṃ kṛtam
03,062.011e bhrātaraṃ pitaraṃ putraṃ sakhāyaṃ ca janādhipa
03,062.011f*0286_01 hanyamāne tathā sārthe damayantī śucismitā
03,062.011f*0286_02 brāhmaṇaiḥ sahitā tatra vane tu na vināśitā
03,062.012a aśocat tatra vaidarbhī kiṃ nu me duṣkṛtaṃ kṛtam
03,062.012c yo 'pi me nirjane 'raṇye saṃprāpto 'yaṃ janārṇavaḥ
03,062.012e hato 'yaṃ hastiyūthena mandabhāgyān mamaiva tu
03,062.013a prāptavyaṃ suciraṃ duḥkhaṃ mayā nūnam asaṃśayam
03,062.013c nāprāptakālo mriyate śrutaṃ vṛddhānuśāsanam
03,062.014a yan nāham adya mṛditā hastiyūthena duḥkhitā
03,062.014c na hy adaivakṛtaṃ kiṃ cin narāṇām iha vidyate
03,062.015a na ca me bālabhāve 'pi kiṃ cid vyapakṛtaṃ kṛtam
03,062.015c karmaṇā manasā vācā yad idaṃ duḥkham āgatam
03,062.016a manye svayaṃvarakṛte lokapālāḥ samāgatāḥ
03,062.016c pratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥ
03,062.016e nūnaṃ teṣāṃ prabhāvena viyogaṃ prāptavaty aham
03,062.017010_0000 bṛhadaśva uvāca
03,062.017a evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganā
03,062.017b*0287_01 pralāpāni tadā tāni damayantī pativratā
03,062.017c hataśiṣṭaiḥ saha tadā brāhmaṇair vedapāragaiḥ
03,062.017e agacchad rājaśārdūla duḥkhaśokaparāyaṇā
03,062.017f@010_0001 sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā
03,062.017f@010_0002 agacchad rājaśārdūla vidyullekheva śāradī
03,062.017f@010_0003 sārthe mahati duḥkhārtā bhartṛdarśanalālasā
03,062.017f@010_0004 rajasā samavacchannā sārthajena śucismitā
03,062.017f@010_0005 anabhijñāyamānaiva gacchantī sumahad vanam
03,062.017f@010_0006 āsasāda saro ramyaṃ bhāskarasyāstasaṃgame
03,062.017f@010_0007 śītatoyaṃ suvipulaṃ nirmalaṃ naikayojanam
03,062.017f@010_0008 kahlāraiḥ samavacchannaṃ padmotpalavirājitam
03,062.017f@010_0009 haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam
03,062.017f@010_0010 tīrajais tarubhir hṛdyaiḥ phalapuṣpopaśobhitaiḥ
03,062.017f@010_0011 vyarājata yathā rājā subhṛtyaiḥ parivāritaḥ
03,062.017f@010_0012 tadāśritya sa sārthas tu nivāsāyopajagmivān
03,062.017f@010_0013 bhārārtāḥ saurabheyās tu kṣuttṛṣāparivāritāḥ
03,062.017f@010_0014 avaropitabhārās tu lebhire paramaṃ sukham
03,062.017f@010_0015 tathāśvā vāraṇāś caiva rāsabhāḥ karabhaiḥ saha
03,062.017f@010_0016 dṛṣṭvaiva tat saro ramyam āśvāsaṃ paramaṃ yayuḥ
03,062.017f@010_0017 athānantaram eveha vaṇijaḥ pathikās tathā
03,062.017f@010_0018 yathāyogaṃ yathāsthānaṃ svāvāsaṃ pratipedire
03,062.017f@010_0019 yathāsthitisamācāram āhārasthānam eva ca
03,062.017f@010_0020 avatīryāvasannānāṃ cakruś caiva pravekṣaṇam
03,062.017f@010_0021 cakruḥ kathāś ca vividhāḥ krayavikrayasaṃśritāḥ
03,062.017f@010_0022 praśaṃsanty apare kaṣṭām aṭavīṃ śvāpadāvṛtam
03,062.017f@010_0023 smaranto gṛhabhogāṃś ca jñātīnāṃ ca samāgamam
03,062.017f@010_0024 putramitrakalatrāṇi sarve nidrāvaśaṃ yayuḥ
03,062.017f@010_0025 saṃvāhanena bhārāṇāṃ bahuvāsarajena te
03,062.017f@010_0026 khinnāḥ patitagātrās tu nidrayāpahṛtā bhṛśam
03,062.017f@010_0027 prasāritāṅgāḥ khinnāś ca mṛtakalpā ivāsate
03,062.017f@010_0028 athārdharātrasamaye gajayūthaṃ mahat tadā
03,062.017f@010_0029 ājagāma saro traya pipāsus tat sarojalam
03,062.017f@010_0030 athāpaśyata taṃ sārthaṃ sārthajān subahūn gajān
03,062.017f@010_0031 te tān grāmyagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā
03,062.017f@010_0032 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ
03,062.017f@010_0033 teṣām āpatatāṃ vegaḥ karīṇāṃ duḥsaho 'bhavat
03,062.017f@010_0034 nagāgrād iva śīrṇānāṃ śṛṅgāṇāṃ patatāṃ kṣitau
03,062.017f@010_0035 spandatām api nāgānāṃ nālaṃ saṃsthā vanodbhavaiḥ
03,062.017f@010_0036 karibhiḥ kariṇaḥ sarve nītā mṛtyuvaśaṃ kṣaṇāt
03,062.017f@010_0037 sa ca sārtho vimathitaḥ sastrībālagajānvitaḥ
03,062.017f@010_0038 ārāvaḥ sumahān āsīt trailokyabhayakārakaḥ
03,062.017f@010_0039 vājibhiḥ pradrutaiś caiva mahoṣṭrai rāsabhais tathā
03,062.017f@010_0040 anyonyaṃ nābhirakṣantaṃ mathyamānā vanadvipaiḥ
03,062.017f@010_0041 hato bhrātā hataḥ putro hataḥ svāmī hato mama
03,062.017f@010_0042 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭaṃ trāyadhvaṃ dhāvatādhunā
03,062.017f@010_0043 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvata
03,062.017f@010_0044 sāmānyam etad draviṇaṃ na mithyā vacanaṃ mama
03,062.017f@010_0045 evam evābhibhāṣanto vidravanti bhayāt tataḥ
03,062.017f@010_0046 punar evābhidhāvanti vittapradhvaṃsakās tathā
03,062.017f@010_0047 tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe janasaṃkṣaye
03,062.017f@010_0048 damayantī ca bubudhe bhayasaṃtrastamānasā
03,062.017f@010_0049 apaśyad vaiśasaṃ tac ca sarvalokabhayaṃkaram
03,062.017f@010_0050 adṛṣṭapūrvaṃ tad dṛṣṭvā bālā padmanibhekṣaṇā
03,062.017f@010_0051 saṃtrastamanasā tasmiṃs tasthau śaśinibhānanā
03,062.017f@010_0052 sarvair vidhvaṃsitair bhagnais tarubhiś candanādibhiḥ
03,062.017f@010_0053 vikṣiptair bhāti bhūḥ sarvā dyaur rukṣair iva śāradī
03,062.017f@010_0054 patadbhiḥ pātyamānaiś ca patitaiś ca tatas tataḥ
03,062.017f@010_0055 bhīṣaṇīyaṃ vanaṃ tad dhi babhau tatra samantataḥ
03,062.017f@010_0056 vimuktanādasaṃtrastaṃ hāhākāravināditam
03,062.017f@010_0057 babhau tat sattvasaṃbādhaṃ mahāraṇam ivāparam
03,062.017f@010_0058 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāḥ ke cid avikṣatāḥ
03,062.017f@010_0059 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
03,062.017f@010_0060 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ
03,062.017f@010_0061 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na ca vaiśravaṇaḥ prabhuḥ
03,062.017f@010_0062 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā sārthikaiḥ kṛtā
03,062.017f@010_0063 śakunānāṃ phalaṃ cātha viparītam idaṃ dhruvam
03,062.017f@010_0064 grahā vā viparītās tu kim anyad idam āgatam
03,062.017f@010_0065 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ
03,062.017f@010_0066 yāsāv adya mahāsārthe nārī hy unmattadarśanā
03,062.017f@010_0067 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam
03,062.017f@010_0068 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā
03,062.017f@010_0069 rākṣasī vā dhruvaṃ yakṣī piśācī vā bhayaṃkarī
03,062.017f@010_0070 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā
03,062.017f@010_0071 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduṣkṛtām
03,062.017f@010_0072 loṣṭabhiḥ pāṃśubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ
03,062.017f@010_0073 avaśyam eva haṃsyāmaḥ sā tu sārthasya kṛtyakā
03,062.017f@010_0074 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam
03,062.017f@010_0075 bhītā trastā ca saṃvignā prādravad yena kānanam
03,062.017f@010_0076 āśaṅkamānā tat pāpam ātmānaṃ paryadevayat
03,062.017f@010_0077 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān
03,062.017f@010_0078 nānubadhnāti kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
03,062.017f@010_0079 na smarāmy aśubhaṃ kiṃ cit kṛtaṃ kasya cid aṇv api
03,062.017f@010_0080 karmaṇā manasā vācā kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
03,062.017f@010_0081 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpam āpatitaṃ mahat
03,062.017f@010_0082 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham
03,062.017f@010_0083 bhartṛrājyāpaharaṇaṃ svajanāc ca parābhavaḥ
03,062.017f@010_0084 bhartrā saha viyogaṃ ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ
03,062.017f@010_0085 nirvastratā vane vāso bahuvyālaniṣevite
03,062.017f@010_0086 yo 'py akasmān mayā prāpto nirjane gahane vane
03,062.017f@010_0087 so 'pi sārthaḥ parābhūto daivena vidhinā dhruvam
03,062.017f@010_0088 āśaṅkate ca māṃ pāpāṃ madīyaṃ vyasanaṃ tathā
03,062.017f@010_0089 sāham evaṃvidhā nūnaṃ dhruvaṃ nāsty atra saṃśayaḥ
03,062.017f@010_0090 mandāyā hi mamābhāgyaiḥ sārtho nūnaṃ nipātitaḥ
03,062.017f@010_0091 kutrātmānaṃ pātayeyaṃ yāmi kaṃ śaraṇaṃ vane
03,062.017f@010_0092 maraṇena bhavec chāntir dhriyantyā duḥkhajīvitam
03,062.017f@010_0093 hā nātha hā mahārāja hā svāmiñ jīviteśvara
03,062.017f@010_0094 kiṃ māṃ vilapatīm evaṃ nābhijalpasi mānada
03,062.017f@010_0095 evamādi bahūn anyān pralāpān bāṣpaviklavā
03,062.017f@010_0096 kurvatī paryadhāvac ca vijanaṃ gahanaṃ vanam
03,062.018*0288_00 bṛhadaśva uvāca
03,062.018*0288_01 evaṃ sā duḥkhasaṃtaptā bhartṛvyasanakarśitā
03,062.018a gacchantī sā cirāt kālāt puram āsādayan mahat
03,062.018c sāyāhne cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ
03,062.018d*0289_01 sā tu tac cārusarvāṅgī subāhos tuṅgagopuram
03,062.018e vastrārdhakartasaṃvītā praviveśa purottamam
03,062.019a tāṃ vivarṇāṃ kṛśāṃ dīnāṃ muktakeśīm amārjanām
03,062.019c unmattām iva gacchantīṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ
03,062.020a praviśantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā cedirājapurīṃ tadā
03,062.020c anujagmus tato bālā grāmiputrāḥ kutūhalāt
03,062.021a sā taiḥ parivṛtāgacchat samīpaṃ rājaveśmanaḥ
03,062.021c tāṃ prāsādagatāpaśyad rājamātā janair vṛtām
03,062.021d*0290_01 dhātrīm uvāca gacchainām ānayeha mamāntikam
03,062.021d*0290_02 janena kliśyate bālā duḥkhitā śaraṇārthinī
03,062.021d*0290_03 yādṛgrūpāṃ ca paśyāmi vidyotayati me gṛham
03,062.021d*0290_04 unmattaveṣapracchannā śrīr ivāyatalocanā
03,062.022a sā janaṃ vārayitvā taṃ prāsādatalam uttamam
03,062.022c āropya vismitā rājan damayantīm apṛcchata
03,062.023a evam apy asukhāviṣṭā bibharṣi paramaṃ vapuḥ
03,062.023c bhāsi vidyud ivābhreṣu śaṃsa me kāsi kasya vā
03,062.024a na hi te mānuṣaṃ rūpaṃ bhūṣaṇair api varjitam
03,062.024c asahāyā narebhyaś ca nodvijasy amaraprabhe
03,062.025a tac chrutvā vacanaṃ tasyā bhaimī vacanam abravīt
03,062.025c mānuṣīṃ māṃ vijānīhi bhartāraṃ samanuvratām
03,062.026a sairandhrīṃ jātisaṃpannāṃ bhujiṣyāṃ kāmavāsinīm
03,062.026c phalamūlāśanām ekāṃ yatrasāyaṃpratiśrayām
03,062.027a asaṃkhyeyaguṇo bhartā māṃ ca nityam anuvrataḥ
03,062.027c bhartāram api taṃ vīraṃ chāyevānapagā sadā
03,062.028a tasya daivāt prasaṅgo 'bhūd atimātraṃ sma devane
03,062.028c dyūte sa nirjitaś caiva vanam eko 'bhyupeyivān
03,062.029a tam ekavasanaṃ vīram unmattam iva vihvalam
03,062.029c āśvāsayantī bhartāram aham anvagamaṃ vanam
03,062.029d*0291_01 sa kena cid ameyātmā kāraṇena varāṅgane
03,062.029d*0291_02 duḥkhitaḥ sarvam utsṛjya praviveśa mahāvanam
03,062.029d*0291_03 tatas taṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā praviśantaṃ ca kānanam
03,062.030a sa kadā cid vane vīraḥ kasmiṃś cit kāraṇāntare
03,062.030c kṣutparītaḥ suvimanās tad apy ekaṃ vyasarjayat
03,062.031a tam ekavasanaṃ nagnam unmattaṃ gatacetasam
03,062.031c anuvrajantī bahulā na svapāmi niśāḥ sadā
03,062.032a tato bahutithe kāle suptām utsṛjya māṃ kva cit
03,062.032c vāsaso 'rdhaṃ paricchidya tyaktavān mām anāgasam
03,062.033a taṃ mārgamāṇā bhartāraṃ dahyamānā dinakṣapāḥ
03,062.033b*0292_01 sāhaṃ kamalagarbhābham apaśyantī hṛdi priyam
03,062.033c na vindāmy amaraprakhyaṃ priyaṃ prāṇadhaneśvaram
03,062.033d*0293_01 ity uktvā sānavadyāṅgī rājamātaram apy uta
03,062.033d*0293_02 sthitāśruparipūrṇākṣī vepamānā suduḥkhitā
03,062.034a tām aśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahu
03,062.034c rājamātābravīd ārtāṃ bhaimīm ārtatarā svayam
03,062.035a vasasva mayi kalyāṇi prītir me tvayi vartate
03,062.035c mṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama
03,062.036a atha vā svayam āgacchet paridhāvann itas tataḥ
03,062.036c ihaiva vasatī bhadre bhartāram upalapsyase
03,062.037a rājamātur vacaḥ śrutvā damayantī vaco 'bravīt
03,062.037c samayenotsahe vastuṃ tvayi vīraprajāyini
03,062.038a ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanam
03,062.038c na cāhaṃ puruṣān anyān saṃbhāṣeyaṃ kathaṃ cana
03,062.039a prārthayed yadi māṃ kaś cid daṇḍyas te sa pumān bhavet
03,062.039b*0294_01 vadhyaś ca te 'sakṛn manda iti me vratam āhitam
03,062.039c bhartur anveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ brāhmaṇān aham
03,062.040a yady evam iha kartavyaṃ vasāmy aham asaṃśayam
03,062.040c ato 'nyathā na me vāso vartate hṛdaye kva cit
03,062.041a tāṃ prahṛṣṭena manasā rājamātedam abravīt
03,062.041c sarvam etat kariṣyāmi diṣṭyā te vratam īdṛśam
03,062.042a evam uktvā tato bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pate
03,062.042c uvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata
03,062.043a sairandhrīm abhijānīṣva sunande devarūpiṇīm
03,062.043b*0295_01 vayasā tulyatāṃ prāptā sakhī tava bhavatv iyam
03,062.043c etayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam
03,062.043d*0296_01 tataḥ paramasaṃhṛṣṭā sunandā gṛham āgamat
03,062.043d*0296_02 damayantīm upādāya sakhībhiḥ parivāritā
03,062.043d*0296_03 sā tatra pūjyamānā vai damayantī vyanandata
03,062.043d*0296_04 sarvakāmaiḥ suvihitair nirudvegāvasat tadā
03,062.043d*0297_01 tataḥ sunandā rājendra saṃprahṛṣṭamanākṛtī
03,062.043d*0297_02 sairandhrīsahitāgacchat svam evāvasathaṃ tadā
03,062.043d*0297_03 tataḥ sunandayā sārdhaṃ damayanty avasat sukham
03,062.043d*0297_04 sarvakāmaiḥ samuditā patidarśanalālasā
03,062.043d*0298_01 saha sā nyavasad rājan rājaputryā sunandayā
03,062.043d*0298_02 cintayantī nalaṃ vīram aniśaṃ vāmalocanā
03,063.000*0299_01 nalasya caritaṃ rājañ chṛṇu me vadato 'dbhutam
03,063.001 bṛhadaśva uvāca
03,063.001a utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃ pate
03,063.001c dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane
03,063.002a tatra śuśrāva madhye 'gnau śabdaṃ bhūtasya kasya cit
03,063.002c abhidhāva nalety uccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt
03,063.003a mā bhair iti nalaś coktvā madhyam agneḥ praviśya tam
03,063.003c dadarśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam
03,063.004a sa nāgaḥ prāñjalir bhūtvā vepamāno nalaṃ tadā
03,063.004c uvāca viddhi māṃ rājan nāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa
03,063.005a mayā pralabdho brahmarṣir anāgāḥ sumahātapāḥ
03,063.005c tena manyuparītena śapto 'smi manujādhipa
03,063.005d*0300_01 tiṣṭha tvaṃ sthāvara iva yāvad eva nalaḥ kva cit
03,063.005d*0300_02 ito netā hi tatra tvaṃ śāpān mokṣyasi matkṛtāt
03,063.006a tasya śāpān na śaknomi padād vicalituṃ padam
03,063.006c upadekṣyāmi te śreyas trātum arhati māṃ bhavān
03,063.007a sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ
03,063.007c laghuś ca te bhaviṣyāmi śīghram ādāya gaccha mām
03,063.008a evam uktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ
03,063.008c taṃ gṛhītvā nalaḥ prāyād uddeśaṃ dāvavarjitam
03,063.009a ākāśadeśam āsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā
03,063.009c utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako 'bravīt
03,063.010a padāni gaṇayan gaccha svāni naiṣadha kāni cit
03,063.010c tatra te 'haṃ mahārāja śreyo dhāsyāmi yat param
03,063.011a tataḥ saṃkhyātum ārabdham adaśad daśame pade
03,063.011c tasya daṣṭasya tad rūpaṃ kṣipram antaradhīyata
03,063.012a sa dṛṣṭvā vismitas tasthāv ātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ
03,063.012c svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa ca mahīpatiḥ
03,063.013a tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayan nalam abravīt
03,063.013c mayā te 'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvā vidyur janā iti
03,063.013d*0301_01 karkoṭakasya nāgasya damayantyā nalasya ca
03,063.013d*0301_02 ṛtuparṇasya rājarṣeḥ kīrtanaṃ kalināśanam
03,063.014a yatkṛte cāsi vikṛto duḥkhena mahatā nala
03,063.014c viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati
03,063.015a viṣeṇa saṃvṛtair gātrair yāvat tvāṃ na vimokṣyati
03,063.015c tāvat tvayi mahārāja duḥkhaṃ vai sa nivatsyati
03,063.016a anāgā yena nikṛtas tvam anarho janādhipa
03,063.016c krodhād asūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā
03,063.017a na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatruto 'pi vā
03,063.017c brahmavidbhyaś ca bhavitā matprasādān narādhipa
03,063.018a rājan viṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati
03,063.018c saṃgrāmeṣu ca rājendra śaśvaj jayam avāpsyasi
03,063.019a gaccha rājann itaḥ sūto bāhuko 'ham iti bruvan
03,063.019c samīpam ṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam
03,063.019e ayodhyāṃ nagarīṃ ramyām adyaiva niṣadheśvara
03,063.020a sa te 'kṣahṛdayaṃ dātā rājāśvahṛdayena vai
03,063.020c ikṣvākukulajaḥ śrīmān mitraṃ caiva bhaviṣyati
03,063.021a bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā
03,063.021c sameṣyasi ca dārais tvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ
03,063.021e rājyena tanayābhyāṃ ca satyam etad bravīmi te
03,063.022a svarūpaṃ ca yadā draṣṭum icchethās tvaṃ narādhipa
03,063.022c saṃsmartavyas tadā te 'haṃ vāsaś cedaṃ nivāsayeḥ
03,063.023a anena vāsasācchannaḥ svarūpaṃ pratipatsyase
03,063.023c ity uktvā pradadāv asmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā
03,063.024a evaṃ nalaṃ samādiśya vāso dattvā ca kaurava
03,063.024c nāgarājas tato rājaṃs tatraivāntaradhīyata
03,064.001 bṛhadaśva uvāca
03,064.001a tasminn antarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ
03,064.001c ṛtuparṇasya nagaraṃ prāviśad daśame 'hani
03,064.002a sa rājānam upātiṣṭhad bāhuko 'ham iti bruvan
03,064.002c aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ
03,064.003a arthakṛcchreṣu caivāhaṃ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca
03,064.003c annasaṃskāram api ca jānāmy anyair viśeṣataḥ
03,064.004a yāni śilpāni loke 'smin yac cāpy anyat suduṣkaram
03,064.004c sarvaṃ yatiṣye tat kartum ṛtuparṇa bharasva mām
03,064.004d*0302_01 ity uktaḥ sa nalenātha ṛtuparṇo narādhipaḥ
03,064.004d*0302_02 uvāca suprītamanās taṃ prekṣya ca mahīpate
03,064.005 ṛtuparṇa uvāca
03,064.005a vasa bāhuka bhadraṃ te sarvam etat kariṣyasi
03,064.005c śīghrayāne sadā buddhir dhīyate me viśeṣataḥ
03,064.006a sa tvam ātiṣṭha yogaṃ taṃ yena śīghrā hayā mama
03,064.006c bhaveyur aśvādhyakṣo 'si vetanaṃ te śataṃ śatāḥ
03,064.007a tvām upasthāsyataś cemau nityaṃ vārṣṇeyajīvalau
03,064.007c etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka
03,064.008 bṛhadaśva uvāca
03,064.008a evam ukto nalas tena nyavasat tatra pūjitaḥ
03,064.008c ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ
03,064.009a sa tatra nivasan rājā vaidarbhīm anucintayan
03,064.009c sāyaṃ sāyaṃ sadā cemaṃ ślokam ekaṃ jagāda ha
03,064.010a kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī
03,064.010c smarantī tasya mandasya kaṃ vā sādyopatiṣṭhati
03,064.011a evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalo 'bravīt
03,064.011c kām enāṃ śocase nityaṃ śrotum icchāmi bāhuka
03,064.011d*0303_01 āyuṣman kasya vā nārī yām evam anuśocasi
03,064.012a tam uvāca nalo rājā mandaprajñasya kasya cit
03,064.012c āsīd bahumatā nārī tasyā dṛḍhataraṃ ca saḥ
03,064.013a sa vai kena cid arthena tayā mando vyayujyata
03,064.013c viprayuktaś ca mandātmā bhramaty asukhapīḍitaḥ
03,064.014a dahyamānaḥ sa śokena divārātram atandritaḥ
03,064.014c niśākāle smaraṃs tasyāḥ ślokam ekaṃ sma gāyati
03,064.015a sa vai bhraman mahīṃ sarvāṃ kva cid āsādya kiṃ cana
03,064.015c vasaty anarhas tadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmaran
03,064.016a sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcchre 'py anugatā vane
03,064.016c tyaktā tenālpapuṇyena duṣkaraṃ yadi jīvati
03,064.017a ekā bālānabhijñā ca mārgāṇām atathocitā
03,064.017c kṣutpipāsāparītā ca duṣkaraṃ yadi jīvati
03,064.018a śvāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe
03,064.018c tyaktā tenālpapuṇyena mandaprajñena māriṣa
03,064.019a ity evaṃ naiṣadho rājā damayantīm anusmaran
03,064.019c ajñātavāsam avasad rājñas tasya niveśane
03,065.001 bṛhadaśva uvāca
03,065.001a hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye preṣyatāṃ gate
03,065.001c dvijān prasthāpayām āsa naladarśanakāṅkṣayā
03,065.002a saṃdideśa ca tān bhīmo vasu dattvā ca puṣkalam
03,065.002c mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām
03,065.003a asmin karmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe
03,065.003c gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vas tāv ānayiṣyati
03,065.003e agrahāraṃ ca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam
03,065.003f*0304_01 hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca dāsīdāsaṃ tathaiva ca
03,065.004a na cec chakyāv ihānetuṃ damayantī nalo 'pi vā
03,065.004c jñātamātre 'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam
03,065.005a ity uktās te yayur hṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvatodiśam
03,065.005c purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā
03,065.005d*0305_01 naiva kvāpi prapaśyanti nalaṃ vā bhīmaputrikām
03,065.006a tataś cedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥ
03,065.006c vicinvāno 'tha vaidarbhīm apaśyad rājaveśmani
03,065.006d*0306_01 kṛśāṃ vivarṇāṃ malināṃ bhartṛśokaparāyaṇām
03,065.006e puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām
03,065.007a mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām
03,065.007c pinaddhāṃ dhūmajālena prabhām iva vibhāvasoḥ
03,065.008a tāṃ samīkṣya viśālākṣīm adhikaṃ malināṃ kṛśām
03,065.008c tarkayām āsa bhaimīti kāraṇair upapādayan
03,065.009 sudeva uvāca
03,065.009a yatheyaṃ me purā dṛṣṭā tathārūpeyam aṅganā
03,065.009c kṛtārtho 'smy adya dṛṣṭvemāṃ lokakāntām iva śriyam
03,065.010a pūrṇacandrānanāṃ śyāmāṃ cāruvṛttapayodharām
03,065.010c kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ
03,065.011a cārupadmapalāśākṣīṃ manmathasya ratīm iva
03,065.011c iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhām iva
03,065.012a vidarbhasarasas tasmād daivadoṣād ivoddhṛtām
03,065.012c malapaṅkānuliptāṅgīṃ mṛṇālīm iva tāṃ bhṛśam
03,065.013a paurṇamāsīm iva niśāṃ rāhugrastaniśākarām
03,065.013c patiśokākulāṃ dīnāṃ śuṣkasrotāṃ nadīm iva
03,065.014a vidhvastaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām
03,065.014c hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulām iva padminīm
03,065.015a sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām
03,065.015c dahyamānām ivoṣṇena mṛṇālīm aciroddhṛtām
03,065.016a rūpaudāryaguṇopetāṃ maṇḍanārhām amaṇḍitām
03,065.016c candralekhām iva navāṃ vyomni nīlābhrasaṃvṛtām
03,065.017a kāmabhogaiḥ priyair hīnāṃ hīnāṃ bandhujanena ca
03,065.017c dehaṃ dhārayatīṃ dīnāṃ bhartṛdarśanakāṅkṣayā
03,065.018a bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇair vinā
03,065.018c eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate
03,065.019a duṣkaraṃ kurute 'tyarthaṃ hīno yad anayā nalaḥ
03,065.019c dhārayaty ātmano dehaṃ na śokenāvasīdati
03,065.020a imām asitakeśāntāṃ śatapatrāyatekṣaṇām
03,065.020c sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathate manaḥ
03,065.021a kadā nu khalu duḥkhasya pāraṃ yāsyati vai śubhā
03,065.021c bhartuḥ samāgamāt sādhvī rohiṇī śaśino yathā
03,065.022a asyā nūnaṃ punar lābhān naiṣadhaḥ prītim eṣyati
03,065.022c rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punar labdhveva medinīm
03,065.023a tulyaśīlavayoyuktāṃ tulyābhijanasaṃyutām
03,065.023c naiṣadho 'rhati vaidarbhīṃ taṃ ceyam asitekṣaṇā
03,065.024a yuktaṃ tasyāprameyasya vīryasattvavato mayā
03,065.024c samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanalālasām
03,065.025a ayam āśvāsayāmy enāṃ pūrṇacandranibhānanām
03,065.025c adṛṣṭapūrvāṃ duḥkhasya duḥkhārtāṃ dhyānatatparām
03,065.026 bṛhadaśva uvāca
03,065.026a evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇair lakṣaṇaiś ca tām
03,065.026c upagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo 'bravīt
03,065.027a ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātus te dayitaḥ sakhā
03,065.027c bhīmasya vacanād rājñas tvām anveṣṭum ihāgataḥ
03,065.028a kuśalī te pitā rājñi janitrī bhrātaraś ca te
03,065.028c āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te
03,065.028d*0307_01 kiṃ tu rājā dṛḍhaṃ bhīmo janitrī bhrātaraś ca te
03,065.028e tvatkṛte bandhuvargāś ca gatasattvā ivāsate
03,065.028f*0308_01 anveṣṭāro brāhmaṇāś ca bhramanti śataśo mahīm
03,065.029a abhijñāya sudevaṃ tu damayantī yudhiṣṭhira
03,065.029c paryapṛcchat tataḥ sarvān krameṇa suhṛdaḥ svakān
03,065.030a ruroda ca bhṛśaṃ rājan vaidarbhī śokakarśitā
03,065.030c dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrātur iṣṭaṃ dvijottamam
03,065.031a tato rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śokakarśitām
03,065.031c sudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata
03,065.032a janitryai preṣayām āsa sairandhrī rudate bhṛśam
03,065.032c brāhmaṇena samāgamya tāṃ veda yadi manyase
03,065.033a atha cedipater mātā rājñaś cāntaḥpurāt tadā
03,065.033c jagāma yatra sā bālā brāhmaṇena sahābhavat
03,065.034a tataḥ sudevam ānāyya rājamātā viśāṃ pate
03,065.034c papraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī
03,065.035a kathaṃ ca naṣṭā jñātibhyo bhartur vā vāmalocanā
03,065.035c tvayā ca viditā vipra katham evaṃgatā satī
03,065.036a etad icchāmy ahaṃ tvatto jñātuṃ sarvam aśeṣataḥ
03,065.036c tattvena hi mamācakṣva pṛcchantyā devarūpiṇīm
03,065.037a evam uktas tayā rājan sudevo dvijasattamaḥ
03,065.037c sukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham
03,066.001 sudeva uvāca
03,066.001a vidarbharājo dharmātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ
03,066.001c suteyaṃ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā
03,066.002a rājā tu naiṣadho nāma vīrasenasuto nalaḥ
03,066.002c bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ
03,066.003a sa vai dyūte jito bhrātrā hṛtarājyo mahīpatiḥ
03,066.003c damayantyā gataḥ sārdhaṃ na prajñāyata karhi cit
03,066.004a te vayaṃ damayantyarthe carāmaḥ pṛthivīm imām
03,066.004c seyam āsāditā bālā tava putraniveśane
03,066.005a asyā rūpeṇa sadṛśī mānuṣī neha vidyate
03,066.005c asyāś caiva bhruvor madhye sahajaḥ piplur uttamaḥ
03,066.005d*0309_01 sa dṛṣṭo bahuśo nādya lakṣito 'ntarhito mayā
03,066.005e śyāmāyāḥ padmasaṃkāśo lakṣito 'ntarhito mayā
03,066.006a malena saṃvṛto hy asyās tanvabhreṇeva candramāḥ
03,066.006c cihnabhūto vibhūtyartham ayaṃ dhātrā vinirmitaḥ
03,066.007a pratipatkaluṣevendor lekhā nāti virājate
03,066.007c na cāsyā naśyate rūpaṃ vapur malasamācitam
03,066.007e asaṃskṛtam api vyaktaṃ bhāti kāñcanasaṃnibham
03,066.008a anena vapuṣā bālā piplunānena caiva ha
03,066.008c lakṣiteyaṃ mayā devī pihito 'gnir ivoṣmaṇā
03,066.009 bṛhadaśva uvāca
03,066.009a tac chrutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃ pate
03,066.009c sunandā śodhayām āsa piplupracchādanaṃ malam
03,066.010a sa malenāpakṛṣṭena piplus tasyā vyarocata
03,066.010c damayantyās tadā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ
03,066.011a pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata
03,066.011c rudantyau tāṃ pariṣvajya muhūrtam iva tasthatuḥ
03,066.011e utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedam abravīt
03,066.012a bhaginyā duhitā me 'si piplunānena sūcitā
03,066.012c ahaṃ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ
03,066.012e sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaś cārudarśane
03,066.013a bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhor ahaṃ punaḥ
03,066.013c tvaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu pitur gṛhe
03,066.014a yathaiva te pitur gehaṃ tathedam api bhāmini
03,066.014c yathaiva hi mamaiśvaryaṃ damayanti tathā tava
03,066.015a tāṃ prahṛṣṭena manasā damayantī viśāṃ pate
03,066.015c abhivādya mātur bhaginīm idaṃ vacanam abravīt
03,066.016a ajñāyamānāpi satī sukham asmy uṣiteha vai
03,066.016c sarvakāmaiḥ suvihitā rakṣyamāṇā sadā tvayā
03,066.017a sukhāt sukhataro vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ
03,066.017c ciraviproṣitāṃ mātar mām anujñātum arhasi
03,066.018a dārakau ca hi me nītau vasatas tatra bālakau
03,066.018c pitrā vihīnau śokārtau mayā caiva kathaṃ nu tau
03,066.019a yadi cāpi priyaṃ kiṃ cin mayi kartum ihecchasi
03,066.019c vidarbhān yātum icchāmi śīghraṃ me yānam ādiśa
03,066.020a bāḍham ity eva tām uktvā hṛṣṭā mātṛṣvasā nṛpa
03,066.020c guptāṃ balena mahatā putrasyānumate tataḥ
03,066.020d*0310_01 prāhiṇod damayantīṃ tāṃ tadā viprapuraskṛtām
03,066.021a prasthāpayad rājamātā śrīmatā naravāhinā
03,066.021c yānena bharataśreṣṭha svannapānaparicchadām
03,066.022a tataḥ sā nacirād eva vidarbhān agamac chubhā
03,066.022c tāṃ tu bandhujanaḥ sarvaḥ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayat
03,066.023a sarvān kuśalino dṛṣṭvā bāndhavān dārakau ca tau
03,066.023c mātaraṃ pitaraṃ caiva sarvaṃ caiva sakhījanam
03,066.024a devatāḥ pūjayām āsa brāhmaṇāṃś ca yaśasvinī
03,066.024c vidhinā pareṇa kalyāṇī damayantī viśāṃ pate
03,066.025a atarpayat sudevaṃ ca gosahasreṇa pārthivaḥ
03,066.025c prīto dṛṣṭvaiva tanayāṃ grāmeṇa draviṇena ca
03,066.026a sā vyuṣṭā rajanīṃ tatra pitur veśmani bhāminī
03,066.026c viśrāntā mātaraṃ rājann idaṃ vacanam abravīt
03,067.001 damayanty uvāca
03,067.001a māṃ ced icchasi jīvantīṃ mātaḥ satyaṃ bravīmi te
03,067.001c naravīrasya vai tasya nalasyānayane yata
03,067.002 bṛhadaśva uvāca
03,067.002a damayantyā tathoktā tu sā devī bhṛśaduḥkhitā
03,067.002c bāṣpeṇa pihitā rājan nottaraṃ kiṃ cid abravīt
03,067.003a tadavasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā sarvam antaḥpuraṃ tadā
03,067.003c hāhābhūtam atīvāsīd bhṛśaṃ ca praruroda ha
03,067.004a tato bhīmaṃ mahārāja bhāryā vacanam abravīt
03,067.004c damayantī tava sutā bhartāram anuśocati
03,067.005a apakṛṣya ca lajjāṃ māṃ svayam uktavatī nṛpa
03,067.005c prayatantu tava preṣyāḥ puṇyaślokasya darśane
03,067.006a tayā pracodito rājā brāhmaṇān vaśavartinaḥ
03,067.006c prāsthāpayad diśaḥ sarvā yatadhvaṃ naladarśane
03,067.007a tato vidarbhādhipater niyogād brāhmaṇarṣabhāḥ
03,067.007c damayantīm atho dṛṣṭvā prasthitāḥ smety athābruvan
03,067.008a atha tān abravīd bhaimī sarvarāṣṭreṣv idaṃ vacaḥ
03,067.008c bruvadhvaṃ janasaṃsatsu tatra tatra punaḥ punaḥ
03,067.009a kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama
03,067.009c utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya
03,067.010a sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī
03,067.010c dahyamānā bhṛśaṃ bālā vastrārdhenābhisaṃvṛtā
03,067.011a tasyā rudantyāḥ satataṃ tena śokena pārthiva
03,067.011c prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ dadasva ca
03,067.012a etad anyac ca vaktavyaṃ kṛpāṃ kuryād yathā mayi
03,067.012c vāyunā dhūyamāno hi vanaṃ dahati pāvakaḥ
03,067.012d*0311_01 tathā dahati śokāgnir hṛdayaṃ mama nityaśaḥ
03,067.013a bhartavyā rakṣaṇīyā ca patnī hi patinā sadā
03,067.013c tan naṣṭam ubhayaṃ kasmād dharmajñasya satas tava
03,067.014a khyātaḥ prājñaḥ kulīnaś ca sānukrośaś ca tvaṃ sadā
03,067.014c saṃvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt
03,067.015a sa kuruṣva maheṣvāsa dayāṃ mayi nararṣabha
03,067.015c ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas tvatta eva hi me śrutam
03,067.016a evaṃ bruvāṇān yadi vaḥ pratibrūyād dhi kaś cana
03,067.016c sa naraḥ sarvathā jñeyaḥ kaś cāsau kva ca vartate
03,067.017a yac ca vo vacanaṃ śrutvā brūyāt prativaco naraḥ
03,067.017c tad ādāya vacaḥ kṣipraṃ mamāvedyaṃ dvijottamāḥ
03,067.018a yathā ca vo na jānīyāc carato bhīmaśāsanāt
03,067.018c punarāgamanaṃ caiva tathā kāryam atandritaiḥ
03,067.019a yadi vāsau samṛddhaḥ syād yadi vāpy adhano bhavet
03,067.019c yadi vāpy arthakāmaḥ syāj jñeyam asya cikīrṣitam
03,067.020a evam uktās tv agacchaṃs te brāhmaṇāḥ sarvatodiśam
03,067.020c nalaṃ mṛgayituṃ rājaṃs tathā vyasaninaṃ tadā
03,067.021a te purāṇi sarāṣṭrāṇi grāmān ghoṣāṃs tathāśramān
03,067.021c anveṣanto nalaṃ rājan nādhijagmur dvijātayaḥ
03,067.022a tac ca vākyaṃ tathā sarve tatra tatra viśāṃ pate
03,067.022c śrāvayāṃ cakrire viprā damayantyā yatheritam
03,068.001 bṛhadaśva uvāca
03,068.001a atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ
03,068.001c pratyetya nagaraṃ bhaimīm idaṃ vacanam abravīt
03,068.002a naiṣadhaṃ mṛgayānena damayanti divāniśam
03,068.002c ayodhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāṅgasvarir upasthitaḥ
03,068.003a śrāvitaś ca mayā vākyaṃ tvadīyaṃ sa mahājane
03,068.003c ṛtuparṇo mahābhāgo yathoktaṃ varavarṇini
03,068.004a tac chrutvā nābravīt kiṃ cid ṛtuparṇo narādhipaḥ
03,068.004c na ca pāriṣadaḥ kaś cid bhāṣyamāṇo mayāsakṛt
03,068.005a anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaś cid abravīt
03,068.005c ṛtuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ
03,068.006a sūtas tasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ
03,068.006c śīghrayāne sukuśalo mṛṣṭakartā ca bhojane
03,068.007a sa viniḥśvasya bahuśo ruditvā ca muhur muhuḥ
03,068.007c kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścād idam abhāṣata
03,068.008a vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ
03,068.008c ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ
03,068.008e rahitā bhartṛbhiś caiva na krudhyanti kadā cana
03,068.008f*0312_01 prāṇāṃś cāritrakavacān dhārayanti varastriyaḥ
03,068.009a viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca
03,068.009c yat sā tena parityaktā tatra na kroddhum arhati
03,068.010a prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunair hṛtavāsasaḥ
03,068.010c ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati
03,068.011a satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam
03,068.011c bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ śyāmā na kroddhum arhati
03,068.012a tasya tad vacanaṃ śrutvā tvarito 'ham ihāgataḥ
03,068.012c śrutvā pramāṇaṃ bhavatī rājñaś caiva nivedaya
03,068.013a etac chrutvāśrupūrṇākṣī parṇādasya viśāṃ pate
03,068.013c damayantī raho 'bhyetya mātaraṃ pratyabhāṣata
03,068.013d*0313_01 ayam artho mṛṣā na syād brāhmaṇasya kathaṃ cana
03,068.014a ayam artho na saṃvedyo bhīme mātaḥ kathaṃ cana
03,068.014c tvatsaṃnidhau samādekṣye sudevaṃ dvijasattamam
03,068.015a yathā na nṛpatir bhīmaḥ pratipadyeta me matam
03,068.015c tathā tvayā prayattavyaṃ mama cet priyam icchasi
03,068.016a yathā cāhaṃ samānītā sudevenāśu bāndhavān
03,068.016c tenaiva maṅgalenāśu sudevo yātu māciram
03,068.016e samānetuṃ nalaṃ mātar ayodhyāṃ nagarīm itaḥ
03,068.016f*0314_01 ṛtuparṇasya bhavane nivasantam ariṃdamam
03,068.017a viśrāntaṃ ca tataḥ paścāt parṇādaṃ dvijasattamam
03,068.017c arcayām āsa vaidarbhī dhanenātīva bhāminī
03,068.017d*0315_01 uvāca cainaṃ mahatā saṃpūjya draviṇena vai
03,068.018a nale cehāgate vipra bhūyo dāsyāmi te vasu
03,068.018c tvayā hi me bahu kṛtaṃ yathā nānyaḥ kariṣyati
03,068.018e yad bhartrāhaṃ sameṣyāmi śīghram eva dvijottama
03,068.019a evam ukto 'rcayitvā tām āśīrvādaiḥ sumaṅgalaiḥ
03,068.019c gṛhān upayayau cāpi kṛtārthaḥ sa mahāmanāḥ
03,068.020a tataś cānāyya taṃ vipraṃ damayantī yudhiṣṭhira
03,068.020c abravīt saṃnidhau mātur duḥkhaśokasamanvitā
03,068.021a gatvā sudeva nagarīm ayodhyāvāsinaṃ nṛpam
03,068.021c ṛtuparṇaṃ vaco brūhi patim anyaṃ cikīrṣatī
03,068.021e āsthāsyati punar bhaimī damayantī svayaṃvaram
03,068.022a tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ
03,068.022c yathā ca gaṇitaḥ kālaḥ śvobhūte sa bhaviṣyati
03,068.023a yadi saṃbhāvanīyaṃ te gaccha śīghram ariṃdama
03,068.023c sūryodaye dvitīyaṃ sā bhartāraṃ varayiṣyati
03,068.023e na hi sa jñāyate vīro nalo jīvan mṛto 'pi vā
03,068.024a evaṃ tayā yathoktaṃ vai gatvā rājānam abravīt
03,068.024c ṛtuparṇaṃ mahārāja sudevo brāhmaṇas tadā
03,069.001 bṛhadaśva uvāca
03,069.001a śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ
03,069.001b*0316_01 sārathīn sa samānīya vārṣṇeyaprabhṛtīn nṛpaḥ
03,069.001b*0316_02 kathayām āsa yad vṛttaṃ brāhmaṇena śrutaṃ tathā
03,069.001b*0316_03 bāhukaṃ ca samāhūya damayantyāḥ svayaṃvaram
03,069.001c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata
03,069.002a vidarbhān yātum icchāmi damadantyāḥ svayaṃvaram
03,069.002c ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka
03,069.003a evam uktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha
03,069.003c vyadīryata mano duḥkhāt pradadhyau ca mahāmanāḥ
03,069.004a damayantī bhaved etat kuryād duḥkhena mohitā
03,069.004c asmadarthe bhaved vāyam upāyaś cintito mahān
03,069.005a nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī
03,069.005c mayā kṣudreṇa nikṛtā pāpenākṛtabuddhinā
03,069.006a strīsvabhāvaś calo loke mama doṣaś ca dāruṇaḥ
03,069.006c syād evam api kuryāt sā vivaśā gatasauhṛdā
03,069.006e mama śokena saṃvignā nairāśyāt tanumadhyamā
03,069.007a na caivaṃ karhi cit kuryāt sāpatyā ca viśeṣataḥ
03,069.007c yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca gatvā vetsyāmi niścayam
03,069.007e ṛtuparṇasya vai kāmam ātmārthaṃ ca karomy aham
03,069.008a iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ
03,069.008c kṛtāñjalir uvācedam ṛtuparṇaṃ narādhipam
03,069.009a pratijānāmi te satyaṃ gamiṣyasi narādhipa
03,069.009c ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa
03,069.009d*0317_01 evam ukto 'bravīd rājā bāhukaṃ prahasaṃs tadā
03,069.009d*0317_02 yady evaṃ bhavitā śvo vai kiṃ te kāmaṃ karomy aham
03,069.010a tataḥ parīkṣām aśvānāṃ cakre rājan sa bāhukaḥ
03,069.010c aśvaśālām upāgamya bhāṅgasvarinṛpājñayā
03,069.011a sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇena bāhukaḥ
03,069.011b*0318_01 aśvāñ jijñāsamāno vai vicārya ca punaḥ punaḥ
03,069.011c adhyagacchat kṛśān aśvān samarthān adhvani kṣamān
03,069.012a tejobalasamāyuktān kulaśīlasamanvitān
03,069.012c varjitāṃl lakṣaṇair hīnaiḥ pṛthuprothān mahāhanūn
03,069.012e śuddhān daśabhir āvartaiḥ sindhujān vātaraṃhasaḥ
03,069.012f*0319_01 dṛśyamānān kṛśān aṅgair javenāpratimān pathi
03,069.013a dṛṣṭvā tān abravīd rājā kiṃ cit kopasamanvitaḥ
03,069.013c kim idaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā hi te vayam
03,069.014a katham alpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mama
03,069.014c mahān adhvā ca turagair gantavyaḥ katham īdṛśaiḥ
03,069.015 bāhuka uvāca
03,069.015a ete hayā gamiṣyanti vidarbhān nātra saṃśayaḥ
03,069.015c athānyān manyase rājan brūhi kān yojayāmi te
03,069.015d*0320_01 eko lalāṭe dvau mūrdhni dvau dvau pārśvopapārśvayoḥ
03,069.015d*0320_02 dvau dvau vakṣasi vijñeyau prayāṇe caika eva tu
03,069.016 ṛtuparṇa uvāca
03,069.016a tvam eva hayatattvajñaḥ kuśalaś cāsi bāhuka
03,069.016c yān manyase samarthāṃs tvaṃ kṣipraṃ tān eva yojaya
03,069.017 bṛhadaśva uvāca
03,069.017a tataḥ sadaśvāṃś caturaḥ kulaśīlasamanvitān
03,069.017c yojayām āsa kuśalo javayuktān rathe naraḥ
03,069.018a tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohat tvarānvitaḥ
03,069.018c atha paryapatan bhūmau jānubhis te hayottamāḥ
03,069.019a tato naravaraḥ śrīmān nalo rājā viśāṃ pate
03,069.019c sāntvayām āsa tān aśvāṃs tejobalasamanvitān
03,069.020a raśmibhiś ca samudyamya nalo yātum iyeṣa saḥ
03,069.020c sūtam āropya vārṣṇeyaṃ javam āsthāya vai param
03,069.021a te codyamānā vidhinā bāhukena hayottamāḥ
03,069.021c samutpetur ivākāśaṃ rathinaṃ mohayann iva
03,069.022a tathā tu dṛṣṭvā tān aśvān vahato vātaraṃhasaḥ
03,069.022c ayodhyādhipatir dhīmān vismayaṃ paramaṃ yayau
03,069.023a rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat
03,069.023c vārṣṇeyaś cintayām āsa bāhukasya hayajñatām
03,069.024a kiṃ nu syān mātalir ayaṃ devarājasya sārathiḥ
03,069.024c tathā hi lakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat
03,069.025a śālihotro 'tha kiṃ nu syād dhayānāṃ kulatattvavit
03,069.025c mānuṣaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam
03,069.026a utāho svid bhaved rājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ
03,069.026c so 'yaṃ nṛpatir āyāta ity evaṃ samacintayat
03,069.027a atha vā yāṃ nalo veda vidyāṃ tām eva bāhukaḥ
03,069.027c tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca
03,069.028a api cedaṃ vayas tulyam asya manye nalasya ca
03,069.028c nāyaṃ nalo mahāvīryas tadvidyas tu bhaviṣyati
03,069.029a pracchannā hi mahātmānaś caranti pṛthivīm imām
03,069.029c daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiś ca virūpaṇaiḥ
03,069.030a bhavet tu matibhedo me gātravairūpyatāṃ prati
03,069.030c pramāṇāt parihīnas tu bhaved iti hi me matiḥ
03,069.031a vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ
03,069.031c nalaṃ sarvaguṇair yuktaṃ manye bāhukam antataḥ
03,069.032a evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇeyaḥ paryacintayat
03,069.032c hṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ
03,069.033a ṛtuparṇas tu rājendra bāhukasya hayajñatām
03,069.033c cintayan mumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ
03,069.034a balaṃ vīryaṃ tathotsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat
03,069.034c paraṃ yatnaṃ ca saṃprekṣya parāṃ mudam avāpa ha
03,070.001 bṛhadaśva uvāca
03,070.001a sa nadīḥ parvatāṃś caiva vanāni ca sarāṃsi ca
03,070.001c acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva
03,070.002a tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ
03,070.002c uttarīyam athāpaśyad bhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ
03,070.003a tataḥ sa tvaramāṇas tu paṭe nipatite tadā
03,070.003c grahīṣyāmīti taṃ rājā nalam āha mahāmanāḥ
03,070.004a nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayān etān mahājavān
03,070.004c vārṣṇeyo yāvad etaṃ me paṭam ānayatām iti
03,070.005a nalas taṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭas tava
03,070.005c yojanaṃ samatikrānto na sa śakyas tvayā punaḥ
03,070.006a evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ
03,070.006c āsasāda vane rājan phalavantaṃ bibhītakam
03,070.007a taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo 'bhyabhāṣata
03,070.007c mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam
03,070.008a sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaś cana
03,070.008c naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kva cit
03,070.009a vṛkṣe 'smin yāni parṇāni phalāny api ca bāhuka
03,070.009b*0321_01 saṃkhyātāni mayaitāni sarvāṇy asya vanaspateḥ
03,070.009c patitāni ca yāny atra tatraikam adhikaṃ śatam
03,070.009e ekapatrādhikaṃ patraṃ phalam ekaṃ ca bāhuka
03,070.009f*0323_01 ayutaṃ caiva patrāṇām anayor api śākhayoḥ
03,070.009f*0324_01 lakṣyaṃ hy aśītisāhasraṃ patreṣu ca phaleṣu ca
03,070.010a pañca koṭyo 'tha patrāṇāṃ dvayor api ca śākhayoḥ
03,070.010c pracinuhy asya śākhe dve yāś cāpy anyāḥ praśākhikāḥ
03,070.010d*0322_01 praviluptasya śākhe dve paścānyā yā praśākhikā
03,070.010e ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatam eva ca
03,070.011a tato rathād avaplutya rājānaṃ bāhuko 'bravīt
03,070.011c parokṣam iva me rājan katthase śatrukarśana
03,070.011d*0325_01 pratyakṣam etat kartāsmi śātayitvā bibhītakam
03,070.012a atha te gaṇite rājan vidyate na parokṣatā
03,070.012c pratyakṣaṃ te mahārāja gaṇayiṣye bibhītakam
03,070.013a ahaṃ hi nābhijānāmi bhaved evaṃ na veti ca
03,070.013c saṃkhyāsyāmi phalāny asya paśyatas te janādhipa
03,070.013e muhūrtam iva vārṣṇeyo raśmīn yacchatu vājinām
03,070.014a tam abravīn nṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālo vilambitum
03,070.014c bāhukas tv abravīd enaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ
03,070.015a pratīkṣasva muhūrtaṃ tvam atha vā tvarate bhavān
03,070.015c eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ
03,070.016a abravīd ṛtuparṇas taṃ sāntvayan kurunandana
03,070.016c tvam eva yantā nānyo 'sti pṛthivyām api bāhuka
03,070.017a tvatkṛte yātum icchāmi vidarbhān hayakovida
03,070.017c śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi na vighnaṃ kartum arhasi
03,070.018a kāmaṃ ca te kariṣyāmi yan māṃ vakṣyasi bāhuka
03,070.018c vidarbhān yadi yātvādya sūryaṃ darśayitāsi me
03,070.019a athābravīd bāhukas taṃ saṃkhyāyemaṃ bibhītakam
03,070.019c tato vidarbhān yāsyāmi kuruṣvedaṃ vaco mama
03,070.020a akāma iva taṃ rājā gaṇayasvety uvāca ha
03,070.020b*0326_01 ekadeśaṃ ca śākhāyāḥ samādiṣṭaṃ mayānagha
03,070.020b*0326_02 gaṇayasvāśvatattvajña tatas tvaṃ prītim āvaha
03,070.020b*0327_01 tatas taṃ bāhuko rājañ chākhaikoddeśam apy uta
03,070.020b*0327_02 phalāni parisaṃkhyātuṃ tvaramāṇopacakrame
03,070.020c so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ śātayām āsa taṃ drumam
03,070.021a tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānam idam abravīt
03,070.021c gaṇayitvā yathoktāni tāvanty eva phalāni ca
03,070.022a atyadbhutam idaṃ rājan dṛṣṭavān asmi te balam
03,070.022c śrotum icchāmi tāṃ vidyāṃ yathaitaj jñāyate nṛpa
03,070.023a tam uvāca tato rājā tvarito gamane tadā
03,070.023c viddhy akṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam
03,070.024a bāhukas tam uvācātha dehi vidyām imāṃ mama
03,070.024c matto 'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha
03,070.025a ṛtuparṇas tato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt
03,070.025c hayajñānasya lobhāc ca tathety evābravīd vacaḥ
03,070.026a yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedam akṣāṇāṃ hṛdayaṃ param
03,070.026c nikṣepo me 'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka
03,070.026e evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇo nalāya vai
03,070.026f*0328_01 dadāv ekamanā bhūtvā śuciḥ puruṣasattamaḥ
03,070.027a tasyākṣahṛdayajñasya śarīrān niḥsṛtaḥ kaliḥ
03,070.027c karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhāt satatam udvaman
03,070.028a kales tasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ
03,070.028c sa tena karśito rājā dīrghakālam anātmavān
03,070.028d*0329_01 taṃ bhrāntarūpaṃ niḥśobhaṃ saṃkliṣṭam akarot kaliḥ
03,070.029a tato viṣavimuktātmā svarūpam akarot kaliḥ
03,070.029c taṃ śaptum aicchat kupito niṣadhādhipatir nalaḥ
03,070.030a tam uvāca kalir bhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ
03,070.030c kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām
03,070.031a indrasenasya jananī kupitā māśapat purā
03,070.031c yadā tvayā parityaktā tato 'haṃ bhṛśapīḍitaḥ
03,070.032a avasaṃ tvayi rājendra suduḥkham aparājita
03,070.032c viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam
03,070.032d*0330_01 śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi śṛṇu cedaṃ vaco mama
03,070.033a ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyanty atandritāḥ
03,070.033c matprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadā cid bhaviṣyati
03,070.033d*0331_01 na teṣāṃ mānasaṃ kiṃ cic charīraṃ vācikaṃ tathā
03,070.033d*0331_02 bhaviṣyati nṛṇāṃ rājan kīrtayiṣyanti ye nalam
03,070.033d*0332_01 bhayārtaṃ śaraṇaṃ yātaṃ yadi māṃ tvaṃ na śapsyase
03,070.034a evam ukto nalo rājā nyayacchat kopam ātmanaḥ
03,070.034c tato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa bibhītakam
03,070.034d*0333_01 kalisaṃsargadoṣeṇa apavitro bibhītakaḥ
03,070.034e kalis tv anyena nādṛśyat kathayan naiṣadhena vai
03,070.035a tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā
03,070.035c saṃpranaṣṭe kalau rājan saṃkhyāyātha phalāny uta
03,070.036a mudā paramayā yuktas tejasā ca pareṇa ha
03,070.036c ratham āruhya tejasvī prayayau javanair hayaiḥ
03,070.036e bibhītakaś cāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt
03,070.036f*0334_01 tataḥ prabhṛti rājendra loke 'smin pāṇḍunandana
03,070.037a hayottamān utpatato dvijān iva punaḥ punaḥ
03,070.037c nalaḥ saṃcodayām āsa prahṛṣṭenāntarātmanā
03,070.038a vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥ
03,070.038c nale tu samatikrānte kalir apy agamad gṛhān
03,070.039a tato gatajvaro rājā nalo 'bhūt pṛthivīpate
03,070.039c vimuktaḥ kalinā rājan rūpamātraviyojitaḥ
03,071.001 bṛhadaśva uvāca
03,071.001a tato vidarbhān saṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam
03,071.001c ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan
03,071.002a sa bhīmavacanād rājā kuṇḍinaṃ prāviśat puram
03,071.002c nādayan rathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa
03,071.003a tatas taṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvās tatra śuśruvuḥ
03,071.003c śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau
03,071.004a damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam
03,071.004c yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame
03,071.004d*0335_01 paraṃ vismayam āpannā śrutvā nādaṃ mahāsvanam
03,071.005a nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu
03,071.005c sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ
03,071.006a prāsādasthāś ca śikhinaḥ śālāsthāś caiva vāraṇāḥ
03,071.006c hayāś ca śuśruvus tatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ
03,071.007a te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinas tathā
03,071.007c praṇedur unmukhā rājan meghodayam ivekṣya ha
03,071.008 damayanty uvāca
03,071.008a yathāsau rathanirghoṣaḥ pūrayann iva medinīm
03,071.008c mama hlādayate ceto nala eṣa mahīpatiḥ
03,071.009a adya candrābhavaktraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi
03,071.009c asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam
03,071.010a yadi vai tasya vīrasya bāhvor nādyāham antaram
03,071.010c praviśāmi sukhasparśaṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam
03,071.011a yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ
03,071.011c adya cāmīkaraprakhyo vinaśiṣyāmy asaṃśayam
03,071.012a yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavāraṇaḥ
03,071.012c nābhigacchati rājendro vinaśiṣyāmy asaṃśayam
03,071.013a na smarāmy anṛtaṃ kiṃ cin na smarāmy anupākṛtam
03,071.013c na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣv api mahātmanaḥ
03,071.014a prabhuḥ kṣamāvān vīraś ca mṛdur dānto jitendriyaḥ
03,071.014c raho 'nīcānuvartī ca klībavan mama naiṣadhaḥ
03,071.015a guṇāṃs tasya smarantyā me tatparāyā divāniśam
03,071.015c hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokāt priyavinākṛtam
03,071.016 bṛhadaśva uvāca
03,071.016a evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata
03,071.016c āruroha mahad veśma puṇyaślokadidṛkṣayā
03,071.017a tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa ratham āsthitam
03,071.017c ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam
03,071.018a tato 'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaś ca rathottamāt
03,071.018c hayāṃs tān avamucyātha sthāpayām āsatū ratham
03,071.019a so 'vatīrya rathopasthād ṛtuparṇo narādhipaḥ
03,071.019c upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam
03,071.020a taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ
03,071.020b*0336_01 sa tena pūjito rājñā ṛtuparṇo narādhipaḥ
03,071.020b*0336_02 sa tatra kuṇḍine ramye vasamāno mahīpatiḥ
03,071.020b*0336_03 na ca kiṃ cit tato 'paśyat prekṣyamāṇo muhur muhuḥ
03,071.020b*0336_04 sa tu rājñā samāgamya vidarbhapatinā tadā
03,071.020c akasmāt sahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati
03,071.021a kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te 'stu rājñā pṛṣṭaś ca bhārata
03,071.021c nābhijajñe sa nṛpatir duhitrarthe samāgatam
03,071.022a ṛtuparṇo 'pi rājā sa dhīmān satyaparākramaḥ
03,071.022c rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃ cana
03,071.022e naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam
03,071.022f*0337_01 na cānyaṃ kiṃ cid ārambhaṃ svayaṃvaravidhiṃ prati
03,071.023a tato vigaṇayan rājā manasā kosalādhipaḥ
03,071.023c āgato 'smīty uvācainaṃ bhavantam abhivādakaḥ
03,071.024a rājāpi ca smayan bhīmo manasābhivicintayat
03,071.024c adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam
03,071.024d*0338_01 rājñaś cānyān atikramya prāpto 'yam abhivādakaḥ
03,071.025a grāmān bahūn atikramya nādhyagacchad yathātatham
03,071.025c alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam
03,071.025d*0339_01 paścād udarke jñāsyāmi kāraṇaṃ yad bhaviṣyati
03,071.026a naitad evaṃ sa nṛpatis taṃ satkṛtya vyasarjayat
03,071.026c viśrāmyatām iti vadan klānto 'sīti punaḥ punaḥ
03,071.027a sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ
03,071.027c rājapreṣyair anugato diṣṭaṃ veśma samāviśat
03,071.028a ṛtuparṇe gate rājan vārṣṇeyasahite nṛpe
03,071.028c bāhuko ratham āsthāya rathaśālām upāgamat
03,071.029a sa mocayitvā tān aśvān paricārya ca śāstrataḥ
03,071.029c svayaṃ caitān samāśvāsya rathopastha upāviśat
03,071.030a damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam
03,071.030c sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham
03,071.031a cintayām āsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ
03,071.031c nalasyeva mahān āsīn na ca paśyāmi naiṣadham
03,071.032a vārṣṇeyena bhaven nūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā
03,071.032c tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahān abhūt
03,071.033a āho svid ṛtuparṇo 'pi yathā rājā nalas tathā
03,071.033c tato 'yaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate
03,071.034a evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate
03,071.034c dūtīṃ prasthāpayām āsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa
03,072.001 damayanty uvāca
03,072.001a gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ
03,072.001c upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ
03,072.002a abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃ samāhitā
03,072.002c pṛcchethāḥ puruṣaṃ hy enaṃ yathātattvam anindite
03,072.003a atra me mahatī śaṅkā bhaved eṣa nalo nṛpaḥ
03,072.003c tathā ca me manastuṣṭir hṛdayasya ca nirvṛtiḥ
03,072.004a brūyāś cainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā
03,072.004c prativākyaṃ ca suśroṇi budhyethās tvam anindite
03,072.005 bṛhadaśva uvāca
03,072.005a evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukam abravīt
03,072.005c damayanty api kalyāṇī prāsādasthānvavaikṣata
03,072.006 keśiny uvāca
03,072.006a svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmy aham
03,072.006c damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha
03,072.007a kadā vai prasthitā yūyaṃ kimartham iha cāgatāḥ
03,072.007c tat tvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotum icchati
03,072.008 bāhuka uvāca
03,072.008a śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kausalyena yaśasvinā
03,072.008c dvitīyo damayantyā vai śvobhūta iti bhāmini
03,072.009a śrutvā taṃ prasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ
03,072.009c hayair vātajavair mukhyair aham asya ca sārathiḥ
03,072.010 keśiny uvāca
03,072.010a atha yo 'sau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ
03,072.010c tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃ tvayi karma samāhitam
03,072.011 bāhuka uvāca
03,072.011a puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrutaḥ
03,072.011c sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarim upasthitaḥ
03,072.012a aham apy aśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ
03,072.012c ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam
03,072.013 keśiny uvāca
03,072.013a atha jānāti vārṣṇeyaḥ kva nu rājā nalo gataḥ
03,072.013c kathaṃ cit tvayi vaitena kathitaṃ syāt tu bāhuka
03,072.014 bāhuka uvāca
03,072.014a ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ
03,072.014c gatas tato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham
03,072.015a na cānyaḥ puruṣaḥ kaś cin nalaṃ vetti yaśasvini
03,072.015c gūḍhaś carati loke 'smin naṣṭarūpo mahīpatiḥ
03,072.016a ātmaiva hi nalaṃ vetti yā cāsya tadanantarā
03,072.016c na hi vai tāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhi cit
03,072.017 keśiny uvāca
03,072.017a yo 'sāv ayodhyāṃ prathamaṃ gatavān brāhmaṇas tadā
03,072.017c imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥ punaḥ
03,072.018a kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama
03,072.018c utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya
03,072.019a sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī
03,072.019c dahyamānā divārātraṃ vastrārdhenābhisaṃvṛtā
03,072.020a tasyā rudantyāḥ satataṃ tena duḥkhena pārthiva
03,072.020c prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ prayaccha ca
03,072.021a tasyās tat priyam ākhyānaṃ prabravīhi mahāmate
03,072.021c tad eva vākyaṃ vaidarbhī śrotum icchaty aninditā
03,072.022a etac chrutvā prativacas tasya dattaṃ tvayā kila
03,072.022c yat purā tat punas tvatto vaidarbhī śrotum icchati
03,072.023 bṛhadaśva uvāca
03,072.023a evam uktasya keśinyā nalasya kurunandana
03,072.023c hṛdayaṃ vyathitaṃ cāsīd aśrupūrṇe ca locane
03,072.024a sa nigṛhyātmano duḥkhaṃ dahyamāno mahīpatiḥ
03,072.024c bāṣpasaṃdigdhayā vācā punar evedam abravīt
03,072.025a vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ
03,072.025c ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ
03,072.026a rahitā bhartṛbhiś caiva na krudhyanti kadā cana
03,072.026c prāṇāṃś cāritrakavacā dhārayantīha satstriyaḥ
03,072.027a prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunair hṛtavāsasaḥ
03,072.027c ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati
03,072.028a satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam
03,072.028c bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ kṣudhitaṃ vyasanāplutam
03,072.029a evaṃ bruvāṇas tad vākyaṃ nalaḥ paramaduḥkhitaḥ
03,072.029c na bāṣpam aśakat soḍhuṃ praruroda ca bhārata
03,072.030a tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nyavedayat
03,072.030c tat sarvaṃ kathitaṃ caiva vikāraṃ caiva tasya tam
03,073.001 bṛhadaśva uvāca
03,073.001a damayantī tu tac chrutvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā
03,073.001c śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīm idam abravīt
03,073.002a gaccha keśini bhūyas tvaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke
03,073.002c ābruvāṇā samīpasthā caritāny asya lakṣaya
03,073.003a yadā ca kiṃ cit kuryāt sa kāraṇaṃ tatra bhāmini
03,073.003c tatra saṃceṣṭamānasya saṃlakṣyaṃ te viceṣṭitam
03,073.004a na cāsya pratibandhena deyo 'gnir api bhāmini
03,073.004c yācate na jalaṃ deyaṃ samyag atvaramāṇayā
03,073.005a etat sarvaṃ samīkṣya tvaṃ caritaṃ me nivedaya
03,073.005b*0340_01 nimittaṃ yat tvayā dṛṣṭaṃ bāhuke daivamānuṣam
03,073.005c yac cānyad api paśyethās tac cākhyeyaṃ tvayā mama
03,073.006a damayantyaivam uktā sā jagāmāthāśu keśinī
03,073.006c niśāmya ca hayajñasya liṅgāni punar āgamat
03,073.007a sā tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nyavedayat
03,073.007c nimittaṃ yat tadā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣam
03,073.008 keśiny uvāca
03,073.008a dṛḍhaṃ śucyupacāro 'sau na mayā mānuṣaḥ kva cit
03,073.008c dṛṣṭapūrvaḥ śruto vāpi damayanti tathāvidhaḥ
03,073.009a hrasvam āsādya saṃcāraṃ nāsau vinamate kva cit
03,073.009c taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgam utsarpati yathāsukham
03,073.009e saṃkaṭe 'py asya sumahad vivaraṃ jāyate 'dhikam
03,073.010a ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyam anekaśaḥ
03,073.010c preṣitaṃ tatra rājñā ca māṃsaṃ subahu pāśavam
03,073.011a tasya prakṣālanārthāya kumbhas tatropakalpitaḥ
03,073.011c sa tenāvekṣitaḥ kumbhaḥ pūrṇa evābhavat tadā
03,073.012a tataḥ prakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ
03,073.012c tṛṇamuṣṭiṃ samādāya āvidhyainaṃ samādadhat
03,073.013a atha prajvalitas tatra sahasā havyavāhanaḥ
03,073.013c tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitāham ihāgatā
03,073.014a anyac ca tasmin sumahad āścaryaṃ lakṣitaṃ mayā
03,073.014c yad agnim api saṃspṛśya naiva dahyaty asau śubhe
03,073.015a chandena codakaṃ tasya vahaty āvarjitaṃ drutam
03,073.015c atīva cānyat sumahad āścaryaṃ dṛṣṭavaty aham
03,073.016a yat sa puṣpāṇy upādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ
03,073.016c mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi tāny atha
03,073.017a bhūya eva sugandhīni hṛṣitāni bhavanti ca
03,073.017c etāny adbhutakalpāni dṛṣṭvāhaṃ drutam āgatā
03,073.017d*0341_01 ceṣṭitāni viśālākṣi bāhukasya samīpataḥ
03,073.018 bṛhadaśva uvāca
03,073.018a damayantī tu tac chrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam
03,073.018c amanyata nalaṃ prāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitam
03,073.019a sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇam
03,073.019c keśinīṃ ślakṣṇayā vācā rudatī punar abravīt
03,073.020a punar gaccha pramattasya bāhukasyopasaṃskṛtam
03,073.020c mahānasāc chṛtaṃ māṃsaṃ samādāyaihi bhāmini
03,073.021a sā gatvā bāhuke vyagre tan māṃsam apakṛṣya ca
03,073.021c atyuṣṇam eva tvaritā tatkṣaṇaṃ priyakāriṇī
03,073.021e damayantyai tataḥ prādāt keśinī kurunandana
03,073.022a socitā nalasiddhasya māṃsasya bahuśaḥ purā
03,073.022c prāśya matvā nalaṃ sūdaṃ prākrośad bhṛśaduḥkhitā
03,073.023a vaiklavyaṃ ca paraṃ gatvā prakṣālya ca mukhaṃ tataḥ
03,073.023c mithunaṃ preṣayām āsa keśinyā saha bhārata
03,073.024a indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ
03,073.024c abhidrutya tato rājā pariṣvajyāṅkam ānayat
03,073.025a bāhukas tu samāsādya sutau surasutopamau
03,073.025c bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā sasvaraṃ prarudoda ha
03,073.026a naiṣadho darśayitvā tu vikāram asakṛt tadā
03,073.026c utsṛjya sahasā putrau keśinīm idam abravīt
03,073.027a idaṃ susadṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayoḥ
03,073.027c tato dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpam utsṛṣṭavān aham
03,073.028a bahuśaḥ saṃpatantīṃ tvāṃ janaḥ śaṅketa doṣataḥ
03,073.028c vayaṃ ca deśātithayo gaccha bhadre namo 'stu te
03,074.001 bṛhadaśva uvāca
03,074.001a sarvaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā tu puṇyaślokasya dhīmataḥ
03,074.001c āgatya keśinī kṣipraṃ damayantyai nyavedayat
03,074.002a damayantī tato bhūyaḥ preṣayām āsa keśinīm
03,074.002c mātuḥ sakāśaṃ duḥkhārtā nalaśaṅkāsamutsukā
03,074.003a parīkṣito me bahuśo bāhuko nalaśaṅkayā
03,074.003c rūpe me saṃśayas tv ekaḥ svayam icchāmi veditum
03,074.004a sa vā praveśyatāṃ mātar māṃ vānujñātum arhasi
03,074.004c viditaṃ vātha vājñātaṃ pitur me saṃvidhīyatām
03,074.005a evam uktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmam abravīt
03,074.005c duhitus tam abhiprāyam anvajānāc ca pārthivaḥ
03,074.006a sā vai pitrābhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha
03,074.006c nalaṃ praveśayām āsa yatra tasyāḥ pratiśrayaḥ
03,074.006d*0342_01 tāṃ sma dṛṣṭvaiva sahasā damayantīṃ nalo nṛpaḥ
03,074.006d*0342_02 āviṣṭaḥ śokaduḥkhābhyāṃ babhūvāśrupariplutaḥ
03,074.007a taṃ tu dṛṣṭvā tathāyuktaṃ damayantī nalaṃ tadā
03,074.007c tīvraśokasamāviṣṭā babhūva varavarṇinī
03,074.008a tataḥ kāṣāyavasanā jaṭilā malapaṅkinī
03,074.008c damayantī mahārāja bāhukaṃ vākyam abravīt
03,074.009a dṛṣṭapūrvas tvayā kaś cid dharmajño nāma bāhuka
03,074.009c suptām utsṛjya vipine gato yaḥ puruṣaḥ striyam
03,074.010a anāgasaṃ priyāṃ bhāryāṃ vijane śramamohitām
03,074.010c apahāya tu ko gacchet puṇyaślokam ṛte nalam
03,074.011a kiṃ nu tasya mayā kāryam aparāddhaṃ mahīpateḥ
03,074.011c yo mām utsṛjya vipine gatavān nidrayā hṛtām
03,074.012a sākṣād devān apāhāya vṛto yaḥ sa mayā purā
03,074.012c anuvratāṃ sābhikāmāṃ putriṇīṃ tyaktavān katham
03,074.013a agnau pāṇigṛhītāṃ ca haṃsānāṃ vacane sthitām
03,074.013c bhariṣyāmīti satyaṃ ca pratiśrutya kva tad gatam
03,074.014a damayantyā bruvantyās tu sarvam etad ariṃdama
03,074.014c śokajaṃ vāri netrābhyām asukhaṃ prāsravad bahu
03,074.015a atīva kṛṣṇatārābhyāṃ raktāntābhyāṃ jalaṃ tu tat
03,074.015c parisravan nalo dṛṣṭvā śokārta idam abravīt
03,074.016a mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yan nāhaṃ tat kṛtavān svayam
03,074.016c kalinā tat kṛtaṃ bhīru yac ca tvām aham atyajam
03,074.017a tvayā tu dharmabhṛcchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā
03,074.017c vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃ vivāsasam
03,074.018a sa maccharīre tvacchāpād dahyamāno 'vasat kaliḥ
03,074.018b*0343_01 karkoṭakaviṣād dagdho mama satyena śobhane
03,074.018c tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so 'gnāv iva samāhitaḥ
03,074.019a mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ
03,074.019c duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe
03,074.020a vimucya māṃ gataḥ pāpaḥ sa tato 'ham ihāgataḥ
03,074.020b*0344_01 āviṣṭaḥ śokaduḥkhābhyāṃ bāṣpadhārāpariplutaḥ
03,074.020c tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me 'nyat prayojanam
03,074.021a kathaṃ nu nārī bhartāram anuraktam anuvratam
03,074.021c utsṛjya varayed anyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhi cit
03,074.022a dūtāś caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt
03,074.022c bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati
03,074.023a svairavṛttā yathākāmam anurūpam ivātmanaḥ
03,074.023c śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāṅgasvarir upasthitaḥ
03,074.023d*0345_01 katham utsṛjya bhartāraṃ nibhṛtaiva vadhūś caret
03,074.024a damayantī tu tac chrutvā nalasya paridevitam
03,074.024c prāñjalir vepamānā ca bhītā vacanam abravīt
03,074.024d*0346_01 gṛhe bhīmasya nṛpateḥ parasparasukhaiṣiṇau
03,074.024d*0346_02 vasetāṃ hṛṣṭasaṃkalpau vaidarbhī ca nalaś ca ha
03,075.001 damayanty uvāca
03,075.001a na mām arhasi kalyāṇa pāpena pariśaṅkitum
03,075.001c mayā hi devān utsṛjya vṛtas tvaṃ niṣadhādhipa
03,075.002a tavābhigamanārthaṃ tu sarvato brāhmaṇā gatāḥ
03,075.002c vākyāni mama gāthābhir gāyamānā diśo daśa
03,075.003a tatas tvāṃ brāhmaṇo vidvān parṇādo nāma pārthiva
03,075.003c abhyagacchat kosalāyām ṛtuparṇaniveśane
03,075.004a tena vākye hṛte samyak prativākye tathāhṛte
03,075.004c upāyo 'yaṃ mayā dṛṣṭo naiṣadhānayane tava
03,075.005a tvām ṛte na hi loke 'nya ekāhnā pṛthivīpate
03,075.005c samartho yojanaśataṃ gantum aśvair narādhipa
03,075.006a tathā cemau mahīpāla bhaje 'haṃ caraṇau tava
03,075.006c yathā nāsatkṛtaṃ kiṃ cin manasāpi carāmy aham
03,075.007a ayaṃ carati loke 'smin bhūtasākṣī sadāgatiḥ
03,075.007c eṣa muñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham
03,075.008a tathā carati tigmāṃśuḥ pareṇa bhuvanaṃ sadā
03,075.008c sa vimuñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham
03,075.009a candramāḥ sarvabhūtānām antaś carati sākṣivat
03,075.009c sa vimuñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham
03,075.010a ete devās trayaḥ kṛtsnaṃ trailokyaṃ dhārayanti vai
03,075.010c vibruvantu yathāsatyam ete vādya tyajantu mām
03,075.011a evam ukte tato vāyur antarikṣād abhāṣata
03,075.011c naiṣā kṛtavatī pāpaṃ nala satyaṃ bravīmi te
03,075.012a rājañ śīlanidhiḥ sphīto damayantyā surakṣitaḥ
03,075.012c sākṣiṇo rakṣiṇaś cāsyā vayaṃ trīn parivatsarān
03,075.013a upāyo vihitaś cāyaṃ tvadartham atulo 'nayā
03,075.013c na hy ekāhnā śataṃ gantā tvad ṛte 'nyaḥ pumān iha
03,075.014a upapannā tvayā bhaimī tvaṃ ca bhaimyā mahīpate
03,075.014c nātra śaṅkā tvayā kāryā saṃgaccha saha bhāryayā
03,075.015a tathā bruvati vāyau tu puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha
03,075.015c devadundubhayo nedur vavau ca pavanaḥ śivaḥ
03,075.016a tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā nalo rājātha bhārata
03,075.016c damayantyāṃ viśaṅkāṃ tāṃ vyapākarṣad ariṃdamaḥ
03,075.017a tatas tad vastram arajaḥ prāvṛṇod vasudhādhipaḥ
03,075.017c saṃsmṛtya nāgarājānaṃ tato lebhe vapuḥ svakam
03,075.018a svarūpiṇaṃ tu bhartāraṃ dṛṣṭvā bhīmasutā tadā
03,075.018c prākrośad uccair āliṅgya puṇyaślokam aninditā
03,075.019a bhaimīm api nalo rājā bhrājamāno yathā purā
03,075.019c sasvaje svasutau cāpi yathāvat pratyanandata
03,075.020a tataḥ svorasi vinyasya vaktraṃ tasya śubhānanā
03,075.020c parītā tena duḥkhena niśaśvāsāyatekṣaṇā
03,075.021a tathaiva maladigdhāṅgī pariṣvajya śucismitā
03,075.021c suciraṃ puruṣavyāghraṃ tasthau sāśrupariplutā
03,075.022a tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyā nalasya ca
03,075.022c bhīmāyākathayat prītyā vaidarbhyā jananī nṛpa
03,075.023a tato 'bravīn mahārājaḥ kṛtaśaucam ahaṃ nalam
03,075.023c damayantyā sahopetaṃ kālyaṃ draṣṭā sukhoṣitam
03,075.024a tatas tau sahitau rātriṃ kathayantau purātanam
03,075.024c vane vicaritaṃ sarvam ūṣatur muditau nṛpa
03,075.025a sa caturthe tato varṣe saṃgamya saha bhāryayā
03,075.025c sarvakāmaiḥ susiddhārtho labdhavān paramāṃ mudam
03,075.026a damayanty api bhartāram avāpyāpyāyitā bhṛśam
03,075.026c ardhasaṃjātasasyeva toyaṃ prāpya vasuṃdharā
03,075.027a saivaṃ sametya vyapanītatandrī; śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā
03,075.027c rarāja bhaimī samavāptakāmā; śītāṃśunā rātrir ivoditena
03,076.001 bṛhadaśva uvāca
03,076.001a atha tāṃ vyuṣito rātriṃ nalo rājā svalaṃkṛtaḥ
03,076.001c vaidarbhyā sahitaḥ kālyaṃ dadarśa vasudhādhipam
03,076.002a tato 'bhivādayām āsa prayataḥ śvaśuraṃ nalaḥ
03,076.002c tasyānu damayantī ca vavande pitaraṃ śubhā
03,076.003a taṃ bhīmaḥ pratijagrāha putravat parayā mudā
03,076.003c yathārhaṃ pūjayitvā tu samāśvāsayata prabhuḥ
03,076.003e nalena sahitāṃ tatra damayantīṃ pativratām
03,076.003f*0347_01 anujagrāha mahatā satkāreṇa kṣitīśvaraḥ
03,076.004a tām arhaṇāṃ nalo rājā pratigṛhya yathāvidhi
03,076.004c paricaryāṃ svakāṃ tasmai yathāvat pratyavedayat
03,076.005a tato babhūva nagare sumahān harṣanisvanaḥ
03,076.005c janasya saṃprahṛṣṭasya nalaṃ dṛṣṭvā tathāgatam
03,076.006a aśobhayac ca nagaraṃ patākādhvajamālinam
03,076.006c siktasaṃmṛṣṭapuṣpāḍhyā rājamārgāḥ kṛtās tadā
03,076.007a dvāri dvāri ca paurāṇāṃ puṣpabhaṅgaḥ prakalpitaḥ
03,076.007c arcitāni ca sarvāṇi devatāyatanāni ca
03,076.008a ṛtuparṇo 'pi śuśrāva bāhukacchadminaṃ nalam
03,076.008c damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ
03,076.009a tam ānāyya nalo rājā kṣamayām āsa pārthivam
03,076.009c sa ca taṃ kṣamayām āsa hetubhir buddhisaṃmataḥ
03,076.010a sa satkṛto mahīpālo naiṣadhaṃ vismayānvitaḥ
03,076.010b*0348_01 uvāca vākyaṃ tattvajño naiṣadhaṃ vadatāṃ varaḥ
03,076.010c diṣṭyā sameto dāraiḥ svair bhavān ity abhyanandata
03,076.011a kaccit tu nāparādhaṃ te kṛtavān asmi naiṣadha
03,076.011c ajñātavāsaṃ vasato madgṛhe niṣadhādhipa
03,076.012a yadi vā buddhipūrvāṇi yady abuddhāni kāni cit
03,076.012c mayā kṛtāny akāryāṇi tāni me kṣantum arhasi
03,076.013 nala uvāca
03,076.013a na me 'parādhaṃ kṛtavāṃs tvaṃ svalpam api pārthiva
03,076.013c kṛte 'pi ca na me kopaḥ kṣantavyaṃ hi mayā tava
03,076.014a pūrvaṃ hy asi sakhā me 'si saṃbandhī ca narādhipa
03,076.014c ata ūrdhvaṃ tu bhūyas tvaṃ prītim āhartum arhasi
03,076.014d*0349_01 ata ūrdhvaṃ tu bhūyas tvaṃ prītimān kṣantum arhasi
03,076.015a sarvakāmaiḥ suvihitaḥ sukham asmy uṣitas tvayi
03,076.015c na tathā svagṛhe rājan yathā tava gṛhe sadā
03,076.016a idaṃ caiva hayajñānaṃ tvadīyaṃ mayi tiṣṭhati
03,076.016c tad upākartum icchāmi manyase yadi pārthiva
03,076.017 bṛhadaśva uvāca
03,076.017a evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇāya naiṣadhaḥ
03,076.017c sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā
03,076.018a tato gṛhyāśvahṛdayaṃ tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ
03,076.018b*0350_01 niṣadhādhipateś cāpi datvākṣahṛdayaṃ nṛpaḥ
03,076.018c sūtam anyam upādāya yayau svapuram eva hi
03,076.019a ṛtuparṇe pratigate nalo rājā viśāṃ pate
03,076.019c nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrgham ivāvasat
03,077.001 bṛhadaśva uvāca
03,077.001a sa māsam uṣya kaunteya bhīmam āmantrya naiṣadhaḥ
03,077.001c purād alpaparīvāro jagāma niṣadhān prati
03,077.002a rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ
03,077.002c pañcāśadbhir hayaiś caiva ṣaṭśataiś ca padātibhiḥ
03,077.003a sa kampayann iva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ
03,077.003c praviveśātisaṃrabdhas tarasaiva mahāmanāḥ
03,077.004a tataḥ puṣkaram āsādya vīrasenasuto nalaḥ
03,077.004c uvāca dīvyāva punar bahu vittaṃ mayārjitam
03,077.005a damayantī ca yac cānyan mayā vasu samarjitam
03,077.005c eṣa vai mama saṃnyāsas tava rājyaṃ tu puṣkara
03,077.006a punaḥ pravartatāṃ dyūtam iti me niścitā matiḥ
03,077.006c ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayoś ca paṇāvahe
03,077.007a jitvā parasvam āhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu
03,077.007c pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanam ucyate
03,077.008a na ced vāñchasi tad dyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām
03,077.008c dvairathenāstu vai śāntis tava vā mama vā nṛpa
03,077.009a vaṃśabhojyam idaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā
03,077.009c yena tenāpy upāyena vṛddhānām iti śāsanam
03,077.010a dvayor ekatare buddhiḥ kriyatām adya puṣkara
03,077.010c kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ
03,077.011a naiṣadhenaivam uktas tu puṣkaraḥ prahasann iva
03,077.011c dhruvam ātmajayaṃ matvā pratyāha pṛthivīpatim
03,077.012a diṣṭyā tvayārjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha
03,077.012c diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam
03,077.012e diṣṭyā ca dhriyase rājan sadāro 'rinibarhaṇa
03,077.012f*0351_01 punar dyūte ca te buddhir diṣṭyā puruṣasattama
03,077.013a dhanenānena vaidarbhī jiten