Harivamsa, constituted text with star passages
Based on the ed. by Parashuram Lakshman Vaidya,
Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969
(For details see the separate introduction on the Zürich server.)


Input by Atul Agarwala, J. Wayne Bass, Julie Bélanger, Peter Bisschop, Horst Brinkhaus,
John Brockington, Eva De Clercq, André Couture, James Fitzgerald, Arlo Griffiths,
N. Hanemann, Petteri Koskikallio, Kreshimir Krnic, Anne Mossner, Luther Obrock,
François Painchaud, Utz Podzeit, Peter Schreiner, Sandra Smets,
Renate Söhnen-Thieme, Christophe Vielle, Andreas Viethsen

Corrections by Peter Scharf




TEXT WITH PADA MARKERS



This GRETIL version has been adapted according to the following conventions:



ALL INSERTIONS begin with 5 blanks.
Thereafter, one of the following options may apply:
5 additional blanks for the first line of insertions after UNEVEN pādas
3 additional blanks for EVEN pādas in longer metres with split lines

ALL 1-PADA LINES end with asterisk (*).



STRUCTURE OF REFERENCES (added):
HV_nn.nn = HV(=constituted text)_adhyāya.verse
*HV_nn.nn*nn = *HV(=star-passage)_adhyāya.verse*number of star-passage

/ = daṇḍa in constituted text
| = daṇḍa in *-passages

||* ... *|| = prose

{...} = interlocutor (these lines are not counted in *-passages!)


______________

EDITORIAL LINES:

[h: ... :h] = header
[k: ... :k] = commentary




THIS GRETIL TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY!
COPYRIGHT AND TERMS OF USAGE AS FOR SOURCE FILE.

Text converted to Unicode (UTF-8).
(This file is to be used with a UTF-8 font and your browser's VIEW configuration
set to UTF-8.)

description:multibyte sequence:
long a ā
long A Ā
long i ī
long I Ī
long u ū
long U Ū
vocalic r
vocalic R
long vocalic r
vocalic l
vocalic L
long vocalic l
velar n
velar N
palatal n ñ
palatal N Ñ
retroflex t
retroflex T
retroflex d
retroflex D
retroflex n
retroflex N
palatal s ś
palatal S Ś
retroflex s
retroflex S
anusvara
visarga
long e ē
long o ō
l underbar
r underbar
n underbar
k underbar
t underbar

Unless indicated otherwise, accents have been dropped in order
to facilitate word search.

For a comprehensive list of GRETIL encodings and formats see:
http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/gretdiac.pdf
and
http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/gretdias.pdf

For further information see:
http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil.htm






ANALYTIC VERSION according to BHELA conventions:

Sandhi markers:
(. =short vowel, - =long vowel)

in word-sandhi:
1: . . e.g.: veda+anta = vedā1nta
2: - .
3: . -
4: - -

in sentence-sandhi:
7: . . e.g.: ca+api = cā7pi
8: . -
9: - .
0: - -


PADA MARKERS

For a four-pada verse:
........ $ ........ &
........ % ........ //

For a six-pada verse:
........ $ ........ &
........ % ........ \
........ # ........ //





[h: HV (CE) chapter 1, transliterated by Peter Schreiner (ca. 1991), revised October 1999. Star-passages 1-22 added March 2002. :h]

nārāyaṇaṃ namaskṛtya $ naraṃ caiva narottamam &
devīṃ sarasvatīṃ caiva % tato jayam udīrayet // HV_0.0 //

     [k: "This mantra is found only in N (except Ñ1 D6). [...] After the introductory mantra, K2 ins. *1, *2 and *3. K3 ins. *1, *5, and *3. K4 ins. *2, and *3. Ñ2 ins. *2, *4, *1, *5, *6, *7, *8, *9, and *3. Ñ3 ins. *2, *4, *1, *5, *6, *7, *9, *8, and *3. V1 ins. *2, *4, *1, *5, *6, *7, *9, *8, and *3. V2 ins. *2, *4, *1, *5, *6, *8, *7, *9, and *3. V3 Dn (Dn2 om. *4) ins. *8, *1, *5, *6, *7, *9, *2, *4, and *3. B1 ins. *8, *1, *5, *6, *9, *2, *4, and *3. B2 ins. *1, *8, *5, *6, *9, *4, *2, and *3. B3 ins. *1, *2, *4, *8, *5, *7, *9, *6, and *3. Ds ins. *1, *6, *7, *4, *5, *8, *2, and *3. D1 ins. *10, *1, *5, *2, first line of *3, *11, and lines 2-4, and 6-8 of *3. D2 ins. *2 and *3. D3 ins. *2, *4, *1, *5, *6, *7, *9, *8, and *3. D4 ins. *8, *1, *5, *6, *12, *2, and *3. D5 ins. *1, *2, *4, *8, *5, *6, *7,l *9, *13, and *3." :k]
     jayati parāśarasūnuḥ $ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ | *HV_1.0*1:1 |
     yasyāsyakamalagalitaṃ $ vāṅmayam amṛtaṃ jagat pibati | *HV_1.0*1:2 |

     pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ $ maharṣim akṣayyavibhūtiyuktam | *HV_1.0*2:1 |
     nārāyaṇasyāṃsajam ekaputraṃ $ dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam | *HV_1.0*2:2 |

     ādyaṃ puruṣam īśānaṃ $ puruhūtaṃ puruṣṭutam | *HV_1.0*3:1 |
     ṛtam ekākṣaraṃ brahma $ vyaktāvyaktaṃ sanātanam || *HV_1.0*3:2 |
     asac ca sadasac caiva $ yad viśvaṃ sadasatparam | *HV_1.0*3:3 |
     parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ $ purāṇaṃ param avyayam | *HV_1.0*3:4 |
     maṅgalyaṃ maṅgalam viṣṇuṃ $ vareṇyam anaghaṃ śucim | *HV_1.0*3:5 |
     namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ $ carācaraguruṃ harim || *HV_1.0*3:6 |
     naimiṣāraṇye kulapatiḥ $ śaunakas tu mahāmuniḥ | *HV_1.0*3:7 |
     sautiṃ papraccha dharmātmā $ sarvaśāstraviśāradaḥ | *HV_1.0*3:8 |

     [k: Lines 1-6 of 1.0*3 MBh 1,1.20-22. :k]
     jajñe bahujñaṃ param atyudāraṃ $ yaṃ dvīpamadhye sutam ātmayogāt | *HV_1.0*4:1 |
     parāśarāt satyavatī maharṣiṃ $ tasmai namo 'jñānatamonudāya | *HV_1.0*4:2 |

     yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti $ viprāya vedaviduṣe bahuviśrutāya | *HV_1.0*5:1 |
     puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyāc ca tadvat $ tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva | *HV_1.0*5:2 |

     śatāśvamedhasya yad atra puṇyaṃ $ catuḥsahasrasya śatakratoś ca | *HV_1.0*6:1 |
     bhaved anantaṃ harivaṃśadānāt $ prakīrtitaṃ vyāsamaharṣiṇā ca | *HV_1.0*6:2 |

     yad vājapeyena tu rājasūyād $ dṛṣṭaṃ phalaṃ hastirathena cānyat | *HV_1.0*7:1 |
     tal labhyate vyāsavacaḥ pramāṇaṃ $ gītaṃ ca vālmīkimaharṣiṇā ca | *HV_1.0*7:2 |

     dvaipāyanauṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ $ puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca | *HV_1.0*8:1 |
     yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ $ kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena | *HV_1.0*8:2 |

     yo harivaṃśaṃ lekhayati yathāvidhinā mahātapāḥ sapadi | *HV_1.0*9:1 |*
     sa yāti hareḥ padakamalaṃ kamalaṃ madhupo yathā lubdhaḥ | *HV_1.0*9:2 |*

     yaṃ brahma vedāntavido vadanti $ paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ tathānye | *HV_1.0*10:1 |
     viśvād gateḥ kāraṇam īśvaraṃ sa $ tasmai namo vighnavināśanāya | *HV_1.0*10:2 |

     saṃsāratāraṇaṃ viṣṇuṃ $ yogidhyeyam anuttamam | *HV_1.0*11 |

     śṛṇoti harivaṃśaṃ yaḥ $ śraddhayā vaṃśavardhanam | *HV_1.0*12:1 |
     pratyakṣaraṃ bhavet teṣāṃ $ kapilādānajaṃ phalam | *HV_1.0*12:2 |

     yo dadāti harivaṃśapustakaṃ $ brāhmaṇāya viduṣe sadakṣiṇam | *HV_1.0*13:1 |
     so 'śvamedhaphalabhāg bhaven naraḥ $ satyam eva kathitaṃ maharṣiṇā | *HV_1.0*13:2 |

     cakraṃ yasya bhujāgrahastalalitaṃ vidyutprabhaṃ rājate $ śaṅkho yasya virājate karatale saṃpūrṇacandraprabhaḥ | *HV_1.0*14:1 |
     mālā yasya sacampakā satilakā sāśokanīlotpalā $ sa tvāṃ pātu ṣadardhavikramagatis trilokyanātho hariḥ | *HV_1.0*14:2 |

     yo 'vidyādyair aśeṣair manasi vinihitaiḥ kleśasaṃjñais tridoṣair $ aspṛṣṭo nirguṇatvāt paramagururajaḥkarmabhis tatphalair vā | *HV_1.0*15:1 |
     sarvajñatvādiyukto niratiśayasukhaprāptihetur yatīnāṃ $ so 'nādir vāsudevaḥ śamayatu duritaṃ sarvajanmārjitaṃ vaḥ | *HV_1.0*15:2 |

     jitaṃ te puṇḍarīkākṣa $ namas te viśvabhāvana | *HV_1.0*16:1 |
     namas te 'stu hṛṣīkeśa $ mahāpuruṣapūrvaja | *HV_1.0*16:2 |

     śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ $ śaśivarṇaṃ caturbhujam | *HV_1.0*17:1 |
     prasannavadanaṃ dhyāyet $ sarvavighnopaśāntaye | *HV_1.0*17:2 |

     vāgīśādyāḥ sumanasaḥ $ sarvārthānām upakrame | *HV_1.0*18:1 |
     yaṃ natvā kṛtakṛtyāḥ syus $ taṃ namāmi gajānanam | *HV_1.0*18:2 |

     indirākucapāṭīra+ $ +paṅkasaṃkalitodaraḥ | *HV_1.0*19:1 |
     dadyād amandam ānandam $ acirān no nṛkesarī | *HV_1.0*19:2 |
     kālindījalakallola+ $ +kolāhalakutūhalī | *HV_1.0*19:3 |

     asatkīrtanakāntāra+ $ +parivartanapāṃsulām | *HV_1.0*20:1 |
     vācaṃ śaurikathālāpa+ $ +gaṅgayaiva punīmahe | *HV_1.0*20:2 |

     indīvarakaḷaśyāmaṃ $ indirānandakandaḷam | *HV_1.0*21:1 |
     vandārujanamandāraṃ $ vande 'haṃ yadunandanam | *HV_1.0*21:2 |

     vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ $ śakteḥ putram akalmaṣam | *HV_1.0*22:1 |
     parāśarātmajaṃ vande $ śukatātaṃ taponidhim | *HV_1.0*22:2 |
     vyāsāya viṣṇurūpāya $ vyāsarūpāya viṣṇave | *HV_1.0*22:3 |
     namo vai brahmanidhaye $ vāsiṣṭhāya namo namaḥ | *HV_1.0*22:4 |

{śaunaka uvāca}
saute sumahadākhyānaṃ $ bhavatā parikīrtitam &
bhāratānāṃ ca sarveṣāṃ % pārthivānāṃ tathaiva ca // HV_1.1 //
devānāṃ dānavānāṃ ca $ gandharvoragarakṣasām &
daityānām atha siddhānāṃ % guhyakānāṃ tathaiva ca // HV_1.2 //
atyadbhutāni karmāṇi $ vikramā dharmaniścayāḥ &
vicitrāś ca kathāyogā % janma cāgryam anuttamam // HV_1.3 //
kathitaṃ bhavatā puṇyaṃ $ purāṇaṃ ślakṣṇayā girā &
manaḥkarṇasukhaṃ tan māṃ % prīṇāty amṛtasaṃmitam // HV_1.4 //
tatra janma kurūṇāṃ vai $ tvayoktaṃ lomaharṣiṇe &
na tu vṛṣṇyandhakānāṃ vai % tad bhavān prabravītu me // HV_1.5 //

{sūta uvāca}
janamejayena yat pṛṣṭaḥ $ śiṣyo vyāsasya dhīmataḥ &
     [k: D6 T G M1-3 ins.: :k]
     dharmavit kathayām āsa $ kulaṃ teṣāṃ savistaram | *HV_1.6*23 |
tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi % vṛṣṇīnāṃ vaṃśam āditaḥ // HV_1.6 //
śrutvetihāsaṃ kārtsnyena $ bharatānāṃ sa bhārataḥ &
janamejayo mahāprājño % vaiśaṃpāyanam abravīt // HV_1.7 //
mahābhāratam ākhyānaṃ $ bahvarthaṃ bahuvistaram &
kathitaṃ bhavatā vipra % vistareṇa mayā śrutam // HV_1.8 //
tatra śūrāḥ samākhyātā $ bahavaḥ puruṣarṣabhāḥ &
nāmabhiḥ karmabhiś caiva % vṛṣṇyandhakamahārathāḥ // HV_1.9 //
teṣāṃ karmāvadātāni $ tvayoktāni dvijottama &
tatra tatra samāsena % vistareṇaiva cābhibho // HV_1.10 //
na ca me tṛptir astīha $ kīrtyamāne purātane &
ekaś ca me mato rāśir % vṛṣṇayaḥ pāṇḍavās tathā // HV_1.11 //
bhavāṃś ca vaṃśakuśalas $ teṣāṃ pratyakṣadarśivān &
kathayasva kulaṃ teṣāṃ % vistareṇa tapodhana // HV_1.12 //
yasya yasyānvaye ye ye $ tāṃs tān icchāmi veditum &
     [k: Ś1 ins.: :k]
     pūrvaṃ kathā samākhyātā $ vicitrā ca mahīpate | *HV_1.13*24 |
teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca % vicitrām ā prajāpateḥ // HV_1.13 //
     [k: D5 ins.: :k]
     sarvam etad aśeṣeṇa $ kathayasva dvijottama | *HV_1.13*25 |

     [k: D2.5 cont.: :k]
     yena vai śṛṇvatāṃ puṃsām $ aputratvaṃ praṇaśyati | *HV_1.13*26 |

     [k: T4 cont. after *25, T2.3 G1 ins. after 12, D2 G4 ins. after 13: :k]
     evaṃ saṃcodito rājā $ vyāsaśiṣyo mahāmune | *HV_1.13*27 |

{sūta uvāca}
satkṛtya paripṛṣṭas tu $ sa mahātmā mahātapāḥ &
vistareṇānupūrvyā ca % kathayām āsa tāṃ kathām // HV_1.14 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ $ puṇyāṃ pāpapraṇāśinīm &
kathyamānāṃ mayā citrāṃ % bahvarthāṃ śrutisaṃmitām // HV_1.15 //
yaś caināṃ dhārayet tāta $ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ &
     [k: D6 T1.2 G M4 ins.: :k]
     yaś caināṃ dhārayed vipraḥ $ śrāvayed vā mahātmanām | *HV_1.26*28 |
svavaṃśadhāraṇaṃ kṛtvā % svargaloke mahīyate // HV_1.16 //
avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tan $ nityaṃ sadasadātmakam &
pradhānaṃ puruṣaṃ tasmān % nirmame viśvam īśvaraḥ // HV_1.17 //
taṃ vai viddhi mahārāja $ brahmāṇam amitaujasam &
sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ % nārāyaṇaparāyaṇam // HV_1.18 //
ahaṃkaras tu mahatas $ tasmād bhūtāni jajñire &
bhūtabhedāś ca bhūtebhya % iti sargaḥ sanātanaḥ // HV_1.19 //
vistarāvayavaṃ caiva $ yathāprajñaṃ yathāśrutam &
kīrtyamānaṃ śṛṇu mayā % pūrveṣāṃ kīrtivardhanam // HV_1.20 //
dhanyaṃ yaśasyaṃ śatrughnaṃ $ svargyam āyurvivardhanam &
kīrtanaṃ sthirakīrtīnāṃ % sarveṣāṃ puṇyakarmaṇām // HV_1.21 //
tasmāt kalyāya te kalyaḥ $ samagraṃ śucaye śuciḥ &
     [k: Ś1 K D1.3.4.6 ins.: :k]
     tasmai hiraṇyagarbhāya $ puruṣāyeśvarāya ca | *HV_1.22*29:1 |
     ajāya prathamāyaiva $ variṣṭhāya prajāpate | *HV_1.22*29:2 |
     brahmaṇe lokanāthāya $ gariṣṭhāya svayaṃbhuve | *HV_1.22*29:3 |
     [k: D1 cont.: :k]
     praṇamya prabhave pūrvaṃ $ tasmai amitatejase | *HV_1.22*30 |
ā vṛṣṇivaṃśād vakṣyāmi % bhūtasargam anuttamam // HV_1.22 //
viṣṇuḥ svayaṃbhūr bhagavān $ sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ &
apa eva sasarjādau % tāsu vīryam avāsṛjat // HV_1.23 //
āpo nārā iti proktā $ nāmnā pūrvam iti śrutiḥ &
ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ % tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ // HV_1.24 //
hiraṇyavarṇam abhavat $ tad aṇḍam udakeśayam &
tatra jajñe svayaṃ brahmā % svayaṃbhūr iti naḥ śrutam // HV_1.25 //
hiraṇyagarbho bhagavān $ uṣitvā parivatsaram &
tad aṇḍam akarod dvaidhaṃ % divaṃ bhuvam athāpi ca // HV_1.26 //
tayoḥ śakalyor madhyam $ ākāśam akarot prabhuḥ &
apsu pāriplavāṃ pṛthvīṃ % diśaś ca daśadhā dadhe // HV_1.27 //
tatra kālaṃ mano vācaṃ $ kāmaṃ krodham atho ratim &
sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ % sraṣṭum icchan prajāpatim // HV_1.28 //
marīcim atryaṅgirasau $ pulastyaṃ pulahaṃ kratum &
vasiṣṭhaṃ ca mahātejāḥ % so 'sṛjat sapta mānasān // HV_1.29 //
sapta brahmāṇa ity ete $ purāṇe niścayaṃ gatāḥ &
nārāyaṇātmakānāṃ vai % saptānāṃ brahmajanmanām // HV_1.30 //
tato 'sṛjat punar brahmā $ rudraṃ roṣātmasaṃbhavam &
sanatkumāraṃ ca ṛṣiṃ % pūrveṣām api pūrvajam // HV_1.31 //
     [k: 1.31: Saṃdhi nicht durchgeführt zwischen "ca ṛṣim". :k]
sapta tv ete prajāyante $ prajā rudraś ca bhārata &
skandaḥ sanatkumāraś ca % tejaḥ saṃkṣipya tiṣṭhataḥ // HV_1.32 //
teṣāṃ sapta mahāvaṃśā $ divyā devagaṇānvitāḥ &
kriyāvantaḥ prajāvanto % maharṣibhir alaṃkṛtāḥ // HV_1.33 //
vidyuto 'śanimeghāṃś ca $ rohitendradhanūṃsi ca &
     [k: T G M4 ins. after 32; D6 after 33ab: :k]
     sanaś ca yogatattvajñaṃ $ sanakaṃ ca sanandanam | *HV_1.33*31:1 |
     ete sapta samākhyātā $ ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ | *HV_1.33*31:2 |
yādāṃsi ca sasarjādau % parjanyaṃ ca sasarja ha // HV_1.34 //
ṛco yajūṃṣi sāmāni $ nirmame yajñasiddhaye &
     [k: Ś1 K V2 Dn D3(marg.).4 ins.: :k]
     mukhād devān ajanayat $ pitṝṃś ceśo 'pi vakṣasaḥ | *HV_1.35*32:1 |
     prajanāc ca manuṣyān vai $ jaghanān nirmame 'surān | *HV_1.35*32:2 |
sādhyāṃs tair ayajan devān % ity evam anuśuśrumaḥ // HV_1.35 //
uccāvacāni bhūtāni $ gātrebhyas tasya jajñire &
     [k: D4 ins.: :k]
     brahmāṇaṃ hṛdayaṃ bhittvā $ niścito bhagavān bhṛguḥ || *HV_1.36*33:1 |
     stanaṃ tu dakṣiṇaṃ bhittvā $ brahmajena ca vigrahaḥ | *HV_1.36*33:2 |
     niśrito bhagavān dharmaḥ $ sarvalokasukhāvahaḥ || *HV_1.36*33:3 |
     trayas tasya varāḥ putrāḥ $ sarvabhūtamanoharāḥ | *HV_1.36*33:4 |
     kāmaḥ śamaś ca harṣaś ca $ tejasā lokadhāriṇaḥ || *HV_1.36*33:5 |
     kāmasya tu ratir bhāryā $ śamasya prītir aṅganā | *HV_1.36*33:6 |
     nandā bhāryā ca harṣasya $ trayo lokāḥ pratiṣṭhitāḥ | *HV_1.36*33:7 |
āpavasya prajāsargaṃ % sṛjato hi prajāpateḥ // HV_1.36 //
     [k: Ś1 K Dn D3(marg.).4 G4 M2 ins.: :k]
     sṛjyamānāḥ prajā naiva $ vivardhante yadā tadā | *HV_1.36*34 |
dvidhā kṛtvātmano deham $ ardhena puruṣo 'bhavat &
ardhena nārī tasyāṃ sa % sasṛje vividhāḥ prajāḥ \
divaṃ ca pṛthivīṃ caiva # mahimnā vyāpya tiṣṭati // HV_1.37 //
virājam asṛjad viṣṇuḥ $ so 'sṛjat puruṣaṃ virāṭ &
puruṣaṃ taṃ manuṃ viddhi % tad vai manvantaraṃ smṛtam \
dvitīyam āpavasyaitan # manor antaram ucyate // HV_1.38 //
sa vairājaḥ prajāsargaṃ $ sasarja puruṣaḥ prabhuḥ &
     [k: D6 T G M4 ins.: :k]
     manuṃ prajāpatiṃ viddhi $ sasarja prabhur īśvaraḥ | *HV_1.39*35 |
nārāyaṇavisargaḥ sa % prajās tasyāpy ayonijāḥ // HV_1.39 //
āyuṣmān kīrtimān dhanyaḥ $ prajāvāṃś ca bhaven naraḥ &
     [k: T G ins. after 40ab, M1.2.4 after 40: :k]
     sthiravaṃśaś ca bhavati $ mṛtaḥ svarge mahīyate | *HV_1.40*36 |
ādisargaṃ viditvemaṃ % yatheṣṭāṃ prāpnuyād gatim // HV_1.40 //
[h: HV (CE) chapter 2, transliterated by Peter Schreiner; version of February 13, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
sa sṛṣṭāsu prajāsv evam $ āpavo vai prajāpatiḥ &
lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ % śatarūpām ayonijām // HV_2.1 //
āpavasya mahimnā tu $ divam āvṛtya tiṣṭhataḥ &
dharmeṇaiva mahārāja % śatarūpā vyajāyata // HV_2.2 //
sā tu varṣāyutaṃ taptvā $ tapaḥ paramaduścaram &
bhartāraṃ dīptatapasaṃ % puruṣaṃ pratyapadyata // HV_2.3 //
sa vai svāyaṃbhuvas tāta $ puruṣo manur ucyate &
tasyaikasaptatiyugaṃ % manvantaram ihocyate // HV_2.4 //
vairājāt puruṣād vīraṃ $ śatarūpā vyajāta &
priyavratottānapādau % vīrāt kāmyā vyajāyata // HV_2.5 //
kāmyā nāma mahābāho $ kardamasya prajāpateḥ &
     [k: After 6ab, T1.2.4,G ins.: :k]
     sutā sutapasā yuktā $ mahatī lokadhāriṇī | *HV_2.6ab*37 |
kāmyāputrāś ca catvāraḥ % samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ // HV_2.6 //
     [k: K2-4,Ñ2.3,V,B1.2,D(D3 marg.),T3.4 ins., after 6; B3 after 6ab: :k]
     priyavrataṃ samāsādya $ patiṃ sājanayat sutān | *HV_2.6*38 |
uttānapādaṃ jagrāha $ putram atriḥ prajāpatiḥ &
uttānapādāc caturaḥ % sūnṛtā suṣuve sutān // HV_2.7 //
dharmasya kanyā suśroṇī $ sūnṛtā nāma viśrutā &
utpannā vāci dharmeṇa % dhruvasya jananī śubhā // HV_2.8 //
dhruvaṃ ca kīrtimantaṃ cāpy $ ayasmantam ayaspatim &
uttānapādo 'janayat % sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ // HV_2.9 //
dhruvo varṣasahasrāṇi $ trīṇi divyāni bhārata &
tapas tepe mahārāja % prārthayan sumahad yaśaḥ // HV_2.10 //
tasmai brahmā dadau prītaḥ $ sthānam ātmasamaṃ prabhuḥ &
acalam caiva purataḥ % saptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ // HV_2.11 //
tasyābhimānam ṛddhiṃ ca $ mahimānaṃ nirīkṣya ca &
devāsurāṇām ācāryaḥ % ślokam apy uśanā jagau // HV_2.12 //
aho yasya tapaso vīryam $ aho śrutam aho vratam &
yam adya purataḥ kṛtvā % dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ // HV_2.13 //
tasmāc chliṣṭaṃ ca mānyaṃ ca $ dhruvāc chambur vyajāyata &
śliṣṭer ādhatta succhāyā % pañca putrān akalmaṣān \
     [k: K2,D2 ins. after 14cd; K3,D1 after 14: :k]
     prācīnagarbhaṃ vṛkatiṃ $ vṛkalaṃ vṛkatejasam | *HV_2.14cd*39:1 |
     patnī prācīnagarbhasya $ sūnṛtā suṣuve nṛpa | *HV_2.14cd*39:2 |
     nāmnodāradhiyaṃ putram $ indro yaḥ pūrvajanmani || *HV_2.14cd*39:3 |
     udāradhīḥ sutaṃ bhadrā+ $ +janayad vai divaṃjayam | *HV_2.14cd*39:4 |
     ripuṃ ripuṃjayaṃ jajñe $ varāṅgī sā divaṃjayāt | *HV_2.14cd*39:5 |
ripuṃ ripuṃjayaṃ vipraṃ # vṛkalam vṛkatejasam // HV_2.14 //
ripor ādhatta bṛhatī $ cākṣuṣam sarvatejasam &
ajījanat puṣkariṇyāṃ % vairaṇyāṃ cākṣuṣo manum // HV_2.15 //
prajāpater ātmajāyāṃ $ vīraṇasya mahātmanaḥ &
manor ajāyanta daśa % naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ \
kanyāyāṃ bharataśreṣṭha # vairājasya prajāpateḥ // HV_2.16 //
ūruḥ pūruḥ śatadyumnas $ tapasvī satyavit kaviḥ &
agniṣṭud atirātraś ca % sudyumnaś ceti tenava \
abhimanyuś ca daśamo # naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ // HV_2.17 //
ūror'janayat putrān $ ṣaḍāgneyī mahāprabhān &
aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ % kratum āṅgirasaṃ śivam // HV_2.18 //
aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai $ venam ekaṃ vyajāyata &
apacāreṇa venasya % prakopaḥ sumahān abhūt // HV_2.19 //
prajārtham ṛṣayo 'thāsya $ mamanthur dakṣiṇaṃ karam &
venasya pāṇau mathite % saṃbabhūva mahān ṛṣiḥ // HV_2.20 //
taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur $ eṣa vai muditāḥ prajāḥ &
kariṣyati mahātejā % yaśaś ca prāpsyate mahat // HV_2.21 //
sa dhanvī kavacī jātas $ tejasā nirdahann iva &
     [k: D6 T1.2 G ins. after the repetition of 22a; T4 after 22a: :k]
          baddhagodhāṅgulitravān | *HV_2.22a*40:1 |*
     prajārakṣākṛtotsāhaḥ | *HV_2.22a*40:2 |*
pṛthur vainyas tadā cemāṃ % rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ // HV_2.22 //
rājasūyābhiṣiktānām $ ādyaḥ sa vasudhādhipaḥ &
tasmāc caiva samutpannau % nipuṇau sūtam agadhau // HV_2.23 //
teneyaṃ gaur mahārāja $ dugdhā sasyāni bhārata &
prajānāṃ vṛttikāmena % devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha // HV_2.24 //
sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva $ vīrudbhiḥ parvatais tathā // HV_2.25 //
teṣu teṣu ca pātreṣu $ duhyamānā vasuṃdharā &
prādād yathepsitaṃ kṣīraṃ % tena prāṇān adhāryan // HV_2.26 //
pṛthuputrau tu dharmajñau $ jajñāte 'ntardhipālinau &
śikhaṇḍinī havirdhānam % antardhānād vyājāyata // HV_2.27 //
havirdhānāt ṣaḍāgneyī $ dhiṣaṇājanayat sutān &
prācīnabarhiṣaṃ śukram % gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau // HV_2.28 //
prācīnabarhir bhagavān $ mahān āsīt prajāpatiḥ &
havirdhānān mahārāja % yena saṃvardhitāḥ prajāḥ // HV_2.29 //
prācīnāgrāḥ kuśās tasya $ pṛthivyāṃ janamejaya &
prācīnabarher abhavan % pṛthivītalacāriṇaḥ // HV_2.30 //
samudratanayāyāṃ tu $ kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ &
mahatas tapasaḥ pāre % savarṇāyāṃ mahīpatiḥ // HV_2.31 //
savarṇādhatta sāmudrī $ daśa prācīnabarhiṣaḥ &
     [k: After 32ab, T1.2 G1.3.4 ins.: :k]
     putrān vai janayām āsa $ sarvalokābhipūjitān | *HV_2.32ab*41 |
sarve pracetasa nāma % dhanurvedasya pāragāḥ // HV_2.32 //
apṛthagdharmacaraṇās $ te 'tapyanta mahat tapaḥ &
daśa varṣasahasrāṇi % samudrasalileśayāḥ // HV_2.33 //
tapaś caratsu pṛthivīṃ $ pracetaḥsu mahīruhaḥ &
arakṣyamāṇām āvavrur % babhūvātha prajākṣayaḥ // HV_2.34 //
     [k: After 34, Ñ2 V B2 Ds D3-5 ins.: :k]
     pratyāhṛtāḥ prajāḥ sarvāś $ cākṣuṣasyāntare manoḥ | *HV_2.34*42 |
nāśakan māruto vātuṃ $ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ &
daśa varṣasahasrāṇi % na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ // HV_2.35 //
tad upaśrutya tapasā $ yuktāḥ sarve pracetasaḥ &
     [k: For 36ab, Ñ1 subst.: :k]
     prācetasam upastavya $ tapasaḥ sarvaparvataiḥ | *HV_2.36ab*43 |
mukhebhyo vāyum agniṃ ca % te 'sṛjañ jātamanyavaḥ // HV_2.36 //
unmūlān atha vṛkṣāṃs tān $ kṛtvā vāyur aśoṣayat &
tān agnir adahad ghora % evam āsīd drumakṣayaḥ // HV_2.37 //
drumakṣayam atho buddhvā $ kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu &
upagamyābravīd etān % rājā somaḥ pratāpavān // HV_2.38 //
kopaṃ yacchata rājānaḥ $ sarve prācīnabarhiṣaḥ &
vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī % śāmyetām agnimārutau // HV_2.39 //
ratnabhūtā ca kanyeyaṃ $ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī &
bhaviṣyaṃ jānatā tāta % dhṛtā garbheṇa vai mayā // HV_2.40 //
māriṣā nāma nāmnaiṣā $ vṛkṣāṇām iti nirmitā &
bhāryā vo 'stu mahābhāgā % somavaṃśavivardhinī // HV_2.41 //
     [k: "mahābhāgā" could be attribute of Māriṣā (without visarga) or of the Pracetasaḥ (with visarga). :k]
yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena $ mama cārdhena tejasaḥ &
asyām utpatsyate vidvān % dakṣo nāma prajāpatiḥ // HV_2.42 //
sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ $ yuṣmattejomayena vai &
agnināgnisamo bhūyaḥ % prajāḥ saṃvardhayiṣyati // HV_2.43 //
tataḥ somasya vacanāj $ jagṛhus te pracetasaḥ &
saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ % patnīṃ dharmeṇa māriṣām // HV_2.44 //
     [k: After 44, N (except Ś1 Ñ2 D6) T4 G2 ins.: :k]
     māriṣāyāṃ tatas te vai $ manasā garbham ādadhuḥ | *HV_2.44*44 |
daśabhyas tu pracetobhyo $ māriṣāyāṃ prajāpatiḥ &
dakṣo jajñe mahātejāḥ % somasyāṃśena bhārata // HV_2.45 //
putrān utpādayām āsa $ somavaṃśavivardhanān &
acarāṃś ca carāṃś caiva % dvipado 'tha catuṣpadaḥ // HV_2.46 //
sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ $ palścād asṛjata striyaḥ &
     [k: After 47ab, V2 ins.: :k]
     tadā prajāvivṛddhyarthaṃ $ mahātejāḥ prajāpatiḥ | *HV_2.47ab*45 |
dadau sa daśa darmāya % kaśyapāya trayodaśa \
śiṣṭāḥ somāya rājñe tu # nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ // HV_2.47 //
tāsu devā khagā gāvo $ nāgā ditijadānavāḥ &
gandharvāpsarasaś caiva % jajñire 'nyāś ca jātayaḥ // HV_2.48 //
tataḥprabhṛti rājendra $ prajā maithunasaṃbhavāḥ &
saṃkalpād darśanāt sparśāt % pūrveṣāṃ sṛṣṭir ucyate // HV_2.49 //

{janamejaya uvāca}
devānāṃ dānavānāṃ ca $ gandharvoragarakṣasām &
saṃbhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ % dakṣasya ca mahātmanaḥ // HV_2.50 //
aṅguṣṭhād brahmaṇo jāto $ dakṣaś coktas tvayānagha &
     [k: After 51ab, N (except Ś1 Ñ1) T2.4 G M4 ins.: :k]
     vāmāṅguṣṭhāt tathā caiva $ tasya patnī vyajāyata | *HV_2.51ab*46 |
kathaṃ prācetasatvaṃ sa % punar lebhe mahātapāḥ // HV_2.51 //
etaṃ me saṃśayaṃ vipra $ vyākhyātuṃ tvam ihārhasi &
dauhitraś caiva somasya % kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ // HV_2.52 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
utpattiś ca nirodhaś ca $ nityau bhūteṣu bhārata &
ṛṣayo 'tra na muhyanti % vidyāvantaś ca ye janāḥ // HV_2.53 //
yuge yuge bhavanty ete $ sarve dakṣādayo nṛpa &
punaś caiva nirudhyante % vidvāṃs tatra na muhyati // HV_2.54 //
jyaiṣṭhyaṃ kāniṣṭhyam apy eṣāṃ $ pūrvaṃ nāsīj janādhipa &
tapa eva garīyo 'bhūt % prabhāvaś caiva kāraṇam // HV_2.55 //
imāṃ hi sṛṣṭiṃ dakṣasya $ yo vidyāt sacarācaram &
prajāvān āyur uttīrṇaḥ % svargaloke mahīyate // HV_2.56 //
     [k: After 56, D2 ins.: :k]
     divyān bhogān avāpnoti $ rambhādistrībhir āvṛtaḥ | *HV_2.56*47 |

[h: HV (CE) chapter 3, transliterated by Peter Schreiner; version of March, 2002. Not yet proof-read. :h]

{janamejaya uvāca}
devānāṃ dānavānāṃ ca $ gandharvoragarakṣasām &
utpattiṃ vistareṇaiva % vaiśaṃpāyana kīrtaya // HV_3.1 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ $ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā &
yathā sasarja bhūtāni % tathā śṛṇu mahīpate // HV_3.2 //
manasā tv eva bhūtāni $ pūrvam evāsṛjat prabhuḥ &
ṛṣīn devān sagandharvān % asurān atha rākṣasān // HV_3.3 //
     [k: After 3, K2.4 Ñ2.3 V B D ins.: :k]
     yakṣabhūtapiśācāṃś ca $ vayaḥpaśumṛgāṃs tathā | *HV_3.3*48 |
yadāsya yatamānasya $ na vyavardhanta vai prajāḥ &
     [k: After 4ab, Ś1 K V2 Dn D1.2.4(marg.) T2-4 G2.4 ins.: :k]
     apadhyātā bhagavatā $ mahādevena dhīmatā | *HV_3.4ab*49 |
tataḥ saṃcintya tu punaḥ % prajāhetoḥ prajāpatiḥ // HV_3.4 //
sa maithunena dharmeṇa $ sisṛkṣur vividhā prajāḥ &
asiknīm āvahat patnīṃ % vīraṇasya prajāpateḥ \
sutāṃ sutapasā yuktāṃ # mahatīṃ lokadhāraṇīm // HV_3.5 //
atha putrasahasrāṇi $ vairaṇyāṃ pañca vīryavān &
asiknyāṃ janayām āsa % dakṣa eva prajāpatiḥ // HV_3.6 //
tāṃs tu dṛṣṭvā mahābhāgān $ saṃvivardhayiṣūn prajāḥ &
devarṣiḥ priyasaṃvādo % nāradaḥ prābravīd idam \
nāśāya vacanaṃ teṣāṃ # śāpāyaivātmanas tathā // HV_3.7 //
yaṃ kaśyapaḥ sutavaraṃ $ parameṣṭhī vyajījanat &
dakṣasya vai duhitari % dakṣaśāpabhayān muniḥ // HV_3.8 //
pūrvaṃ sa hi samutpanno $ nāradaḥ parameṣṭhinaḥ &
asiknyām atha vairaṇyāṃ % bhūyo devarṣisattamaḥ \
taṃ bhūyo janayām āsa # piteva munipuṃgavam // HV_3.9 //
tena dakṣaya putrā vai $ haryaśvā iti viśrutāḥ &
nirmathya nāśitāḥ sarve % vidhinā ca na saṃśayaḥ // HV_3.10 //
tasyodyatas tadā dakṣo $ nāśāyāmitavikramaḥ &
brahmarṣīn purataḥ kṛtvā % yācitaḥ parameṣṭhinā // HV_3.11 //
tato 'bhnisaṃdhiṃ cakre vai $ dakṣas tu parameṣṭhinā &
kanyāyāṃ nārado mahyaṃ % tava putro bhaved iti // HV_3.12 //
tato dakṣaḥ sutāṃ prādāt $ priyāṃ vai parameṣṭhine &
sa tasyāṃ nārado jajñe % bhūyaḥ śāpabhayād ṛṣiḥ // HV_3.13 //

{janamejaya uvāca}
kathaṃ praṇāśitāḥ putrā $ nāradena maharṣinā &
prajāpater dvijaśreṣṭha % śrotum icchāmi tattvataḥ // HV_3.14 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
dakṣasya putrā haryaśvā $ vivardhayiṣavaḥ prajāḥ &
samāgatā mahāvīryā % nāradas tān uvāca ha // HV_3.15 //
bāliśā bata yūyaṃ ye $ nāsyā jānīta vai bhuvaḥ &
     [k: K1(marg.).2.3 (all first time).4 Ñ V B Dn Ds D1-4.5(first time).6 T1.3.4 G4 ins. after 16ab; K1(marg.).2.3 D5 (all second time) after 17ab; T2 G1-3.5 after 16; M4 after 18ab: :k]
     pramāṇaṃ sraṣṭukāmā vai $ prajā prācetasātmajāḥ | *HV_3.16ab*50 |
antar ūrdhvam adhaś caiva % kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ // HV_3.16 //
     [k: Ś1 Dn2 D4 ins. after 16; K1.3 cont. after the first occurrence of *50: :k]
     vāyor anaśanaṃ prāpya $ gatās te vai parābhavam | *HV_3.16*51 |
te tu tadvacanaṃ śrutvā $ prayātā sarvatodiśam &
adyāpi na nivartante % samudrebhya ivāpagāḥ // HV_3.17 //
haryaśveṣv atha naṣṭeṣu $ dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ &
vairaṇyām eva putrāṇāṃ % sahasram asṛjat prabhuḥ // HV_3.18 //
vivardhayiṣavas te tu $ śabalāśvāḥ prajās tadā &
pūrvoktaṃ vacanaṃ tāta % nāradenaiva coditāḥ // HV_3.19 //
anyonyam ūcus te sarve $ samyag āha mahān ṛṣiḥ &
bhrātṝṇāṃ padavī caiva % gantavyā nātra saṃśayaḥ \
jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāś ca # sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ // HV_3.20 //
     [k: After 20, Ñ2.3 V B Dn D8u T3.4 ins.: :k]
     ekāgrā svasthamanaso $ yathāvad anupūrvaśaḥ | *HV_3.20*52 |
te 'pi tenaiva mārgeṇa $ prayātāḥ sarvatodiśam &
adyāpi na nivartante % samudrebhya ivāpagāḥ // HV_3.21 //
     [k: K2.3(first time).4 Ñ2.3 V B D T G1-3.5 M4 ins. after 21; K1.3(second time) after 22: :k]
     naṣṭeṣu śabalāśveṣu $ dakṣa kruddho 'bravīd vacaḥ | *HV_3.21*53:1 |
     nāradaṃ nāśam ehīti $ garbhavāsaṃ vaseti ca | *HV_3.21*53:2 |
tadāprabhṛti vai bhrātā $ bhrātur anveṣaṇe nṛpa &
prayāto naśyati vibho % tan na kāryaṃ vipaśyatā // HV_3.22 //
tāṃś cāpi naṣṭān vijñāya $ putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ &
     [k: After 23ab, Ds ins.: :k]
     tadbhītyā nāradaṃ śaptvā $ kanyā evāsṛjat prabhuḥ | *HV_3.23ab*54 |
ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjat kanyā % vairaṇyām iti na śrutam // HV_3.23 //
     [k: After 23, K2.4 Ñ V B Dn Ds D1-5 T G1-3.5 ins.: :k]
     tās tadā pratijagrāha $ bhāryārthe kaśyapaḥ prabhuḥ | *HV_3.23*55:1 |
     somo dharmaś ca kauravya $ tathaivānye maharṣayaḥ | *HV_3.23*55:2 |
dadau sa daśa dharmāya $ kaśyapāya trayodaśa &
saptaviṃśati somāya % catasro 'riṣṭanemaye // HV_3.24 //
dve caiva bahuputrāya $ dve caivāṅgirase tathā &
dve bhṛśāśvāya viduṣe % tāsāṃ nāmāni me śṛṇu // HV_3.25 //
arundhatī vasur jāmī $ lambā bhānur marutvatī &
saṃkalpā ca muhūrtā ca % sādhyā viśvā ca bhārata \
dharmapatnyo daśa tv etās # tāsv apatyāni me śṛṇu // HV_3.26 //
viśvedevās tu viśvāyāḥ $ sādhyā sādhyān vyajāyata &
marutvatyāṃ marutvanto % vasos tu vasavaḥ smṛtāḥ // HV_3.27 //
bhānos tu bhānavas tāta $ muhūrtās tu mūhūrtajāḥ &
lambāyāś caiva ghoṣo 'tha % nāgavīthī ca jāmijā // HV_3.28 //
pṛthivīviṣayaṃ sarvam $ arundhatyāṃ vyajāyata &
saṃkalpāyās tu sarvātmā % jajñe saṃkalpa eva ca // HV_3.29 //
     [k: K1(marg. "sec. m.").2-4 Ñ1(first time).2.3 V B Dn Ds D2.3(marg.).5.6 ins. after 29; D4 after 34: :k]
     nāgavīthyāś ca jāminyā $ vṛṣalambā vyajāyata | *HV_3.29*56 |
yā rājan somapatnyas tu $ dakṣaḥ prācetaso dadau &
sarvā nakṣatranāmnyas tu % jyotiṣe parikīrtitāḥ // HV_3.30 //
ye tv aneke suragaṇā $ devā jyotiḥpurogamāḥ &
vasavo 'ṣṭau samākhyātās % teṣāṃ vakṣyāmi vistaram // HV_3.31 //
āpo dhruvaś ca somaś ca $ dharaś caivānilo 'nalaḥ &
pratyūṣaś ca prabhasaś ca % vasavo nāmabhiḥ śrutāḥ // HV_3.32 //
āpasya putro vaitaṇḍyaḥ $ śramaḥ śānto munis tathā &
dhruvasya putro bhagavān % kālo lokaprakālanaḥ // HV_3.33 //
somasya bhagavān varcā $ varcasvī yena jāyate &
dharasya putro draviṇo % hutahavyavahas tathā \
manoharāyāḥ śiśiraḥ # prāṇo 'tha ramaṇas tathā // HV_3.34 //
anilasya śivā bhāryā $ yasyāḥ putraḥ purojavaḥ &
avijñātagatiś caiva % dvau putrāv anilasya tu // HV_3.35 //
agniputraḥ kumāras tu $ śarastambe śriyā vṛtaḥ &
tasya śākho viśākhaś ca % naigameṣaś ca pṛṣṭhajaḥ \
apatyaṃ kṛttikānāṃ sa # kārttikeya iti smṛtaḥ // HV_3.36 //
     [k: After 36, N (except Ś1 Ñ1) T3.4 G2 ins.: :k]
     skandaḥ sanatkumāraś ca $ sṛṣṭaḥ pādena tejasaḥ | *HV_3.36*57 |
pratyūṣasya viduḥ putram $ ṛṣiṃ nāmnātha devalam &
dvau putrau devalasyāpi % kṣamāvantau manīṣiṇau // HV_3.37 //
bṛhaspates tu bhaginī $ varastrī brahmacāriṇī &
yogasiddhā jagat kṛtsnam % asaktā vicacāra ha // HV_3.38 //
prabhāsasya tu bhāryā sā $ vasūnām aṣṭamasya tu &
visvakarmā mahābhāgas % tasyāṃ jajñe prajāpatiḥ // HV_3.39 //
kartā śilpasahasrāṇāṃ $ tridaśānāṃ ca vardhakiḥ &
bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ % kartā śilpavatāṃ varaḥ // HV_3.40 //
yaḥ sarveṣāṃ vimānānī $ daivatānāṃ cakāra ha &
mānuṣāś copajīvanti % yasya śilpaṃ mahātmanaḥ // HV_3.41 //
     [k: K1-3 Ñ2.3 V1.2 B Dn Ds D1.2.3(marg.).4-6 T3.4 M4 ins. after 41; K4 V3 T1.2 G1.2.4.5 after 42: :k]
     surabhiḥ kaśyapād rudrān $ ekādaśa vinirmame | *HV_3.41*58:1 |
     mahādevaprasādena $ tapasā bhāvitā satī | *HV_3.41*58:2 |
ajaikapād ahirbudhnyas $ tvaṣṭā rudraś ca vīryavān &
tvaṣṭuś caivātmajaḥ śrīmān % viśvarūpo mahāyaśāḥ // HV_3.42 //
haraś ca bahurūpaś ca $ tryambakaś cāparājitaḥ &
vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca % kapardī raivatas tathā // HV_3.43 //
     [k: After 43, K2.4 V B Ds D1-3.5 T G M4 ins.: :k]
     mṛgavyādhaś ca sarpaś ca $ kapālī ca viśāṃ pate | *HV_3.43*59 |
ekādaśaite kathitā $ rudrās tribhuvaneśvarāḥ &
śataṃ caivaṃ samākhyātaṃ % rudrāṇām amitaujasām // HV_3.44 //
     [k: After 44, K Ñ2.3 V B D T2-4 G M4 ins.: :k]
     purāṇe bharataśreṣṭha $ yair vyāptāḥ sacarācarāḥ | *HV_3.44*60:1 |
     lokā bharataśārdūla $ kaśyapasya nibodha me | *HV_3.44*60:2 |
     [k: V2 cont.: :k]
     anyaiḥ satyavratā rājan $ yābhir lokatrayaṃ dhṛtam | *HV_3.44*61 |
aditir ditir danuś caiva $ ariṣṭā surasā tathā &
surabhir vinatā caiva % tāmrā krodhavaśā irā \
kadrūr muniś ca lokeśa # tāsv apatyāni me śṛṇu // HV_3.45 //
     [k: No sandhi between "krodhavaśā" and "irā"? :k]
     [k: After 45c, D6 T G M3.4 ins.: :k]
     ... $ khaṣā caiva trayodaśa | *HV_3.45*62:1 |
     kaśyapasya tu bhāryā vai $ ... | *HV_3.45*62:2 |
     [k: Wrong sandhi if "khaṣā" stands for plural "khaṣāḥ"? :k]
pūrvamanvantare śreṣṭhā $ dvādaśāsan surottamāḥ &
tuṣitā nāma te 'nyonyam % ūcur vaivasvate 'ntare // HV_3.46 //
upasthite 'tiyaśasyaś $ cākṣuṣasyāntre manoḥ &
hitārthaṃ sarvalokānāṃ % samāgamya parasparam // HV_3.47 //
āgacchata drutaṃ devā $ aditiṃ saṃpraviśya vai &
manvantare prasūyāmas % tan naḥ śreyo bhaviṣyati // HV_3.48 //
evam uktvā tu te sarve $ cākṣuṣasyāntare manoḥ &
mārīcāt kaśyapāj jātās % te 'dityā dakṣakanyayā // HV_3.49 //
     [k: After 49, Ds ins.: :k]
     pūrvajanmani sutapaḥ+ $ +pṛśnirūpe babhūvatuḥ | *HV_3.49*63 |
tatra viṣṇuś ca śakraś ca $ jajñāte punar eva hi &
aryamā caiva dhātā ca % tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca // HV_3.50 //
vivasvān savitā caiva $ mitro varuṇa eva ca &
aṃśo bhagaś cātitejā % ādityā dvādaśa smṛtāḥ // HV_3.51 //
cākṣuṣasyāntare pūrvam $ āsan ye tuṣitāḥ surāḥ &
vaivasvate 'ntare te vai % ādityā dvādaśa smṛtāḥ // HV_3.52 //
saptaviṃśat tu yāḥ proktāḥ $ somapatnyo 'tha suvratāḥ &
tāsām apatyāny abhavan % dīptāny amitatejasām // HV_3.53 //
     [k: After 53, D5 ins.: :k]
     tārāgaṇāḥ samastā ye $ gagane ye cakāsati | *HV_3.53*64 |
ariṣṭanemeḥ patnīnām $ apatyānīha ṣoḍaśa &
bahuputrasya viduṣaś % catasro vidyutaḥ smṛtāḥ \
pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā # ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ // HV_3.54 //
bhṛśāśvasya tu devarṣer $ devapraharaṇāḥ sutāḥ &
ete yugasahasrānte % jāyante punar eva ha // HV_3.55 //
sarve devagaṇās tāta $ trayas triṃśat tu kāmajāḥ &
teṣām api ca rājendra % nirodhotpattir ucyate // HV_3.56 //
yathā sūryasya kauravya $ udayāstamayāv iha &
     [k: After 57ab, D6 T1.3.4 G ins.: :k]
     tathā yugāni rājendra $ praḷayā manavas tathā | *HV_3.57ab*65 |
evaṃ devanikāyās te % saṃbhavanti yuge yuge // HV_3.57 //
dityāḥ putradvayaṃ jajñe $ kaśyapād iti naḥ śrutam &
     [k: After 58ab, K2.4 B1 D1.2.5 ins.: :k]
     kaśyapasyātmajāv etau $ sarvebhyaḥ pūrvajau matau | *HV_3.58ab*66 |
hiraṇyakaśipuś caiva % hiraṇyākṣaś ca bhārata \
siṃhikā cābhavat kanyā # vipracitteḥ parigrahaḥ // HV_3.58 //
     [k: After 58, K Ñ2.3 V B D T1.2 G1.3.5 ins.: :k]
     saiṃhikeyā iti khyātās $ tasyāḥ putrā mahābalāḥ | *HV_3.58*67 |

     [k: K2.4 V B2 Dn D2.3.5 G3 cont.: :k]
     gaṇas teṣāṃ tu rājendra $ daśasāhasra ucyate | *HV_3.58*68 |

     [k: After *68, V1(marg.).3 read 64a-65b, V1 repeating the same in its proper place. While K2 V2 B2 D3(marg.).5 cont. after *68; Ñ2.3 B1.3 Ds D4.6 ins. after 58; V1 after the first occurrence of 64ab; V3 after 64ab: :k]
     teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca $ śataśo 'tha sahasraśaḥ | *HV_3.58*69:1 |
     asaṃkhyātā mahābāho $ hiraṇyakaśipoḥ śṛṇu | *HV_3.58*69:2 |
hiraṇyakaśipoḥ putrāś $ catvāraḥ prathitaujasaḥ &
anuhrādaś ca hrādaś ca % prahrādaś caiva vīryavān // HV_3.59 //
saṃhrādas ca caturtho 'bhūd $ dhrādaputro hradas tathā &
     [k: After 60ab, K1-3 V2.3 Dn D4 ins.: :k]
     saṃhrādaputrau sundaś ca $ nisundas tāv ubhau smṛtau | *HV_3.60ab*70 |
hradasya putro 'py āyur vai % śivaḥ kālas tathaiva ca \
     [k: After 60cd, T G1.3-5 M4 ins.: :k]
     saṃhrādaputra āyuṣmāñ $ śibir bāṣkala eva ca | *HV_3.60cd*71 |

     [k: T3 cont.: :k]
     teṣāṃ madhye mahābhāga $ sarvatra samadṛg vaśī | *HV_3.60cd*72:1 |
     prahrādaḥ paramāṃ bhaktiṃ $ ya uvāca janārdane | *HV_3.60cd*72:2 |
virocanaś ca prāhrādir # balir jajñe virocanāt // HV_3.60 //
baleḥ putraśataṃ tv āsīd $ bāṇajyeṣṭhaṃ narādhipa &
dhṛtarāṣṭraś ca sūryaś ca % candramāś cendratāpanaḥ // HV_3.61 //
kumbhanābho gardabhākṣaḥ $ kukṣir ity edvamādayaḥ &
bāṇas teṣām atibalo % jyeṣṭhaḥ paśupateḥ priyaḥ // HV_3.62 //
purākalpe hi bāṇena $ prasādyomāpatiṃ prabhum &
pārśvato me vihāraḥ syād % ity evaṃ yācito varaḥ // HV_3.63 //
     [k: After 63, V1.3 B2(marg.) Ds Bomb. and Poona eds. ins.: :k]
     bāṇasya cendradamano $ lohityām udapadyata | *HV_3.63*73:1 |
     gaṇas teṣāṃ tu rājendra $ śatasāhasrasaṃmitaḥ | *HV_3.63*73:2 |
hiraṇāksasutāḥ pañca $ vidvāṃsaḥ sumahābalāḥ &
jharjharaḥ śakuniś caiva % bhūtasaṃtāpanas tathā \
mahānābhaś ca vikrāntaḥ # kālanābhas tathaiva ca // HV_3.64 //
abhavan danuputrās tu $ śataṃ tīvraparākramāḥ &
tapasvino mahāvīryāḥ % prādhānyena nibodha tān // HV_3.65 //
dvimūrdhā śakuniś caiva $ tathā śaṅkuśirā vibhuḥ &
     [k: After 66ab, N(except Ś1 Ñ1 D3) T2-4 G1-3.5 M4 ins.: :k]
     śaṅkukarṇo vivādaś ca $ gaveṣṭhī duṃdubhis tathā | *HV_3.66ab*74 |
ayomukhaḥ śambaraś ca % kapilo vāmanas tathā // HV_3.66 //
marīcir maghavāṃś caiva $ iḍā gargaśirās tathā &
vikṣobhaṇaś ca ketuś ca % ketuvīryaśatahradau // HV_3.67 //
indrajit sasrvajic caiva $ vajranābhas tathaiva ca &
     [k: After 68ab, K2.4 Ñ3 V B D(except D2) T3.4 G4 ins.: :k]
     mahānābhaś ca vikrāntaḥ $ kālanābhas tathaiva ca | *HV_3.68ab*75 |
ekacakro mahābāhus % tārakaś ca mahābalaḥ // HV_3.68 //
vaiśvānaraḥ pulomā ca $ vidrāvaṇamahāśirau &
svarbhānur vṛṣaparvā ca % vipracittiś ca vīryavān // HV_3.69 //
     [k: After 69, N(except Ś1 Ñ1) T G ins.: :k]
     sūkṣmaś caiva nicandraś ca $ ūrṇanabho mahāhiriḥ | *HV_3.69*76:1 |
     asilomā sukeśī ca $ śaṭhaś ca balako madaḥ | *HV_3.69*76:2 |
     tathā gaganamūrdhā ca $ kumbhanābho mahāsuraḥ | *HV_3.69*76:3 |
     pramado mayaḥ kupatho $ hayagrīvaś ca vīryavān || *HV_3.69*76:4 |
     vaisṛpaḥ savirūpākṣaḥ $ supatho 'tha harāharau | *HV_3.69*76:5 |
     hiraṇyakaśipuś caiva $ śatamāyaś ca śambaraḥ | *HV_3.69*76:6 |
     śarabhaḥ śalabhaś caiva $ vipracittiś ca vīryavān | *HV_3.69*76:7 |
sarva ete danoḥ putrāḥ $ kaśyapād abhijajñire &
vipracittipradhānās te % dānavāḥ sumahābalāḥ // HV_3.70 //
     [k: After 70, M4 repeats 69ab. While N(except Ś1 K3 Ñ1) T G ins. after 70p; M4 after the repetition of 69ab: :k]
     eteṣāṃ yad apatyaṃ tu $ tan na śakyaṃ narādhipa | *HV_3.70*77:1 |
     prasaṃkhyātuṃ mahīpāla $ putrapautram anantakam | *HV_3.70*77:2 |
svarbhānos tu prabhā kanyā $ pulomnas tu śacī sutā &
upadānavī hayaśirāḥ % śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī // HV_3.71 //
     [k: 3.71c hypermetric. :k]
pulomā kālakā caiva $ vaiśvānarasute ubhe &
bahvapatye mahāsattve % mārīces tu parigrahaḥ // HV_3.72 //
tayoḥ putrasahasrāṇi $ ṣaṣṭiṃ dānavasattamān &
     [k: K2.4 Ñ2.3 V B D T G1.2 M4 ins. after 73ab; G3-5 after 73: :k]
     caturdaśaśatān anyān $ hiraṇyapuravāsinaḥ | *HV_3.73ab*78 |
mārīcir janayām āsa % mahatā tapasānvitaḥ // HV_3.73 //
paulomāḥ kālakeyāś ca $ dānavās te mahābalāḥ &
avadhyā devatānāṃ hi % hiraṇyapuravāsinaḥ \
pitāmahaprasādena # ye hatāḥ savyasācinā // HV_3.74 //
     [k: After 74, N(except Ś1 K3 Ñ1; K1 marg.) T G M4 ins.: :k]
     prabhāyā nahuṣaḥ putro $ jayantaś ca sacīsutaḥ | *HV_3.74*79:1 |
     pūruṃ jajñe 'tha śarmiṣṭhā $ duḥṣantam upadānavī | *HV_3.74*79:2 |
tato 'pare mahāvīryā $ dānavā atidāruṇāḥ &
siṃhikāyām athotpannā % vipracitteḥ sutās tathā // HV_3.75 //
daityadānavasaṃyogāj $ jātās tīvraparākramāḥ &
siṃhikeyā iti khyātās % trayodaśa mahābalāḥ // HV_3.76 //
vyaṅgaḥ śalyaś ca balinau $ balaś caiva mahābalaḥ &
vātāpir namuciś caiva % ilvalaḥ khasṛmas tathā // HV_3.77 //
ājjiko narakaś caiva $ kālanābhas tathaiva ca &
     [k: K2-4 V1.3 B2.3 Dn Ds D2.4-6 T G1.2.4.5 M4 ins. after 78ab; K1 Ñ2.3 V2 B1 D3 G3 after 78; D1 cont. after *81: :k]
     rāhur jyeṣṭhas tu teṣāṃ vai $ candrasūryapramardanaḥ | *HV_3.78ab*80:1 |
     śaraḥ potaraṇaś caiva $ vajranābhaś ca vīryavān || *HV_3.78ab*80:2 |
     mūkaś caiva tuhuṇḍaś ca $ hradaputrau babhūvatuḥ | *HV_3.78ab*80:3 |
     mārīcaḥ sundaputraś ca $ tāḍakāyāṃ vyajāyata | *HV_3.78ab*80:4 |
     [k: While D1 ins. after 78ab: :k]
     svarbhānuś ca mahāvīryo $ vaktrayodhī mahāsuraḥ | *HV_3.78ab*81 |
saramāṇas tathā caiva % śarakalpaś ca vīryavān // HV_3.78 //
ete vai dānavāḥ śreṣṭhā $ danuvaṃśavivardhanāḥ &
teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca % śataśo 'tha sahasraśaḥ // HV_3.79 //
saṃhrādasya tu daityasya $ nivātakavacāḥ kule &
samutpannāḥ sumahatā % tapasā bhāvitātmanaḥ // HV_3.80 //
     [k: After 80, N(except Ś1 K3 Ñ1) T G M4 ins.: :k]
     catasraḥ koṭayas tāś ca $ maṇimatyāṃ nivāsinaḥ | *HV_3.80*82:1 |
     te 'py avadhyās tu devānām $ arjunena vipātitāḥ | *HV_3.80*82:2 |
     [k: T1.2 G cont.: :k]
     anekamāyākuśalā $ dhanurvedasya pāragāḥ | *HV_3.80*83 |
ṣaṭ sutāḥ sumahāsattvās $ tāmrāyāḥ parikīrtitāḥ &
kākī śyenī ca bhāsī ca % sugrīvī śucigṛdhrike // HV_3.81 //
kākī tu janayām āsa $ ulūkī pratyulūkakān &
śyenī śyenāṃs tathā bhāsī % bhāsān gṛdhrāṃś ca gṛdhrikā // HV_3.82 //
śucir audakān pakṣigaṇān $ sugrīvī tu paraṃtapa &
aśvān uṣṭrān gardabhāṃś ca % tāmrāvaṃśaḥ prakīrtitaḥ // HV_3.83 //
vinatāyās tu putrau dvāv $ aruṇo garuḍas tathā &
suparṇaḥ patatāṃ śreṣṭho % dāruṇaḥ svena karmaṇā // HV_3.84 //
surasāyāḥ sahasraṃ tu $ sarpāṇām amitaujasām &
anekaśirasāṃ tāta % khecarāṇāṃ mahātmanām // HV_3.85 //
kādraveyās tu balilnaḥ $ sahasram amitaujasaḥ &
suparṇavaśagā nāgā % jajñire 'nekamastakāḥ // HV_3.86 //
teṣāṃ pradhānāḥ satataṃ $ śeṣavāsukitakṣakāḥ &
airāvato mahāpadmaḥ % kambalāśvatarāv ubhau // HV_3.87 //
ailāpatraś ca śaṅkhaś ca $ karkoṭakadhanaṃjayau &
mahānīlamahākarṇau % dhṛtarāṣṭrabalāhakau // HV_3.88 //
kuharaḥ puṣpadaṃṣṭraś ca $ durmukhaḥ sumukhas tathā &
śaṅkhaś ca śaṅkhapālaś ca % kapilo vāmanas tathā // HV_3.89 //
nahuṣaḥ śaṅkharomā ca $ maṇir ity evamādayaḥ &
     [k: After 90ab, T3 ins.: :k]
     ete cānye ca bahavo $ daṃdaśūkā viṣolbaṇāḥ | *HV_3.90ab*84 |

     [k: T3 cont.; K1.2(also marg.).4 Ñ2.3 V B Dn2 D3 D1-6 T2.4 G1.4 ins. after 90ab; Dn1 after 89ab: :k]
     teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca $ garuḍena nipātitāḥ | *HV_3.90ab*85:1 |
     caturdaśasahasrāṇi $ krūrāṇām uragāśinā | *HV_3.90ab*85:2 |
gaṇaṃ krodhavaśaṃ viddhi % tatra sarve ca daṃṣṭriṇaḥ // HV_3.90 //
sthalajāḥ pakṣiṇo 'bjās ca $ dharāyāḥ prasavaḥ smṛtaḥ &
     [k: After 91ab, Ś1 ins.: :k]
     anāyuṣāyāḥ putrās tu $ pañcāśat sumahābalāḥ | *HV_3.91ab*86:1 |
     surato guṇavṛttaś ca $ vikṣaro 'tha nṛpas tathā | *HV_3.91ab*86:2 |
gās tu vai janayām āsa % surabhī mahiṣī tathā // HV_3.91 //
irā vṛkṣalatāvallīs $ tṛṇajātīś ca sarvaśaḥ &
khasā tu yakṣaraksāṃsi % munir apsarasas tathā // HV_3.92 //
ariṣṭā tu mahāsattvān $ gandharvān amitaujasaḥ &
ete kaśyapadāyādāḥ % kīrtitāḥ sthāṇujaṃgamāḥ // HV_3.93 //
teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca $ śataśo 'tha sahasraśaḥ &
eṣa manvantare tāta % sargaḥ svārociṣe smṛtaḥ // HV_3.94 //
vaivasvate tu mahati $ vāruṇe vitate kratau &
juhvānasya brahmaṇo vai % prajāsarga ihocyate // HV_3.95 //
pūrvaṃ yatra tu brahmarṣīn $ utpannān sapta mānasān &
putratve kalpayām āsa % svayam eva pitāmahaḥ // HV_3.96 //
tato virodhe devānāṃ $ dānavānāṃ ca bhārata &
ditir vinaṣṭaputrā vai % toṣayām āsa kaśyapam // HV_3.97 //
tāṃ kaśyapaḥ prasannātmā $ samyagārādhitas tayā &
vareṇa cchandayām āsa % sā ca vavre varaṃ tadā // HV_3.98 //
putram indravadhārthāya $ samartham amitaujasam &
sa ca tasyai varaṃ prādāt % prārthitaṃ sumahātapāḥ // HV_3.99 //
dattvā ca varam avyagro $ mārīcas tām abhāṣata &
indraṃ putro nihantā te % garbhe cec charadāṃ śatam // HV_3.100 //
yadi dhārayase śaucaṃ $ tatparā vratam āsthitā &
bhaviṣyati sutas te 'yaṃ % yady enaṃ dhārayiṣyasi // HV_3.101 //
tathety abhihito bhartā $ tayā devyā mahātapāḥ &
dhārayām āsa garbhaṃ tu % śuciḥ sā vasudhādhipa // HV_3.102 //
     [k: After 102, Db T G1-3.5 M4 ins.: :k]
     nityaṃ triṣavaṇaṃ snātā $ kṛcchracāndrāyaṇe ratā | *HV_3.102*87 |
tato 'bhyupagamād dityāṃ $ garbham ādhāya kaśyapaḥ &
rocayan vai gaṇaśreṣṭhaṃ % devānām amitaujasām // HV_3.103 //
tejaḥ saṃbhṛtya durdharṣam $ avadhyam amaraiḥ sadā &
jagāma partavāyaiva % tapase saṃśitavrataḥ // HV_3.104 //
     [k: After 104, T3 ins.: :k]
     dadhāra sā ca taṃ garbhaṃ $ samyak sā ca samanvitā || *HV_3.104*88:1 |
     garbham ātmavadhārthāya $ jñātvā taṃ maghavān api | *HV_3.104*88:2 |
     [k: T3 cont.; T2 G M4 ins. after 104: :k]
     gate tu kāśyape tāta $ varadaḥ pākaśāsanaḥ | *HV_3.104*89 |

     [k: T2.3 G M4 cont.; D6 T1.4 ins. after 104: :k]
     tasyāś caivāntaraprepsur $ vavande caraṇau diteḥ | *HV_3.104*90:1 |
     śuśrūṣayāmy ahaṃ devi $ pādau te niyatavrate | *HV_3.104*90:2 |
     evamuktā tu sā devī $ śakreṇāmitatejasā | *HV_3.104*90:3 |
     uvāca vacanaṃ devī $ śakraṃ śatrunibarhaṇam || *HV_3.104*90:4 |
     śuśrūṣaya mahābhāga $ niyatātmā mahādyute | *HV_3.104*90:5 |
     tataḥ paśyasi saṃjātaṃ $ bhrātaraṃdīptatejasam || *HV_3.104*90:6 |
     tac chrutvā vacanaṃ devyāḥ $ śuśrūṣanaparāyaṇaḥ | *HV_3.104*90:7 |
tasyāś caivāntaraprepsur $ abhavat pākaśāsanaḥ &
ūne varṣaśate cāsyā % dadarśāntaram acyutaḥ // HV_3.105 //
akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ $ ditiḥ śayanam āviśat &
nidrām āhārayām āsa % tasyāḥ kukṣiṃ praviśya ha \
vajrapāṇis tato garbhaṃ # saptadhā taṃ nyakṛntata // HV_3.106 //
sa pāṭyamāno garbho 'tha $ vajreṇa praruroda ha &
mā rodīr iti taṃ śakraḥ % punaḥ punar abhābravīt // HV_3.107 //
so 'bhavat saptadhā garbhas $ tam indro ruṣitaḥ punaḥ &
ekaikaṃ saptadhā cakre % vajreṇaivārikarśanaḥ \
     [k: After 108d, D6 T G M4 ins.: :k]
     tena rodanaśabdena $ ditiḥ sā pratyabudhyata | *HV_3.108d*91:1 |
     uvāca śakram ārtā sā $ kiṃ tv etat kṛpaṇaṃ kṛtam || *HV_3.108d*91:2 |
     sa bhīto niścarat tasmād $ yonidvārāt puraṃdaraḥ | *HV_3.108d*91:3 |
     tataḥ pārśvagato devyāḥ $ pādayor nipapāta ha || *HV_3.108d*91:4 |

     {indraḥ}
     aśucir devi suptāsi $ pādayoḥ kṛtamūrdhajā | *HV_3.108d*91:5 |
     mayātmavadhabhītena $ kṛtaṃ tat kṣantum arhasi || *HV_3.108d*91:6 |
     evamuktā tu sā devī $ āha śakram idaṃ vacaḥ | *HV_3.108d*91:7 |
     sukṛtaṃ sādhu te putra $ na te bhavati duṣkṛtam || *HV_3.108d*91:8 |
     kiṃ tu vakṣyāmy ahaṃ kiṃcit $ tat kuruṣvārimardana | *HV_3.108d*91:9 |
     mamaiva putras tvaṃ deva $ rakṣa caitān yadīcchasi | *HV_3.108d*91:10 |
     bāḍham ity abravīd indra $ evam etan na saṃśayaḥ | *HV_3.108d*91:11 |
maruto nāma devās te # babhūvur bharatarṣabha // HV_3.108 //
yathoktaṃ vai maghavatā $ tathaiva maruto 'bhavan &
     [k: After 109ab, D6 T G M4 ins.: :k]
     mā rodīr iti yac chabdas $ tvayoktaḥ pākaśāsana | *HV_3.109b*92:1 |
     maruto nāma teneme $ bhavantu yadi manyase | *HV_3.109b*92:2 |
     devāsureṣu yuddheṣu $ bhṛtyās tava kṛte vibho | *HV_3.109b*92:3 |
     pṛṣṭhato 'nugamiṣyanti $ vaśagās te puraṃdara || *HV_3.109b*92:4 |
     evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ devīṃ $ prāha śakras tv idaṃ vacaḥ | *HV_3.109b*92:5 |
devā ekonapañcāśat % sahāyā vajrapāṇinaḥ // HV_3.109 //
teṣām evaṃ pravṛddhānāṃ $ bhūtānāṃ janamejaya &
nikāyeṣu nikāyeṣu % hariḥ prādāt prajāpatīn \
kramaśas tāni rājyāni # pṛthoḥ pūrvaṃ tu bhārata // HV_3.110 //
sa hariḥ puruṣo vīraḥ $ kṛṣṇo jiṣṇuḥ prajāpatiḥ &
parjanyas tapano vyaktas % tasya sarvam idaṃ jagat // HV_3.111 //
     [k: After 111, V1 B2 ins. *94. While Ñ2.3 V3 ins. after 111; V1 cont. after *94; B1 Ds ins. after 112: :k]
     prayato bhava rājendra $ śṛṇuṣvaikamanās tataḥ | *HV_3.111*93:1 |
     nāśuddhe nāśucau vāpi $ nāśiṣyāya kathaṃcana || *HV_3.111*93:2 |
     varṇayeyam ahaṃ rājan $ kṛtajñāya hitāya ca | *HV_3.111*93:3 |
     svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ $ puṇyaṃ vedena saṃmitam | *HV_3.111*93:4 |
bhūtasargam imaṃ samyag $ jānato bharatarṣabha &
     [k: K2.4 Ñ2.3 V2.3 B1 Dn D1.5 Bom. and Poona eds. ins. after 112ab; V1 B2 after 111: :k]
     marutāṃ ca śubhaṃ janma $ śṛṇvataḥ paṭhato 'pi vā | *HV_3.112b*94 |
nāvṛttibhayam astīha % paralokabhayaṃ kutaḥ // HV_3.112 //

[h: HV (CE) chapter 4, transliterated by Peter Bisschop, version of october 2, 2001 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
abhiṣicyādhirājye tu $ pṛthuṃ vainyaṃ pitāmahaḥ &
tataḥ krameṇa rājyāni % vyādeṣṭum upacakrame // HV_4.1 //
dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva $ nakṣatragrahayos tathā &
yajñānāṃ tapasāṃ caiva % somaṃ rājye 'bhyaṣecayat // HV_4.2 //
apāṃ tu varuṇaṃ rājye $ rājñāṃ vaiśravaṇaṃ patim &
     [k: V2 D4 T4 ins.: :k]
     bṛhaspatiṃ tu viśveṣāṃ $ dadāv āṅgirasaṃ patim || *HV_4.3ab*95:1 |
     bhṛgūṇām adhipaṃ caiva $ kāvyaṃ rājye 'bhiṣecayat | *HV_4.3ab*95:2 |
ādityānāṃ tathā viṣṇuṃ % vasūnām atha pāvakam // HV_4.3 //
prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu $ marutām atha vāsavam &
daityānāṃ dānavānāṃ ca % prahlādam amitaujasam // HV_4.4 //
vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca $ yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat &
     [k: S1 K1.3 Dn D4 ins.: :k]
     mātṝṇāṃ ca vratānāṃ ca $ mantrāṇāṃ ca tathā gavām | *HV_4.5ab*96 |
yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca % pārthivānāṃ tathaiva ca // HV_4.5 //
     [k: B2.3 Ds D6 T1 ins. after 5: K4 Dn D5 after 6: N2.3 V D3 after 4: B1 after 5ab: While K4 Dn D5 ins. *97 after 6: :k]
     nārāyaṇaṃ tu sādhyānāṃ $ rudrāṇāṃ vṛṣabhadhvajam | *HV_4.5*97:1 |
     vipracittiṃ tu rājānaṃ $ dānavānām athādiśat | *HV_4.5*97:2 |
sarvabhūtapiśācānām $ girīśaṃ śūlapāṇinam &
śailānāṃ himavantaṃ ca % nadīnām atha sāgaram // HV_4.6 //
     [k: K1 D6 ins. after 6: K4 Dn D5 cont. after *97: N2 after *99: N3 V B1.2 ins. after 9: :k]
     gandhānāṃ marutāṃ caiva $ bhūtānām aśarīriṇām | *HV_4.6*98:1 |
     śabdākāśavatāṃ caiva $ vāyuṃ ca balināṃ varam | *HV_4.6*98:2 |
gandharvāṇām adhipatiṃ $ cakre citrarathaṃ prabhuḥ &
nāgānāṃ vāsukiṃ cakre % sarpāṇām atha takṣakam // HV_4.7 //
vāraṇānāṃ ca rājānam $ airāvatam athādiśat &
uccaiḥśravasam aśvānāṃ % garuḍaṃ caiva pakṣiṇām // HV_4.8 //
mṛgāṇām atha śārdūlaṃ $ govṛṣaṃ tu gavām api &
vanaspatīnāṃ rājānaṃ % plakṣam evābhyaṣecayat // HV_4.9 //
     [k: K4 Dn D5.6 ins. after 9; N2 after 9ab; N3 V B1.2 cont. after *98; Ds ins. after 4; D3 after 6: :k]
     sāgarāṇāṃ nadīnāṃ ca $ meghānāṃ varṣaṇasya ca | *HV_4.9*99:1 |
     ādityānāṃ adhipatiṃ $ parjanyam abhiṣiktavān || *HV_4.9*99:2 |
     sarveṣāṃ daṃṣṭriṇāṃ śeṣaṃ $ rājānam abhyaṣecayat | *HV_4.9*99:3 |
     sarīsṛpāṇāṃ sarpāṇāṃ $ rājānaṃ caiva takṣakam | *HV_4.9*99:4 |
     [k: K4 N2.3 V B1.2 Dn Ds D3.5.6 Bom. and Poona eds. cont.; K1 D2 T1.2 G1-3.5 M4 ins. after 9: :k]
     sarvāpsarogaṇānāṃ ca $ kāmadevaḥ kṛtaḥ prabhuḥ || *HV_4.9*100:1 |
     ṛtūnām atha māsānāṃ $ divasānāṃ tathaiva ca | *HV_4.9*100:2 |
     pakṣāṇāṃ ca kṣapāṇāṃ ca $ muhūrtatithiparvaṇām || *HV_4.9*100:3 |
     kalākāṣṭhāpramāṇānāṃ $ gaterayanayos tathā | *HV_4.9*100:4 |
     gaṇitasyātha yogasya $ cakre saṃvatsaraṃ prabhum | *HV_4.9*100:5 |
evaṃ vibhajya rājyāni $ krameṇa sa pitāmahaḥ &
diśāṃ pālān atha tataḥ % sthāpayāmāsa bhārata // HV_4.10 //
pūrvasyāṃ diśi putraṃ tu $ vairājasya prajāpateḥ &
diśāpālaṃ sudhanvānaṃ % rājānaṃ so 'bhyaṣecayat // HV_4.11 //
dakṣiṇasyāṃ mahātmānaṃ $ kardamasya prajāpateḥ &
putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma % rājānaṃ so 'bhyaṣecayat // HV_4.12 //
paścimasyāṃ diśi tathā $ rajasaḥ putramacyutam &
ketumantaṃ mahātmānaṃ % rājānaṃ so 'bhyaṣecayat // HV_4.13 //
tathā hiraṇyalomānaṃ $ parjanyasya prajāpateḥ &
udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ % rājānaṃ so 'bhyaṣecayat // HV_4.14 //
tair iyaṃ pṛthivī sarvā $ saptadvīpā sapattanā &
     [k: D6 T3.4 G1-3.5 ins. after 15a: T2 after the repetition of 15a: :k]
          saśailavanakānanā | *HV_4.15a*101:1 |*
     sasāgarā ca sasarit | *HV_4.15a*101:2 |*
yathāpradeśam adyāpi % dharmeṇa paripālyate // HV_4.15 //
rājasūyābhiṣiktaś ca $ pṛthur ebhir narādhipaiḥ &
vedadṛṣṭena vidhinā % rājarājyena rājabhiḥ // HV_4.16 //
tato manvantare 'tīte $ cākṣuṣe 'mitatejasi &
vaivasvatāya manave % pṛthivīrājyam ādiśat // HV_4.17 //
tasya vistaram ākhyāsye $ manor vaivasvatasya ha &
tavānukūlyād rājendra % yadi śuśrūṣase 'nagha \
mahadd hy etad adhiṣṭhānaṃ # purāṇe pariniṣṭhitam // HV_4.18 //
     [k: N (except S1 K3 N1) T G M4 ins.: :k]
     puṇyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ $ svargavāsakaraṃ śubham | *HV_4.18*102 |

{janamejaya uvāca}
vistareṇa pṛthor janma $ vaiśampāyana kīrtaya &
yathā mahātmanā tena % dugdhā ceyaṃ vasuṃdharā // HV_4.19 //
yathā ca pitṛbhir dugdhā $ yathā devair yatha rṣibhiḥ &
yathā daityaiś ca nāgaiś ca % yathā yakṣair yathā drumaiḥ // HV_4.20 //
     [k: All Mss. (except S1 N1 G4 M1-3) ins.: :k]
     yathā śailaiḥ piśācaiś ca $ gandharvaiś ca dvijottamaiḥ | *HV_4.20*103:1 |
     rākṣasaiś ca mahāsattvair $ yathā dugdhā vasuṃdharā | *HV_4.20*103:2 |
teṣāṃ pātraviśeṣāṃś ca $ vaiśaṃpāyana kīrtaya &
vatsān kṣīraviśeṣāṃś ca % sarvam evānupūrvaśaḥ // HV_4.21 //
yasmiṃś ca kāraṇe pāṇir $ venasya mathitaḥ purā &
kruddhair maharṣibhis tāta % kāraṇaṃ tac ca kīrtaya // HV_4.22 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
hanta te kathayiṣyāmi $ pṛthor vainyasya saṃbhavam &
ekāgraḥ prayataś caiva % śuśrūṣur janamejaya // HV_4.23 //
nāśuceḥ kṣudramanaso $ nāśiṣyasyāvratasya vā &
kīrtayeyam ahaṃ rājan % kṛtaghnasyāhitasya vā // HV_4.24 //
svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ $ dhanyaṃ vedena saṃmitam &
rahasyam ṛṣibhiḥ proktaṃ % śṛṇu rājan yathātatham // HV_4.25 //
yaś cainaṃ kīrtayen nityaṃ $ pṛthor vainyasya saṃbhavam &
brāhmaṇebhyo namaskṛtya % na sa śocet kṛtākṛtam // HV_4.26 //

[h: HV (CE) chapter 5, transliterated by Peter Bisschop, version of october 2, 2001 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
āsīd dharmasya saṃgoptā $ pūrvam atrisamaḥ prabhuḥ &
atrivaṃśasamutpannas % tv aṅgo nāma prajāpatiḥ // HV_5.1 //
tasya putro 'bhavad veno $ nātyarthaṃ dhārmiko 'bhavat &
jāto mṛtyusutāyāṃ vai % sunīthāyāṃ prajāpatiḥ // HV_5.2 //
sa mātāmahadoṣeṇa $ venaḥ kālātmajātmajaḥ &
svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā % kāmāl lokeṣv avartata // HV_5.3 //
maryādāṃ sthāpayāmāsa $ dharmāpetāṃ sa pārthivaḥ &
vedadharmān atikramya % so 'dharmanirato 'bhavat // HV_5.4 //
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ $ prajās tasmin prajāpatau &
prāvartanna papuḥ somaṃ % hutaṃ yajñeṣu devatāḥ // HV_5.5 //
na yaṣṭavyaṃ na hotavyam $ iti tasya prajāpateḥ &
āsīt pratijñā krūreyaṃ % vināśe pratyupasthite // HV_5.6 //
aham ījyaś ca yaṣṭā ca $ yajñaś ceti kurūdvaha &
mayi yajño vidhātavyo % mayi hotavyam ity api // HV_5.7 //
tam atikrāntamaryādam $ ādadānam asāṃpratam &
ūcur maharṣayaḥ sarve % marīcipramukhās tadā // HV_5.8 //
vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ $ saṃvatsaragaṇān bahūn &
     [k: D6 ins.: :k]
     phaladāyī sa cāsmākaṃ $ yajñas te 'dyāpi nānyathā | *HV_5.9ab*104 |
adharmaṃ kuru mā vena % naiṣa dharmaḥ satāṃ mataḥ // HV_5.9 //
nidhane hi prasūtas tvaṃ $ prajāpatir asaṃśayam &
prajāś ca pālayiṣye 'ham % iti te samayaḥ kṛtaḥ // HV_5.10 //
tāṃs tathā bruvataḥ sarvān $ maharṣīn abravīt tadā &
venaḥ prahasya durbuddhir % imam artham anarthavat // HV_5.11 //
sraṣṭā dharmasya kaś cānyaḥ $ śrotavyaṃ kasya vā mayā &
     [k: After 12ab, all Mss. (except S1 N1 M2.3; M1 missing) N2 V3 ins. after 11: :k]
     śrutavīryatapaḥsatyair $ mayā vā kaḥ samo bhuvi | *HV_5.12ab*105:1 |
     prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ $ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ | *HV_5.12ab*105:2 |
saṃmūḍhā na vidur nūnaṃ % bhavanto māṃ viśeṣataḥ // HV_5.12 //
icchan daheyaṃ pṛthivīṃ $ plāvayeyaṃ tathā jalaiḥ &
dyāṃ vai bhuvaṃ ca rundheyaṃ % nātra kāryā vicāraṇā // HV_5.13 //
yadā na śakyate mānād $ avalepāc ca pārthivaḥ &
anunetuṃ tadā venaṃ % tataḥ kruddhā maharṣayaḥ // HV_5.14 //
nigṛhya taṃ mahātmāno $ visphurantaṃ mahābalam &
     [k: T3.4 ins.: :k]
     hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa $ ity ūcus te parasparam || *HV_5.15ab*106:1 |
     yo yajñapuruṣaṃ devam $ anādinidhanaṃ harim | *HV_5.15ab*106:2 |
     vinindaty adhamācāro $ na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ || *HV_5.15ab*106:3 |
     ity uktvā mantrapūtais taiḥ $ kuśair munigaṇā nṛpam | *HV_5.15ab*106:4 |
     nijaghnur nihataṃ pūrvaṃ $ bhagavan nindanādinā || *HV_5.15ab*106:5 |
     tasmin hate jagat sarvaṃ $ dasyubhūtaṃ abhūn nṛpa | *HV_5.15ab*106:6 |
     tataḥ saṃmantrya ṛṣayo $ mamanthus tasya bhūbhujaḥ | *HV_5.15ab*106:7 |
tato 'sya savyam ūruṃ te % mamanthur jātamanyavaḥ // HV_5.15 //
tasmiṃs tu mathyamāne vai $ rājña ūrau prajajñivān &
hrasvo 'timātraḥ puruṣaḥ % kṛṣṇaś cāpi babhūva ha // HV_5.16 //
sa bhītaḥ prāñjalir bhūtvā $ sthitavāñ janamejaya &
tam atrir vihvalaṃ dṛṣṭvā % niṣīdety abravīt tadā // HV_5.17 //
niṣādavaṃśakartā sa $ babhūva vadatāṃ vara &
dhīvarān asṛjac cāpi % venakalmaṣasaṃbhavān // HV_5.18 //
ye cānye vindhyanilayās $ tumurās tumburās tathā &
adharmarucayas tāta % viddhi tān venakalmaṣān // HV_5.19 //
tataḥ punar mahātmānaḥ $ pāṇiṃ venasya dakṣiṇam &
araṇīm iva saṃrabdhā % mamanthus te maharṣayaḥ // HV_5.20 //
pṛthus tasmāt samuttasthau $ karāj jvalanasaṃnibhaḥ &
dīpyamānaḥ svavapuṣā % sākṣād agnir iva jvalan // HV_5.21 //
     [k: V2 Ds 6 Bom. and Poona eds. ins. after 21; B2 after 21ab: :k]
     sa dhanvī kavacī jātaḥ $ pṛthur eva mahātapāḥ | *HV_5.21*107 |
ādyam ājagavaṃ nāma $ dhanur gṛhya mahāravam &
śarāṃś ca divyān rakṣārthaṃ % kavacaṃ ca mahāprabham // HV_5.22 //
tasmiñ jāte 'tha bhūtāni $ saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ &
samāpetur mahārāja % venaś ca tridivaṃ yayau // HV_5.23 //
samutpannena kauravya $ satputreṇa mahātmanā &
trātaḥ sa puruṣavyāghra % punnāmno narakāt tadā // HV_5.24 //
taṃ samudrāś ca nadyaś ca $ ratnāny ādāya sarvaśaḥ &
toyāni cābhiṣekārthaṃ % sarva evopatasthire // HV_5.25 //
pitāmahaś ca bhagavān $ devair āṅgirasaiḥ saha &
sthāvarāṇi ca bhūtāni % jaṃgamāni ca sarvaśaḥ // HV_5.26 //
samāgamya tadā vainyam $ abhyaṣiñcan narādhipam &
mahatā rājarājyena % prajāpālaṃ mahādyutim // HV_5.27 //
so 'bhiṣikto mahātejā $ vidhivad dharmakovidaiḥ &
ādhirājye tadā rājā % pṛthur vainyaḥ pratāpavān // HV_5.28 //
pitrāparañjitās tasya $ prajās tenānurañjitāḥ &
anurāgāt tatas tasya % nāma rājety ajāyata // HV_5.29 //
āpas tastambhire tasya $ samudram abhiyāsyataḥ &
parvatāś ca dadur mārgaṃ % dhvajasaṅgaś ca nābhavat // HV_5.30 //
akṛṣṭapacyā pṛthivī $ sidhyanty annāni cintayā &
sarvakāmadughā gāvaḥ % puṭake puṭake madhu // HV_5.31 //
etasminn eva kāle tu $ yajñe paitāmahe śubhe &
sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ % sautye 'hani mahāmatiḥ // HV_5.32 //
tasminn eva mahāyajñe $ jajñe prājño 'tha māgadhaḥ &
pṛthoḥ stavārthaṃ tau tatra % samāhūtau maharṣibhiḥ // HV_5.33 //
tāv ūcur ṛṣayaḥ sarve $ stūyatām eṣa pārthivaḥ &
karmaitad anurūpaṃ vāṃ % pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ // HV_5.34 //
tāv ūcatus tadā sarvāṃs $ tān ṛṣīn sūtamāgadhau &
āvāṃ devān ṛṣīṃś caiva % prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ // HV_5.35 //
na cāsya vidvo vai karma $ na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ &
stotraṃ yenāsya kuryāva % rājñas tejasvino dvijāḥ // HV_5.36 //
     [k: T3 ins.: :k]
     {ṛṣayaḥ}
     kariṣyate tu yat karma $ cakravartī mahābalaḥ | *HV_5.36*108:1 |
     guṇā bhaviṣyā ye cāsya $ tair ayaṃ stūyatāṃ nṛpaḥ | *HV_5.36*108:2 |
ṛṣibhis tau niyuktau tu $ bhaviṣyaiḥ stūyatām iti &
     [k: T3 ins.: :k]
     tau stutiṃ cakratur yuktaṃ $ sūtamāgadhakau nṛpa | *HV_5.37ab*109 |
yāni karmāṇi kṛtavān % pṛthuḥ paścān mahābalaḥ // HV_5.37 //
     [k: N2 V B1 Dn D5 ins.: :k]
     satyavāgdānaśīlo 'yaṃ $ satyasaṃdho nareśvaraḥ | *HV_5.37*110:1 |
     śrīmāñ jaitraḥ kṣamāśīlo $ vikrānto duṣṭaśāsanaḥ || *HV_5.37*110:2 |
     dharmajñaś ca kṛtajñaś ca $ dayāvān priyabhāṣakaḥ | *HV_5.37*110:3 |
     mānyamānayitā yajvā $ brahmaṇyaḥ sādhuvatsalaḥ | *HV_5.37*110:4 |
     samaḥ śatrau ca mitre ca $ vyavahārasthito nṛpaḥ | *HV_5.37*110:5 |
tadāprabhṛti trailokye $ staveṣu janamejaya &
āśīrvādāḥ prayujyante % sūtamāgadhabandibhiḥ // HV_5.38 //
tayoḥ stavānte suprītaḥ $ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ &
anūpadeśaṃ sūtāya % magadhaṃ māgadhāya ca // HV_5.39 //
taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ $ prajāḥ prāhur maharṣayaḥ &
vṛttīnām eṣa vo dātā % bhaviṣyati janeśvaraḥ // HV_5.40 //
     [k: D5 ins.: :k]
     taṃ prajāḥ pṛthivīnātham $ upatasthuḥ kṣudhārditāḥ | *HV_5.40*111:1 |
     oṣadhīṣu pranaṣṭāsu $ tasmin kāle hy arājake || *HV_5.40*111:2 |
     tam ūcus tena tāḥ pṛṣṭās $ tatrāgamanakāraṇam | *HV_5.40*111:3 |

     {prajā ūcuḥ}
     arājake naraśreṣṭha $ dharitryā sakalauṣadhīḥ | *HV_5.40*111:4 |
     grastās tataḥ kṣayaṃ yānti $ prajāḥ sarvāḥ prajeśvara || *HV_5.40*111:5 |
     tvaṃ no vṛttiprado dhātrā $ prajāpālo nirūpitaḥ | *HV_5.40*111:6 |
     dehi naḥ kṣutparītānāṃ $ prajānāṃ jīvanauṣahīḥ | *HV_5.40*111:7 |
tato vainyaṃ mahārāja $ prajāḥ samabhidudruvuḥ &
tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti % maharṣivacanāt tadā // HV_5.41 //
so 'bhidrutaḥ prajābhis tu $ prajāhitacikīrṣayā &
dhanur gṛhya pṛṣatkāṃś ca % pṛthivīm ārdayad balī // HV_5.42 //
tato vainyabhayatrastā $ gaur bhūtvā prādravan mahī &
tāṃ pṛthur dhanur ādāya % dravantīm anvadhāvata // HV_5.43 //
sā lokān brahmalokādīn $ gatvā vainyabhayāt tadā &
pradadarśāgrato vainyaṃ % pragṛhītaśarāsanam // HV_5.44 //
jvaladbhir niśitair bāṇair $ dīptatejasam acyutam &
mahāyogaṃ mahātmānaṃ % durdharṣam amarair api // HV_5.45 //
alabhantī tu sā trāṇaṃ $ vainyam evānvapadyata &
kṛtāñjalipuṭā bhūtvā % pūjyā lokais tribhiḥ sadā // HV_5.46 //
uvāca vainyaṃ nādharmaṃ $ strīvadhe paripaśyasi &
kathaṃ dhārayitā cāsi % prajā rājan vinā mayā // HV_5.47 //
mayi lokāḥ sthitā rājan $ mayedaṃ dhāryate jagat &
matkṛte na vinaśyeyuḥ % prajāḥ pārthiva viddhi tat // HV_5.48 //
na mām arhasi hantuṃ vai $ śreyaś cet tvaṃ cikīrṣasi &
prajānāṃ pṛthivīpāla % śṛṇu cedaṃ vaco mama // HV_5.49 //
upāyataḥ samārabdhāḥ $ sarve sidhyanty upakramāḥ &
     [k: T3 ins.: :k]
     tasmād vadāmy upāyaṃ te $ taṃ kuruṣva yadīcchasi | *HV_5.50ab*112 |
upāyaṃ paśya yena tvaṃ % dhārayethāḥ prajā nṛpa // HV_5.50 //
hatvāpi māṃ na śaktas tvaṃ $ prajānāṃ poṣaṇe nṛpa &
annabhūtā bhaviṣyāmi % yaccha kopaṃ mahādyute // HV_5.51 //
     [k: T3 ins.: :k]
     {pṛthuḥ}
     ātmayogabalenemā $ dhārayiṣyāmy ahaṃ prajāḥ || *HV_5.51*113:1 |
     tataḥ praṇamya vasudhā $ taṃ bhūyaḥ prāha pārthivam | *HV_5.51*113:2 |
avadhyāś ca striyaḥ prāhus $ tiryagyonigateṣv api &
sattveṣu pṛthivīpāla % na dharmaṃ tyaktum arhasi // HV_5.52 //
evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ $ śrutvā rājā mahāmanāḥ &
     [k: D6 T G M4 ins.: :k]
     cintayitvā bahuvidhaṃ $ prajānāṃ hitakamyayā | *HV_5.53ab*114 |
kopaṃ nigṛhya dharmātmā % vasudhām idam abravīt // HV_5.53 //

[h: HV (CE) chapter 6, transliterated by Peter Bisschop, version of october 2, 2001 :h]
{pṛthur uvāca}
ekasyārthāya yo hanyād $ ātmano vā parasya vā &
bahūn vai prāṇino loke % bhavet tasyeha pātakam // HV_6.1 //
sukham edhanti bahavo $ yasmiṃs tu nihate śubhe &
tasmin hate nāsti bhadre % pātakaṃ nopapātakam // HV_6.2 //
     [k: Dn D3 T3.4 ins.: :k]
     ekasmin yatra nidhanaṃ $ prāpite duṣṭakāriṇi | *HV_6.2*115:1 |
     bahūnāṃ bhavati kṣemaṃ $ tatra puṇyaprado vadhaḥ | *HV_6.2*115:2 |
so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ $ haniṣyāmi vasuṃdhare &
yadi me vacanaṃ nādya % kariṣyasi jagaddhitam // HV_6.3 //
tvāṃ nihatyādya bāṇena $ macchāsanaparāṅmukhīm &
ātmānaṃ prathayitvāhaṃ % prajā dhārayitā svayam // HV_6.4 //
sā tvaṃ śāsanam āsthāya $ mama dharmabhṛtāṃ vare &
saṃjīvaya prajāḥ sarvāḥ % samarthā hy asi dhāraṇe // HV_6.5 //
duhitṛtvaṃ ca me gaccha $ tata enam ahaṃ śaram &
niyaccheyaṃ tvadvadhārtham % udyataṃ ghoradarśanam // HV_6.6 //

{vasuṃdharovāca}
sarvam etad ahaṃ vīra $ vidhāsyāmi na saṃśayaḥ &
vatsaṃ tu mama taṃ paśya % kṣareyaṃ yena vatsalā // HV_6.7 //
samāṃ ca kuru sarvatra $ māṃ tvaṃ dharmabhṛtāṃ vara &
yathā viṣyandamānaṃ me % kṣīraṃ sarvatra bhāvayet // HV_6.8 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
tata utsārayāmāsa $ śilāḥ śatasahasraśaḥ &
dhanuṣkoṭyā tadā vainyas % tena śailā vivardhitāḥ // HV_6.9 //
     [k: K N2.3 V B D T2-4 G M3 ins.: :k]
     pṛthur vainyas tadā rājā $ mahīṃ cakre samāṃ tataḥ | *HV_6.9*116:1 |
     manvantareṣv atīteṣu $ viṣam āsīd vasuṃdharā || *HV_6.9*116:2 |
     svabhāvenābhavaṃs tasyā $ samāni viṣamāṇi ca | *HV_6.9*116:3 |
     cākṣuṣasyāntare pūrvam $ āsīd evaṃ tadā kila | *HV_6.9*116:4 |
na hi pūrvavisarge vai $ viṣame pṛthivītale &
pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā % grāmāṇāṃ vā tadābhavat // HV_6.10 //
na sasyāni na gorakṣyaṃ $ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ &
     [k: K1(marg.).2-4 N2.3 V B D T3.4 ins.: :k]
     naiva satyānṛtaṃ tatra $ na lobho na ca matsaraḥ | *HV_6.10ab*117:1 |
     vaivasvate 'ntare tasmin $ sāṃprate samupasthite | *HV_6.10ab*117:2 |
vainyāt prabhṛti rājendra % sarvasyaitasya saṃbhavaḥ // HV_6.11 //
yatra yatra samaṃ tv asyā $ bhūmer āsīt tadānagha &
tatra tatra prajāḥ sarvā % nivāsaṃ samarocayan // HV_6.12 //
āhāraḥ phalamūlāni $ prajānām abhavat tadā &
kṛcchreṇa mahatā yukta % ity evam anuśuśruma // HV_6.13 //
saṃkalpayitvā vatsaṃ tu $ manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum &
sve pāṇau puruṣavyāghra % dudoha pṛthivīṃ tataḥ // HV_6.14 //
sasyajātāni sarvāṇi $ pṛthur vainyaḥ pratāpavān &
     [k: V D1.2 ins. after 15ab: D5 after 15: :k]
     sasyāni tena vai dugdhā $ vainyeneyaṃ vasuṃdharā | *HV_6.15ab*118 |
tenānnena prajās tāta % vartante 'dyāpi nityaśaḥ // HV_6.15 //
ṛṣibhiḥ śrūyate cāpi $ punar dugdhhā vasuṃdharā &
vatsaḥ somo 'bhavat teṣāṃ % dogdhā cāṅgirasaḥ sutaḥ // HV_6.16 //
bṛhaspatir mahātejāḥ $ pātraṃ chandāṃsi bhārata &
kṣīram āsīd anupamaṃ % tapo brahma ca śāśvatam // HV_6.17 //
tataḥ punar devagaṇaiḥ $ puraṃdarapurogamaiḥ &
kāñcanaṃ pātram ādāya % dugdheyaṃ śrūyate mahī // HV_6.18 //
vatsas tu maghavān āsīd $ dogdhā tu savitā vibhuḥ &
kṣīram ūrjaskaraṃ caiva % yena vartanti devatāḥ // HV_6.19 //
pitṛbhiḥ śrūyate cāpi $ punar dugdhā vasuṃdharā &
rājataṃ pātram ādāya % svadhām amitavikramaiḥ // HV_6.20 //
yamo vaivasvatas teṣām $ āsīd vatsaḥ pratāpavān &
antakaś cābhavad dogdhā % kālo lokaprakālanaḥ // HV_6.21 //
nāgaiś ca śrūyate dugdhā $ vatsaṃ kṛtvā tu takṣakam &
alābupātram ādāya % viṣaṃ kṣīraṃ narottama // HV_6.22 //
teṣām airāvato dogdhā $ dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān &
nāgānāṃ bharataśreṣṭha % sarpāṇāṃ ca mahīpate // HV_6.23 //
tenaiva vartayanty ugrā $ mahākāyā mahābalāḥ &
tadāhārās tadācārās % tadvīryās tadapāśrayāḥ // HV_6.24 //
asuraiḥ śrūyate cāpi $ punar dugdhā vasuṃdharā &
āyasaṃ pātram ādāya % māyāḥ śatrunibarhaṇīḥ // HV_6.25 //
virocanas tu prāhrādir $ vatsas teṣām abhūt tadā &
ṛtvig dvimūrdhā daityānāṃ % madhur dogdhā mahābalaḥ // HV_6.26 //
tayaite māyayādyāpi $ sarve māyāvino 'surāḥ &
vartayanty amitaprajñās % tad eṣām amitaṃ balam // HV_6.27 //
yakṣaiś ca śrūyate rājan $ punar dugdhā vasuṃdharā &
āmapātre mahārāja % purāntardhānam akṣayam // HV_6.28 //
vatsaṃ vaiśravaṇaṃ kṛtvā $ yakṣaiḥ puṇyajanais tathā &
     [k: K2 N2.3 V B Dn Ds D3.6 T2-4 G M4 ins. after 29ab: D5 after the repetition of 28b: :k]
     dogdhā rajatanābhas tu $ pitā maṇivarasya yaḥ | *HV_6.29ab*119:1 |
     yakṣātmajo mahātejās $ triśīrṣaḥ sumahātapāḥ | *HV_6.29ab*119:2 |
     [k: D1 ins.: :k]
     dogdhā tu dhanadaḥ svāminn $ evaṃ taiś ca vasuṃdharā | *HV_6.29ab*120 |
tena te vartayantīha % paramarṣir uvāca ha // HV_6.29 //
rākṣasaiś ca piśācaiś ca $ punar dugdhā vasuṃdharā &
śāvaṃ kapālam ādāya % prajā bhoktuṃ nararṣabha // HV_6.30 //
dogdhā rajatanābhas tu $ teṣām āsīt kurūdvaha &
vatsaḥ sumālī kauravya % kṣīraṃ rudhiram eva ca // HV_6.31 //
tena kṣīreṇa rakṣāṃsi $ yakṣāś caivāmaropamāḥ &
vartayanti piśācāś ca % bhūtasaṃghās tathaiva ca // HV_6.32 //
padmapatre punar dugdhā $ gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ &
vatsaṃ citrarathaṃ kṛtvā % śucīn gandhān narottama // HV_6.33 //
teṣāṃ ca surucis tv āsīd $ dogdhā bharatasattama &
gandharvarājo 'tibalo % mahātmā sūryasaṃnibhaḥ // HV_6.34 //
śailaiś ca śrūyate dugdhā $ punar devī vasuṃdharā &
oṣadhīr vai mūrtimatī % ratnāni vividhāni ca // HV_6.35 //
vatsas tu himavān āsīd $ dogdhā merur mahāgiriḥ &
pātraṃ tu śailam evāsīt % tena śailāḥ pratiṣṭhitāḥ // HV_6.36 //
dugdheyaṃ vṛkṣavīrudbhiḥ $ śrūyate ca vasuṃdharā &
pālāśaṃ pātram ādāya % cchinnadagdhaprarohaṇam // HV_6.37 //
     [k: D6 T2 G3.5 M2.3 ins.: :k]
     sarvakāmadughā dogdhrī $ pṛthivī janamejaya | *HV_6.37*121 |
seyaṃ dhātrī vidhātrī ca $ pāvanī ca vasuṃdharā &
carācarasya sarvasya % pratiṣṭhā yonir eva ca \
sarvakāmadughā dogdhrī # sarvasasyaprarohiṇī // HV_6.38 //
āsīd iyaṃ samudrāntā $ medinīti pariśrutā &
madhukaiṭabhayoḥ kṛtsnā % medasābhipariplutā // HV_6.39 //
     [k: N (except S1 N1) T3.4 ins.: :k]
     teneyaṃ medinī devī $ procyate brahmavādibhiḥ | *HV_6.39*122 |
tato 'bhyupagamād rājñaḥ $ pṛthor vainyasya bhārata &
duhitṛtvam anuprāptā % devī pṛthvīti cocyate // HV_6.40 //
pṛthunā pravibhaktā ca $ śodhitā ca vasuṃdharā &
sasyākaravatī sphītā % purapattanamālinī // HV_6.41 //
evaṃprabhāvo vainyaḥ sa $ rājāsīd rājasattama &
namasyaś caiva pūjyaś ca % bhūtagrāmair na saṃśayaḥ // HV_6.42 //
brāhmaṇaiś ca mahābhāgair $ vedavedāṅgapāragaiḥ &
pṛthur eva namaskāryo % vṛttidaḥ sa sanātanaḥ // HV_6.43 //
pārthivaiś ca mahābhāgaiḥ $ pārthivatvam abhīpsubhiḥ &
ādirājo namaskāryaḥ % pṛthur vainyaḥ pratāpavān // HV_6.44 //
yodhair api ca vikrāntaiḥ $ prāptukāmair jayaṃ yudhi &
ādirājo namaskāryo % yodhānāṃ prathamo nṛpaḥ // HV_6.45 //
yo hi yoddhā raṇaṃ yāti $ kīrtayitvā pṛthuṃ nṛpam &
sa ghorarūpān saṃgrāmān % kṣemī tarati kīrtimān // HV_6.46 //
vaiśyair api ca vittāḍhyair $ vaiśyavṛttim anuṣṭhitaiḥ &
pṛthur eva namaskāryo % vṛttidātā mahāyaśāḥ // HV_6.47 //
tathaiva śūdraiḥ śucibhis $ trivarṇaparicāribhiḥ &
pṛthur eva namaskāryaḥ % śreyaḥ param abhīpsubhiḥ // HV_6.48 //
ete vatsaviśeṣāś ca $ dogdhāraḥ kṣīram eva ca &
pātrāṇi ca mayoktāni % kiṃ bhūyo varṇayāmi te // HV_6.49 //
     [k: K2 V2 ins.: :k]
     ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ $ pṛthoś caritam āditaḥ | *HV_6.49*123:1 |
     putrapautrasamāyukto $ modate suciraṃ bhuvi | *HV_6.49*123:2 |
     [k: D6 T1.2 G M4 ins.: :k]
     uktāni bharataśreṣṭha $ vainyasyeha mahātmanaḥ | *HV_6.49*124:1 |
     kim anyad bharataśreṣṭha $ pṛcchasi tvaṃ nareśvara | *HV_6.49*124:2 |
     [k: M4 cont.: :k]
     yaḥ śṛṇoti sadā bhaktyā $ sa svargī nātra saṃśayaḥ | *HV_6.49*125 |

[h: HV (CE) chapter 7, transliterated by Peter Bisschop, version of october 2, 2001 :h]

{janamejaya uvāca}
manvantarāṇi sarvāṇi $ vistareṇa tapodhana &
teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca % vaiśaṃpāyana kīrtaya // HV_7.1 //
yāvanto manavaś caiva $ yāvantaṃ kālam eva ca &
manvantarakathāṃ brahmañ % chrotum icchāmi tattvataḥ // HV_7.2 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
na śakyaṃ vistaraṃ tāta $ vaktuṃ varṣaśatair api &
manvantarāṇāṃ kauravya % saṃkṣepaṃ tv eva me śṛṇu // HV_7.3 //
svāyaṃbhuvo manus tāta $ manuḥ svārociṣas tathā &
auttamas tāmasaś caiva % raivataś cākṣuṣas tathā \
vaivasvataś ca kauravya # sāṃprato manur ucyate // HV_7.4 //
     [k: For 4cd, S1 subst.: :k]
     uttamākhyas tāmasaś cā+ $ +bhūtāṃ raivatacakṣuṣau | *HV_7.4cd*126 |

     [k: T3 ins.: :k]
     aṣṭamo dakṣasāvarṇir $ dharmasāvarṇir eva ca | *HV_7.4*127:1 |
     rudraputras tu sāvarṇir $ bhavitaikādaśo manuḥ | *HV_7.4*127:2 |
sāvarṇiś ca manus tāta $ bhautyo raucyas tathaiva ca &
     [k: D4 ins.: :k]
     raivato brahmasāvarṇiḥ $ sūryasāvarṇir eva ca | *HV_7.5ab*128 |
tathaiva merusāvarṇāś % catvāro manavaḥ smṛtāḥ // HV_7.5 //
atītā vartamānāś ca $ tathaivānāgatāś ca ye &
kīrtitā manavas tāta % mayaivaite yathāśruti \
ṛṣīṃs teṣāṃ pravakṣyāmi # putrān devagaṇāṃs tathā // HV_7.6 //
marīcir atrir bhagavān $ aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ &
pulastyaś ca vasiṣṭhaś ca % saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ // HV_7.7 //
uttarasyāṃ diśi tathā $ rājan saptarṣayaḥ sthitāḥ &
yāmā nāma tathā devā % āsan svāyaṃbhuve 'ntare // HV_7.8 //
agnīdhraś cāgnibāhuś ca $ medhā medhātithir vasuḥ &
jyotiṣmān dyutimān havyaḥ % savanaḥ putra eva ca // HV_7.9 //
manoḥ svāyaṃbhuvasyaite $ daśa putrā mahaujasaḥ &
etat te prathamaṃ rājan % manvantaram udāhṛtam // HV_7.10 //
aurvo vasiṣṭhaputraś ca $ stambaḥ kāśyapa eva ca &
prāṇo bṛhaspatiś caiva % datto 'triś cyavanas tathā \
ete maharṣayas tāta # vāyuproktā mahāvratāḥ // HV_7.11 //
devāś ca tuṣitā nāma $ smṛtāḥ svārociṣe 'ntare &
havirdhraḥ sukṛtir jyotir % āpo mūrtir ayasmayaḥ // HV_7.12 //
prathitaś ca nabhasyaś ca $ nabhaḥ sūryas tathaiva ca &
svārociṣasya putrās te % manos tāta mahātmanaḥ \
kīrtitāḥ pṛthivīpāla # mahāvīryaparākramāḥ // HV_7.13 //
dvitīyam etat kathitaṃ $ tava manvantaraṃ mayā &
idaṃ tṛtīyaṃ vakṣyāmi % tan nibodha narādhipa // HV_7.14 //
vasiṣṭhaputrāḥ saptāsan $ vāsiṣṭhā iti viśrutāḥ &
hiraṇyagarbhasya sutā % ūrjā jātāḥ sutejasaḥ // HV_7.15 //
ṛṣayo 'tra mayā proktāḥ $ kīrtyamānān nibodha me &
auttameyān mahārāja % daśa putrān manoramān // HV_7.16 //
iṣa ūrjas tanūpaś ca $ madhur mādhava eva ca &
śuciḥ śukraḥ sahaś caiva % nabhasyo nabha eva ca \
bhānavas tatra devāś ca # manvantaram udāhṛtam // HV_7.17 //
manvantaraṃ caturthaṃ te $ kathayiṣyāmi tac chṛṇu &
kāvyaḥ pṛthus tathaivāgnir % jahnur dhātā ca bhārata \
kapīvān akapīvāṃś ca # tatra saptarṣayo nṛpa // HV_7.18 //
purāṇe kīrtitās tāta $ putrāḥ pautrāś ca bhārata &
satyā devagaṇāś caiva % tāmasasyāntare manoḥ // HV_7.19 //
     [k: N (except S1 K1 N1) S (except M2.3; M1 missing) ins.: :k]
     putrāṃś caiva pravakṣyāmi $ tāmasasya manor nṛpa | *HV_7.19*129 |
dyutis tapasyaḥ sutapās $ tapomūlas tapodhanaḥ &
taporatir akalmāṣas % tanvī dhanvī paramṭapaḥ // HV_7.20 //
tāmasasya manor ete $ daśa putrā mahābalāḥ &
vāyuproktā mahārāja % caturthaṃ caitad antaram // HV_7.21 //
vedabāhur yadudhraś ca $ munir vedaśirās tathā &
hiraṇyalomā parjanya % ūrdhvabāhuś ca somajaḥ \
satyanetras tathātreya # ete saptarṣayo 'pare // HV_7.22 //
devāś cābhūtarajasas $ tathā prakṛtayaḥ smṛtāḥ &
pāriplavaś ca raibhyaś ca % manor antaram ucyate // HV_7.23 //
atha putrān imāṃs tasya $ nibodha gadato mama &
dhṛtimān avyayo yuktas % tattvadarśī nirutsukaḥ // HV_7.24 //
araṇyaś ca prakāśaś ca $ nirmohaḥ satyavāk kṛtiḥ &
raivatasya manoḥ putrāḥ % pañcamaṃ caitad antaram // HV_7.25 //
ṣaṣṭhaṃ te saṃpravakṣyāmi $ tan nibodha narādhipa &
bhṛgur nabho vivasvāṃś ca % sudhāmā virajās tathā // HV_7.26 //
atināmā sahiṣṇuś ca $ sapta ete maharṣayaḥ &
cākṣuṣasyāntare tāta % manor devān imāñ śṛṇu // HV_7.27 //
ādyāḥ prabhūtā ṛbhavaḥ $ pṛthukāś ca divaukasaḥ &
lekhāś ca nāma rājendra % pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ // HV_7.28 //
ṛṣer aṅgirasaḥ putrā $ mahātmāno mahaujasaḥ &
nāḍvaleyā mahārāja % daśa putrāś ca viśrutāḥ \
uruprabhṛtayo rājan # ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ smṛtam // HV_7.29 //
     [k: T3.4 G4 ins.: :k]
     ṣaṣṭaṃ manvantaraṃ proktaṃ $ saptamaṃ tu nibodha me | *HV_7.29*130 |
atrir vasiṣṭho bhagavān $ kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ &
gautamo 'tha bharadvājo % viśvāmitras tathaiva ca // HV_7.30 //
tathaiva putro bhagavān $ ṛcīkasya mahātmanaḥ &
saptamo jamadagniś ca % ṛṣayaḥ sāṃprataṃ divi // HV_7.31 //
sādhyā rudrāś ca viśve ca $ vasavo marutas tathā &
ādityāś cāśvinau caiva % devau vaivasvatau smṛtau // HV_7.32 //
manor vaivasvatasyaite $ vartante sāṃprate 'ntare &
ikṣvākupramukhāś caiva % daśa putrā mahātmanaḥ // HV_7.33 //
     [k: S1 ins.: :k]
     manoḥ samabhavad rājan $ dikṣu sarvāsu bhārata | *HV_7.33*131 |
eteṣāṃ kīrtitānāṃ tu $ maharṣīṇāṃ mahaujasām &
rājan putrāś ca pautrāś ca % dikṣu sarvāsu bhārata // HV_7.34 //
manvantareṣu sarveṣu $ prāgdiśaṃ sapta saptakāḥ &
sthitā dharmavyavasthārthaṃ % lokasaṃrakṣaṇāya ca // HV_7.35 //
manvantare vyatikrānte $ catvāraḥ saptakā gaṇāḥ &
kṛtvā karma divaṃ yānti % brahmalokam anāmayam // HV_7.36 //
tato 'nye tapasā yuktāḥ $ sthānaṃ tat pūrayanty uta &
atītā vartamānāś ca % krameṇaitena bhārata // HV_7.37 //
etāny uktāni kauravya $ saptātītāni bhārata &
manvantarāṇi sarvāṇi % nibodhānāgatāni me // HV_7.38 //
sāvarṇā manavas tāta $ pañca tāṃś ca nibodha me &
eko vaivasvatas teṣāṃ % catvāraś ca prajāpateḥ \
parameṣṭhisutās tāta # merusāvarṇatāṃ gatāḥ // HV_7.39 //
dakṣasyaite hi dauhitrāḥ $ priyāyās tanayā nṛpa &
mahatā tapasā yuktā % merupṛṣṭhe mahaujasaḥ // HV_7.40 //
ruceḥ prajāpateḥ putro $ raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ &
bhūtyāṃ cotpādito devyāṃ % bhautyo nāma ruceḥ sutaḥ \
anāgatāś ca saptaite # loke 'smin manavaḥ smṛtāḥ // HV_7.41 //
anāgatāś ca saptaiva $ smṛtā divi maharṣayaḥ &
manor antaram āsādya % sāvarṇasyeha tāñ śṛṇu // HV_7.42 //
rāmo vyāsas tathātreyo $ dīptimanto bahuśrutāḥ &
bhāradvājas tathā drauṇir % aśvatthāmā mahādyutiḥ // HV_7.43 //
gotamasyātmajaś caiva $ śaradvān nāma gautamaḥ &
kauśiko gālavaś caiva % ruruḥ kāśyapa eva ca \
ete sapta mahātmāno # bhaviṣyā munisattamāḥ // HV_7.44 //
     [k: S1 K1.3 D4 ins. after 44: K2 after 26: :k]
     devatānāṃ guṇās tatra $ trayaḥ proktāḥ svayaṃbhuvā | *HV_7.44*132:1 |
     mārīcasyaiva te putrāḥ $ kaśyapasya mahātmanaḥ | *HV_7.44*132:2 |
     [k: K4 N2.3 V B Dn Ds D3.5.6 ins. after 44: :k]
     brahmaṇaḥ sadṛśāś caite $ dhanyāḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ || *HV_7.44*133:1 |
     abhijātyātha tapasā $ mantravyākaraṇais tathā | *HV_7.44*133:2 |
     brahmalokapratiṣṭhās tu $ smṛtā brahmarṣayo 'malāḥ || *HV_7.44*133:3 |
     bhūtabhavyabhavajjñānaṃ $ buddhā caiva tu yaiḥ svayam | *HV_7.44*133:4 |
     tapasā vai prasiddhā ye $ saṃgatā pravicintakāḥ | *HV_7.44*133:5 |
     mantravyākaraṇādyaiś ca $ aiśvaryāt sarvaśaś ca ye || *HV_7.44*133:6 |
     etān bhāryān dvijo jñātvā $ naiṣṭhikāni ca nāma ca | *HV_7.44*133:7 |
     saptaite saptabhiś caiva $ guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ || *HV_7.44*133:8 |
     dīrghāyuṣo mantrakṛta $ īśvarā dīrghacakṣuṣaḥ | *HV_7.44*133:9 |
     buddhyā pratyakṣadharmāṇo $ gotraprāvartakās tathā || *HV_7.44*133:10 |
     kṛtādiṣu yugākhyeṣu $ sarveṣv eva punaḥ punaḥ | *HV_7.44*133:11 |
     pravartayanti te varṇān $ āśramāṃś caiva sarvaśaḥ | *HV_7.44*133:12 |
     saptarṣayo mahābhāgāḥ $ satyadharmaparāyaṇāḥ || *HV_7.44*133:13 |
     teṣāṃ caivānvayotpannā $ jāyante hi punaḥ punaḥ | *HV_7.44*133:14 |
     mantrabrāhmaṇakartāro $ dharme praśithile tathā || *HV_7.44*133:15 |
     yasmāc ca varadāḥ sapta $ parebhyaś cāparāḥ smṛtāḥ | *HV_7.44*133:16 |
     tasmān na kālo na vayaḥ $ pramāṇam ṛṣibhāvane || *HV_7.44*133:17 |
     eṣa saptarṣikoddeśo $ vyākhyātas te mayā nṛpa | *HV_7.44*133:18 |
     sāvarṇasya manoḥ putrān $ bhaviṣyāñ śṛṇu sattama | *HV_7.44*133:19 |
     [k: After line 4, D5.6 ins.: :k]
     saṃbandhāc ca svayaṃtejāḥ $ saṃbuddhāś ca yataḥ svayam | *HV_7.44*133A |

     [k: After *133, D5.6 cont.: :k]
     yasmāc chaṃsanti te brahma $ tasmād brahmarṣayaḥ smṛtāḥ | *HV_7.44*134 |
varīvāṃś cāvarīvāṃś ca $ saṃmato dhṛtimān vasuḥ &
cariṣṇur āḍhyo dhṛṣṇuś ca % vājī sumatir eva ca \
sāvarṇasya manoḥ putrā # bhaviṣyā daśa bhārata // HV_7.45 //
     [k: S1 K1.3 Dn Ds D1.4 ins. a passage given in App. I (No. 1). V3 ins.: :k]
     kṣamayā nṛpa sāvarṇā $ bhaviṣyāñ śṛṇu bhārata | *HV_7.45*135 |
eteṣāṃ kālyam utthāya $ kīrtanāt sukham edhate &
     [k: K N2.3 V B D T2-4 G1-3.5 M4 ins.: :k]
     yaśaś cāpnoti sumahad $ āyuṣmāṃś ca bhaven naraḥ | *HV_7.46ab*136 |

     [k: K3 cont.: :k]
     caturdaśe manobhāvye $ uragambhīrabudhnakāḥ | *HV_7.46ab*137:1 |
     putrā(ś cā)[vai cā]kṣuṣā devā $ śukrādyāś ca tapasvinaḥ | *HV_7.46ab*137:2 |
atītanāgatānāṃ vai % maharṣīṇāṃ sadā naraḥ // HV_7.46 //
     [k: S1 K1 Dn D4 ins. after 46: Ds after 41: :k]
     devatānāṃ gaṇāḥ proktāḥ $ pañca vai bharatarṣabha | *HV_7.46*138:1 |
     taraṃgabhīrur vapraś ca $ tarasvān ugra eva ca || *HV_7.46*138:2 |
     abhimānī pravīraś ca $ jiṣṇuḥ saṃkrandanas tathā | *HV_7.46*138:3 |
     tejasvī sabalaś caiva $ bhautyasyaite manoḥ sutāḥ || *HV_7.46*138:4 |
     bhautyasyaivādhikāre tu $ pūrṇe kalpas tu pūryate | *HV_7.46*138:5 |
     ity ete 'nāgatātītā $ manavaḥ kīrtitā mayā | *HV_7.46*138:6 |
     [k: D6 T G1-3.5 M4 ins. after 46: G4 after 46ab: :k]
     namaskṛtvā jayet svargaṃ $ brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ | *HV_7.46*139:1 |
     kṣatriyo jayate śatrūn $ vaiśyaḥ śūdro yathepsitam | *HV_7.46*139:2 |
tair iyaṃ pṛthivī tāta $ sasamudrā sapattanā &
     yathāpradeśam adyāpi $ sarvataḥ paripālyate | *HV_7.47ab*140 |
pūrṇaṃ yugasahasraṃ hi % paripālyā nareśvaraiḥ \
prajābhis tapasā caiva # saṃhārānte ca nityaśaḥ // HV_7.47 //
yugāni saptatis tāni $ sāgrāṇi kathitāni te &
kṛtatretādiyuktāni % manor antaram ucyate // HV_7.48 //
caturdaśaite manavaḥ $ kīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ &
vedeṣu sapurāṇeṣu % sarve te prabhaviṣṇavaḥ \
prajānāṃ patayo rājan # dhanyam eṣāṃ prakīrtanam // HV_7.49 //
manvantareṣu saṃhārāḥ $ saṃhārānteṣu saṃbhavāḥ &
na śakyam antaṃ teṣāṃ vai % vaktuṃ varṣaśatair api // HV_7.50 //
visargasya prajānāṃ vai $ saṃhārasya ca bhārata &
manvantareṣu saṃhāraḥ % śrūyate bharatarṣabha // HV_7.51 //
saśeṣās tatra tiṣṭhanti $ devā brahmarṣibhiḥ saha &
tapasā brahmacaryeṇa % śrutena ca samanvitāḥ \
pūrṇe yugasahasre tu # kalpo niḥśeṣa ucyate // HV_7.52 //
tatra bhūtāni sarvāṇi $ dagdhāny ādityaraśmibhiḥ &
brahmāṇam agrataḥ kṛtvā % sahādityagaṇair vibho // HV_7.53 //
     [k: B1 (marg.) D5 ins.: :k]
     yogaṃ yogīśvaraṃ devam $ ajaṃ kṣetrajam acyutam | *HV_7.53*141 |
praviśanti suraśreṣṭhaṃ $ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum &
sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ % kalpānteṣu punaḥ punaḥ \
avyaktaḥ śāśvato devas # tasya sarvam idaṃ jagat // HV_7.54 //
     [k: K2(marg.).3 V2.3 Dn Ds D3-6 ins. after 54: N2 after the first occurence of 55ab: :k]
     tatra saṃvartate rātriḥ $ sakalaikārṇave tadā | *HV_7.54*142:1 |
     nārāyaṇodare nidrāṃ $ brāhmaṃ varṣasahasrakam || *HV_7.54*142:2 |
     tāvantam iti kālaṃ sā $ rātrir ity abhiśabditā | *HV_7.54*142:3 |
     nidrāyogam anuprāpto $ yasyām ante pitāmahaḥ || *HV_7.54*142:4 |
     sā ca rātrir apakrāntā $ sahasrayugaparyayā | *HV_7.54*142:5 |
     tadā prabuddho bhagavān $ brahmā lokapitāmahaḥ | *HV_7.54*142:6 |
     punaḥ sisṛkṣayā yuktaḥ $ sargāya vidadhe manaḥ || *HV_7.54*142:7 |
     saiva smṛtiḥ purāṇeyaṃ $ tadvṛttaṃ tadviceṣṭitam | *HV_7.54*142:8 |
     devasthānāni tāny eva $ kevalaṃ ca viparyayaḥ || *HV_7.54*142:9 |
     tato dagdhāni bhūtāni $ sarvāṇy ādityaraśmibhiḥ | *HV_7.54*142:10 |
     devarṣiyakṣagandharvāḥ $ piśācoragarākṣasāḥ | *HV_7.54*142:11 |
     jāyante ca punas tāta $ yuge bharatasattama || *HV_7.54*142:12 |
     yathartāv ṛtuliṅgāni $ nānārūpāṇi paryaye | *HV_7.54*142:13 |
     dṛśyante tāni tāny eva $ tathā brāhmīṣu rātriṣu || *HV_7.54*142:14 |
     niṣkramitvā prajākāraḥ $ prajāpatir asaṃśayam | *HV_7.54*142:15 |
     ye ca vai mānavā devāḥ $ sarve caiva maharṣayaḥ || *HV_7.54*142:16 |
     te saṃgatāḥ śuddhasaṅgāḥ $ śaśvad dharmavisargataḥ | *HV_7.54*142:17 |
     na bhavanti punas tāta $ yuge bharatasattama || *HV_7.54*142:18 |
     tat sarvaṃ kramayogena $ kālasaṃkhyāvibhāgavit | *HV_7.54*142:19 |
     sahasrayugasaṃkhyānaṃ $ kṛtvā divasam īśvaraḥ || *HV_7.54*142:20 |
     rātriṃ yugasahasrāntāṃ $ kṛtvā ca bhagavān vibhuḥ | *HV_7.54*142:21 |
     saṃharaty atha bhūtāni $ sṛjate ca punaḥ punaḥ | *HV_7.54*142:22 |
     vyaktāvyakto mahādevo $ harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ | *HV_7.54*142:23 |
atra te vartayiṣyāmi $ manor vaivasvatasya ha &
visargaṃ bharataśreṣṭha % sāṃpratasya mahādyute // HV_7.55 //
vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena $ kathyamānaṃ purātanam &
     [k: D6 T1.3.4 G M4 ins.: :k]
     nityaḥ sarvagataḥ sūkṣmaḥ $ śāśvataḥ puruṣottamaḥ | *HV_7.56ab*143 |
yatrotpanno mahātmā sa % harir vṛṣṇikule prabhuḥ // HV_7.56 //
     [k: Dn T1.3 ins.: :k]
     sarvāsuravināśāya $ sarvalokahitāya ca | *HV_7.56*144 |

[h: HV (CE) chapter 8, transliterated by Peter Bisschop, version of october 2, 2001 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
vivasvān kaśyapāj jajñe $ dākṣāyaṇyām ariṃdama &
tasya bhāryābhavat saṃjñā % tvāṣṭrī devī vivasvataḥ \
sureṇur iti vikhyātā # triṣu lokeṣu bhāminī // HV_8.1 //
sā vai bhāryā bhagavato $ mārtaṇḍasya mahātmanaḥ &
bhartṛrūpeṇa nātuṣyad % rūpayauvanaśālinī \
saṃjñā nāma svatapasā # dīpteneha samanvitā // HV_8.2 //
ādityasya hi tadrūpaṃ $ mārtaṇḍasya svatejasā &
gātreṣu paridagdhaṃ vai % nātikāntam ivābhavat // HV_8.3 //
na khalv ayaṃ mṛto 'ṇḍastha $ iti snehād abhāṣata &
ajānan kāśyapas tasmān % mārtaṇḍa iti cocyate // HV_8.4 //
tejas tv abhyadhikaṃ tāta $ nityam eva vivasvataḥ &
yenātitāpayāmāsa % trīṃl lokān kaśyapātmajaḥ // HV_8.5 //
trīṇy apatyāni kauravya $ saṃjñāyāṃ tapatāṃ varaḥ &
ādityo janayāmāsa % kanyāṃ dvau ca prajāpatī // HV_8.6 //
manur vaivasvataḥ pūrvaṃ $ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ &
yamaś ca yamunā caiva % yamajau saṃbabhūvatuḥ // HV_8.7 //
śyāmavarṇaṃ tu tadrūpaṃ $ saṃjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ &
asahantī tu svāṃ chāyāṃ % savarṇāṃ nirmame tataḥ \
māyāmayī tu sā saṃjñā # tasyāś chāyā samutthitā // HV_8.8 //
prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā $ chāyā saṃjñāṃ nareśvara &
uvāca kiṃ mayā kāryaṃ % kathayasva śucismite \
sthitāsmi tava nirdeśe # śādhi māṃ varavarṇini // HV_8.9 //

{saṃjñovāca}
ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te $ svam eva bhavanaṃ pituḥ &
tvayeha bhavane mahyaṃ % vastavyaṃ nirviśaṅkayā // HV_8.10 //
imau ca bālakau mahyaṃ $ kanyā ceyaṃ sumadhyamā &
saṃbhāvyās te na cākhyeyam % idaṃ bhagavate tvayā // HV_8.11 //

{savarṇovāca}
ā kacagrahaṇād devi $ ā śāpān naiva karhicit &
ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ % gaccha devi yathāsukham // HV_8.12 //
samādhāya savarṇāṃ tu $ tathety uktā tayā ca sā &
tvaṣṭuḥ samīpam agamad % vrīḍiteva manasvinī // HV_8.13 //
pituḥ samīpagā sā tu $ pitrā nirbhartsitā śubhā &
bhartuḥ samīpaṃ gaccheti % niyuktā ca punaḥ punaḥ // HV_8.14 //
     [k: D4 (marg.) ins.: :k]
     cintām avāpa mahatīṃ $ strīṇāṃ dhik ceṣṭitaṃ tv iti | *HV_8.14*145:1 |
     nininda bahudhātmānaṃ $ strītvaṃ cātinininda sā || *HV_8.14*145:2 |
     sthātavyaṃ na kvacit strīṇāṃ $ dhig asvātantryajīvitam | *HV_8.14*145:3 |
     śaiśave yauvane vārddhe $ pitṛbhartṛsutād bhayam || *HV_8.14*145:4 |
     tyaktaṃ bhartṛgṛhaṃ maugdhyād $ bata durvṛttayā mayā | *HV_8.14*145:5 |
     avijñātāpi vedhāyām $ atha patyur niketanam || *HV_8.14*145:6 |
     tatrāsti sā savarṇā vai $ paripūrṇamanorathā | *HV_8.14*145:7 |
     naṣṭaṃ bhartṛgṛhaṃ maugdhyāc $ chreyo 'tra na pitur gṛhe | *HV_8.14*145:8 |
agacchad vaḍavā bhūtvāc $ chādya rūpam aninditā &
kurūn athottarān gatvā % tṛṇāny eva cacāra sā // HV_8.15 //
dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ $ saṃjñeyam iti cintayan &
ādityo janayāmāsa % putram ātmasamaṃ tadā // HV_8.16 //
pūrvajasya manos tāta $ sadṛśo 'yam iti prabhuḥ &
manur evābhavan nāmnā % sāvarṇa iti cocyate // HV_8.17 //
saṃjñā tu pārthivī tāta $ svasya putrasya vai tadā &
cakārābhyadhikaṃ snehaṃ % na tathā pūrvajeṣu vai // HV_8.18 //
manus tasyāḥ kṣamat tat tu $ yamas tasyā na cakṣame &
tāṃ vai roṣāc ca bālyāc ca % bhāvino 'rthasya vā balāt \
padā saṃtarjayāmāsa # saṃjñāṃ vaivasvato yamaḥ // HV_8.19 //
taṃ śaśāpa tataḥ krodhāt $ savarṇā jananī tadā &
caraṇaḥ patatām eṣa % taveti bhṛśaduḥkhitā // HV_8.20 //
yamas tu tat pituḥ sarvaṃ $ prāñjaliḥ pratyavedayat &
bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ % saṃjñāvākyair vivejitaḥ \
śāpo nivarted iti ca # provāca pitaraṃ tadā // HV_8.21 //
mātrā snehena sarveṣu $ vartitavyaṃ suteṣu vai &
seyam asmān apāhāya % yavīyāṃsaṃ bubhūṣati // HV_8.22 //
tasyā mayodyataḥ pādo $ na tu dehe nipātitaḥ &
bālyād vā yadi vā mohāt % tad bhavān kṣantum arhati // HV_8.23 //
     [k: N2 B2 Ds G4 ins.: :k]
     yasmāt te pūjanīyāhaṃ $ tarjitāsmi tvayā suta | *HV_8.23*146:1 |
     tasmāt tavaiṣa caraṇaḥ $ patiṣyati na saṃśayaḥ | *HV_8.23*146:2 |
     [k: G4 cont.: D2 ins. after 22ab: :k]
     apatyaṃ durapatyaṃ syān $ nāmbā kujananī bhavet | *HV_8.23*147 |
śapto 'ham asmi lokeśa $ jananyā tapatāṃ vara &
tava prasādāc caraṇo % na paten mama gopate // HV_8.24 //

{vivasvānuvāca}
asaṃśayaṃ putra mahad $ bhaviṣyaty atra kāraṇam &
     [k: D6 T1.2 G M4 ins.: :k]
     yas tvaṃ dharmaparo nityaṃ $ dharmaṃ saṃtyaktavān imam | *HV_8.25ab*148 |
yena tvām āviśat krodho % dharmajñaṃ satyavādinam // HV_8.25 //
     [k: D6 T1.2 G1.3.5 ins. after 25: G2 cont. after *148: :k]
     yuktam eva hi te kartuṃ $ tava mātṛvaco 'nagha | *HV_8.25*149 |
na śakyam etan mithyā tu $ kartuṃ mātṛvacas tava &
kṛmayo māṃsam ādāya % yāsyanti tu mahītale // HV_8.26 //
     [k: K N2 V1(marg.).2.3 B1.2 Dn Ds D1.3-5 ins.: :k]
     tava pādān mahāprājña $ tataḥ saṃprāpsyase sukham | *HV_8.26*150 |
kṛtam evaṃ vacas tathyaṃ $ mātus tava bhaviṣyati &
śāpasya parihāreṇa % tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi // HV_8.27 //
ādityaś cābravīt saṃjñāṃ $ kimarthaṃ tanayeṣu vai &
tulyeṣv abhyadhikaḥ snehaḥ % kriyate 'ti punaḥ punaḥ \
     [k: should be kriyateti (kriyataīti) :k]
sā tat pariharantī sma # nācacakṣe vivasvataḥ // HV_8.28 //
     [k: K1.3 N2.3 V1.2(first time).3 B Dn Ds D4-6 T3.4 ins.: :k]
     ātmānaṃ sa samādhāya $ yogāt tathyam apaśyata | *HV_8.28*151 |

     [k: N2.3 V B2 Ds D6 cont.: :k]
     mūrdhajeṣu ca jagrāha $ sā cātmānaṃ śaśaṃsa ha | *HV_8.28*152 |

     [k: V2(second time) cont. after *152: V3 ins. after 28: :k]
     ātmānaṃ gopayāmāsa $ saṃyogāt tasya naiva tu | *HV_8.28*153 |
tāṃ śaptukāmo bhagavān $ nāśāya kurunandana &
     [k: K3 Dn D1 Bom. and Poona eds. ins.: :k]
     mūrdhajeṣu ca jagrāha $ samaye 'tigate tu sā | *HV_8.29ab*154 |
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam % ācacakṣe vivasvataḥ \
vivasvān atha tac chrutvā # kruddhas tvaṣṭāram abhyagāt // HV_8.29 //
tvaṣṭā tu taṃ yathānyāyam $ arcayitvā vibhāvasum &
nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa % sāntvayāmāsa vai tadā // HV_8.30 //

{tvaṣṭovāca}
tavātitejasāviṣṭam $ idaṃ rūpaṃ na śobhate &
asahantī sma tat saṃjñā % vane carati śāḍvalam // HV_8.31 //
draṣṭā hi tāṃ bhavān adya $ svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm &
     [k: K N2.3 V B D T1.3.4 G1(first time).2-5 ins. after 32ab: T2 G1(second time) cont. after *158; M4 ins. after 35: :k]
     nityaṃ tapasy abhiratāṃ $ vaḍavārūpadhāriṇīm | *HV_8.32ab*155:1 |
     parṇāhārāṃ kṛśāṃ dīnāṃ $ jaṭilāṃ maladhāriṇīm | *HV_8.32ab*155:2 |
     hastihastaparikliṣṭāṃ $ vyākulāṃ padminīm iva | *HV_8.32ab*155:3 |
ślāghyāṃ yogabalopetāṃ % yogam āsthāya gopate // HV_8.32 //
anukūlaṃ tu te deva $ yadi syān mama tan matam &
rūpaṃ nirvartayāmy adya % tava kāntam ariṃdama // HV_8.33 //
     [k: K N2 V2 B2 Dn Ds D3-6 Bom. and Poona eds. ins.: :k]
     rūpaṃ vivasvataś cāsīt $ tiryagūrdhvasamaṃ tu vai | *HV_8.33*156:1 |
     tenāsau saṃbhṛto devo $ rūpeṇa tu vibhāvasuḥ || *HV_8.33*156:2 |
     tasmāt tvaṣṭuḥ sa vai vākyaṃ $ bahu mene prajāpatiḥ | *HV_8.33*156:3 |
     samanujñātavāṃś caiva $ tvaṣṭāraṃ rūpasiddhaye | *HV_8.33*156:4 |
tato 'bhyupagamāt tvaṣṭā $ mārtaṇḍasya vivasvataḥ &
bhramim āropya tat tejaḥ % śātayāmāsa bhārata // HV_8.34 //
     [k: T3 ins.: :k]
     kṛtavān aṣṭamaṃ bhāgaṃ $ na vyaśātayad avyayam || *HV_8.34*157:1 |
     yat sūryād vaiṣṇavaṃ tejaḥ $ śātitaṃ viśvakarmaṇā | *HV_8.34*157:2 |
     tvaṣṭaiva tejasā tena $ viṣṇoś cakram akalpayat || *HV_8.34*157:3 |
     triśūlaṃ caiva śarvasya $ śibikāṃ dhanadasya ca | *HV_8.34*157:4 |
     śaktiṃ guhasya devānām $ anyeṣāṃ ca varāyudham || *HV_8.34*157:5 |
     tat sarvaṃ tejasā tena $ viśvakarmā hy akalpayat | *HV_8.34*157:6 |
tato nirbhāsitaṃ rūpaṃ $ tejasā saṃhṛtena vai &
kāntāt kāntataraṃ draṣṭum % adhikaṃ śuśubhe tadā // HV_8.35 //
     [k: S1 K N2.3 V B1.2 D T2-4 G1.3-5 ins. after 35: B3 after 34a: G4 after 34: :k]
     mukhe nirvartitaṃ rūpaṃ $ tasya devasya gopateḥ | *HV_8.35*158:1 |
     tataḥprabhṛti devasya $ mukham āsīt tu lohitam || *HV_8.35*158:2 |
     mukharāgaṃ tu yat pūrvaṃ $ mārtaṇḍasya mukhacyutam | *HV_8.35*158:3 |
     ādityā dvādaśaiveha $ saṃbhūtā mukhasaṃbhavāḥ || *HV_8.35*158:4 |
     dhātāryamā ca mitraś ca $ varuṇo 'ṃśo bhagas tathā | *HV_8.35*158:5 |
     indro vivasvān pūṣā ca $ parjanyo daśamas tathā | *HV_8.35*158:6 |
     tatas tvaṣṭā tato viṣṇur $ ajaghanyo jaghanyajaḥ || *HV_8.35*158:7 |
     harṣaṃ lebhe tato devo $ dṛṣṭvādityān svadehajān | *HV_8.35*158:8 |
     gandhaiḥ puṣpair alaṃkārair $ bhāsvatā mukuṭena ca || *HV_8.35*158:9 |
     evaṃ saṃpūjayāmāsa $ tvaṣṭā vākyam uvāca ha || *HV_8.35*158:10 |
     gaccha deveśa svāṃ bhāryāṃ $ kurūṃś carati cottarān | *HV_8.35*158:11 |
     vaḍavārūpam āsthāya $ vane carati śāḍvale || *HV_8.35*158:12 |
     tāṃ tathārūpam āsthāya $ svāṃ bhāryāṃ śubhalīlayā | *HV_8.35*158:13 |
dadarśa yogam āsthāya $ svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tataḥ &
adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ % tejasā niyamena ca // HV_8.36 //
     [k: K4 N V B D3 D1-5 T3.4 G2 ins.: :k]
     vaḍavāvapuṣā rājaṃś $ carantīm akutobhayām | *HV_8.36*159 |
so 'śvarūpeṇa bhagavāṃs $ tāṃ mukhe samabhāvayat &
maithunāya viveṣṭantīṃ % parapuṃso viśaṅkayā // HV_8.37 //
sā tan niravamac chukraṃ $ nāsikāyā vivasvataḥ &
devau tasyām ajāyetām % aśvinau bhiṣajāṃ varau // HV_8.38 //
nāsatyaś caiva dasraś ca $ smṛtau dvāv aśvināv iti &
mārtaṇḍasyātmajāv etāv % aṣṭamasya prajāpateḥ // HV_8.39 //
     [k: Dn D5 ins.: :k]
     saṃjñāyāṃ janayāmāsa $ vaḍavāyāṃ sa bhārata | *HV_8.39*160 |
tāṃ tu rūpeṇa krāntena $ darśayāmāsa bhāskaraḥ &
sā tu dṛṣṭvaiva bhartāraṃ % tutoṣa janamejaya // HV_8.40 //
yamas tu karmaṇā tena $ bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ &
dharmeṇa rañjayāmāsa % dharmarāja imāḥ prajāḥ // HV_8.41 //
sa lebhe karmaṇā tena $ śubhena paramadyutiḥ &
pitṝṇām ādhipatyaṃ ca % lokapālatvam eva ca // HV_8.42 //
manuḥ prajāpatis tv āsīt $ sāvarṇaḥ sa tapodhanaḥ &
bhāvyaḥ so 'nāgate tasmin % manuḥ sāvarṇike 'ntare // HV_8.43 //
merupṛṣṭhe tapo nityam $ adyāpi sa caraty uta &
bhrātā śanaiścaraś cāsya % grahatvaṃ sa tu labdhavān // HV_8.44 //
     [k: Dn Bom. and Poona eds. ins.: :k]
     nāsatyau yau samākhyātau $ svarvaidyau tu babhūvatuḥ | *HV_8.44*162:1 |
     revanto 'pi tathā rājann $ aśvānāṃ śāntido 'bhavat | *HV_8.44*162:2 |
tvaṣṭā tu tejasā tena $ viṣṇoś cakram akalpayat &
tad apratihataṃ yuddhe % dānavāntacikīrṣayā // HV_8.45 //
yavīyasī tayor yā tu $ yamī kanyā yaśasvinī &
abhavat sā saricchreṣṭhā % yamunā lokabhāvanī // HV_8.46 //
manur ity ucyate loke $ sāvarṇa iti cocyate &
dvitīyo yaḥ sutas tasya % sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ // HV_8.47 //
     [k: K N2.3 V B D T1.2.3.4(last two second time) G M4 ins. after 47: T3.4(both first time) after the first occurence of 47cd: :k]
     grahatvaṃ sa tu lebhe vai $ sarvalokānupūjitam | *HV_8.47*163 |
ya idaṃ janma devānāṃ $ śṛṇuyād dhārayeta vā &
āpadaṃ prāpya mucyeta % prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ // HV_8.48 //

[h: HV (CE) chapter 9, transliterated by Christophe Vielle :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
manor vaivasvatasyāsan $ putrā vai nava tatsamāḥ &
ikṣvākuś caiva nābhāgaś ca % dhṛṣṇuḥ śaryātir eva ca // HV_9.1 //
nariṣyantas tathā prāṃśūr $ nābhānediṣṭhasaptamaḥ &
karūṣaś ca pṛṣadhraś ca % navaite puruṣarṣabha // HV_9.2 //
akarot putrakāmas tu $ manur iṣṭiṃ prajāpatiḥ &
mitrāvaruṇayos tāta % pūrvam eva viśāṃ pate \
anutpanneṣu navasu # putreṣv eteṣu bhārata // HV_9.3 //
tasyāṃ tu vartamānāyām $ iṣṭyāṃ bharatasattama &
mitrāvaruṇayor aṃśe % manur āhutim ājuhot // HV_9.4 //
     [k: K1-3 Ñ2.3 V1.2 B1.2 Ds D1-5 T3 ins.: :k]
     āhutyāṃ hūyamānāyāṃ $ devagandharvamānuṣāḥ | *HV_9.4*164:1 |
     tuṣṭiṃ tu paramāṃ jagmur $ munayaś ca tapodhanāḥ | *HV_9.4*164:2 |
     aho 'sya tapaso vīryam $ aho śrutam aho dhanam | *HV_9.4*164:3 |
tatra divyāmbaradharā $ divyābharaṇabhūṣitā &
divyasaṃhananā caiva % iḍā jajña iti śrutiḥ // HV_9.5 //
tām iḍety eva hovāca $ manur daṇḍadharas tadā &
anugacchasva māṃ bhadre % tam iḍā pratyuvāca ha // HV_9.6 //
     [k: Ś1 K Ñ V B Dn Ds D1.3-6 T2-4 G M4 (D2 after 6b) ins.: :k]
     dharmayuktamidaṃ vākyaṃ $ putrakāmaṃ prajāpatim | *HV_9.6*165 |
mitrāvaruṇayor aṃśe $ jātāsmi vadatāṃ vara &
tayoḥ sakāśaṃ yāsyāmi % na māṃ dharmo hato 'hanat // HV_9.7 //
saivam uktvā manuṃ devaṃ $ mitrāvaruṇayor iḍā &
gatvāntikaṃ varārohā % prāñjalir vākyam abravīt \
aṃśe 'smi yuvayor jātā # devau kiṃ karavāṇi vām // HV_9.8 //
     [k: K2-4 Ñ2.3 V B D except D2 ins.: :k]
     manunā cāham uktā vai $ anugacchasvamām iti | *HV_9.8*166 |
tāṃ tathāvādinīṃ sādhvīm $ iḍāṃ dharmaparāyaṇām &
mitraś ca varuṇaś cobhāv % ūcatur yan nibodha tat // HV_9.9 //
anena tava dharmeṇa $ praśrayeṇa damena ca &
satyena caiva suśroṇi % prītau svo varavarṇini // HV_9.10 //
āvayos tvaṃ mahābhāge $ khyātiṃ kanyeti yāsyasi &
manor vaṃśakaraḥ putras % tvam eva ca bhaviṣyasi // HV_9.11 //
sudyumna iti vikhyātas $ triṣu lokeṣu śobhane &
jagatpriyo dharmaśīlo % manor vaṃśavivardhanaḥ // HV_9.12 //
nivṛttā sā tu tac chrutvā $ gacchantī pitur antikām &
budhenāntaram āsādya % maithunāyopavartitā // HV_9.13 //
somaputrād budhād rājaṃs $ tasyāṃ jajñe purūravāḥ &
janayitvā tataḥ sā tam % iḍā sudyumnatāṃ gatā // HV_9.14 //
sudyumnasya tu dāyādās $ trayaḥ paramadhārmikāḥ &
utkalaś ca gayaś caiva % vinatāśvaś ca bhārata // HV_9.15 //
utkalasyottarā rājan $ vinatāśvasya paścimā &
dik pūrvā bharataśreṣṭha % gayasya tu gayā smṛtā // HV_9.16 //
praviṣṭe tu manau tāta $ divākaram ariṃdama &
daśadhā tadgataṃ kṣatram % akarot pṛthivīm imām // HV_9.17 //
     [k: all Mss. (except Ś1 K1 Ñ1 T1 M1-3) ins.: :k]
     yūpāṅkitā vasumatī $ yasyeyaṃ savanākarā | *HV_9.17*167 |
ikṣvākur jyeṣṭhadāyādo $ madhyadeśam avāptavān &
kanyābhāvāc ca sudyumno % nainaṃ guṇam avāptavān // HV_9.18 //
vasiṣṭhavacanāc cāsīt $ pratiṣṭhānaṃ mahātmanaḥ &
pratiṣṭhā dharmarājasya % sudyumnasya kurūdvaha // HV_9.19 //
tat purūravase prādād $ rājyaṃ prāpya mahāyaśāḥ &
     [k: K1.3 D4 ins.: :k]
     cakravartī mahārāja $ babhūva janamejaya | *HV_9.20*168 |

     [k: K2.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D1-3.5.6 T2-4 G M4 (K1.3 D4 after 20d) ins.: :k]
     sudyumnaḥ kārayām āsa $ pratiṣṭhāne nṛpakriyām | *HV_9.20*169:1 |
     dhṛṣṇukaś cāmbarīṣaś ca $ daṇḍaś cetīha te trayaḥ | *HV_9.20*169:2 |
     yaś cakāra mahātmā vai $ daṇḍakāraṇyam uttamam || *HV_9.20*169:3 |
     vanaṃ tal lokavikhyātaṃ $ tāpasānām anuttamam | *HV_9.20*169:4 |
     tatra praviṣṭamātras tu $ naraḥ pāpāt pramucyate || *HV_9.20*169:5 |
     sudyumnaś ca divaṃ yāta $ eḍam utpādya bhārata | *HV_9.20*169:6 |
     [k: Bom Poona eds after line 1 of *169 ins.: :k]
     utkalasya trayaḥ putrās $ triṣu lokeṣu viśrutāḥ | *HV_9.20*169A |
mānaveyo mahārāja % strīpuṃsor lakṣaṇair yutaḥ // HV_9.20 //
     [k: K2.4 Ñ V B Dn D1.2.5.6 T3.4 G2.4 Bom Poona eds (K1.3 D4 after 20c-d repeated after *169) ins.: :k]
     dhṛtavāṃs tam iḍety evaṃ $ sudyumnaś cetiviśrutaḥ | *HV_9.20*170 |

     [k: D1.2.5 after *170 (K2 after 22b) ins. (= var. 37): :k]
     pṛṣadhro hivaddhitvā tu $ guror gāṃ janamejaya | *HV_9.20*171:1 |
     śāpāc chūdratvam āpannaḥ $ putras tasya mahātmanaḥ | *HV_9.20*171:2 |
nāriṣyantāḥ śakāḥ putrā $ nābhāgasya tu bhārata &
ambarīṣo 'bhavat putraḥ % pārthivarṣabhasattama // HV_9.21 //
dhṛṣṇos tu dhārṣṇikaṃ kṣatraṃ $ raṇadṛṣṭaṃ babhūva ha &
     [k: Ś1 K1.3.4. Ñ2 V2 Dn D2-5 (K2 D1 after *171) ins. (l. 1 = 36c-d, l. 5 =*178): :k]
     karūṣasya tu kārūṣāḥ $ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ | *HV_9.22*172:1 |
     sahasraṃ kṣatriyagaṇo $ vikrāntaḥ saṃbabhūva ha || *HV_9.22*172:2 |
     nābhāgāriṣṭaputrāś ca $ kṣatriyā vaiśyatāṃ gatāḥ || *HV_9.22*172:3 |
     prāṃśor eko 'bhavat putraḥ $ prajāpatir iti śrutaḥ | *HV_9.22*172:4 |
     nariṣyantasya dāyādo $ rājā daṇḍadharo damaḥ | *HV_9.22*172:5 |
śaryāter mithunaṃ cāsīd % ānarto nāma viśrutaḥ \
putraḥ kanyā sukanyā ca # yā patnī cyavanasya ha // HV_9.22 //
ānartasya tu dāyādo $ revo nāma mahādyutiḥ &
ānartaviṣayaś cāsīt % purī cāsīt kuśasthalī // HV_9.23 //
revasya raivataḥ putraḥ $ kakudmī nāma dhārmikaḥ &
jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīd % rājyaṃ prāpya kuśasthalīm // HV_9.24 //
     [k: T3 for 24c-d subst.: :k]
     tasya putraśataṃ tv āsīt $ kanyā cāpikurūdvaha | *HV_9.24*173 |
sa kanyāsahitaḥ śrutvā $ gāndharvaṃ brahmaṇo 'ntike &
muhūrtabhūtaṃ devasya % martyaṃ bahuyugaṃ prabho // HV_9.25 //
ājagāma yuvaivātha $ svāṃ purīṃ yādavair vṛtām &
kṛtāṃ dvāravatīṃ nāmnā % bahudvārāṃ manoramām \
bhojavṛṣṇyandhakair guptāṃ # vāsudevapurogamaiḥ // HV_9.26 //
tatas tad raivato jñātvā $ yathātattvam ariṃdama &
kanyāṃ tāṃ baladevāya % suvratāṃ nāma revatīm // HV_9.27 //
dattvā jagāma śikharaṃ $ meros tapasi saṃśritaḥ &
     [k: B2 ins.: :k]
     rohiṇyā sahitaś candro $ yathā śacyā śacīpatiḥ | *HV_9.28*174 |
reme rāmo 'pi dharmātmā % revatyā sahitaḥ sukhī // HV_9.28 //

{janamejaya uvāca}
kathaṃ bahuyuge kāle $ samatīte dvijarṣabha &
na jarā revatīṃ prāptā % raivataṃ ca kakudminam // HV_9.29 //
meruṃ gatasya vā tasya $ śāryāteḥ saṃtatiḥ katham &
sthitā pṛthivyām adyāpi % śrotum icchāmi tattvataḥ // HV_9.30 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
na jarā kṣutpipāse vā $ na mṛtyur bharatarṣabha &
ṛtucakraṃ prabhavati % brahmaloke sadānaghā // HV_9.31 //
kakudminas tu taṃ lokaṃ $ raivatasya gatasya ha &
hatā puṇyajanais tāta % rākṣasaiḥ sā kuśasthalī // HV_9.32 //
tasya bhrātṛśataṃ tv āsīd $ dhārmikasya mahātmanaḥ &
tad vadhyamānaṃ rakṣobhir % diśaḥ prākramad acyutā // HV_9.33 //
     [k: K4 Ñ1 V1 B Dn Ds D5.6 T G M1.3.4 (Ñ2 V2.3 after *176)ins.: :k]
     vidrutasyaca rājendra $ tasya bhrātṛśatasya vai | *HV_9.33*175 |

     [k: K1-3 Ñ2 V2.3 D1.4 (K4 Ñ1 V1 B Dn Ds D5.6 T3.4 after *175) ins.: :k]
     teṣāṃ tu te bhayākrāntaḥ $ kṣatriyās tatra tatra ha | *HV_9.33*176 |
anvavāyas tu sumahāṃs $ tatra tatra viśāṃ pate &
teṣāṃ ye te mahārāja % śāryātā iti viśrutāḥ // HV_9.34 //
kṣatriyā bharataśreṣṭha $ dikṣu sarvāsu dhārmikāḥ &
sarvaśaḥ sarvagahanaṃ % praviṣṭāḥ kurunandana // HV_9.35 //
     [k: T3 ins.: :k]
     teṣu tatra kṛpāṃ cakre $ brahmā lokapitā mahaḥ | *HV_9.35*177 |
nābhāgasya tu putrau dvau $ vaiśyau brāhmaṇatāṃ gatau &
karūṣasya tu kārūṣāḥ % kṣatriyā yuddhadurmadāḥ // HV_9.36 //
     [k: Ś1 K1.3 Ñ1 V2 Dn G4 ins.: :k]
     prāṃśor eko 'bhavat putraḥ $ prajāpatiriti śrutaḥ | *HV_9.36*178 |
pṛṣadhro hiṃsayitvā tu $ guror gāṃ janamejaya &
śāpāc chūdratvam āpanno % navaite parikīrtitāḥ // HV_9.37 //
     [k: all Mss. (except Ś1 M1-3) ins.: :k]
     vaivasvatasya tanayā $ manor vaibharatarṣabha | *HV_9.37*179 |
kṣuvatas tu manos tāta $ ikṣvākur abhavat sutaḥ &
tasya putraśataṃ tv āsīd % ikṣvākor bhūridakṣiṇam // HV_9.38 //
teṣāṃ vikukṣir jyeṣṭhas tu $ vikukṣitvād ayodhatām &
prāptaḥ paramadharmajña % so 'yodhyādhipatiḥ prabhuḥ // HV_9.39 //
śakunipramukhās tasya $ putrāḥ pañcaśataṃ smṛtāḥ &
uttarāpathadeśasya % rakṣitāro viśāṃ pate // HV_9.40 //
catvāriṃśad athāsṭau ca $ dakṣiṇasyāṃ tathā diśi &
vasātipramukhāś cānye % rakṣitāro viśāṃ pate // HV_9.41 //
     [k: K1 Ñ2.3 V B1.2 Dn Ds D3.5 ins.: :k]
     ikṣvākus tu vikukṣiṃ vai $ aṣṭakāyām athādiśat | *HV_9.41*180:1 |
     māṃsam ānaya śrāddhārthaṃ $ mṛgān hatvā mahābala | *HV_9.41*180:2 |
śrāddhakarmaṇi coddiṣṭe $ akṛte śrāddhakarmaṇi &
bhakṣayitvā śaśaṃ tāta % śaśādo mṛgayāṃ gataḥ // HV_9.42 //
ikṣvākuṇā parityakto $ vasiṣṭhavacanāt prabhuḥ &
     [k: Ñ2.3 V1.3 ins.: :k]
     śaśādanāc chaśādo 'bhūc $ chaśādo vanamāviśat | *HV_9.43*181 |
ikṣvākau saṃsthite tāta % śaśādaḥ puram āvasat // HV_9.43 //
     [k: Ñ2.3 V1.3 ins.: :k]
     prāptaḥ paramadharmātmā $ yo 'yodhyādhipatikriyām | *HV_9.43*182 |
ayodhasya tu dāyādaḥ $ kakutstho nāma vīryavān &
     [k: all Mss. (except T G M1.4) ins.: :k]
     indrasya vṛṣabhūtasya $ kakutstho 'jayatāsurān | *HV_9.44*183:1 |
     pūrvam āḍībake yuddhe $ kakutsthas tena sa smṛtaḥ | *HV_9.44*183:2 |
anenās tu kakutsthasya % pṛthur ānenasaḥ smṛtaḥ // HV_9.44 //
viṣṭarāśvaḥ pṛthoḥ putras $ tasmād ārdras tv ajāyata &
ārdrasya yuvanāśvas tu % śrāvastas tasya cātmajas // HV_9.45 //
jajñe śrāvastako rājā $ śrāvastī yena nirmitā &
śrāvastasya tu dāyādo % bṛhadaśvo mahīpatiḥ // HV_9.46 //
kuvalāśvaḥ sutas tasya $ Ṭrājā paramadhārmikaḥ &
yaḥ sa dhundhuvadhād rājā % dhundhumāratvam āgataḥ // HV_9.47 //

{janamejaya uvāca}
dhundhor vadham ahaṃ brahmañ $ śrotum icchāmi tattvataḥ &
yadarthaṃ kuvalāśvaḥ san % dhundhumāratvam āgataḥ // HV_9.48 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
bṛhadaśvasya putrāṇāṃ $ śatam uttamadhanvinām &
     [k: all Mss. (except Ś1 K1 Ñ1 T1 M1-3) ins.: :k]
     sarve vidyāsu niṣṇātā $ balavanto durāsadāḥ | *HV_9.49*184 |
babhūvātha pitā rājye % kuvalāśvaṃ nyayojayat // HV_9.49 //
     [k: After 49c, all Mss. (except Ś1 K1 Ñ1 T1 M1-3) ins.: :k]
          yajvāno bhūridakṣiṇāḥ | *HV_9.49*185:1 |*
     kuvalāśvaṃ sutaṃ rājye | *HV_9.49*185:2 |*
putrasaṃkrāmitaśrīs tu $ vanaṃ rājā samāviśat &
tam uttaṅko 'tha viprarṣiḥ % prayāntaṃ pratyavārayat // HV_9.50 //

{uttaṅka uvāca}
bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ $ tat tāvat kartum arhasi &
nirudvignas tapaś cartuṃ % na hi śaknomi pārthiva // HV_9.51 //
     [k: Ś1 K1.3 Ñ2.3 V Ds D4 ins.: :k]
     tvayā hi pṛthivī rājan $ rakṣyamāṇāmahātmanā | *HV_9.51*186:1 |
     bhaviṣyati nirudvignā $ nāraṇyaṃ gantum arhasi || *HV_9.51*186:2 |
     pālane hi mahān dharmaḥ $ prajānām iha dṛśyate | *HV_9.51*186:3 |
     na tathā dṛśyate 'raṇye $ mā te bhūd buddhir īdṛśī || *HV_9.51*186:4 |
     īdṛśo na hi rājendra $ dharmaḥ kva cana dṛśyate | *HV_9.51*186:5 |
     prajānāṃ pālane yo vai $ purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ | *HV_9.51*186:6 |
     rakṣitavyāḥ prajā rājñā $ tās tvaṃ rakṣitum arhasi | *HV_9.51*186:7 |
mamāśramasamīpe vai $ sameṣu marudhanvasu &
samudro vālukāpūrṇa % ujjānaka iti smṛtaḥ // HV_9.52 //
devatānām avadhyaś ca $ mahākāyo mahābalaḥ &
antarbhūmigatas tatra % vālukāntarhito mahān // HV_9.53 //
rākṣasasya madhoḥ putro $ dhundhur nāma sudāruṇaḥ &
śete lokavināśāya % tapa āsthāya dāruṇam // HV_9.54 //
saṃvatsarasya paryante $ sa niḥśvāsaṃ vimuñcati &
yadā tadā mahī tāta % calati sma sakānanā // HV_9.55 //
tasya niḥśvāsavātena $ raja uddhūyate mahat &
ādityapatham āvṛtya % saptāhaṃ bhūmikampanam // HV_9.56 //
savisphuliṅgaṃ sāṅgāraṃ $ sadhūmam atidāruṇam &
tena tāta na śaknomi % tasmin sthātuṃ sva āśrame // HV_9.57 //
taṃ vāraya mahākāyaṃ $ lokānāṃ hitakāmyayā &
lokāḥ svasthā bhavantv adya % tasmin vinihate tvayā // HV_9.58 //
tvaṃ hi tasya vadhāyaikaḥ $ samarthaḥ pṛthivīpate &
viṣṇunā ca varo datto % mahyaṃ pūrvaṃ tato 'nadha \
     [k: Ś1 K Ñ2.3 V B D (except D3) T G M4 ins.: :k]
     yas taṃ mahāsuraṃraudraṃ $ haniṣyati mahābalam | *HV_9.59*187 |

     [k: V2 after *187 cont.: :k]
     sa ca vikhyātakīrtis tu $ cakravartī nasaṃśayaḥ | *HV_9.59*188 |
tejasā svena te viṣṇus # teja āpyāyayiṣyati // HV_9.59 //
na hi dhundhur mahātejās $ tejasālpena śakyate &
nirdagdhuṃ pṛthivīpāla % ciraṃ yugaśatair api \
vīryaṃ hi sumahat tasya # devair api durāsadam // HV_9.60 //
sa evam ukto rājarṣir $ uttaṅkena mahātmanā &
kuvalāśvaṃ sutaṃ prādāt % tasmai dhundhunibarhaṇe // HV_9.61 //

{bṛhadaśva uvāca}
bhagavan nyastaśastro 'ham $ ayaṃ tu tanayo mama &
bhaviṣyati dvijaśreṣṭha % dhundhumāro na saṃśayaḥ // HV_9.62 //
sa taṃ vyādiśya tanayaṃ $ rājarṣir dhundhunigrahe &
jagāma parvatāyaiva % tapase saṃśitavrataḥ // HV_9.63 //
kuvalāśvas tu putrāṇāṃ $ śatena saha pārtivaḥ &
prāyād uttaṅkasahito % dhundhos tasya nibarhaṇe // HV_9.64 //
tam āviśat tadā viṣṇur $ bhagavāṃs tejasā prabhuḥ &
uttaṅkasya niyogād vai % lokānāṃ hitakāmyayā // HV_9.65 //
tasmin prayāte durdharṣe $ divi śabdo mahān abhūt &
eṣa śrīmān nṛpasuto % dhundhumāro bhaviṣyati // HV_9.66 //
divyair mālyaiś ca taṃ devāḥ $ samantāt samavākiran &
devadundubhayaś caiva % praṇedur bharatarṣabha // HV_9.67 //
sa gatvā jayatāṃ śreṣṭhas $ tanayaiḥ saha vīryavān &
samudraṃ khānayām āsa % vālukārṇavam avyayam // HV_9.68 //
nārāyaṇena kauravya $ tejasāpyāyitas tadā &
babhūva sa mahātejā % bhūyo balasamanvitaḥ // HV_9.69 //
tasya putraiḥ khanadbhis tu $ vālukāntarhitas tadā &
dhundhur āsādito rājan % diśam āvṛtya paścimām // HV_9.70 //
mukhajenāgninā krodhāl $ lokān udvartayann iva &
vāri susrāva vegena % mahodadhir ivodaye \
somasya bharataśreṣṭha # dhārormikalilo mahān // HV_9.71 //
     [k: D6 ins.: :k]
     ekaviṃśati putrāṇāṃ $ sahasram amitaujasām | *HV_9.71*189 |
tasya putraśataṃ dagdhaṃ $ tribhir ūnaṃ tu rakṣasā // HV_9.72 //
tataḥ sa rājā kauravya $ rākṣasaṃ taṃ mahābalam &
āsasāda mahātejā % dhundhuṃ dhundhuvināśanaḥ // HV_9.73 //
tasya vārimayaṃ vegam $ āpīya sa narādhipaḥ &
yogī yogena vahniṃ ca % śamayām āsa vāriṇā // HV_9.74 //
nihatya taṃ mahākāyaṃ $ balenodakarākṣasam &
uttaṅkaṃ darśayām āsa % kṛtakarmā narādhipaḥ // HV_9.75 //
uttaṅkas tu varaṃ prādāt $ tasmai rājñe mahātmane &
dadataś cākṣayaṃ vittaṃ % śatrubhiś cāparājayam // HV_9.76 //
dharme ratiṃ ca satataṃ $ svarge vāsaṃ tathākṣayam &
putrāṇāṃ cākṣayāṃl lokān % svarge ye rakṣasā hatāḥ // HV_9.77 //
tasya putrās trayaḥ śiṣṭā $ dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate &
daṇḍāśvakapilāśvau tu % kumārau tu kanīyasau // HV_9.78 //
dhaundhumārir dṛḍhāśvas tu $ haryaśvas tasya cātmajaḥ &
haryaśvasya nikumbho 'bhūt % kṣatradharmarataḥ sadā // HV_9.79 //
saṃhatāśvo nikumbhasya $ suto raṇaviśāradaḥ &
akṛśāśvaḥ kṛśāśvaś ca % saṃhatāśvasutau nṛpa // HV_9.80 //
tasya haimavatī kanyā $ satāṃ matā dṛṣadvatī &
vikhyātā triṣu lokeṣu % putraś cāpi prasenajit // HV_9.81 //
lebhe prasenajid bhāryāṃ $ gaurīṃ nāma pativratām &
abhiśaptā tu sā bhartrā % nadī sā bāhudā kṛtā // HV_9.82 //
tasyāḥ putro mahān āsīd $ yuvanāśvo narādhipaḥ &
     [k: K4 ins.: :k]
     yuvanāśvasya tanayaś $ cakravartī jajāna ha | *HV_9.83*190:1 |
     kaṃ dhārayati kumāro 'yaṃ $ nyasto rorūyate bhṛśam | *HV_9.83*190:2 |
     māndhātar vatsa mā rodīr $ itīndro deśinīm adāt | *HV_9.83*190:3 |
māndhātā yuvanāśvasya % trilokavijayī nṛpaḥ // HV_9.83 //
tasya caitrarathī bhāryā $ śaśabindoḥ sutābhavat &
sādhvī bindumatī nāma % rūpeṇāsadṛśī bhuvi \
pativratā ca jyeṣṭhā ca # bhrātṝṇām ayutasya sā // HV_9.84 //
tasyām utpādayām āsa $ māndhātā dvau sutau nṛpa &
purukutsaṃ ca dharmajñaṃ % mucukundaṃ ca pārthivam // HV_9.85 //
purukutsasutas tv āsīt $ trasaddasyur mahīpatiḥ &
narmadāyām athotpannaḥ % saṃbhūtas tasya cātmajaḥ // HV_9.86 //
saṃbhūtasya tu dāyādaḥ $ sudhanvā ripumardanaḥ &
     [k: Ñ2.3 V3 B2 D5 ins.: :k]
     sudhanvanaḥ sutaś cāpi $ viṣṇuvṛddhir iti smṛtaḥ | *HV_9.87*191:1 |
     viṣṇuvṛddhā iti khyātās $ tasya vaṃśyā narādhipāḥ | *HV_9.87*191:2 |
     ete tv aṅgirasaḥ pakṣe $ kṣetropetā dvijātayaḥ || *HV_9.87*191:3 |
     saṃbhūtasyāparaḥ putro $ anaraṇyo mahāyaśāḥ | *HV_9.87*191:4 |
     rāvaṇena hato yo 'sau $ trilokajayinā purā || *HV_9.87*191:5 |
     trasadaśvo naras tasya $ haryaśvas tasya cātmajaḥ | *HV_9.87*191:6 |
     haryaśvasya dṛṣadvatyāṃ $ jajñe sumanasaḥ sutaḥ || *HV_9.87*191:7 |
     tasya putro 'bhavad rājā $ sudhanvā ripumardanaḥ | *HV_9.87*191:8 |
sudhanvanaḥ sutaś cāpi % tridhanvā nāma pārthivaḥ // HV_9.87 //
rājñas tridhanvanas tv āsīd $ vidvāṃs trayyāruṇaḥ prabhuḥ &
tasya satyavrato nāma % kumāro 'bhūn mahābalaḥ // HV_9.88 //
pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ $ vighnaṃ cakre sudurmatiḥ &
yena bhāryā hṛtā pūrvaṃ % kṛtodvāhā parasya vai // HV_9.89 //
bālyāt kāmāc ca mohāc ca $ saṃharṣāc cāpalena ca &
jahāra kanyāṃ kāmāt sa % kasya cit puravāsinaḥ // HV_9.90 //
     [k: K4 ins.: :k]
     ekasmin divase rāja+ $ +putro 'tyantaparākramī | *HV_9.90*192:1 |
     dadarśa vicaran svīye $ pattane cārulocanām | *HV_9.90*192:2 |
     udvāhayantīṃ vedikāyāṃ $ vaiśyavaryasya kasya cit || *HV_9.90*192:3 |
     anullaṅghitamaryādāṃ $ saptapadyā vicakṣaṇaḥ | *HV_9.90*192:4 |
     bhartrā pānigrahayutāṃ $ balād gṛhya mahīpatiḥ | *HV_9.90*192:5 |
     gāndharveṇa vivāhena $ svayaṃ udvāhayad balāt || *HV_9.90*192:6 |
     vaiśyāḥ sarve samāgamya $ rājānam idam ūcatuḥ | *HV_9.90*192:7 |
     kumāreṇa hṛtā kanyā $ vedikāyā mahadbalāt | *HV_9.90*192:8 |
     rājñā na rakṣito lokas $ tadā naṣṭo bhaved dhruvam || *HV_9.90*192:9 |
     na pūrvais taiḥ kṛtaṃ pūrvaṃ $ na kariṣyati cāpadi | *HV_9.90*192:10 |
     yathā kumāreṇa kṛtaṃ $ rājan karma vigarhitam | *HV_9.90*192:11 |
adharmaśaṅkunā tena $ rājā trayyāruṇo 'tyajat &
     [k: D6 T1.2 G M4 for 91a-b subst.: :k]
     tam adharmeṇa saṃyuktaṃ $ pitāsūryāruṇo jahau | *HV_9.91*193 |
apadhvaṃseti bahuśo % vadan krodhasamanvitaḥ // HV_9.91 //
pitaraṃ so 'bravīt tyaktaḥ $ kva gacchāmīti vai muhuḥ &
pitā tv enam athovāca % śvapākaiḥ saha vartaya \
nāhaṃ putreṇa putrārthī # tvayādya kulapāṃsana // HV_9.92 //
ity uktaḥ sa nirākrāman $ nagarād vacanāt pituḥ &
na ca taṃ vārayām āsa % vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ // HV_9.93 //
sa tu satyavratas tāta $ śvapākāvasathāntike &
pitrā tyakto 'vasad vīraḥ % pitāpy asya vanaṃ yayau // HV_9.94 //
tatas tasmiṃs tu viṣaye $ nāvarṣat pākaśāsanaḥ &
     [k: K4 ins.: :k]
     acirān narapater $ vasiṣṭhasyāvicārataḥ | *HV_9.95*194:1 |
     parityāgāt kumārasya $ nāvarṣat pākaśāsanaḥ || *HV_9.95*194:2 |
     yadā dvādaśa varṣāṇi $ tena naṣṭābhavat prajā | *HV_9.95*194:3 |
     svāhākāraḥ svadhākāro $ vaṣaṭkāro 'pi nābhavat | *HV_9.95*194:4 |
     rāṣṭre tasya mahīpasya $ dharmanāśo 'bhavat tadā | *HV_9.95*194:5 |
samā dvādaśa rājendra % tenādharmeṇa vai tadā // HV_9.95 //
dārāṃs tu tasya viṣaye $ viśvāmitro mahātapāḥ &
saṃnyasya sāgarānūpe % cacāra vipulaṃ tapaḥ // HV_9.96 //
     [k: K4 ins.: :k]
     etasminn eva samaye $ viśvāmitrasya vai sutāḥ | *HV_9.96*195:1 |
     catvāro vedavidvāṃsaḥ $ kṣudhayā paripīḍitāḥ || *HV_9.96*195:2 |
     viśvāmitre gate dūraṃ $ tapase 'timahātmani | *HV_9.96*195:3 |
     procuḥ prāñjalayaḥ sarve $ mātaraṃ prati bhārata || *HV_9.96*195:4 |
     vikrīya tanayaṃ mātar $ jīvyatāṃ yadi rocate | *HV_9.96*195:5 |
     mariṣyāmo 'nyathā sarve $ kṣudhayā paripīḍitāḥ | *HV_9.96*195:6 |
     vikrīya tanayaṃ jīva $ yāvadāgamanaṃ pituḥ || *HV_9.96*195:7 |
     sarvanāśe samutpanne $ ardhaṃ tyajati mānavaḥ | *HV_9.96*195:8 |
     ardhena kurute kāryam $ iti paurātanī śrutiḥ || *HV_9.96*195:9 |
     tyajed ekaṃ kulasyārthaṃ $ grāmasyārthaṃ kulaṃ tyajet | *HV_9.96*195:10 |
     grāmaṃ janapadasyārthaṃ $ ātmārthaṃ sakalaṃ tyajet || *HV_9.96*195:11 |
     tasmād vikrīya tanayān $ mātar jīva yathāsukham | *HV_9.96*195:12 |
     anyathā nidhanaṃ sarve $ gamiṣyāmas tvayā saha || *HV_9.96*195:13 |
     ayodhyāyāṃ mahātmāno $ dhyānavanto mahattarāḥ | *HV_9.96*195:14 |
     gṛhvanti manujāḥ sarve $ dāsārthaṃ samupāgatān || *HV_9.96*195:15 |
     tasmād vikrīya māṃ mātaḥ $ pūrvaṃ bhakṣaya pūrvajam | *HV_9.96*195:16 |
     paścād vikrīya tāṃ sarvān $ no ced varṣati vāsavaḥ | *HV_9.96*195:17 |
tasya patnī gale baddhvā $ madhyamaṃ putram aurasam &
śeṣasya bharaṇārthāya % vyakrīṇād gośatena vai // HV_9.97 //
taṃ tu baddhaṃ gale dṛṣṭvā $ vikrīyantaṃ nṛpātmajaḥ &
maharṣiputraṃ dharmātmā % mokṣayām āsa bhārata // HV_9.98 //
satyavrato mahābāhur $ bharaṇaṃ tasya cākarot &
viśvāmitrasya tuṣṭyartham % anukampārtham eva ca // HV_9.99 //
     [k: Ñ2 ins.: :k]
     mahāvrataṃ tadā roṣaṃ $ vasiṣṭho manasākarot | *HV_9.99*196 |
so 'bhavad gālavo nāma $ galabandhān mahātapāḥ &
maharṣiḥ kauśikas tāta % tena vīreṇa mokṣitaḥ // HV_9.100 //

[h: HV (CE) chapter 10, transliterated by Christophe Vielle :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
satyavratas tu bhaktyā ca $ kṛpayā ca pratijñayā &
viśvāmitrakalatraṃ tad % babhāra vinaye sthitaḥ // HV_10.1 //
hatvā mṛgān varāhāṃś ca $ mahiṣāṃś ca vanecarān &
viśvāmitrāśramābhyāśe % māṃsaṃ tad avabandhata // HV_10.2 //
upāṃśuvratam āsthāya $ dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm &
pitur niyogād avasat % tasmin vanagate nṛpe // HV_10.3 //
ayodhyāṃ caiva rāṣṭraṃ ca $ tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ &
yājyopādhyāyasaṃyogād % vasiṣṭhaḥ paryarakṣata // HV_10.4 //
satyavratas tu bālyād vā $ bhāvino 'rthasya vā balāt &
vasiṣṭhe 'bhyadhikaṃ manyuṃ % dhārayām āsa nityadā // HV_10.5 //
pitrā tu taṃ tadā rāṣṭrāt $ parityktaṃ priyaṃ sutam &
na vārayām āsa munir % vasiṣṭhaḥ kāraṇena hi // HV_10.6 //
pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ $ niṣṭhā syāt saptame pade &
na ca satyavratas tasmād % dhṛtavān saptame pade // HV_10.7 //
jānan dharmaṃ vasiṣṭhas tu $ na māṃ trātīti bhārata &
satyavratas tadā roṣaṃ % vasiṣṭhe manasākarot // HV_10.8 //
guṇabuddhyā tu bhagavān $ vasiṣṭhaḥ kṛtavāṃs tadā &
na ca satyavratas tasya % tam upāṃśum abudhyata // HV_10.9 //
tasminn aparitoṣo yaḥ $ pitur āsīn mahātmanaḥ &
tena dvādaśa varṣāṇi % nāvarṣat pākaśāsanaḥ // HV_10.10 //
tena tv idānīṃ vahatā $ dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi &
     [k: D4 for 11a-b subst.: :k]
     tenārthaṃ caiva vihitā $ dikṣās tātahatā bhuvi | *HV_10.11*197 |
kulasya niṣkṛtis tāta % kṛtā sā vai bhaved iti // HV_10.11 //
na taṃ vasiṣṭho bhagavān $ pitrā tyaktaṃ nyavārayat &
abhiṣekṣyāmy ahaṃ putram % asyety evaṃ matir muneḥ // HV_10.12 //
sa tu dvādaśa varṣāṇi $ dīkṣām tām udvahan balī &
     [k: K4 Ñ3 V1 D3 ins.: :k]
     upāṃśuvratam āsthāya $ mahat satyavratonṛpa | *HV_10.13*198 |
avidyamāne māṃse tu % vasiṣṭhasya mahātmanaḥ \
sarvakāmaduhāṃ dogdhrīṃ # dadarśa sa nṛpātmajaḥ // HV_10.13 //
tāṃ vai krodhāc ca mohāc ca $ śramāc caiva kṣudhānvitaḥ &
daśadharmagato rājā % jaghāna janamejaya // HV_10.14 //
     [k: Dn D6 Cs (Ñ3 on marg. after 14b) ins.: :k]
     mattaḥ pramatta unmattaḥ $ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ | *HV_10.14*199:1 |
     tvaramāṇaś ca bhītaś ca $ lubdhaḥ kāmī ca te daśa | *HV_10.14*199:2 |
ta ca māṃsaṃ svayaṃ caiva $ viśvāmitrasya cātmajān &
bhojayām āsa tac chrutvā % vasiṣṭho 'py asya cukrudhe // HV_10.15 //
     [k: N (except Ś1 K1 Ñ1) T2-4 G M4 ins.: :k]
     kruddhas tu bhagavānvākyam $ idam āha nṛpātmajan | *HV_10.15*200 |

{vasiṣṭha uvāca}
pātayeyam ahaṃ krūra $ tava śaṅkum ayasmayam &
yadi te dvāv imau śaṅkū % na syātāṃ vai kṛtau punaḥ // HV_10.16 //
pituś cāparitoṣeṇa $ guror dogdhrīvadhena ca &
aprokṣitopayogāc ca % trividhas te vyatikramaḥ // HV_10.17 //
evaṃ trīṇy asya śaṅkūni $ tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ &
triśaṅkur iti hovāca % triśaṅkus tena sa smṛtaḥ // HV_10.18 //
viśvāmitras tu dārāṇām $ āgato bharaṇe kṛte &
tena tasmai varaṃ prādān % muniḥ prītas triśaṅkave \
chandyamāno vareṇātha # guruṃ vavre nṛpātmajaḥ // HV_10.19 //
     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k]
     saśarīro vraje svargam $ ity evaṃ yācito muniḥ | *HV_10.19*201 |
anāvṛṣṭibhaye tasmin $ gate dvādaśavārṣike &
abhiṣicya ca rājye ca % yājayām āsa taṃ muniḥ \
     [k: D6 T1.2 G M4 for 20c-d subst.: :k]
     taṃ munir yājayām āsa $ pitriye rājye 'bhiṣicya tu | *HV_10.20*202 |
miṣatāṃ devatānāṃ ca # vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ // HV_10.20 //
     [k: Ś1 K1.3.4 Dn D4 ins.: :k]
     saśarīraṃ tadā taṃ tu $ divamāropayat prabhuḥ | *HV_10.20*203 |

     [k: Ñ2.3 V1.2 B Ds D2.6 T2-4 G1.4 (V3 after 20d) ins.: :k]
     divam āropayāmāsa $ saśarīraṃ mahātapāḥ | *HV_10.20*204 |
tasya satyarathā nāma $ patnī kekayavaṃśajā &
kumāraṃ janayām āsa % hariścandram akalmaṣam // HV_10.21 //
sa vai rājā hariścandras $ traiśaṅkava iti smṛtaḥ &
āhartā rājasūyasya % sa samrāḍ iti viśrutaḥ // HV_10.22 //
hariścandrasya tu suto $ rohito nāma viśrutaḥ &
     [k: K1.3.4 V Dn D3-6 M4 ins.: :k]
     yenedaṃ rohitapuraṃ $ kāritaṃrājyasiddhaye || *HV_10.23*205:1 |
     kṛtvā rājyaṃ sa rājarṣiḥ $ pālayitvā tathā prajāḥ | *HV_10.23*205:2 |
     saṃsārāsāratāṃ jñātvā $ dvijebhyas tat puraṃ dadau | *HV_10.23*205:3 |
     [k: K2 Ñ2.3 B Ds D1.2 T2-4 G (K1.3.4 V Dn D3-6 after *205) ins.: :k]
     harito rohitasyātha $ cañcur hārīta ucyate | *HV_10.23*206:1 |
     vijayaś ca sudevaś ca $ cañcuputrau babhūvatuḥ | *HV_10.23*206:2 |
     jetā kṣatrasya sarvasya $ vijayas tena sa smṛtaḥ || *HV_10.23*206:3 |
     rurukas tanayas tasya $ rājadharmārthakovidaḥ | *HV_10.23*206:4 |
     [k: D3 after line 1a of *206 ins.: :k]
     harito jajñivāṃs tataḥ $ tathaiva loke dharmātmā | *HV_10.23*206A |
rohitasya vṛkaḥ putro % vṛkād bāhus tu jajñivān // HV_10.23 //
     [k: K Ñ2.3 V B D1-5 T2-4 G1.4 ins.: :k]
     śakair yavanakāmbojaiḥ $ pāradaiḥ pahlavaiḥ saha | *HV_10.23*207 |
hehayās tālajaṅghāś ca $ nirasyanti sma taṃ nṛpam &
nātyarthaṃ dhārmikaś tāta % sa hi dharmayuge 'bhavat // HV_10.24 //
sagaras tu suto bāhor $ jajñe saha gareṇa vai &
aurvasyāśramam āsādya % bhārgaveṇābhirakṣitaḥ // HV_10.25 //
āgneyam astraṃ labdhvā ca $ bhārgavāt sagaro nṛpaḥ &
jigāya pṛthivīṃ hatvā % tālajaṅghān sahehayān // HV_10.26 //
śakānāṃ pahlavānāṃ ca $ dharmaṃ nirasad acyutaḥ &
kṣatriyāṇāṃ kuruśreṣṭhāḥ % pāradānāṃ ca dharmavit // HV_10.27 //

{janamejaya uvāca}
kathaṃ sa sagaro jāto $ gareṇaiva sahācyutaḥ &
kimarthaṃ ca śakādīnāṃ % kṣatriyāṇāṃ mahaujasām // HV_10.28 //
dharmaṃ kulocitaṃ kruddho $ rājā nirasad acyutaḥ &
etan me sarvam ācakṣva % vistareṇa tapodhana // HV_10.29 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
bāhor vyasaninas tāta $ hṛtaṃ rājyam abhūt kila &
hehayais tālajaṅghaiś ca % śakaiḥ sārdhaṃ viśāṃ pate // HV_10.30 //
yavanāḥ pāradāś caiva $ kāmbojāḥ pahlavās khaśāḥ &
     [k: B1 D2 T3.4 (T2 G1.4 after 37d) ins.: :k]
     kātisarpā māhiṣikāḥ $ pāradāṣṭaṅkaṇāḥ śakāḥ | *HV_10.31*208 |
ete hy api gaṇāḥ pañca % hehayārthe parākraman // HV_10.31 //
hṛtarājyas tadā rājā $ sa vai bāhur vanaṃ yayau &
patnyā cānugato duḥkhī % vane prāṇān avāsṛjat // HV_10.32 //
     [k: K4 ins.: :k]
     vṛddhaṃ taṃ pañcatāṃ prāptaṃ $ tatpatny anumariṣyatī | *HV_10.32*209:1 |
     aurveṇa jānatātmānaṃ $ prajāvantaṃ nivāritā | *HV_10.32*209:2 |
patnī tu yādavī tasya $ sagarbhā pṛṣṭhato 'nvagāt &
sapatnyā ca garas tasyā % dattaḥ pūrvam abhūt kila // HV_10.33 //
sā tu bhartuś citāṃ kṛtvā $ vane tām abhyarohata &
aurvas tāṃ bhārgavas tāta % kāruṇyāt samavārayat // HV_10.34 //
tasyāśrame ca taṃ garbhaṃ $ gareṇaiva sahācyutam &
vyajāyata mahābāhuṃ % sagaraṃ nāma pārthivam // HV_10.35 //
aurvas tu jātakarmādī $ tasya kṛtvā mahātmanaḥ &
adhyāpya vedaśāstrāṇi % tato 'straṃ pratyapādayat \
āgneyaṃ taṃ mahābhāgām # amarair api duḥsaham // HV_10.36 //
sa tenāstrabalenājau $ balena ca samanvitaḥ &
hehayān nijaghānāśu % kruddho rudraḥ paśūn iva \
ājahāra ca lokeṣu # kīrtiṃ kīrtimatāṃ varaḥ // HV_10.37 //
tataḥ śakān sa yavanān $ kāmbojān pāradāṃs tathā &
pahlavāṃś caiva niḥśeṣān % kartuṃ vyavasito nṛpaḥ // HV_10.38 //
te vadhyamānā vīreṇa $ sagareṇa mahātmanā &
vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ gatvā % praṇipetur manīṣiṇam // HV_10.39 //
vasiṣṭhas tv atha tān dṛṣṭvā $ samayena mahādyutiḥ &
sagaraṃ vārayām āsa % teṣāṃ dattvābhayaṃ tadā // HV_10.40 //
sagaraḥ svāṃ pratijñāṃ ca $ guror vākyaṃ niśamya ca &
dharmaṃ jaghāna teṣāṃ vai % veṣānyātvaṃ cakāra ha // HV_10.41 //
ardhaṃ śakānāṃ śiraso $ muṇḍayitvā vyasarjayat &
yavanānāṃ śiraḥ sarvaṃ % kāmbojānāṃ tathaiva ca // HV_10.42 //
pāradā muktakeśās tu $ pahlavāḥ śmaśrudhāriṇaḥ &
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ % kṛtās tena mahātmanā // HV_10.43 //
śakā yavanakāmbojāḥ $ pāradāś ca viśāṃ pate &
kolisarpā māhiṣakā % darvāś colāḥ sakeralāḥ // HV_10.44 //
sarve te kṣatriyās tāta $ dharmas teṣāṃ nirākṛtaḥ &
vasiṣṭhavacanād rājan % sagareṇa mahātmanā // HV_10.45 //
     [k: K1-3.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3-5 T2.3.4 G4 (K4 D5 a first time after44; D6 G2.3.5 after 45b; T2 a second time and G1 after *213) ins.: :k]
     khaśās tu ṣārāś cīnāś ca $ madrāḥ kiṣkandhakās tathā | *HV_10.45*210:1 |
     kauntalāś ca tathā vaṅgāḥ $ śālvāḥ kauṅkaṇakās tathā | *HV_10.45*210:2 |
sa dharmavijayī rājā $ vijityemāṃ vasuṃdharām &
aśvaṃ vicārayām āsa % vājimedhāya dīkṣitaḥ // HV_10.46 //
tasya cārayataḥ so 'śvaḥ $ samudre pūrvadakṣiṇe &
velāsamīpe 'pahṛto % bhūmiṃ caiva praveśitaḥ \
     [k: K4 (marg.) ins.: :k]
     tasyotsṛṣṭaṃ paśuṃ yajñe $ jahārāśvaṃpuraṃdaraḥ | *HV_10.47*211:1 |
     hṛtvā kapilapārśve taṃ $ baddhvāgān nagarīṃ punaḥ || *HV_10.47*211:2 |
     sumatyās tanayā dṛptāḥ $ pitur ādeśakāriṇaḥ | *HV_10.47*211:3 |
     tāni ṣaṣṭisahasrāṇi $ hayarakṣaṇatatparāḥ | *HV_10.47*211:4 |
sa taṃ deśaṃ tadā putraiḥ # khānayām āsa pārthivaḥ // HV_10.47 //
āsedus te tatas tatra $ khanyamāne mahārṇave &
tam ādipuruṣaṃ devaṃ % hariṃ kṛṣṇaṃ prajāpatim \
viṣṇuṃ kapilarūpeṇa # svapantaṃ puruṣaṃ tadā // HV_10.48 //
     [k: K4 ins.: :k]
     hayam anveṣamāṇās te $ samantān nyakhanan mahīm | *HV_10.48*212:1 |
     prāgudīcyāṃ diśi hayaṃ $ dadṛśuḥ kapilāntike || *HV_10.48*212:2 |
     eṣa vājiharaś cora $ āste mīlitalocanaḥ | *HV_10.48*212:3 |
     hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa $ iti ṣaṣṭisahasriṇaḥ | *HV_10.48*212:4 |
     muṣṭiprahārair ahanann $ unmimeṣa tadā muniḥ | *HV_10.48*212:5 |
     [k: D6 T1.2 G M ins.: :k]
     sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ $ sādhyaṃnārāyaṇaṃ tathā || *HV_10.48*213:1 |
     tasya gatvā samīpe tu $ so 'yaṃ cora iti bruvan | *HV_10.48*213:2 |
     gṛhyatāṃ badhyatām eṣa $ no 'śvahartā sudurmatiḥ || *HV_10.48*213:3 |
     tatas te pāśam udyamya $ grahituṃ taṃ mahādyutim | *HV_10.48*213:4 |
     upākrāmaṃs tadā sarve $ sagarāḥ kālacoditāḥ | *HV_10.48*213:5 |
     [k: T3 ins.: :k]
     dadṛśuḥ sāgarāḥ sarve $ sāyudhās taṃpradudruvuḥ | *HV_10.48*214 |
tasya cakṣuḥsamutthena $ tejasā pratibudhyataḥ &
dagdhāḥ sarve mahārāja % catvāras tv avaśeṣitāḥ // HV_10.49 //
barhaketuḥ suketuś ca $ tathā bhāradratho nṛpaḥ &
śūraḥ pañcajanaś caiva % tasya vaṃśakarā nṛpā // HV_10.50 //
     [k: T3 ins.: :k]
     aṃśumantaṃ tadājñāpya $ pātram aśvārtham acyutam | *HV_10.50*215:1 |
     pratīkṣamāṇas tatraiva $ dīkṣitaḥ saṃvyatiṣṭhata || *HV_10.50*215:2 |
     pitṝṇāṃ padavīṃ gatvā $ sa dadarśa hariṃ prabhum | *HV_10.50*215:3 |
     mūrdhnā praṇamya taṃ devaṃ $ prahvībhāvena cāsthitaḥ | *HV_10.50*215:4 |
prādāc ca tasmai bhagavān $ harir nārāyaṇo varam &
akṣayaṃ vaṃśam ikṣvākoḥ % kīrtiṃ cāpy anivartinīm \
     [k: T3 for 51a-c subst.: :k]
     tataḥ sa bhagavān devo $ dattvā cāśvaṃvaraṃ dadau | *HV_10.51a*216:1 |
     sagarāya mahārāja | *HV_10.51a*216:2 |*
putraṃ samudraṃ ca vibhuḥ # svarge vāsaṃ tathākṣayam // HV_10.51 //
     [k: K3 Dn T3 ins.: :k]
     putrāṇāṃ cākṣayāṃl lokāṃs $ tasya yecakṣuṣā hatāḥ | *HV_10.51c*217 |
samudraś cārghyam ādāya $ vavande taṃ mahīpatim &
sāgaratvaṃ ca lebhe sa % karmaṇā tena tasya ha // HV_10.52 //
taṃ cāśvamedhikaṃ so 'śvaṃ $ samudrād upalabdhavān &
ājahārāśvamedhānāṃ % śataṃ sa sumahāyaśāḥ \
putrāṇāṃ ca sahasrāṇi # ṣaṣṭis tasyeti naḥ śrutam // HV_10.53 //

{janamejaya uvāca}
sagarasyātmajā vīrāḥ $ kathaṃ jātā mahābalāḥ &
vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā % vidhinā kena vā dvija // HV_10.54 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
dve bhārye sagarasyāstāṃ $ tapasā dagdhakilbiṣe &
     [k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-5 T3.4 G1.4 (D6 after 53) ins.: :k]
     jyeṣṭhāvidarbhaduhitā $ keśinī nāma viśrutā | *HV_10.55*218:1 |
     kanīyasī tu yā tasya $ patnī paramadharmiṇī | *HV_10.55*218:2 |
     ariṣṭanemiduhitā $ rūpeṇāpratimā bhuvi | *HV_10.55*218:3 |
aurvas tābhyāṃ varaṃ prādāt % tan nibodha narādhipa // HV_10.55 //
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi $ gṛhṇātv ekā tarasvinām &
ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā % yatheṣṭaṃ varayatv iti // HV_10.56 //
tatraikā jagṛhe putrāṃl $ lubdhā śūrān bahūṃs tathā &
ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā % tathety āha tato muniḥ // HV_10.57 //
     [k: Ñ2.3 B1.2 Dn Ds D5 ins.: :k]
     keśiny asūta sagarād $ asamañjasamātmajam | *HV_10.57*219 |
rājā pañcajano nāma $ babhūva sumahābalaḥ &
itarā suṣuve tumbaṃ % bījapūrṇām iti śrutiḥ // HV_10.58 //
tatra ṣaṣṭisahasrāṇi $ garbhās te tilasaṃmitāḥ &
saṃbabhūvur yathākālaṃ % vavṛdhuś ca yathāsukham // HV_10.59 //
ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu $ tān garbhān nidadhus tataḥ &
dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt % tāvatīḥ poṣaṇe nṛpa // HV_10.60 //
tato daśasu māseṣu $ samuttasthur yathākramam &
kumārās te yathākālaṃ % sagaraprītivardhanāḥ // HV_10.61 //
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi $ tasyaivam abhavan nṛpa &
śukrād alābūmadhyād vai % jātāni pṛthivīpateḥ // HV_10.62 //
teṣāṃ nārāyaṇaṃ tejaḥ $ praviṣṭānāṃ mahātmanām &
ekaḥ pañcajano nāma % putro rājā babhūva ha // HV_10.63 //
     [k: D6 T2 G1-3.5 M3 ins.: :k]
     asamañja iti prāhus $ tasya putro'ṃśumān abhūt | *HV_10.63*220 |
sutaḥ pañcajanasyāsīd $ aṃśumān nāma vīryavān &
dilīpas tasya tanayaḥ % khaṭvāṅga iti viśrutaḥ // HV_10.64 //
yena svargād ihāgatya $ muhūrtaṃ prāpya jīvitam &
trayo 'bhisaṃdhitā lokā % buddhyā satyena cānagha // HV_10.65 //
dilīpasya tu dāyādo $ mahārājo bhagīrathaḥ &
yaḥ sa gaṅgāṃ saricchreṣṭhām % avātārayata prabhuḥ \
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T2-4 G1-3.5 ins.: :k]
     kīrtimān sa mahābhāgaḥ $ śakratulyaparākramaḥ | *HV_10.66*221 |
samudram ānayac caināṃ # duhitṛtve tv akalpayat // HV_10.66 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T2-4 G M4 ins.: :k]
     tasmād bhāgīrathī gaṅgā $ kathyate vaṃśacintakaiḥ | *HV_10.66*222 |
bhagīrathasuto rājā $ śruta ity abhiviśrutaḥ &
nābhāgas tu śrutasyāsīt % putraḥ paramadhārmikaḥ // HV_10.67 //
ambarīṣas tu nābhāgiḥ $ sindhudvīpapitābhavat &
ayutājit tu dāyādaḥ % sindhudvīpasya vīryavān // HV_10.68 //
ayutājitsutas tv āsīd $ ṛtaparṇo mahāyaśāḥ &
divyākṣahṛdayajño vai % rājā nalasakho balī // HV_10.69 //
ṛtaparṇasutas tv āsīd $ ārtaparṇir mahīpatiḥ &
     [k: K1.2.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D2.6 T2.4 G M4 ins.: :k]
     sudāsas tasya tanayo $ rājā indrasakho 'bhavat | *HV_10.70*223:1 |
     sudāsasya sutas tv āsīt $ saudāso nāma pārthivaḥ | *HV_10.70*223:2 |
khyātaḥ kalmāṣapādo vai % nāmnā mitrasaho 'bhavat // HV_10.70 //
     [k: K1.4 Ñ3 Ds (Ñ2 V1.3 B3 after 73b; V2 after 73d) ins.: :k]
     vasiṣṭhas tumahātejāḥ $ kṣetre kalmāṣapādake | *HV_10.70*224:1 |
     aśmakaṃ janayām āsa $ ikṣvākukulavṛddhaye | *HV_10.70*224:2 |
     [k: K1 Ñ2 V B3 Ds after *224 cont.: :k]
     aśmakāc caiva kārūṣo $ mūlakastatsuto 'bhavat | *HV_10.70*225:1 |
     mūlakasyāpi dharmātmā $ rājā śataratho 'bhavat || *HV_10.70*225:2 |
     tasmāc chatarathāj jajñe $ rājā elabilo balī | *HV_10.70*225:3 |
     āsīd ailabilaḥ śrīmān $ vṛddhaśarmā pratāpavān || *HV_10.70*225:4 |
     dalas tasyātmajaś cāpi $ tato jajñe śalo nṛpaḥ | *HV_10.70*225:5 |
     ūrṇo nāma sa dharmātmā $ śalaputro babhūva ha | *HV_10.70*225:6 |
     [k: Ñ2 V1.3 B3 after line 4 of *225 (Ds the second time and V2 after *230)ins.: :k]
     putro viśvasahas tasya $ pitṛkanyā vyajāyata | *HV_10.70*225A |

     [k: Ñ2 V3 after lines 5-6 of *225 (both lines they read after *230) ins.: :k]
     rajo nāma sutas tasya $ śṛṅkhalas tasya cātmajaḥ | *HV_10.70*225B |
kalmāṣapādasya sutaḥ $ sarvakarmeti viśrutaḥ &
anaraṇyas tu putro 'bhūd % viśrutaḥ sarvakarmaṇaḥ // HV_10.71 //
anaraṇyasuto nighno $ nighnaputrau babhūvatuḥ &
anamitro raghuś caiva % pārthivarṣabhasattamau // HV_10.72 //
     [k: K1 V2 Ds ins.: :k]
     anamitrasutaḥ stambaḥ $ śaṅkhaṇas tasya cātmajaḥ | *HV_10.72*226 |
anamitras tu dharmātmā $ vidvān duliduho 'bhavat &
dilīpas tasya tanayo % rāmasya prapitāmahaḥ \
dīrghabāhur dilīpasya # raghur nāmnābhavat sutaḥ // HV_10.73 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) (T1.3.4 G M after 73b) ins.: :k]
     ayodhyāyāṃmahārāja $ raghur āsīn mahābalaḥ | *HV_10.73*227 |
ajas tu rāghuto jajñe $ tathā daśaratho 'py ajāt &
rāmo daśarathāj jajñe % dharmārāmo mahāyaśāḥ // HV_10.74 //
rāmasya tanayo jajñe $ kuśa ity abhiviśrutaḥ &
atithis tu kuśāj jajñe % niṣadhas tasya cātmajaḥ // HV_10.75 //
niṣadhasya nalaḥ putro $ nabhaḥ putro nalasya tu &
nabhasaḥ puṇḍarīkas tu % kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ // HV_10.76 //
kṣemadhanvasutas tv āsīd $ devānīkaḥ pratāpavān &
āsīd ahīnagur nāma % devānīkātmajaḥ prabhuḥ \
     [k: M4 for 77c-d subst.: :k]
     devānīkasya dāyādo $ 'hīnagas tu pratāpavān | *HV_10.77*228 |
ahīnagos tu dāyādaḥ # sahasvān nāma pārthivaḥ // HV_10.77 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T3.4 G M4 ins.: :k]
     sudhanvanaḥ sutaś caiva $ tatojajñe nalo nṛpa | *HV_10.77*229:1 |
     uktho nāma sa dharmātmā $ nalaputro babhūva ha | *HV_10.77*229:2 |
     vajranābhaḥ sutas tasya $ ukthasya ca mahātmanaḥ | *HV_10.77*229:3 |
     [k: Ñ2.3 V B3 after line 1a of *229 ins.: :k]
     pāriyātro mahāyaśāḥ $ nalas tasyātmajaś caiva | *HV_10.70*229A |

     [k: K1.3.4 Ñ2.3 V1.3 B1.2 Dn Ds D1.4-6 T3 after *229 (K1 Ds both a first time and V2 after *226) cont.: :k]
     śaṅkhas tasya suto vidvān $ dhyuṣitāśva iti śrutaḥ | *HV_10.77*230:1 |
     dhyuṣitāśvasuto vidvān $ rājā viśvasahaḥ kila || *HV_10.77*230:2 |
     hiraṇyanābhaḥ kauśalyo $ brahmiṣṭhas tasya cātmajaḥ | *HV_10.77*230:3 |
     puṣpas tasya suto vidvān $ arthasiddhis tu tatsutaḥ || *HV_10.77*230:4 |
     sudarśanaḥ sutas tasya $ agnivarṇaḥ sudarśanāt | *HV_10.77*230:5 |
     agnivarṇasya śīghras tu $ śīghrasya tu maruḥ sutaḥ || *HV_10.77*230:6 |
     marus tu yogam āsthāya $ kalāpadvīpam āsthitaḥ | *HV_10.77*230:7 |
     tasyāsīd viśrutavataḥ $ putro rājā bṛhadbalaḥ | *HV_10.77*230:8 |
     [k: Ñ2.3 V B2 Ds (the first time only) after line 7 of *230 (K4 after 72) ins.: :k]
     prasusruto marusutaḥ $ susaṃdhis tasya cātmajaḥ | *HV_10.77*230A:1 |
     susaṃdhes tu suto marṣaḥ $ sahasrān nāma nāmataḥ | *HV_10.77*230A:2 |
     āsīt sahasrataḥ putro $ rājā viśrutavān iti | *HV_10.77*230A:3 |
nalau dvāv eva vikhyātau $ purāṇe bharatarṣabha &
vīrasenātmajaś caiva % yaś cekṣvākukulodvahaḥ // HV_10.78 //
ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ $ prādhānyeneha kīrtitāḥ &
ete vivasvato vaṃśe % rājāno bhūritejasaḥ // HV_10.79 //
paṭhan samyag imāṃ sṛṣṭim $ ādityasya vivasvataḥ &
śrāddhadevasya devasya % prajānāṃ puṣṭidasya ca \
prajānān eti sāyujyam # ādityasya vivasvataḥ // HV_10.80 //
     [k: K1.2.4 Ñ2.3 V B D T2.4 G M4 (T3 after 78c) ins.: :k]
     vipāpmā virajāścaiva $ āyuṣmāṃś ca bhavaty uta | *HV_10.80*231 |

[h: HV (CE) chapter 11, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of January 13, 2001 :h]

{janamejaya uvāca}
kathaṃ vai śrāddhadevatvam $ ādityasya vivasvataḥ &
śrotum icchāmi viprāgrya % śrāddhasya ca paraṃ vidhaṃ \
pitṝṇām ādisargaṃ ca # ka ete pitaraḥ smṛtāḥ // HV_11.1 //
evaṃ ca śrutam asmābhiḥ $ kathyamānaṃ dvijātibhiḥ &
svargasthāḥ pitaro nye sma % devānām api devatāḥ \
iti devavidaḥ prāhur # etad icchāmi vedituṃ // HV_11.2 //
yāvantaś ca gaṇāḥ proktā $ yac ca teṣāṃ paraṃ balam &
yathā ca kṛtam asmābhiḥ % śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn // HV_11.3 //
prītāś ca pitaro yena $ śreyasā yojayanti hi &
etad vai śrotum icchāmi % pitṝṇāṃ sargam uttamam // HV_11.4 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
hanta te kathayiṣyāmi $ pitṝṇāṃ sargam uttamam &
mārkaṇḍeyena kathitaṃ % bhīṣmāya paripṛcchate // HV_11.5 //
apṛcchad dharmarājo hi $ śaratalpagataṃ purā &
evam eva purā praśnaṃ % yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi // HV_11.6 //
tat te nupūrvyā vakṣyāmi $ bhīṣmeṇodāhṛtaṃ yathā &
gītaṃ sanatkumāreṇa % mārkaṇḍeyāya pṛcchate // HV_11.7 //
     [k: T3 ins.: :k]
     bhīṣmas tu dharmarājāya $ proktavān etad acyuta | *HV_11.7*232 |

{yudhiṣṭhira uvāca}
puṣṭikāmena dharmajña $ kathaṃ puṣṭir avāpyate &
etad ākhyātam icchāmi % kiṃ kurvāṇo na śocati // HV_11.8 //

{bhīṣma uvāca}
śrāddhaiḥ prīṇāti hi pitṝn $ sarvakāmaphalais tu yaḥ &
tatparaḥ prayataḥ śrāddhī % pretya ceha ca modate // HV_11.9 //
pitaro dharmakāmasya $ prajākāmasya cābhibho &
puṣṭikāmasya puṣṭiṃ ca % prayacchanti yudhiṣṭhira // HV_11.10 //

{yudhiśṭhira uvāca}
vartante pitaraḥ svarge $ keṣāṃcin narake punaḥ &
prāṇināṃ niyataṃ hy uktam % karmajaṃ phalam ucyate // HV_11.11 //
śrāddhāni caiva kurvanti $ phalakāmā na saṃśayaḥ &
abhisaṃdhāya pitaraṃ % pituṣ ca pitaraṃ tathā \
pituḥ pitāmahaṃ caiva # triṣu piṇḍeśu nityadā // HV_11.12 //
tāni śrāddhāni dattāni $ kathaṃ gacchanty atho pitṝn &
kathaṃ ca śaktās te dātuṃ % nirayasthāḥ phalaṃ punaḥ \
ke vā te pitaro nye sma # kān yajāmo vayaṃ punaḥ // HV_11.13 //
     [k: D3 subst. for 13ef: :k]
     ke ca lokā na jānīmo $ vayaṃ punar upasthitāḥ | *HV_11.13*233 |
devā api pitṝn svarge $ yajantīti ca naḥ śrutaṃ &
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ % vistareṇa mahādyute // HV_11.14 //
sa bhavān kathayatv enāṃ $ kathām amitabuddhimān &
yathā dattaṃ pitṝṇāṃ vai % tāraṇāyeha kalpate // HV_11.15 //

{bhīṣma uvāca}
atra te vartayiṣyāmi $ yathātattvam ariṃdama &
     [k: After 16ab, K2 Ñ2.3 V3 D (except D2.6) G2 ins.: :k]
     ye ca te pitaro nye sma $ yān yajāmo vayaṃ punaḥ | *HV_11.16ab*234 |
pitrā mama purā gītaṃ % lokāntaragatena vai // HV_11.16 //
śrāddhakāle mama pitur $ mayā piṇḍaḥ samudyataḥ &
taṃ pitā mama hastena % bhittvā bhūmim ayācata // HV_11.17 //
hastābharaṇapūrṇena $ keyūrabharitena ca &
raktāṅgulitalenātha % yathā dṛṣṭaḥ purā mayā // HV_11.18 //
naiṣa kalpavidhir dṛṣṭa $ iti niścitya cāpy aham &
kuśeṣv eva tadā piṇḍaṃ % dattavān avicārayan // HV_11.19 //
tataḥ pitā me suprīto $ vācā madhurayā tadā &
uvāca bharataśreṣṭha % prīyamāṇo mayānagha // HV_11.20 //
tvayā dāyādavān asmi $ kṛtārtho mutra ceha ca &
satputreṇa tvayā putra % dharmajñena vipaścitā // HV_11.21 //
     [k: K2.4 Ñ2 V Dn D1.2.4-6 T2-4 G1.2 ins. after 21ab; K1 Ñ1.3 B Ds after 22; G4 after 21: :k]
     yathā caturthaṃ dharmasya $ rakṣitā labhate phalam | *HV_11.21*235:1 |
     pāpasya hi tathā mūḍhaḥ $ phalaṃ prāpnoty arakṣitā | *HV_11.21*235:2 |
mayā ca tava jijñāsā $ prayuktaiṣā dṛḍhavrata &
vyavasthānaṃ ca dharmeṣu % kartuṃ lokasya cānagha // HV_11.22 //
pramāṇaṃ yad dhi kurute $ dharmācāreṣu pārthivaḥ &
prajās tad anuvartante % pramāṇācaritaṃ sadā // HV_11.23 //
tvayā ca bharataśreṣṭha $ vedadharmāś ca śāśvatāḥ &
kṛtāḥ pramāṇaṃ prītiś ca % mama nirvartitātulā // HV_11.24 //
tasmāt tavāhaṃ suprītaḥ $ prītyā varam anuttamam &
dadāni tvaṃ pratīcchasva % triṣu lokeṣu durlabham // HV_11.25 //
na te prabhavitā mṛtyur $ yāvaj jīvitum icchasi &
tvatto bhyanujñāṃ saṃprāpya % mṛtyuḥ prabhavitā tava // HV_11.26 //
kiṃ vā te prārthitaṃ bhūyo $ dadāni varam uttamam &
tad brūhi bharataśreṣṭha % yat te manasi vartate // HV_11.27 //
ity uktavantaṃ tam aham $ abhivādya kṛtāñjaliḥ &
abruvaṃ kṛtakṛtyo haṃ % prasanne tvayi sattama // HV_11.28 //
yadi tv anugrahaṃ bhūyas $ tvatto rhāmi mahādyute &
praśnam icchāmy ahaṃ kiṃcid % vyāhṛtaṃ bhavatā svayam // HV_11.29 //
sa mām uvāca dharmātmā $ brūhi bhīṣma yad icchasi &
chettāsmi saṃśayaṃ tāta % yan māṃ pṛcchasi bhārata // HV_11.30 //
apṛcchaṃ tam ahaṃ tāta $ tatrāntarhitam eva ca &
gataṃ sukṛtināṃ lokaṃ % jātakautūhalas tadā // HV_11.31 //
śrūyante pitaro devā $ devānām api devatāḥ &
te vātha pitaro nye vā % kān yajāmo vayaṃ punaḥ // HV_11.32 //
kathaṃ ca dattam asmābhiḥ $ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn &
lokāntaragatāṃs tāta % kiṃ nu śrāddhasya vai phalam // HV_11.33 //
     [k: N (except Ś1) T2-4 G M4 ins.: :k]
     kān yajanti sma lokā vai $ sadevanaradānavāḥ | *HV_11.33*236:1 |
     sayakṣoragagandharvāḥ $ sakiṃnaramahoragāḥ | *HV_11.33*236:2 |
atra me saṃśayas tīvraḥ $ kautūhalam atīva ca &
tad brūhi mama dharmajña % sarvajño hy asi me mataḥ // HV_11.34 //
     [k: Ś1 K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-4.6 T2-4 G ins.: :k]
     etac chrutvā vacas tasya $ bhīṣmasyovāca vai pitā | *HV_11.34*237 |

{śaṃtanur uvāca}
saṃkṣepeṇaiva te vakṣye $ yan māṃ pṛcchasi bhārata &
pitṝṇāṃ kāraṇaṃ śrāddhe % phalaṃ dattasya cānagha \
pitaraś ca yathodbhūtāḥ # śṛṇu sarvaṃ samāhitaḥ // HV_11.35 //
ādidevasutās tāta $ pitaro divi devatāḥ &
tān yajanti sma lokā vai % sadevanaradānavāḥ \
sayakṣarakṣogandharvāḥ # sakiṃnaramahoragāḥ // HV_11.36 //
āpyāyitāś ca te śrāddhaiḥ $ punar āpyāyayanti vai &
jagat sadevagandharvam % iti brahmānuśāsanam // HV_11.37 //
tān yajasva mahābhāgāñ $ śrāddhī śrāddhair atandritaḥ &
te te śreyo vidhāsyanti % sarvakāmaphalapradāḥ // HV_11.38 //
tvayaivārādhyamānās te $ nāmagotrādikīrtanaiḥ &
asmān āpyāyayiṣyanti % svargasthān api bhārata // HV_11.39 //
mārkaṇḍeyas tu te śeṣam $ etat sarvaṃ vadiṣyati &
eṣa vai pitṛbhaktaś ca % viditātmā ca bhārgavaḥ // HV_11.40 //
upasthitaś ca śrāddhe dya $ mamaivānugrahāya vai &
enaṃ pṛccha mahābhāgam % ity uktvāntaradhīyata // HV_11.41 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 12, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of January 13, 2001 :h]

{bhīṣma uvāca}
tato haṃ tasya vacanān $ mārkaṇḍeyaṃ samāhitaḥ &
praśnaṃ tam evānvapṛcchaṃ % yan me pṛṣṭaḥ purā pitā // HV_12.1 //
sa mām uvāca dharmātmā $ mārkaṇḍeyo mahātapāḥ &
bhīṣma vakṣyāmi tattvena % śṛṇuṣva prayato nagha // HV_12.2 //
mayāpi hi prasādād vai $ dīrghāyuṣṭvaṃ pituḥ prabho &
pitṛbhaktyaiva labdhaṃ ca % prāgloke paramaṃ yaśaḥ // HV_12.3 //
so haṃ yugasya paryante $ bahuvarṣasahasrike &
adhiruhya giriṃ meruṃ % tapo tapyaṃ suduścaram // HV_12.4 //
tataḥ kadācit paśyāmi $ divaṃ prajvālya tejasā &
vimānaṃ mahad āyāntam % uttareṇa gires tadā // HV_12.5 //
apaśyaṃ tatra caivāhaṃ $ śayānaṃ dīptatejasam &
aṅguṣṭhamātraṃ puruṣam % agnāv agnim ivāhitam // HV_12.6 //
so haṃ tasmai namas kṛtvā $ praṇamya śirasā prabhum &
saṃniviṣṭaṃ vimānasthaṃ % pādyārghyābhyāṃ apūjayam // HV_12.7 //
apṛcchaṃ caiva durdharṣaṃ $ vidyāma tvām kathaṃ prabho &
daivataṃ hy asi devānām % iti me vartate matiḥ // HV_12.8 //
sa mām uvāca dharmātmā $ smayamāna ivānagha &
na te tapaḥ sucaritaṃ % yena māṃ nāvabudhyase // HV_12.9 //
kṣaṇenaiva pramāṇaṃ sa $ bibhrad anyad anuttamam &
rūpeṇa na mayā kaścid % dṛṣṭapūrvaḥ pumān kvacit // HV_12.10 //
     [k: Ñ2 V2 ins.: :k]
     sa mām uvāca tejasvī $ vācā madhurayā punaḥ | *HV_12.10*238:1 |
     kautūhalaparijñāne $ yat tad brahman dadāmi te | *HV_12.10*238:2 |

{sanatkumāra uvāca}
viddhi māṃ brahmaṇaḥ putraṃ $ mānasaṃ pūrvajaṃ prabho &
tapovīryāt samutpannaṃ % nārāyaṇaguṇātmakam // HV_12.11 //
sanatkumāra iti yaḥ $ śruto vedeṣu vai purā &
so smi bhārgava bhadraṃ te % kaṃ kāmaṃ karavāṇi te // HV_12.12 //
ye tv anye brahmaṇaḥ putrā $ yavīyāṃsas tu te mama &
bhrātaraḥ sapta durdharṣā % yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ // HV_12.13 //
     [k: T2 G1.3.5 ins.: :k]
     marīcir atrir bhagavān $ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ | *HV_12.13*239:1 |
     aṅgirāś ca vasiṣṭhaś ca $ saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ | *HV_12.13*239:2 |
kratur vasiṣṭhaḥ pulahaḥ $ pulastyo tris tathāṅgirāḥ &
     [k: Ś1 K1.3 Dn D3-5 ins.: :k]
     marīcis tu tathā vidvān $ devagandharvasevitāḥ | *HV_12.14ab*240 |
trīṃl lokāṇ dhārayantīmān % devadānavapūjitāḥ // HV_12.14 //
vayaṃ tu yatidharmāṇa $ āropyātmānam ātmani &
prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca % vartayāmo mahāmune // HV_12.15 //
yathotpannas tathaivāhaṃ $ kumāra iti viddhi mām &
tasmāt sanatkumāreti % nāmaitan me pratiṣṭhitam // HV_12.16 //
madbhaktyā te tapaś cīrṇaṃ $ mama darśanakāṅkṣayā &
eṣa dṛṣṭo si bhavatā % kaṃ kāmaṃ karavāṇi te // HV_12.17 //
ity uktavantaṃ tam ahaṃ $ pratyavocaṃ sanātanam &
anujñāto bhagavatā % prīyatā tena bhārata // HV_12.18 //
tato ham artham etaṃ vai $ tam apṛcchaṃ sanātanam &
pṛṣṭaḥ pitṝṇāṃ sargaṃ ca % phalaṃ śrāddhasya cānagha \
ciccheda saṃśayaṃ bhīṣma # sa tu deveśvaro mama // HV_12.19 //
sa mām uvāca prītātmā $ kathānte bahuvārṣike &
rame tvayāhaṃ viprarṣe % śṛṇu sarvaṃ yathātatham // HV_12.20 //
devān asṛjata brahmā $ māṃ yakṣyantīti bhārgava &
tam utsṛjya tadātmānam % ayajaṃs te phalārthinaḥ // HV_12.21 //
te śaptā brahmaṇā mūḍhā $ naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ &
na sma kiṃcit prajānanti % tato loko vyamuhyata // HV_12.22 //
te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve $ prāyācanta pitāmaham &
anugrahāya lokānāṃ % tatas tān abravīt prabhuḥ // HV_12.23 //
prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai $ vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ &
putrāṃś ca paripṛcchadhvaṃ % tato jñānam avāpsyatha // HV_12.24 //
prāyaścittakriyārthaṃ te $ putrān papracchur ārtavat &
tebhyas te prayatātmānaḥ % śaśaṃsur tanayās tadā // HV_12.25 //
prāyaścittāni dharmajñā $ vāṅmanaḥkarmajāni vai &
śaṃsanti kuśalā nityaṃ % cakṣuṣmanto hi tattvataḥ // HV_12.26 //
prāyaścittārthatattvajñā $ labdhasaṃjñā divaukasaḥ &
gamyatāṃ putrakāś ceti % putrair uktāś ca te tadā // HV_12.27 //
abhiśaptās tu te devāḥ $ putravākyena tena vai &
pitāmaham upāgacchan % saṃśayacchedanāya vai // HV_12.28 //
tatas tān abravīd devo $ yūyaṃ vai brahmavādinaḥ &
tasmād yad uktā yūyaṃ tais % tat tathā na tad anyathā // HV_12.29 //
yūyaṃ śarīrakartāras $ teṣāṃ devā bhaviṣyatha &
te tu jñānapradātāraḥ % pitaro vo na saṃśayaḥ // HV_12.30 //
anyonyapitaro yūyaṃ $ te caiveti nibodhata &
devāś ca pitaraś caiva % tad budhyadhvaṃ divaukasaḥ // HV_12.31 //
tatas te punar āgamya $ putrān ūcur divaukasaḥ &
brahmaṇā chinnasaṃdehāḥ % prītimantaḥ parasparam // HV_12.32 //
yūyaṃ vai pitaro smākaṃ $ yair vayaṃ pratibodhitāḥ &
dharmajñāḥ kaś ca vaḥ kāmaḥ % ko varo vaḥ pradīyatām \
yad uktaṃ caiva yuṣmābhis # tat tathā na tad anyathā // HV_12.33 //
uktāś ca yasmād yuṣmābhiḥ $ putrakā iti vai vayam &
tasmād bhavantaḥ pitaro % bhaviṣyanti na saṃśayaḥ // HV_12.34 //
yo niṣṭvā ca pitṝn śrāddhaiḥ $ kriyāḥ kāścit kariṣyati &
rākṣasā dānavā nāgāḥ % phalaṃ prāpsyanti tasya tat // HV_12.35 //
śrāddhair āpyāyitāś caiva $ pitaraḥ somam avyayam &
āpyāyyamānaṃ yuṣmābhir % vardhayiṣyanti nityadā // HV_12.36 //
śrāddhair āpyāyitaḥ somo $ lokam āpyāyayiṣyati &
samudraparvatavanaṃ % jaṃgamājaṃgamair vṛtam // HV_12.37 //
śrāddhāni puṣṭikāmāś ca $ ye kariṣyanti mānavāḥ &
tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāś caiva % dāsyanti pitaraḥ sadā // HV_12.38 //
śrāddhe ca ye pradāsyanti $ trīn piṇḍān nāmagotrataḥ &
sarvatra vartamānāṃs tān % pitaraḥ sapitāmahāḥ \
bhāvayiṣyanti satataṃ # śrāddhadānena pūjitāḥ // HV_12.39 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T1.3.4 G M4 ins.: :k]
     evam ājñā kṛtā pūrvaṃ $ brahmaṇā parameṣṭhinā | *HV_12.39*241 |
iti tad vacanaṃ satyaṃ $ bhavatv adya divaukasaḥ &
putrāś ca pitaraś caiva % vayaṃ sarve parasparam // HV_12.40 //

{sanatkumāra uvāca}
ta ete pitaro devā $ devāś ca pitaras tathā &
anyonyapitaro hy ete % devāś ca pitaraś ca ha // HV_12.41 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 13, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of January 16, 2001 :h]

{mārkaṇḍeya uvāca}
ity ukto 'haṃ bhagavatā $ devadevena bhāsvatā &
sanatkumāreṇa punaḥ % pṛṣṭavān devam avyayam // HV_13.1 //
saṃdeham amaraśreṣṭhaṃ $ bhagavantam ariṃdama &
nibodha tan me gāṅgeya % nikhilaṃ sarvam āditaḥ // HV_13.2 //
kiyanto vai pitṛgaṇāḥ $ kasmiṃl loke ca te gaṇāḥ &
vartanti devapravarā % devānāṃ somavardhanāḥ // HV_13.3 //

{sanatkumāra uvāca}
saptaite japatāṃ śreṣṭha $ svarge pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ &
catvāro mūrtimanto vai % traya eṣāṃ amūrtayaḥ // HV_13.4 //
teṣāṃ lokaṃ visargaṃ ca $ kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu &
prabhāvaṃ ca mahattvaṃ ca % vistareṇa tapodhana // HV_13.5 //
dharmamūrtidharās teṣāṃ $ trayo ye paramā gaṇāḥ &
teṣāṃ nāmāni lokāṃś ca % kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu // HV_13.6 //
lokāḥ sanātanā nāma $ yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ &
amūrtayaḥ pitṛgaṇās % te vai putrāḥ prajāpateḥ // HV_13.7 //
virājasya dvijaśreṣṭha $ vairājā iti viśrutāḥ &
yajanti tān devagaṇā % vidhidṛṣṭena karmanā // HV_13.8 //
     [k: Ś1 K1.3 Ds1 D4.5 ins.: :k]
     manojavāḥ svadhābhakṣāḥ $ sarvakāmasamanvitāḥ | *HV_13.8*242:1 |
     ete yogaṃ parityajya $ mahātmano bhavanty uta | *HV_13.8*242:2 |
ete vai yogavibhraṣṭā $ lokān prāpya sanātanān &
punar yugasahasrānte % jāyante brahmavādinaḥ // HV_13.9 //
te prāpya tāṃ smṛtiṃ bhūyaḥ $ sāṃkhyayogam anuttamam &
yānti yogagatiṃ siddhāḥ % punar āvṛttidurlabhām // HV_13.10 //
ete sma pitaras tāta $ yogināṃ yogavardhanāḥ &
āpyāyayanti ye pūrvaṃ % somaṃ yogabalena vai // HV_13.11 //
tasmāc chrāddhāni deyāni $ yogināṃ dvijasattama &
eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ % somapānāṃ anuttamaḥ // HV_13.12 //
eteṣāṃ mānasī kanyā $ menā nāma mahāgireḥ &
patnī himavataḥ śreṣṭhā % yasyā maināka ucyate // HV_13.13 //
mainākasya sutaḥ śrīmān $ krauñco nāma mahāgiriḥ &
parvatapravaraḥ śubhro % nānāratnasamācitaḥ // HV_13.14 //
tisraḥ kanyās tu menāyāṃ $ janayām āsa śailarāṭ &
aparṇām ekaparṇāṃ ca % tṛtīyām ekapāṭalām // HV_13.15 //
tapaś carantyaḥ sumahad $ duścaraṃ devadānavaiḥ &
lokān saṃtāpayām āsus % tās tisraḥ sthāṇujaṃgamān // HV_13.16 //
     [k: D1.2.6 (T2 after 16ab) T3.4 G M ins.: :k]
     nyagrodham ekaparṇā tu $ pāṭalaṃ caikapāṭalā | *HV_13.16*243:1 |
     āśrite dve aparṇā tu $ aniketā tapo 'carat | *HV_13.16*243:2 |
     daśavarṣasahasrāṇi $ duścaraṃ devadānavaiḥ | *HV_13.16*243:3 |
āhāram ekaparṇena $ saikaparṇā samācarat &
pāṭalāpuṣpam ekaṃ ca % vidadhe caikapāṭalā // HV_13.17 //
     [k: D6 T G1-3. (G4 after 243.1) G5 M ins.: :k]
     pūrṇe pūrṇasahasre tu $ āhāraṃ dve pracakratuḥ | *HV_13.17*244 |
ekā tatra nirāhārā $ tāṃ mātā pratyaṣedhayat &
u mā iti niṣedhantī % mātṛsnehena duḥkhitā // HV_13.18 //
sā tathoktā tayā mātrā $ devī duṣcaracāriṇī &
umety evābhavat khyātā % triṣu lokeṣu sundarī // HV_13.19 //
     [k: All Mss. (except Ś1 Ñ1) ins.: :k]
     tathaiva nāmnā teneha $ viśrutā yogadharmiṇī | *HV_13.19*245:1 |
     etat tu trikumārīkaṃ $ jagat sthāsyati bhārgava | *HV_13.19*245:2 |
     [k: D6 T1.2 G M cont.: :k]
     etāsāṃ tapasā dagdhaṃ $ yāvad bhūmir dhariṣyati | *HV_13.19*246 |
tapaḥśarīrāḥ sarvās tās $ tisro yogabalānvitāḥ &
     [k: D6 S ins.: :k]
     sarvās tā vai mahābhāgāḥ $ sarvāś ca sthirayauvanāḥ | *HV_13.20ab*247:1 |
     tā lokamātaraś caiva $ brahmacāriṇya eva ca | *HV_13.20ab*247:2 |
sarvāś ca brahmavādinyaḥ % sarvāś caivordhvaretasaḥ // HV_13.20 //
umā tāsāṃ variṣṭhā ca $ jyeṣṭhā ca varavarṇinī &
mahāyogabalopetā % mahādevam upasthitā // HV_13.21 //
     [k: D6 S (except T1) ins.: :k]
     dattakaś cośanās tasyāḥ $ putras tu bhṛgunandanaḥ | *HV_13.21*248 |
asitasyaikaparṇā tu $ devalasya mahātmanaḥ &
patnī dattā mahābrahman % yogācāryāya dhīmate // HV_13.22 //
     [k: T G M1.3.4 ins. after 22ab, D6 M2 after 22: :k]
     puṣṭis tāsāṃ kumārīṇāṃ $ tṛtīyā caikapāṭalā | *HV_13.22*249:1 |
     putraṃ śataśalākasya $ jaigīṣavyam upasthitā | *HV_13.22*249:2 |
     tasyāpi śaṅkhalikhitau $ smṛtau putrāv ayonijau | *HV_13.22*249:3 |
jaigīṣavyasya tu tathā $ viddhi tām ekapāṭalām &
ete cāpi mahābhāge % yogācāryāv upasthite // HV_13.23 //
lokāḥ somapadā nāma $ marīcer yatra vai sutāḥ &
pitaro divi vartante % devās tān bhāvayanty uta \
agniṣvāttā iti khyātāḥ # sarva evāmitaujasaḥ // HV_13.24 //
     [k: T1-3 G M4 subst. for 24ef: :k]
     agniṣvāttāḥ śrutās tatra $ pitaro ye pariśrutāḥ | *HV_13.24*250 |
eteṣāṃ mānasī kanyā $ acchodā nāma nimnagā &
acchodaṃ nāma tad divyaṃ % saro yasyāḥ samutthitam // HV_13.25 //
     [k: K1 Ñ2.3 V1.2.3 B Dn2 Ds D3.5.6 S ins.: :k]
     tayā na dṛṣṭapūrvās te $ pitaras tu kadācana | *HV_13.25*251 |

     [k: K1 Ñ2.3 V1.2.3 B Dn2 Ds D3.5 G4 cont., Ś1 K2-4 Ñ1 Dn1 D1.2.4 ins. after 25: :k]
     apyamūrtān atha pitṝn $ sā dadarśa śucismitā | *HV_13.25*252 |

     [k: Ś1 K1.3.4 Ñ3 Dn Ds D4 G4 cont., D6 T1.2 G1-3.5 M cont. after *251: :k]
     saṃbhūtā mānasī teṣāṃ $ pitṝn svān nābhijānatī | *HV_13.25*253 |

     [k: Ś1 K1.3.4 Ñ3 Dn Ds D4.6 cont., K2 Ñ2 V1.2.3 B D1.2.5 cont. after 252: :k]
     vrīḍitā tena duḥkhena $ babhūva varavarṇinī | *HV_13.25*254 |
sā dṛṣṭvā pitaraṃ vavre $ vasuṃ nāmāntarikṣagam &
nāmnā vasum iti khyātam % āyoḥ putraṃ yaśasvinam // HV_13.26 //
     [k: K1.4 Ñ2.3 V1.2.3 B Dn1 Ds D4-6 S (except M1.2) ins. after 26, K3 Dn2 D3 cont. after 254: :k]
     adrikāpsarasāyuktaṃ $ vimāne 'dhiṣṭhitaṃ divi | *HV_13.26*255 |
sā tena vyabhicāreṇa $ manasaḥ kāmacāriṇī &
pitaraṃ prārthayitvānyaṃ % yogabhraṣṭā papāta ha // HV_13.27 //
trīṇy apaśyad vimānāni $ patamānā divaś cyutā &
trasareṇupramāṇāni % sāpaśyat teṣu tān pitṝn // HV_13.28 //
     [k: D6 T1.2 G M4 subst. for 28: :k]
     apaśyat patamānā sā $ vimānatrayam antikāt | *HV_13.28*256:1 |
     trasareṇupramāṇāṃs tāṃs $ tatrāpaśyat svakān pitṝn | *HV_13.28*256:2 |
susūkṣmān aparivyaktān $ agnīn agniṣv ivāhitān &
trāyadhvaṃ ity uvācārtā % patantī tān avākśirāḥ // HV_13.29 //
tair uktā sā tu mā bhaiṣīr $ iti vyomni vyavasthitā &
tataḥ prasādayām āsa % svān pitṝn dīnayā girā // HV_13.30 //
ūcus te pitaraḥ kanyāṃ $ bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt &
bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa % patasi tvaṃ śucismite // HV_13.31 //
yaiḥ kriyante hi karmāṇi $ śarīrair divi daivataiḥ &
tair eva tatkarmaphalaṃ % prāpnuvantīha devatāḥ // HV_13.32 //
     [k: G(ed.) ins.: :k]
     manuṣyas tv anyadehena $ śubhāśubham iti sthitiḥ | *HV_13.32*257 |
sadyaḥ phalanti karmāṇi $ devatve pretya mānuṣe &
     [k: K3 D1.4 ins.: :k]
     yāni karmāṇi devatve $ tāni santy eva mānuṣe | *HV_13.33ab*258 |
tasmāt tvaṃ tapasaḥ putri % pretyeha prāpsyase phalam // HV_13.33 //
ity uktā pitṛbhiḥ sā tu $ pitṝn svān saṃprasādayat &
dhyātvā prasādaṃ te cakrus % tasyāḥ sarve 'nukampayā // HV_13.34 //
avaśyaṃbhāvinaṃ jñātvā $ te 'rtham ūcus tataś ca tām &
tasya rājño vasoḥ kanyā % tvam apatyaṃ bhaviṣyasi \
     [k: K3 Ñ2 V B Dn D3-5 ins.: :k]
     utpannasya pṛthivyāṃ tu $ mānuṣeṣu mahātmanaḥ | *HV_13.35cd*259 |
kanyaiva bhūtvā lokān svān # punaḥ prāpsyasi durlabhān // HV_13.35 //
     [k: T2.4 G M1-3 ins.: :k]
     matsyayonau samutpannā $ sutā rājño bhaviṣyasi | *HV_13.35*260 |
parāśarasya dāyādaṃ $ tvaṃ vipraṃ janayiṣyasi &
sa vedam ekaṃ brahmarṣiś % caturdhā vibhajiṣyati // HV_13.36 //
mahābhiṣasya putrau ca $ śaṃtanoḥ kīrtivardhanau &
vicitravīryaṃ dharmajñaṃ % tathā citrāṅgadaṃ prabhum // HV_13.37 //
     [k: T1.2 G M2.4 subst. for 37cd: :k]
     jyeṣṭhaṃ vicitravīryaṃ ca $ citrāṅgadam ataḥ param | *HV_13.37*261 |
etān utpādya putrāṃs tvaṃ $ punar lokān avāpsyasi &
     [k: V2 B1 D3 ins.: :k]
     prāpyaitat sumahābhāge $ kutsitena svakarmaṇā | *HV_13.38ab*262 |
vyatikramāt pitṝṇāṃ ca % janma prāpsyasi kutsitam // HV_13.38 //
tasyaiva rājñas tvaṃ kanyā $ adrikāyāṃ bhaviṣyasi &
aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ % dvāpare matsyayonijā // HV_13.39 //
evam uktā tu dāseyī $ jātā satyavatī tadā &
matsyayonau anupamā % rājñas tasya vasoḥ sutā // HV_13.40 //
     [k: D6 T2-4 G1.4 M1-3 ins. after 40, T1 G2.3.5 M4 after 40ab: :k]
     adrikā matsyabhūtā sā $ gaṅgāyamunasaṃgame | *HV_13.40*263:1 |
     tasyāṃ jajñe tu sā kanyā $ rājño vīreṇa caiva hi | *HV_13.40*263:2 |
baibhrājā nāma te lokā $ divi bhānti sudarśanāḥ &
yatra barhiṣado nāma % pitaro divi viṣrutāḥ // HV_13.41 //
tān dānavagaṇāḥ sarve $ yakṣagandharvarākṣasāḥ &
nāgāḥ sarpāḥ suparṇāś ca % bhāvayanty amitaujasaḥ // HV_13.42 //
ete putrā mahātmānaḥ $ pulastyasya prajāpateḥ &
mahātmāno mahābhāgās % tejoyuktās tapasvinaḥ // HV_13.43 //
     [k: M1-3 subst. for 43cd, D6 T1.3.4 G M4 ins. after 43: :k]
     traya ete gaṇāḥ proktā $ dharmamūrtidharāḥ śubhāḥ | *HV_13.43*264 |
eteṣāṃ mānasī kanyā $ pīvarī nāma viśrutā &
yogā ca yogapatnī ca % yogamātā tathaiva ca \
bhavitrī dvāparaṃ prāpya # yugaṃ dharmabhṛtāṃ varā // HV_13.44 //
parāśarakulodbhūtaḥ $ śuko nāma mahātapāḥ &
bhaviṣyati yuge tasmin % mahāyogī dvijarṣabhaḥ \
vyāsād araṇyāṃ saṃbhūto # vidhūmo 'gnir iva jvalan // HV_13.45 //
sa tasyāṃ pitṛkanyāyāṃ $ pīvaryāṃ janayiṣyati &
kanyāṃ putrāṃś ca caturo % yogācāryān mahābalān // HV_13.46 //
     [k: Ś1 subst. for 46cd: :k]
     putrāṃś ca caturo yogā+ $ +cāryā vedeṣu kovidāḥ | *HV_13.46*265 |
kṛṣṇaṃ gauraṃ prabhuṃ śaṃbhuṃ $ kanyāṃ kṛtvīṃ tathaiva ca &
     [k: T1.2 G M2.4 ins.: :k]
     kanyāṃ kīrtimatīṃ ṣaṣṭhīṃ $ yogamātāṃ ca yoginīm | *HV_13.47ab*266 |

     [k: M1.3 ins.: :k]
     kṛtvīṃ kanyāṃ kīrtimatīṃ $ yogāṃ yogasya mātaram | *HV_13.47ab*267 |
brahmadattasya jananī % mahiṣī tv aṇuhasya yā // HV_13.47 //
etān utpādya dharmātmā $ yogācāryāṇ mahāvratāṇ &
     [k: K1.4 Ñ2.3 V B Ds D2.4-6 T2 G1-3.5 M4 ins.: :k]
     śrutvā sa janakād dharmān $ vyāsād amitabuddhimān | *HV_13.48ab*268 |
mahāyogī tadā gantā % punar āvartinīṃ gatim // HV_13.48 //
     [k: T1 G3.4 M2.3 ins. after 48ab, G1.5 M4 after 48, D6 G2 cont. after 271*: :k]
     ādityakiraṇopetam $ apunar mārgam āsthitaḥ | *HV_13.48*269 |

     [k: Ś1 ins. after 48: :k]
     ādityaraśmibhiḥ pīto hy $ apunar vāram eṣyati | *HV_13.48*270 |

     [k: N (except Ś1 Ñ1) T G2-4 ins. after 48, G1.5 M4 after 269*: :k]
     yat tat padam anudvignam $ avyayaṃ brahma śāśvatam | *HV_13.48*271 |
amūrtimantaḥ pitaro $ dharmamūrtidharā mune &
kathā yatra samutpannā % vṛṣṇyandhakakulānvayā // HV_13.49 //
traya ete mayā proktāś $ caturo 'nyān nibodha me &
yān vakṣyāmi dvijaśreṣṭha % mūrtimanto hi te smṛtāḥ \
samutpannāḥ svadhāyāṃ tu # kāvyād agneḥ kaveḥ sutāḥ // HV_13.50 //
sukālā nāma pitaro $ vasiṣṭhasya prajāpateḥ &
niratā devalokeṣu % jyotirbhāsiṣu bhārgava \
sarvakāmasamṛddheṣu # dvijās tān bhāvayanty uta // HV_13.51 //
teṣāṃ vai mānasī kanyā $ gaur nāma divi viśrutā &
tavaiva vaṃśe yā dattā % śukasya mahiṣī dvija // HV_13.52 //
ekaśṛṅgā iti khyātā $ sādhyānāṃ kīrtivardhanī &
marīcigarbhān sā lokān % samāvṛtya vyavasthitā // HV_13.53 //
ye tv athāṅgirasaḥ putrāḥ $ sādhyaiḥ saṃvardhitāḥ purā &
     [k: K1 D2.5.6 T G M1-4 ins. after 54ab, D4 after 50: :k]
     upahūtāḥ smṛtās te vai $ pitaro bhāsvarā divi | *HV_13.54ab*272 |
tān kṣatriyagaṇās tāta % bhāvayanti phalārthinaḥ // HV_13.54 //
eteṣāṃ mānasī kanyā $ yaśodā nāma viśrutā &
patnī yā viśvamahataḥ % snuṣā vai vṛddhaśarmaṇaḥ \
rājarṣer jananī tāta # dilīpasya mahātmanaḥ // HV_13.55 //
tasya yajñe purā gītā $ gāthāḥ prītair maharṣibhiḥ &
tadā devayuge tāta % vājimedhe mahāmakhe // HV_13.56 //
agner janma tathā śrutvā $ śāṇḍilyasya mahātmanaḥ &
dilīpaṃ yajamānaṃ ye % paśyanti susamāhitāḥ \
satyavantaṃ mahātmānaṃ # te 'pi svargajito narāḥ // HV_13.57 //
     [k: G3.5 M3 subst. for 57cd: :k]
     yajamāno dilīpas tu $ tadā dṛṣṭo manīṣibhiḥ | *HV_13.57*273 |

     [k: D6 T1.2 G1.2.4.5 M4 ins. after 57: :k]
     yasyāśvamedhāvabhṛthe $ saha tena divaṃ gatāḥ | *HV_13.57*274 |
susvadhā nāma pitaraḥ $ kardamasya prajāpateḥ &
samutpannasya pulahān % mahātmāno dvijarṣabhāḥ // HV_13.58 //
lokeṣu divi vartante $ kāmageṣu vihaṃgamāḥ &
tāṃs tu vaiśyagaṇās tāta % bhāvayanti phalārthinaḥ // HV_13.59 //
teṣāṃ vai mānasī kanyā $ virajā nāma viśrutā &
yayāter jananī brahman % mahiṣī nahuṣasya ca // HV_13.60 //
     [k: D6 ins.: :k]
     tapasā vā prayatnena $ dṛśyante māṃ svacakṣuṣā | *HV_13.60*275:1 |
     ity ete pitaro devā $ devāś ca pitaraḥ punaḥ | *HV_13.60*275:2 |
traya ete gaṇāḥ proktāś $ caturthaṃ tu nibodha me &
utpannā ye svadhāyāṃ tu % somapā vai kaveḥ sutāḥ // HV_13.61 //
hiraṇyagarbhasya sutāḥ $ śūdrās tān bhāvayanty uta &
mānasā nāma te lokā % yatra vartanti te divi // HV_13.62 //
teṣāṃ vai mānasī kanyā $ narmadā saritāṃ varā &
yā bhāvayati bhūtāni % dakṣiṇāpathagāminī \
purukutsasya yā patnī # trasaddasyor janany api // HV_13.63 //
     [k: Ñ2.3 V B Ds D5 T3.4 ins.: :k]
     jananī trasadasyoś ca $ purukutsaparigrahaḥ | *HV_13.63*276 |

     [k: D6 T1.2 G M subst. for 63ef: :k]
     purukutsasya sā bhāryā $ trasaddasyuś ca tatsutaḥ | *HV_13.63*277 |
teṣām athābhyupagamān $ manus tāta yuge yuge &
pravartayati śrāddhāni % naṣṭe dharme prajāpatiḥ // HV_13.64 //
pitṝṇām ādisargeṇa $ sarveṣāṃ dvijasattama &
tasmād enaṃ svadharmeṇa % śrāddhadevaṃ vadanti vai // HV_13.65 //
sarveṣāṃ rājataṃ pātram $ atha vā rajatānvitam &
dattaṃ svadhāṃ purodhāya % śrāddhe prīṇāti vai pitṝn // HV_13.66 //
somasyāpyāyanaṃ kṛtvā $ vahner vaivasvatasya ca &
udagāyanam apy agnāv % agnyabhāve 'psu vā punaḥ // HV_13.67 //
     [k: K1 Ds1 D4 ins.: :k]
     ajeṣu tāmravarṇeṣu $ goṣu vā kapilāsu ca | *HV_13.67*278:1 |
     śṛṅgāmbhaḥpariṣiktāsu $ snuṣāsu ramaṇīṣu ca | *HV_13.67*278:2 |
     aprajāsu savatsāsu $ dātavyāḥ śucipiṇḍakāḥ | *HV_13.67*278:3 |
pitṝn prīṇāti yo bhaktyā $ pitaraḥ prīṇayanti tam &
yacchanti pitaraḥ puṣṭiṃ % prajāś ca vipulās tathā \
svargam ārogyam evātha # yad anyad api cepsitam // HV_13.68 //
     [k: T1.2 G M4 subst. for 68cd, M1-3 for 68c-f: :k]
     pitaraḥ puṣṭikāmasya $ prajākāmasya vā punaḥ | *HV_13.68*279:1 |
     puṣṭiṃ prajāṃ ca svargaṃ ca $ prayacchanti pitāmahāḥ | *HV_13.68*279:2 |
     [k: D3 subst. for 68ef: :k]
     āyur dhanaṃ sukhaṃ caiva $ svargam ārogyam eva ca | *HV_13.68*280:1 |
     dadyuḥ pitāmahāḥ prītyā $ yad anyad vāpi cepsitam | *HV_13.68*280:2 |
devakāryād api mune $ pitṛkāryaṃ viśiṣyate &
devatānāṃ hi pitaraḥ % pūrvam āpyāyanaṃ smṛtam // HV_13.69 //
śīghraprasādā hy akrodhā $ lokasyāpyāyanaṃ param &
sthiraprasādāś ca sadā % tān namasyasva bhārgava // HV_13.70 //
pitṛbhakto 'si viprarṣe $ sadbhaktaś ca na saṃśayaḥ &
śreyas te 'dya vidhāsyāmi % pratyakṣaṃ kuru tat svayam // HV_13.71 //
cakṣur divyaṃ savijñānaṃ $ pradiśāmi ca te 'nagha &
gatim etām apramatto % mārkaṇḍeya niśāmaya // HV_13.72 //
na hi yogagatir divyā $ na pitṝṇāṃ parā gatiḥ &
tvadvidhenāpi siddhena % dṛśyate māṃsacakṣuṣā // HV_13.73 //
     [k: D6 T G M1.3.4 ins. appendix I, No. 3 after 13.73, M2 after 13.69 :k]
evam uktvā sa deveśo $ mām upasthitam agrataḥ &
cakṣur dattvā savijñānaṃ % devānām api durlabham \
jagāma gatim iṣṭāṃ vai # dvitīyo 'gnir iva jvalan // HV_13.74 //
tan nibodha kuruśreṣṭha $ yan mayāsīn niśāmitam &
prasādāt tasya devasya % durjñeyaṃ bhuvi mānuṣaiḥ // HV_13.75 //
     [k: D6 S G(ed.) ins. appendix I, No. 4 after 13,75 :k]
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 14, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of March 20, 2001 :h]

{mārkaṇḍeya uvāca}
āsan pūrvayuge tāta $ bharadvājātmajā dvijāḥ &
yogadharmam anuprāpya % bhraṣṭā duścaritena vai // HV_14.1 //
apabhraṃśam anuprāptā $ yogadharmāpacāriṇaḥ &
mahatas tamasaḥ pāre % mānasasya visaṃjñitāḥ // HV_14.2 //
tam evārtham anudhyānto $ naṣṭam apsv iva mohitāḥ &
aprāpya yogaṃ te sarve % saṃyuktāḥ kāladharmaṇā // HV_14.3 //
tatas te yogavibhraṣṭā $ deveṣu suciroṣitāḥ &
jātāḥ kauśikadāyādāḥ % kurukṣetre nararṣabha // HV_14.4 //
hiṃsayā vicariṣyanto $ dharmaṃ pitṛkṛtena vai &
tatas te punar ājātiṃ % bhraṣṭāḥ prāpsyanti kutsitāṃ // HV_14.5 //
teṣāṃ pitṛprasādena $ pūrvajātikṛtena ca &
smṛtir utpatsyate prāpya % tāṃ tāṃ jātiṃ jugupsitām // HV_14.6 //
te dharmacāriṇo nityaṃ $ bhaviṣyanti samāhitāḥ &
brāhmaṇyaṃ pratilapsyanti % tato bhūyaḥ svakarmaṇā // HV_14.7 //
tataś ca yogaṃ prāpsyanti $ pūrvajātikṛtaṃ punaḥ &
bhūyaḥ siddhim anuprāptāḥ % sthānaṃ prāpsyanti śāśvatam // HV_14.8 //
evaṃ dharme ca te buddhir $ bhaviṣyati punaḥ punaḥ &
yogadharme ca nirataḥ % prāpsyase siddhim uttamām // HV_14.9 //
     [k: K1-4 Ñ2.3 V B Ds Dn D1-6 T G1.3.4 ins.: :k]
     yogo hi durlabho nityam $ alpaprajñaiḥ kadācana | *HV_14.9*281:1 |
     labdhvāpi nāśayanty enaṃ $ vyasanaiḥ kaṭutāmitāḥ || *HV_14.9*281:2 |
     adharmeṣv eva vartante $ ardayante guruṃ sadā | *HV_14.9*281:3 |
     yācante na tv ayācyāni $ rakṣanti śaraṇāgatān | *HV_14.9*281:4 |
     nāvamanyanti kṛpaṇān $ mādyante na dhanoṣmaṇā | *HV_14.9*281:5 |
     yuktāhāravihārāś ca $ yuktaceṣṭāḥ svakarmasu | *HV_14.9*281:6 |
     dhyānādhyayanayuktāś ca $ na naṣṭānugaveṣiṇaḥ || *HV_14.9*281:7 |
     nopabhogaratā nityaṃ $ na māṃsamadhubhakṣaṇāḥ | *HV_14.9*281:8 |
     na kāmaparamā nityaṃ $ na viprasevinas tathā || *HV_14.9*281:9 |
     nānāryasaṃkathāsaktā $ nālasyopahatās tathā | *HV_14.9*281:10 |
     nātyantamānasaṃsaktā $ goṣṭhīṣu niratās tathā | *HV_14.9*281:11 |
     prāpnuvanti narā yogaṃ $ yogo vai durlabho bhuvi || *HV_14.9*281:12 |
     praśāntāś ca jitakrodhā $ mānāhaṃkāravarjitāḥ | *HV_14.9*281:13 |
     kalyāṇabhājanaṃ ye tu $ te bhavanti yatavratāḥ || *HV_14.9*281:14 |
     evaṃvidhās tu te tāta $ brāhmaṇā hy abhavaṃs tadā | *HV_14.9*281:15 |
     smaranti hy ātmano doṣaṃ $ pramādakṛtam eva tu | *HV_14.9*281:16 |
     dhyānādhyayanayuktāś ca $ śānte vartmani saṃsthitāḥ | *HV_14.9*281:17 |
     [k: Dn D5 cont.: :k]
     śāntiṃ te paramām āśu $ labhante nātra saṃśayaḥ | *HV_14.9*282:1 |
     tasmāt tvam api dharmajña $ yogadharmaparo bhava | *HV_14.9*282:2 |
yogadharmād dhi dharmajña $ na dharmo 'sti viśeṣavān &
variṣṭhaṃ sarvadharmāṇāṃ % taṃ samācara bhārgava // HV_14.10 //
kālasya pariṇāmena $ laghvāhāro jitendriyaḥ &
tatparaḥ prayataḥ śrāddhī % yogadharmam avāpsyasi \
ity uktvā bhagavān devas # tatraivāntaradhīyata // HV_14.11 //
aṣṭādaśānāṃ varṣāṇām $ ekāham iti me matiḥ &
upāsataś ca deveśaṃ % varṣāṇy aṣṭādaśaiva me // HV_14.12 //
prasādāt tasya devasya $ na glānir abhavat tadā &
na kṣutpipāse kālaṃ vā % jānāmi sma tadānagha \
paścāc chiṣyasakāśāt tu # kālaḥ saṃvidito mama // HV_14.13 //

[h: HV (CE) chapter 15, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of March 20, 2001 :h]

{mārkaṇḍeya uvāca}
tasminn antarhite deve $ vacanāt tasya vai vibho &
cakṣur divyaṃ savijñānaṃ % prādur āsīn mamānagha // HV_15.1 //
tato 'haṃ tān apaśyaṃ vai $ brāhmaṇān kauśikātmajān &
āpageya kurukṣetre % yān uvāca vibhur mama // HV_15.2 //
brahmadatto 'bhavad rājā $ yas teṣāṃ saptamo dvijaḥ &
pitṛvartīti vikhyāto % nāmnā śīlena karmaṇā // HV_15.3 //
śukasya kanyā kṛtvī taṃ $ janayām āsa pārthivam &
aṇuhāt pārthivaśreṣṭhāt % kāmpilye nagarottame // HV_15.4 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1 D1) T34 G4 ins.: :k]
     {bhīṣma uvāca}
     yathovāca mahābhāgo $ mārkaṇḍeyo mahātapāḥ | *HV_15.4*283:1 |
     tasya vaṃśam ahaṃ rājan $ kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu | *HV_15.4*283:2 |

{yudhiṣṭhira uvāca}
aṇuhaḥ kasya vai putraḥ $ kasmin kāle babhūva ha &
rājā dharmabhṛtāṃ śreṣṭho % yasya putro mahāyaśāḥ // HV_15.5 //
brahmadatto narapatiḥ $ kiṃvīryaś ca babhūva ha &
kathaṃ ca saptamas teṣāṃ % saṃbabhūva narādhipaḥ // HV_15.6 //
na hy alpavīryāya śuko $ bhagavāṃl lokapūjitaḥ &
kanyāṃ pradadyād yogātmā % kṛtvīṃ kīrtimatīṃ prabhuḥ // HV_15.7 //
etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ $ vistareṇa mahādyute &
brahmadattasya caritaṃ % tad bhavān vaktum arhati // HV_15.8 //
yathā ca vartamānās te $ saṃsāreṣu dvijātayaḥ &
mārkaṇḍeyena kathitās % tad bhavān prabravītu me // HV_15.9 //

{bhīṣma uvāca}
pratīpasya sa rājarṣe $ tulyakālo narādhipaḥ &
pitāmahasya me rājan % babhūveti mayā śrutam // HV_15.10 //
brahmadatto mahārājo $ yogī rājarṣisattamaḥ &
rutajñaḥ sarvabhūtānāṃ % sarvabhūtahite rataḥ // HV_15.11 //
sakhā hi gālavo yasya $ yogācāryo mahāyaśāḥ &
śikṣāṃ utpādya tapasā % kramo yena pravartitaḥ \
kaṇḍarīkaś ca yogātmā # tasyaiva sacivo 'bhavat // HV_15.12 //
jātyantareṣu sarveṣu $ sahāyāḥ sarva eva te &
saptajātiṣu saptaiva % babhūvur amitaujasaḥ \
yathovāca mahātejā # mārkaṇḍeyo mahātapāḥ // HV_15.13 //
tasya vaṃśam ahaṃ rājan $ kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu &
brahmadattasya paurāṇaṃ % pauravasya mahātmanaḥ // HV_15.14 //
     [k: K1.4 Ñ3 V B1.2 Ds D2-6 M4 ins. after 14, Ñ2 B3 after 15ab: :k]
     bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ $ suhotro nāma dhārmikaḥ | *HV_15.14*284:1 |
     suhotrasyāpi dāyādo $ hastī nāma babhūva ha | *HV_15.14*284:2 |
     tenedaṃ nirmitaṃ pūrvaṃ $ puraṃ vai hastināpuram || *HV_15.14*284:3 |
     hastinaś cāpi dāyādās $ trayaḥ paramadhārmikāḥ | *HV_15.14*284:4 |
     ajamīḍho dvimīḍhaś ca $ puramīḍhas tathaiva ca | *HV_15.14*284:5 |
     ajamīḍhasya dhūminyāṃ $ jajñe bṛhadiṣur nṛpa | *HV_15.14*284:6 |
purumitrasya dāyādo $ rājā bṛhadiṣur nṛpa &
bṛhaddhanur bṛhadiṣoḥ % putras tasya mahāyaśāḥ \
     [k: T3 subst. for 15cd: :k]
     āsīd bṛhadiṣoḥ putro $ bṛhaddharmeti viśrutaḥ | *HV_15.15*285 |
bṛhaddharmeti vikhyāto # rājā paramadhārmikaḥ // HV_15.15 //
satyajit tasya tanayo $ viśvajit tasya cātmajaḥ &
putro viśvajitaś cāpi % senajit pṛthivīpatiḥ // HV_15.16 //
putrāḥ senajitaś cāsaṃś $ catvāro lokasaṃmatāḥ &
ruciraḥ śvetakāśyaś ca % mahimnāras tathaiva ca \
vatsaś cāvantako rājā # yasyaite pari vatsakāḥ // HV_15.17 //
rucirasya tu dāyādaḥ $ pṛthuṣeṇo mahāyaśāḥ &
pṛthuṣeṇasya pāras tu % pārān nīpo 'tha jajñivān // HV_15.18 //
     [k: D4 ins.: :k]
     pārasya tanayaḥ śrīmān $ nīpo nāma mahāyaśāḥ | *HV_15.18*286 |
nīpasyaikaśataṃ tāta $ putrāṇām amitaujasām &
mahārathānāṃ rājendra % śūrāṇāṃ bāhuśālinām \
nīpā iti samākhyātā # rājānaḥ sarva eva te // HV_15.19 //
teṣāṃ vaṃśakaro rājā $ nīpānāṃ kīrtivardhanaḥ &
kāmpilye samaro nāma % sa ceṣṭasamaro 'bhavat // HV_15.20 //
samarasya puraḥ pāraḥ $ sadaśva iti te trayaḥ &
putrāḥ paramadharmajñāḥ % pāraputraḥ pṛthur babhau // HV_15.21 //
pṛthos tu sukṛto nāma $ sukṛteneha karmaṇā &
jajñe sarvaguṇopeto % vibhrājas tasya cātmajaḥ // HV_15.22 //
vibhrājasya tu putro 'bhūd $ aṇuho nāma pārthivaḥ &
babhau śukasya jāmātā % kṛtvībhartā mahāyaśāḥ // HV_15.23 //
putro 'ṇuhasya rājarṣir $ brahmadatto 'bhavat prabhuḥ &
yogātmā tasya tanayo % viṣvaksenaḥ paraṃtapaḥ // HV_15.24 //
vibhrājaḥ punar ājātaḥ $ sukṛteneha karmaṇā &
brahmadattasya tanayo % viṣvaksena iti śrutaḥ // HV_15.25 //
     [k: K1.3.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3-6 T G ins. after 25, K2 after 24: :k]
     cakṣuṣī tasya nirbhinne $ pakṣiṇyā pūjanīyayā | *HV_15.25*287:1 |
     suciroṣitayā rājan $ brahmadattasya veśmani | *HV_15.25*287:2 |
     [k: K4 Ñ2.3 V B Dn Ds D4.6 G3 cont.: :k]
     athāsya putras tv aparo $ brahmadattasya jajñivān | *HV_15.25*288:1 |
     viṣvaksena iti khyāto $ mahābalaparākramaḥ | *HV_15.25*288:2 |
viṣvaksenasya putro 'bhūd $ daṇḍaseno mahīpatiḥ &
bhallāṭaś ca kumāro 'bhūd % rādheyena hataḥ purā // HV_15.26 //
daṇḍasenātmajaḥ śūro $ mahātmā kulavardhanaḥ &
bhallāṭaputro durbuddhir % abhavaj janamejayaḥ // HV_15.27 //
sa teṣām abhavad rājā $ nīpānām antakṛn nṛpaḥ &
ugrāyudhena yasyārthe % sarve nīpā vināśitāḥ // HV_15.28 //
ugrāyudhaḥ sa cotsikto $ mayā vinihato yudhi &
darpānvito darparuciḥ % satataṃ cānaye rataḥ // HV_15.29 //

{yudhiṣṭhira uvāca}
ugrāyudhaḥ kasya sutaḥ $ kasmin vaṃśe 'tha jajñivān &
kimarthaṃ caiva bhavatā % nihatas tad bravīhi me // HV_15.30 //

{bhīṣma uvāca}
ajamīḍhasya dāyādo $ vidvān rājā yavīnaraḥ &
dhṛtimāṃs tasya putras tu % tasya satyadhṛtiḥ sutaḥ // HV_15.31 //
jajñe satyadhṛteḥ putro $ dṛḍhanemiḥ pratāpavān &
dṛḍhanemisutaś cāpi % sudharmā nāma pārthivaḥ // HV_15.32 //
āsīt sudharmaṇaḥ putraḥ $ sārvabhaumaḥ prajeśvaraḥ &
sārvabhauma iti khyātaḥ % pṛthivyāṃ ekarāṭ tadā // HV_15.33 //
tasyānvavāye mahati $ mahān pauravanandanaḥ &
     [k: K2-4 Ñ2.3 V B D T G M4 ins. after 34ab, K1 after 34cd: :k]
     mahataś cāpi putras tu $ nāmnā rukmarathaḥ smṛtaḥ || *HV_15.34*289:1 |
     putro rukmarathasyāpi $ supārśvo nāma pārthivaḥ | *HV_15.34*289:2 |
     supārśvatanayaś cāpi $ sumatir nāma dhārmikaḥ | *HV_15.34*289:3 |
jajñe saṃnatimān rājā % saṃnatir nāma vīryavān // HV_15.34 //
tasya vai saṃnateḥ putraḥ $ kārto nāma mahābalaḥ &
     [k: N (except Ś1 Ñ1 D1.2) S ins.: :k]
     śiṣyo hiraṇyanābhasya $ kausalyasya mahātmanaḥ | *HV_15.35*290:1 |
     caturviṃśatidhā tena $ proktās tāḥ sāmasaṃhitāḥ | *HV_15.35*290:2 |
     smṛtās te prācyasāmānaḥ $ kārtā nāmnā tu sāmagāḥ || *HV_15.35*290:3 |
     kārtir ugrāyudhaḥ so 'tha $ vīraḥ pauravanandanaḥ | *HV_15.35*290:4 |
babhūva yena vikramya % pṛṣatasya pitāmahaḥ \
nīpo nāma mahārāja # pāñcālādhipatir hataḥ // HV_15.35 //
     [k: K1-3 Ñ2.3 V B Dn Ds D3-6 T G M4 ins.: :k]
     ugrāyudhasya dāyādaḥ $ kṣemyo nāma mahāyaśāḥ || *HV_15.35*291:1 |
     kṣemyāt suvīro nṛpatiḥ $ suvīrāt tu nṛpaṃjayaḥ | *HV_15.35*291:2 |
     nṛpaṃjayād bahuratha $ ity ete pauravāḥ smṛtāḥ | *HV_15.35*291:3 |
sa cāpy ugrāyudhas tāta $ durbuddhir vairakṛt sadā &
pradīptacakro balavān % nīpāntakaraṇo 'bhavat // HV_15.36 //
     [k: D6 ins.: :k]
     ugrāyudhas tu durbuddhiḥ $ straiṇo duṣṭaḥ sadābhavat | *HV_15.36*292:1 |
     rājakanyāṃ jahārātha $ munipatnīpradharṣakaḥ | *HV_15.36*292:2 |
sa darpapūrṇo hatvājau $ nīpān anyāṃś ca pārthivān &
pitary uparate mahyaṃ % śrāvayām āsa kilbiṣam // HV_15.37 //
mām amātyaiḥ parivṛtaṃ $ śayānaṃ dharaṇītale &
ugrāyudhasya rājendra % dūto 'bhyetya vayo 'bravīt // HV_15.38 //
adya tvaṃ jananīṃ bhīṣma $ gandhakālīṃ yaśasvinīṃ &
strīratnaṃ mama bhāryārthe % prayaccha kurupuṃgava // HV_15.39 //
evaṃ rājyaṃ ca te sphītaṃ $ balāni ca na saṃśayaḥ &
     [k: M1-3 ins. after 40a: :k]
          tvayā rājye ca te sthitim | *HV_15.40a*293:1 |*
     caturaṅgayutāny adya | *HV_15.40a*293:2 |*
pradāsyāmi yathākāmam % ahaṃ vai ratnabhāg bhuvi // HV_15.40 //
rāṣṭrasyecchasi cet svasti $ prāṇānāṃ vā kulasya vā &
śāsane mama tiṣṭhasva % na hi te śāntir anyathā // HV_15.41 //
adhaḥ prastāraśayane $ śayānas tena coditaḥ &
dūtāntaritam etad vai % vākyam agniśikhopamam // HV_15.42 //
     [k: D6 T1.2 G1.3.5 ins.: :k]
     śarīraṃ me 'dahat tasya $ vākyaṃ caitad durātmanaḥ | *HV_15.42*294 |
tato 'haṃ tasya durbuddher $ vijñāya matam acyuta &
ājñaptavān vai saṃgrāme % senādhyakṣāṃś ca sarvaśaḥ // HV_15.43 //
mama prajvalitaṃ cakraṃ $ niśāmyaitat sudurjayam &
śatravo vidravanty ājau % darśanād eva bhārata // HV_15.44 //
vicitravīryaṃ bālaṃ ca $ madapāśrayam eva ca &
dṛṣṭvā krodhaparītātmā % yuddhāyaiva mano dadhe // HV_15.45 //
nigṛhītas tadāhaṃ tu $ sacivair mantrakovidaiḥ &
ṛtvigbhir devakalpaiś ca % suhṛdbhir narapuṃgava // HV_15.46 //
snigdhaiś ca śāstravidbhiś ca $ saṃyugasya nivartane &
kāraṇaṃ śrāvitaś cāsmi % yuktarūpaṃ tadānagha // HV_15.47 //

{mantriṇa ūcuḥ}
pravṛttacakraḥ pāpo 'sau $ tvaṃ cāśaucagataḥ prabho &
na caiṣa prathamaḥ kalpo % yuddhaṃ nāma kadācana // HV_15.48 //
te vayaṃ sāma pūrvaṃ vai $ dānaṃ bhedaṃ tathaiva ca &
prayokṣyāmas tataḥ śuddho % daivatāny abhivādya ca // HV_15.49 //
kṛtasvastyayano viprair $ hutvāgnīn vācya ca dvijān &
brāhmaṇair abhyanujñātaḥ % prayāsyasi jayāya vai // HV_15.50 //
astrāṇi na prayojyāni $ na praveśyaś ca saṃgaraḥ &
āśauce vartamānena % vṛddhānām iti śāsanam // HV_15.51 //
sāmadānādibhiḥ pūrvam $ api bhedena vā tataḥ &
taṃ haniṣyasi vikramya % śambaraṃ maghavān iva // HV_15.52 //
prājñānāṃ vacanaṃ kāle $ vṛddhānāṃ ca viśeṣataḥ &
śrotavyam iti tac chrutvā % nivṛtto 'smi narādhipa // HV_15.53 //
tatas taiḥ sa kramaḥ sarvaḥ $ prayuktaḥ śāstrakovidaiḥ &
tasmin kāle kuruśreṣṭha % karma cārabdham uttamam // HV_15.54 //
sa sāmādibhir apy ādāv $ upāyaiḥ śāstracintakaiḥ &
anunīyamāno durbuddhir % anunetuṃ na śakyate // HV_15.55 //
pravṛttaṃ tasya tac cakram $ adharmaniratasya vai &
paradārābhilāṣeṇa % sadyas tāta nivartitam // HV_15.56 //
     [k: K3 ins.: :k]
     na hīdṛśam anāyuṣyaṃ $ loke kiṃcana vidyate | *HV_15.56*295:1 |
     yādṛśaṃ puruṣasyeha $ paradāropasevanam | *HV_15.56*295:2 |
na tv ahaṃ tasya jāne vai $ nivṛttaṃ cakram uttamam &
hataṃ svakarmaṇā tat tu % pūrvaṃ sadbhiś ca ninditam // HV_15.57 //
kṛtaśaucaḥ śarāvāpī $ rathī niṣkramya vai purāt &
kṛtasvastyayano vipraiḥ % prāyodhayam ahaṃ ripum // HV_15.58 //
tataḥ saṃsargam āgamya $ balenāstrabalena ca &
tryaham unmattavad yuddhaṃ % devāsuram ivābhavat // HV_15.59 //
sa mayāstrapratāpena $ nirdagdho raṇamūrdhani &
papātābhimukhaḥ śūras % tyaktvā prāṇān ariṃdama // HV_15.60 //
etasminn antare tāta $ kāmpilyāt pṛṣato 'bhyayāt &
hate nīpeśvare caiva % hate cogrāyudhe nṛpe // HV_15.61 //
āhicchatraṃ svakaṃ rājyaṃ $ pitryaṃ prāpya mahādyutiḥ &
drupadasya pitā rājan % mamaivānumate tadā // HV_15.62 //
     [k: Ñ2 Ds ins.: :k]
     tato 'bhūd drupado rājā $ droṇas tena nirākṛtaḥ | *HV_15.62*296 |
tato 'rjunena tarasā $ nirjitya drupadaṃ raṇe &
ahicchatraṃ sakāmpilyaṃ % droṇāyāthāpavarjitam // HV_15.63 //
pratigṛhya tato droṇa $ ubhayaṃ jayatāṃ varaḥ &
kāmpilyaṃ drupadāyaiva % prāyacchad viditaṃ tava // HV_15.64 //
eṣa te drupadasyādau $ brahmadattasya caiva ha &
vaṃśaḥ kārtsnyena vai prokto % vīrasyogrāyudhasya ca // HV_15.65 //
     [k: K2.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D1-3.5.6 T G ins. appendix I, No. 5 after 15,65, K1.3 D4 after 15,68 :k]
atas te vartayiṣye 'ham $ itihāsaṃ purātanam &
gītaṃ sanatkumāreṇa % mārkaṇḍeyāya pṛcchate // HV_15.66 //
śrāddhasya phalam uddiśya $ niyataṃ sukṛtasya ca &
tannibodha mahārāja % saptajātiṣu bhārata // HV_15.67 //
sagālavasya caritaṃ $ kaṇḍarīkasya caiva ha &
brahmadattatṛtīyānāṃ % yogināṃ brahmacāriṇām // HV_15.68 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 16, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of March 1, 2001 :h]

     {mārkaṇḍeya uvāca}
     [k: N (except Ś1 Ñ1 D6; K2 marg.) T1.3 G2.4 ins. after ref.; T2 G1 after 1ab: :k]
     śrāddhe pratiṣṭhito lokaḥ $ śrāddhād yogaḥ pravartate | *HV_16.0*297 |
hanta te vartayiṣyāmi $ śrāddhasya phalam uttamam &
brahmadattena yat prāptaṃ % saptajātiṣu bhārata // HV_16.1 //
tata eva hi dharmasya $ buddhir nirvartate śanaiḥ &
pīḍayāpy atha dharmasya % kṛte śrāddhe purānagha // HV_16.2 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k]
     yat prāptaṃ brāhmaṇaiḥ pūrvaṃ $ tan nibodha narottama | *HV_16.2*298 |
tato 'haṃ nātidharmiṣṭhān $ kurukṣetre pitṛvratān &
sanatkumāranirdiṣṭān % apaśyaṃ sapta vai dvijān // HV_16.3 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k]
     divyena cakṣuṣā tena $ yān uvāca purā vibhuḥ | *HV_16.3*299 |
vāgduṣṭaḥ krodhano hiṃsraḥ $ piśunaḥ kavir eva ca &
khasṛmaḥ pitṛvartī ca % nāmabhiḥ karmabhis tathā // HV_16.4 //
kauśikasya sutās tāta $ śiṣyā gārgyasya bhārata &
pitary uparate sarve % vratavantas tadābhavan // HV_16.5 //
niyogāt te guros tasya $ gāṃ dogdhrīṃ samakālayan &
samānavatsāṃ kapilāṃ % sarve nyāyāgatāṃ tadā // HV_16.6 //
teṣāṃ pathi kṣudhārtānāṃ $ bālyān mohāc ca bhārata &
krūrā buddhiḥ samabhavat % tāṃ gāṃ vai hiṃsituṃ tadā // HV_16.7 //
tān kaviḥ khasṛmaś caiva $ yācete neti vai tadā &
na cāśakyanta te tābhyāṃ % tadā vārayituṃ dvijāḥ // HV_16.8 //
pitṛvartī tu yas teṣāṃ $ nityaṃ śrāddhāhniko dvijaḥ &
sa sarvān abravīd bhrātṝn % kopād dharmasamanvitaḥ // HV_16.9 //
yady avaśyaṃ prakartavyā $ pitṝn uddiśya sādhv imāṃ &
prakurvīmahi gāṃ samyak % sarva eva samāhitāḥ // HV_16.10 //
evam eṣā ca gaur dharmaṃ $ prāpsyate nātra saṃśayaḥ &
pitṝn abhyarcya dharmeṇa % nādharmo 'smin bhaviṣyati // HV_16.11 //
tathety uktvā ca te sarve $ prokṣayitvā ca gāṃ tataḥ &
pitṛbhyaḥ kalpayitvainām % upayujyanta bhārata // HV_16.12 //
upayujya ca gāṃ sarve $ guros tasya nyavedayat &
śārdūlena hatā dhenur % vatso 'yaṃ gṛhyatām iti \
ārjavāt sa tu vatsaṃ taṃ # pratijagrāha vai dvijaḥ // HV_16.13 //
mithyopacarya te taṃ tu $ gurum anyāyato dvijāḥ &
kālena samayujyanta % sarva evāyuṣaḥ kṣaye // HV_16.14 //
te vai hiṃsratayā krūrā $ anāryatvād guros tadā &
ugrā hiṃsāvihārāś ca % saptājāyanta sodarāḥ \
lubdhakasyātmajās tāta # balavanto manasvinaḥ // HV_16.15 //
pitṝn abhyarcya dharmeṇa $ prokṣayitvā ca gāṃ tadā &
smṛtiḥ pratyavamarśaś ca % teṣāṃ jātyantare 'bhavat // HV_16.16 //
jātā vyādhā daśārṇeṣu $ sapta dharmavicakṣaṇāḥ &
svadharmaniratāḥ sarve % lobhānṛtavivarjitāḥ // HV_16.17 //
tāvan mātraṃ prakurvanti $ yāvatā prāṇadhāraṇam &
śeṣaṃ dharmaparāḥ kālam % anudhyānti svakarma tat // HV_16.18 //
nāmadheyāni cāpy eṣām $ imāny āsan narādhipa &
nirvairo nirvṛtaḥ kṣānto % nirmanyuḥ kṛtir eva ca \
vaidhaso mātṛvartī ca # vyādhāḥ paramadhārmikāḥ // HV_16.19 //
tair evam uṣitais tāta $ hiṃsādharmaparair vane &
mātā ca pūjitā vṛddhā % pitā ca paritoṣitaḥ // HV_16.20 //
yadā mātā pitā caiva $ saṃyuktau kāladharmaṇā &
tadā dhanūṃṣi te tyaktvā % vane prāṇān avāsṛjan // HV_16.21 //
śubhena karmaṇā tena $ jātā jātismarā mṛgāḥ &
trāsodvegena saṃvignā % ramye kālaṃjare girau // HV_16.22 //
unmukho nityavitrastaḥ $ stabdhakarṇo vilocanaḥ &
paṇḍito ghasmaro nādī % nāmabhis te 'bhavan mṛgāḥ // HV_16.23 //
tam evārtham anudhyānto $ jātismaraṇasaṃbhavam &
āsan vanecarāḥ kṣāntā % nirdvandvā niṣparigrahāḥ // HV_16.24 //
te sarve śubhakarmāṇaḥ $ sadharmāṇo vanecarāḥ &
maruṃ sādhya jahuḥ prāṇāṃl % laghvāhārās tapasvinaḥ // HV_16.25 //
teṣāṃ maruṃ sādhayatāṃ $ padasthānāni bhārata &
tathaivādyāpi dṛśyante % girau kālañjare 'cyuta // HV_16.26 //
karmaṇā tena te tāta $ śubhenāśubhavarjitāḥ &
śubhāc chubhatarāṃ yoniṃ % cakravākatvam āgatāḥ // HV_16.27 //
śubhe deśe sariddvīpe $ saptaivāsañ jalaukasaḥ &
tyaktvā sahacarīdharmaṃ % munayo dharmacāriṇaḥ // HV_16.28 //
     [k: Ś1 K3.4 DnDs2 D1-4 ins. after 28, K1 after 29, D5 after 25ab: :k]
     niḥspṛho nirmamaḥ kṣānto $ nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ | *HV_16.28*300:1 |
     nirvṛttir nibhṛtaś caiva $ śakunā nāmataḥ smṛtāḥ || *HV_16.28*300:2 |
     te brahmacāriṇaḥ sarve $ śakunā dharmacāriṇaḥ | *HV_16.28*300:3 |
     nirāhārā jahuḥ prāṇāṃs $ tapoyuktāḥ sarittaṭe || *HV_16.28*300:4 |
     atha te sodarā jātā $ haṃsā mānasacāriṇaḥ | *HV_16.28*300:5 |
     jātismarāḥ susaṃbaddhāḥ $ saptaiva brahmacāriṇaḥ || *HV_16.28*300:6 |
     viprayonau yato mohān $ mithyopacarito guruḥ | *HV_16.28*300:7 |
     tiryagyonau tato jātāḥ $ saṃsāre paribabhramuḥ || *HV_16.28*300:8 |
     yadā tu pitṛkāryārthaḥ $ kṛtaḥ svārthe vyavasthitaiḥ | *HV_16.28*300:9 |
     tato jñānaṃ ca jātiṃ ca $ te hi prāpur guṇottaram | *HV_16.28*300:10 |
sumanā muniḥ suvāk śuddhaḥ $ pañcamaś chidradarśanaḥ &
sunetraś ca svatantraś ca % śakunā nāmataḥ smṛtāḥ // HV_16.29 //
pañcamaḥ pañcikas tatra $ saptajātiṣv ajāyata &
ṣaṣṭhas tu kaṇḍarīko 'bhūd % brahmadattas tu saptamaḥ // HV_16.30 //
teṣāṃ tu tapasā tena $ saptajātikṛtena vai &
yogasya cābhinirvṛttyā % pratibhānāc ca śobhanāt // HV_16.31 //
pūrvajātiṣu yad brahma $ śrutaṃ gurukuleṣu vai &
tathaiva tatsthitaṃ brahma % saṃsāreṣv api vartatām // HV_16.32 //
te brahmacāriṇaḥ sarve $ vihaṅgāḥ kāmacāriṇaḥ &
yogadharmam anudhyānto % viharanti sma tatra ha // HV_16.33 //
     [k: T3 ins.: :k]
     mānasaṃ tu saraḥ prāpya $ haṃsā bhūtvā jalaukasaḥ | *HV_16.33*301 |
teṣāṃ tatra vihaṅgānāṃ $ caratāṃ sahacāriṇām &
nīpānām īśvaro rājā % vibhrājaḥ pauravānvayaḥ // HV_16.34 //
vibhrājamāno vapuṣā $ prabhāvena samanvitaḥ &
śrīmān antaḥpuravṛto % vanaṃ tat praviveśa ha // HV_16.35 //
svatantraś cakravākas tu $ spṛhayām āsa taṃ nṛpam &
dṛṣṭvāyāntaṃ śriyopetaṃ % bhaveyam aham īdṛśaḥ // HV_16.36 //
yady asti sukṛtaṃ kiṃcit $ tapo vā niyamo 'pi vā &
khinno hy asmy upavāsena % tapasā niṣphalena ca // HV_16.37 //
     [k: T1.2.4 G1.3.5 ins.: :k]
     nṛpatvam aham icchāmi $ yadi me sukṛtaṃ bhavet | *HV_16.37*302 |
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 17, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 20, 2001 :h]

{mārkaṇḍeya uvāca}
tatas taṃ cakravākau dvāv $ ūcatuḥ sahacāriṇau &
āvāṃ te sacivau syāvas % tava priyahitaiṣiṇau // HV_17.1 //
tathety uktvā ca tasyāsīt $ tadā yogātmano matiḥ &
evaṃ te samayaṃ cakruḥ % suvāktaṃ pratyabhāṣata // HV_17.2 //
yasmāt kāmapradhānas tvaṃ $ yogadharmam apāsya vai &
avaraṃ varaṃ prārthayase % tasmād vākyaṃ nibodha me // HV_17.3 //
rājā tvaṃ bhavitā tāta $ kāmpilye nagarottame &
bhaviṣyataḥ sakhāyau ca % dvāv imau sacivau tava // HV_17.4 //
śaptvā tān abhibhāṣyātha $ catvāraś cakrur aṇḍajāḥ &
tāṃs trīn abhīpsato rājyaṃ % vyabhicārapradharṣitān // HV_17.5 //
śaptāḥ khagās trayas te tu $ yogabhraṣṭā vicetasaḥ &
tān ayācanta caturas % trayas te sahacāriṇaḥ // HV_17.6 //
teṣāṃ prasādaṃ cakrus te $ athaitān sumanābravīt &
sarveṣām eva vacanāt % prasādānugataṃ tadā // HV_17.7 //
antavān bhavitā śāpo $ yuṣmākaṃ nātra saṃśayaḥ &
itaś cyutāś ca mānuṣyaṃ % prāpya yogam avāpsyatha // HV_17.8 //
sarvasattvarutajñaś ca $ svatantro 'yaṃ bhaviṣyati &
pitṛprasādo hy asmābhir % asya prāptaḥ kṛtena vai // HV_17.9 //
gāṃ prokṣayitvā dharmeṇa $ pitṛbhya upakalpatām &
asmākaṃ jñānasaṃyogaḥ % sarveṣāṃ yogasādhanaḥ // HV_17.10 //
idaṃ ca vākyasaṃdarbha+ $ +ślokam ekam udāhṛtam &
puruṣāntaritaṃ śrutvā % tato yogam avāpsyatha // HV_17.11 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 18, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of January 22, 2001 :h]
te yogadharmaniratāḥ $ sapta mānasacāriṇaḥ &
     [k: K4 Bombay and Poona Eds. ins.: :k]
     padmagarbho 'ravindākṣaḥ $ kṣīragarbhaḥ sulocanaḥ | *HV_18.1*303:1 |
     ūrubinduḥ subinduś ca $ haimagarbhas tu saptamaḥ | *HV_18.1*303:2 |
     [k: Dn2 ins.: :k]
     haṃsā jātā mahātmāno $ mānaseṣu saraḥsu ca || *HV_18.1*304:1 |
     sumanāḥ suvāk suśuddhaś ca $ tattvadarṣī ca tattvavit | *HV_18.1*304:2 |
     sunetraś ca suhotraś ca $ dvijā nāmabhir eva ca || *HV_18.1*304:3 |
     te brahmacāriṇaḥ sarve $ vihagāḥ kāmacāriṇaḥ | *HV_18.1*304:4 |
vāyvambubhakṣāḥ satataṃ % śarīrāṇy upaśoṣayan // HV_18.1 //
rājā vibhrājamānas tu $ vapuṣā tad vanaṃ tadā &
cacārāntaḥpuravṛto % nandanaṃ maghavān iva // HV_18.2 //
sa tān abudhyat khacarān $ yogadharmātmakān budhaḥ &
nirvedāc ca tam evārtham % anudhyātvā puraṃ yayau // HV_18.3 //
aṇuho nāma tasyāsīt $ putraḥ paramadhārmikaḥ &
aṇudharmaratir nityam % aṇuho 'dhyagamat padam // HV_18.4 //
prādāt kanyāṃ śukas tasmai $ kṛtvīṃ pūjitalakṣaṇām &
sattvaśīlaguṇopetāṃ % yogadharmaratāṃ sadā // HV_18.5 //
sā hy uddiṣṭā purā bhīṣma $ pitṛkanyā maṇīṣiṇā &
sanatkumāreṇa tadā % saṃnidhau mama śobhanā // HV_18.6 //
satyadharmabhṛtāṃ śreṣṭhā $ durvijñeyākṛtātmabhiḥ &
yogā ca yogapatnī ca % yogamātā tathaiva ca \
yathā te kathitaṃ pūrvaṃ # pitṛsargeṣu vai mayā // HV_18.7 //
vibhrājas tv aṇuhaṃ rājye $ sthāpayitvā nareśvaraḥ &
āmantrya paurān prītātmā % brāhmaṇān svasti vācya ca \
prāyāt saras tapaś cartuṃ # yatra te sahacāriṇaḥ // HV_18.8 //
sa vai tatra nirāhāro $ vāyubhakṣo mahātapāḥ &
tyaktvā kāmāṃs tapas tepe % sarasas tasya pārṣvataḥ // HV_18.9 //
tasya saṃkalpa āsīc ca $ teṣām anyatarasya vai &
putratvaṃ prāpya yogena % yujyeyam iti bhārata // HV_18.10 //
kṛtvābhisaṃdhiṃ tapasā $ mahatā sa samanvitaḥ &
mahātapāḥ sa vibhrājo % virarājāṃśumān iva // HV_18.11 //
tato vibhrājitaṃ tena $ vaibhrājam iti tad vanam &
saras tac ca kuruśreṣṭha % vaibhrājam iti śabditam // HV_18.12 //
yatra te śakunā rājaṃś $ catvāro yogadharmiṇaḥ &
yogabhraṣṭās trayaś caiva % dehanyāsakṛto 'bhavan // HV_18.13 //
kāmpilye nagare te tu $ brahmadattapurogamāḥ &
jātāḥ sapta mahātmānaḥ % sarve vigatakalmaṣāḥ \
smṛtimanto 'tra catvāras # trayas tu parimohitāḥ // HV_18.14 //
svatantras tv aṇuhāj jajñe $ brahmadatto mahāyaśāḥ &
yathāsyāsīt pakṣibhāve % saṃkalpaḥ pūrvacintitaḥ // HV_18.15 //
     [k: K Ñ1.2 B2 Dn D1.2.4-6 G1.3.5 M4 ins. after 15, Ñ3 V B Ds D3 T2 G2 after 14cd: :k]
     jñānadhyānatapaḥpūtā $ vedavedāṅgapāragāḥ | *HV_18.15*305 |
chidradarśī sunetraś ca $ tathā bābhravyavatsayoḥ &
jātau śrotriyadāyādau % vedavedāṅgapāragau // HV_18.16 //
sakhāyau brahmadattasya $ pūrvajātisahoṣitau &
pāñcālaḥ pañcamas tatra % kaṇḍarīkas tathāparaḥ // HV_18.17 //
pāñcālo bahvṛcas tv āsīd $ ācāryatvaṃ cakāra ha &
dvivedaḥ kaṇḍarīkas tu % chandogo 'dhvaryur eva ca // HV_18.18 //
sarvasattvarutajñaś ca $ rājāsīd aṇuhātmajaḥ &
pāñcālakaṇḍarīkābhyāṃ % tasya saṃvid abhūt tadā // HV_18.19 //
te grāmyadharmaniratāḥ $ kāmasya vaśavartinaḥ &
pūrvajātikṛtenāsan % dharmakāmārthakovidāḥ // HV_18.20 //
aṇuhas tu nṛpaśreṣṭho $ brahmadattam akalmaṣam &
abhiṣicya tadā rājye % parāṃ gatim avāptavān // HV_18.21 //
brahmadattasya bhāryā tu $ devalasyātmajābhavat &
asitasya yogadurdharṣā % saṃnatir nāma bhārata // HV_18.22 //
tām ekabhāvasaṃyuktāṃ $ lebhe kanyām anuttamām &
saṃnatiṃ saṃnatimatīṃ % devalād yogadharmiṇīm // HV_18.23 //
     [k: K4 ins.: :k]
     upayeme vidhānena $ brahmadatto narādhipaḥ | *HV_18.23*306 |
śeṣās tu cakravākā vai $ kāmpilye sahacāriṇaḥ &
te jātāḥ śrotriyakule % sudaridre sahodarāḥ // HV_18.24 //
dhṛtir mahāmanā vidvāṃs $ tattvadarśī ca nāmataḥ &
vedādhyayanasaṃpannāś % catvāro 'cchinnadarśinaḥ // HV_18.25 //
teṣāṃ saṃvidathotpannā $ pūrvajātikṛtā tadā &
te yoganiratāḥ siddhāḥ % prasthitāḥ sarva eva hi // HV_18.26 //
āmantrya pitaraṃ tāta $ pitā tān abravīt tadā &
adharma eṣa yuṣmākaṃ % yan māṃ tyaktvā gamiṣyatha // HV_18.27 //
dāridryam anapākṛtya $ putrārthāṃś caiva puṣkalān &
     [k: D1.2.4 ins.: :k]
     kāmān abhīpsitān sarvān $ mama kṛtvādya putrakāḥ | *HV_18.28*307 |
śuśrūṣām aprayuktvā ca % kathaṃ vai gantum arhatha // HV_18.28 //
te tam ūcur dvijāḥ sarve $ pitaraṃ punar eva hi &
kariṣyāmo vidhānaṃ te % yena tvaṃ vartayiṣyasi // HV_18.29 //
imaṃ ślokaṃ mahārthaṃ tvaṃ $ rājānaṃ sahamantriṇam &
śrāvayethāḥ samāgamya % brahmadattam akalmaṣam // HV_18.30 //
prītātmā dāsyati sa te $ grāmān bhogāṃś ca puṣkalān &
yathepsitāṃś ca sarvārthān % gaccha tāta yathāsukham // HV_18.31 //
etāvad uktvā te sarve $ pūjayitvā ca taṃ guruṃ &
yogadharmam anuprāpya % paramāṃ nirvṛtiṃ yayuḥ // HV_18.32 //
     [k: D6 T1.2 G ins.: :k]
     yoginaḥ paramātmānaḥ $ saṃyatenāntarātmanā | *HV_18.32*308 |
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 19, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of January 13, 2001 :h]

{mārkaṇḍeya uvāca}
brahmadattasya tanayaḥ $ sa vaibhrājas tv ajāyata &
yogātmā tapasā yukto % viṣvaksena iti śrutaḥ // HV_19.1 //
kadācid brahmadattas tu $ bhāryayā sahito vane &
vijahāra prahṛṣṭātmā % yathā śacyā śatakratuḥ // HV_19.2 //
tataḥ pipīlikarutaṃ $ sa śuśrāva narādhipaḥ &
kāminīṃ kāminas tasya % yācataḥ krośato bhṛśam // HV_19.3 //
śrutvā tu yācyamānāṃ tāṃ $ kruddhāṃ sūkṣmāṃ pipīlikām &
brahmadatto mahāhāsam % akasmād eva cāhasat // HV_19.4 //
tataḥ sā saṃnatir dīnā $ vrīḍitā dīnacetanā &
nirāhārā bahutithaṃ % babhūvāmitrakarśana // HV_19.5 //
prasādyamānā bhartrā sā $ tam uvāca śucismitā &
tvayāvahasitā rājan % nāhaṃ jīvitum utsahe // HV_19.6 //
sa tatkāraṇam ācakhyau $ na ca sā śraddadhāti tat &
uvāca cainaṃ kupitā % naiṣa bhāvo 'sti pārthiva // HV_19.7 //
ko vai pipīlikarutaṃ $ mānuṣo vettum arhati &
ṛte devaprasādād vai % pūrvajātikṛtena vā \
tapaḥphalena vā rājan # vidyayā vā narādhipa // HV_19.8 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T G2-5 M4 ins. after 8, G1 after 7ab: :k]
     yady eṣa vai prabhāvas te $ sarvasattvarutajñatā | *HV_19.8*309 |
sāhaṃ yathaiva jānīyāṃ $ tathā pratyāyayasva mām &
prāṇān vāpi parityakṣye % rājan satyena te śape // HV_19.9 //
tat tasyā vacanaṃ śrutvā $ mahiṣyāḥ paruṣaṃ vibho &
sa rājā paramāpanno % devaśreṣṭham agāt tadā \
śaraṇyaṃ sarvabhūteśaṃ # bhaktyā nārāyaṇaṃ prabhum // HV_19.10 //
samāhito nirāhāraḥ $ ṣaḍrātreṇa mahāyaśāḥ &
dadarśa darśane rājā % devaṃ nārāyaṇaṃ harim // HV_19.11 //
uvāca cainaṃ bhagavān $ sarvabhūtānukampakaḥ &
brahmadatta prabhāte tvaṃ % kalyāṇaṃ samavāpsyasi \
ity uktvā bhagavān devas # tatraivāntaradhīyata // HV_19.12 //
     [k: T3.4 ins.: :k]
     brahmadatto 'pi rājarṣiḥ $ sarvasattvarutajñatām | *HV_19.12*310:1 |
     upadiṣya ca bhāryāyai $ vanāt pratyāgataḥ puram | *HV_19.12*310:2 |
caturṇāṃ tu pitā yo 'sau $ brāhmaṇānāṃ mahātmanām &
ślokaṃ so 'dhītya putrebhyaḥ % kṛtakṛtya ivābhavat // HV_19.13 //
sa rājānam athānvicchat $ sahamantriṇam acyutam &
na dadarśāntaraṃ cāpi % ślokaṃ śrāvayituṃ tadā // HV_19.14 //
atha rājā śiraḥsnāto $ labdhvā nārāyaṇād varam &
praviveśa purīṃ prīto % ratham āruhya kāñcanam // HV_19.15 //
tasya raśmīn agṛhṇāc ca $ kaṇḍarīko dvijarṣabhaḥ &
camaravyajanaṃ cāpi % bābhravyaḥ samavākṣipat // HV_19.16 //
idam antaram ity eva $ tataḥ sa brāhmaṇas tadā &
śrāvayām āsa rājānaṃ % ślokaṃ taṃ sacivau ca tau // HV_19.17 //
sapta vyādhā daśārṇeṣu $ mṛgāḥ kālaṃjare girau &
     [k: N (except Ñ1) S (except M1-3) ins. after 18a-c, D3 after 17: :k]
          haṃsāḥ sarasi mānase | *HV_19.18a*311:1 |*
     te sma jātāḥ kurukṣetre $ brāhmaṇā vedapāragāḥ | *HV_19.18a*311:2 |
     prasthitā dūram adhvānaṃ | *HV_19.18a*311:3 |*
cakravākāḥ sarid dvīpe % yūyaṃ tebhyo 'vasīdatha // HV_19.18 //
tac chrutvā moham agamad $ brahmadattas tadānagha &
sacivau cāsya pāñcālaḥ % kaṇḍarīkaś ca bhārata // HV_19.19 //
srastaraśmipratodau tau $ patitavyajanāv ubhau &
dṛṣṭvā babhūvur asvasthāḥ % paurāś cāgantavaś ca ha // HV_19.20 //
muhūrtād iva rājā sa $ saha tābhyāṃ rathe sthitaḥ &
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ % pratyāgacchad ariṃdama // HV_19.21 //
tatas te tat saraḥ smṛtvā $ yogaṃ tam upalabhya ca &
brāḥmaṇaṃ vipulair arthair % bhogaiś ca samayojayan // HV_19.22 //
abhiṣicya svarājye tu $ viṣvaksenam ariṃdamam &
jagāma brahmadatto 'tha % sadāro vanam eva ha // HV_19.23 //
athainaṃ saṃnatir dhīrā $ devalasya sutā tadā &
uvāca paramaprītā % yogād vanagataṃ nṛpam // HV_19.24 //
jānantyā tvaṃ mahārāja $ pipīlikarutajñatām &
coditaḥ krodham uddiśya % saktaḥ kāmeṣu vai mayā // HV_19.25 //
ito vayaṃ gamiṣyāmo $ gatim iṣṭām anuttamām &
tava cāntarhito yogas % tataḥ saṃsmārito mayā // HV_19.26 //
sa rājā paramaprītaḥ $ patnyāḥ śrutvā vacas tadā &
prāpya yogaṃ vanād eva % gatiṃ prāpa sudurlabhām // HV_19.27 //
kaṇḍarīko 'pi yogātmā $ sāṃkhyayogam anuttamam &
prāpya yogagatiṃ siddho % viśuddhaḥ svena karmaṇā // HV_19.28 //
kramaṃ praṇīya pāñcālaḥ $ śikṣām utpādya kevalām &
yogācāryagatiṃ prāpa % yaśaś cāgryaṃ mahātapāḥ // HV_19.29 //
evam etat purā vṛttaṃ $ mama pratyakṣam acyuta &
tad dhārayasva gāṅgeya % śreyasā yokṣyase tataḥ // HV_19.30 //
ye cānye dhārayiṣyanti $ teṣāṃ caritam uttamam &
tiryagyoniṣu te jātu % na bhaviṣyanti karhicit // HV_19.31 //
śrutvā cedam upākhyānaṃ $ mahārthaṃ mahatāṃ gatim &
yogadharmo hṛdi sadā % parivarteta bhārata // HV_19.32 //
sa tenaivānubandhena $ kadācil labhate śamam &
     [k: T3 ins.: :k]
     ya imaṃ śrāvayec chrāddhe $ pitṝn prīṇāti puṇyakṛt | *HV_19.33*312:1 |
     akṣayaṃ ca pitṝṇāṃ vai $ prītir bhavati śāśvatī || *HV_19.33*312:2 |
     ye paṭhanti ca śṛṇvanti $ śrāvayanti ca ye dvijān | *HV_19.33*312:3 |
tato manogatiṃ yāti % siddhānāṃ bhuvi durlabhām // HV_19.33 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
evam etat purā gītaṃ $ mārkaṇḍeyena dhīmatā &
śrāddhasya phalam uddiśya % somasyāpyāyanāya vai // HV_19.34 //
somo hi bhagavān devo $ lokasyāpyāyanaṃ param &
vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena % tasya vaṃśaṃ nibodha me // HV_19.35 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 20, transliterated by Christophe Vielle. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
pitā somasya vai rājañ $ jajñe 'trir bhagavān ṛṣiḥ &
     [k: K4 ins. after the ref.: :k]
     athātaḥ śrūyatāṃ rājan $ vaṃśaḥ somasya pāvanaḥ | *HV_20.0*313:1 |
     yasminn ailādayo bhūpāḥ $ kīrtyante puṇyakīrtayaḥ || *HV_20.0*313:2 |
     yatra jāto hariḥ sākṣāt $ kṛṣṇas trailokyapāvanaḥ | *HV_20.0*313:3 |
     sahasraśirasaḥ puṃso $ nābhihradasaroruhāt || *HV_20.0*313:4 |
     jātasyāsīt suto dhātur $ atriḥ pitṛsamo guṇaiḥ | *HV_20.0*313:5 |
     [k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T G M4 ins. after 1ab: :k]
     brahmaṇo mānasāt pūrvaṃ $ prajāsargaṃ vidhitsataḥ | *HV_20.1*314 |
tatrātriḥ sarvalokānāṃ % tasthau svavinayair vṛtaḥ \
karmaṇā manasā vācā # śubhāny eva cacāra ha // HV_20.1 //
ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu $ dharmātmā saṃśitavrataḥ &
kāṣṭhakuḍyaśilābhūta % ūrdhvabāhur mahādyutiḥ // HV_20.2 //
anuttamaṃ nāma tapo $ yena taptaṃ mahat purā &
trīṇi varṣasahasrāṇi % divyānīti hi naḥ śrutam // HV_20.3 //
tatordhvaretasas tasya $ sthitasyānimiṣasya hi &
somatvaṃ tanur āpede % mahābuddhasya bhārata // HV_20.4 //
ūrdhvam ācakrame tasya $ somatvaṃ bhāvitātmanaḥ &
netrābhyāṃ vāri susrāva % daśadhā dyotayad diśaḥ // HV_20.5 //
taṃ garbhaṃ daśadhā dṛṣṭvā $ daśa devyo dadhus tataḥ &
sametya dhārayām āsur % na ca tāḥ tam aśaknuvan // HV_20.6 //
sa tābhyaḥ sahasaivātha $ digbhyo garbhaḥ prabhānvitaḥ &
papāta bhāsayaṃl lokāñ % śītāṃśuḥ sarvabhāvanaḥ // HV_20.7 //
yadā na dhāraṇe śaktās $ tasya garbhasya tā diśaḥ &
tatas tābhiḥ sahaivāśu % nipatāta vasuṃdharām // HV_20.8 //
patitaṃ somam ālokya $ brahmā lokapitāmahaḥ &
ratham āropayām āsa % lokānāṃ hitakāmyayā // HV_20.9 //
sa hi vedamayas tāta $ dharmātmā satyasaṃgaraḥ &
yukto vājisahasreṇa % siteneti hi naḥ śrutam // HV_20.10 //
tasmin nipatite devāḥ $ putre 'treḥ paramātmani &
tuṣṭuvur brahmaṇaḥ putrā % mānasāḥ sapta ye śrutāḥ // HV_20.11 //
tathaivāṅgirasas tatra $ bhṛgor evātmajaiḥ saha &
ṛgbhir yajurbhiḥ sāmabhir % atharvāṅgirasair api // HV_20.12 //
tasya saṃstūyamānasya $ tejaḥ somasya bhāsvataḥ &
āpyāyamānaṃ lokāṃs trīn % bhāvayām āsa sarvataḥ // HV_20.13 //
sa tena rathamukhyena $ sāgarāntāṃ vasuṃdharām &
triḥsaptakṛtvo 'tiyaśāś % cakārābhipradakṣiṇām // HV_20.14 //
tasya yac cyāvitaṃ tejaḥ $ pṛthivīm anvapadyata &
oṣadhyas tāḥ samudbhūtās % tejasā prajvalanty uta // HV_20.15 //
tābhiṛ dhāryo hy ayaṃ lokaḥ $ prajāś caiva caturvidhāḥ &
poṣṭā hi bhagavān somo % jagato jagatīpate // HV_20.16 //
sa labdhatejā bhagavān $ saṃstavaiḥ svaiś ca karmabhiḥ &
tapas tepe mahābhāga % padmānāṃ daśatīr daśa // HV_20.17 //
hiraṇyavarṇā yā devyo $ dhārayanty ātmanā jagat &
nidhis tāsām abhūd devaḥ % prakhyātaḥ svena karmaṇā // HV_20.18 //
tatas tasmai dadau rājyaṃ $ brahmā brahmavidāṃ varaḥ &
bījauṣadhīnāṃ viprāṇām % apāṃ ca janamejaya // HV_20.19 //
so 'bhiṣikto mahātejā $ rājarājyena rājarāṭ &
trīṃl lokān bhāvayām āsa % svabhāsā bhāsvatāṃ varaḥ // HV_20.20 //
saptaviṃśatim indos tu $ dākṣāyaṇyo mahāvratāḥ &
dadau prācetaso dakṣo % nakṣatrāṇīti yā viduḥ // HV_20.21 //
sa tat prāpya mahad rājyaṃ $ somaḥ somavatāṃ varaḥ &
samājahre rājasūyaṃ % sahasraśatadakṣiṇam // HV_20.22 //
hotāsya bhagavān atrir $ adhvaryur bhagavān bhṛguḥ &
hiraṇyagarbhaś codgātā % brahmā brahmātvam eyivān // HV_20.23 //
sadasyas tatra bhagavān $ harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ &
sanatkumārapramukhair % ādyair brahmarṣibhir vṛtaḥ // HV_20.24 //
dakṣiṇām adadāt somas $ trīṃl lokān iti naḥ śrutam &
tebhyo brahmarṣimukhyebhyaḥ % sadasyebhyaś ca bhārata // HV_20.25 //
sinīvālī kuhūś caiva $ dyutiḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ &
kīrtir dhṛtiś ca lakṣmīś ca % nava devyaḥ siṣevire // HV_20.26 //
prāpyāvabhṛtham avyagraḥ $ sarvadevarṣipūjitaḥ &
     [k: V2 ins.: :k]
     taṃ mūrdhny upāghrāya tadā $ somo dhātā prajāpatiḥ | *HV_20.27*315 |
virarājāti rājendro % daśadhā bhāvayan diśaḥ // HV_20.27 //
tasya tat prāpya duṣprāpyam $ aiśvaryaṃ munisatkṛtam &
vibabhrāma matis tāta % vinayād anayāhṛtā // HV_20.28 //
bṛhaspateḥ sa vai bhāryāṃ $ tārāṃ nāma yaśasvinīm &
jahāra tarasā sarvān % avamatyāṅgiraḥsutān // HV_20.29 //
sa yācyamāno devaiś ca $ tathā devarṣibhiḥ saha &
naiva vyasarjayat tārāṃ % tasmā aṅgirase tadā // HV_20.30 //
     [k: all Mss. (except Ś1 M1-3) ins.: :k]
     sa saṃrabdhas tadā tasmin $ devācāryo bṛhaspatiḥ | *HV_20.30*316 |
uśanā tasya jagrāha $ pārṣṇim aṅgirasas tadā &
sa hi śiṣyo mahātejāḥ % pituḥ pūrvaṃ bṛhaspateḥ // HV_20.31 //
tena snehena bhagavān $ rudras tasya bṛhaspateḥ &
pārṣṇigrāho 'bhavad devaḥ % pragṛhyājagavaṃ dhanuḥ // HV_20.32 //
tena brahmaśiro nāma $ paramāstraṃ mahātmanā &
uddiśya devān utsṛṣṭaṃ % yenaiṣāṃ nāśitaṃ yaśaḥ // HV_20.33 //
tatra tad yuddham abhavat $ prakhyātaṃ tārakāmayam &
devānāṃ dānavānāṃ ca % lokakṣayakaraṃ mahat // HV_20.34 //
tatra śiṣṭās tu ye devās $ tuṣitāś caiva ye bhārata &
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmur % ādidevaṃ pitāmaham // HV_20.35 //
tato nivāryośanasaṃ $ taṃ vai rudraṃ ca śaṃkaram &
dadāv aṅgirase tārāṃ % svayam eva pitāmahaḥ // HV_20.36 //
tām antaḥprasavāṃ dṛṣṭvā $ vipraḥ prāha bṛhaspatiḥ &
madīyāyāṃ na te yonau % garbho dhāryaḥ kathaṃ cana // HV_20.37 //
     [k: K4 ins.: :k]
     satyaṃ kathaya me subhru $ kasya garbhas tavodare | *HV_20.37*317:1 |
     tyaja tyajāśu durbuddhe $ matkṣetrād āhitaṃ paraiḥ || *HV_20.37*317:2 |
     nāhaṃ tvāṃ bhasmasāt kuryāṃ $ striyaṃ sāṃtānike sati | *HV_20.37*317:3 |
     śrutvā bṛhaspater vākyaṃ $ roṣeṇa vyākulābhavat | *HV_20.37*317:4 |
ayonāv asṛjattaṃ tu $ kumāraṃ dasyuhantamam &
iṣīkāstambam āsādya % jvalantam iva pāvakam // HV_20.38 //
jātamātraḥ sa bhagavān $ devānām ākṣipad vapuḥ &
tataḥ saṃśayam āpannās % tārām akathayan surāḥ // HV_20.39 //
satyaṃ brūhi sutaḥ kasya $ somasyātha bṛhaspateḥ &
pṛcchyamānā yadā devair % nāha sā sādhv asādhu vā \
     [k: K4 ins.: :k]
     kumāro mātaraṃ prāha $ kupito 'līkalajjayā | *HV_20.40*318:1 |
     kiṃ na vocasy asadvṛtte $ ātmāvadyaṃ vadāśu me | *HV_20.40*318:2 |
tadā tāṃ śaptum ārabdhaḥ # kumāro dasyuhantamaḥ // HV_20.40 //
taṃ nivārya tato brahmā $ tārāṃ papraccha saṃśayam &
yad atra tathyaṃ tad brūhi % tāre kasya suto hy ayam // HV_20.41 //
sā prāñjalir uvācedaṃ $ brahmāṇaṃ varadaṃ prabhum &
somasyeti mahātmānaṃ % kumāraṃ dasyuhantamam // HV_20.42 //
taṃ mūrdhny upāghrāya tadā $ somo dhātā prajāpatiḥ &
budha ity akaron nāma % tasya putrasya dhīmataḥ \
pratikūlaṃ ca gagane # samabhyuttiṣṭhate budhaḥ // HV_20.43 //
utpādayām āsa tadā $ putraṃ vai rājaputrikā &
tasyāpatyaṃ mahārājo % babhūvailaḥ purūravāḥ \
urvaśyāṃ jajñire yasya # putrāḥ sapta mahātmanaḥ // HV_20.44 //
prasahya dharṣitas tatra $ vivaśo rājayakṣmaṇā &
tato yakṣmābhibhūtas tu % somaḥ prakṣīṇamaṇḍaḥ \
jagāma śaraṇāyātha # pitaraṃ so 'trim eva ca // HV_20.45 //
tasya tat pāpaśamanaṃ $ cakārātrir mahāyaśāḥ &
sa rājayakṣmaṇā muktaḥ % śriyā jajvāla sarvaśaḥ // HV_20.46 //
etat somasya te janma $ kīrtitaṃ kīrtivardhanam &
vaṃśam asya mahārāja % kīrtyamānam ataḥ śṛṇu // HV_20.47 //
dhanyam āyuṣyam ārogyaṃ $ puṇyaṃ saṃkalpasādhakam &
somasya janma śrutvaiva % sarvapāpaiḥ pramucyate // HV_20.48 //
     [k: D6 T1.2 G ins.: :k]
     naro vigatakalmaṣaḥ $ śraddadhānaḥ prasannātmā | *HV_20.48*319 |

[h: HV (CE) chapter 21, transliterated by Christophe Vielle :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
budhasya tu mahārāja $ vidvān putraḥ purūravāḥ &
tejasvī dānaśīlaś ca % yajvā vipuladakṣiṇaḥ // HV_21.1 //
brahmavādī parākrāntaḥ $ śatrubhir yudhi durjayaḥ &
āhartā cāgnihotrasya % yajñānāṃ ca divo mahīm // HV_21.2 //
satyavādī puṇyamatiḥ $ kāmyaḥ saṃvṛtamaithunaḥ &
atīva triṣu lokeṣu % yaśasāpratimaḥ sadā // HV_21.3 //
taṃ brahmavādinaṃ kṣāntaṃ $ dharmajñaṃ satyavādinam &
urvaśī varayām āsa % hitvā mānaṃ yaśasvinī // HV_21.4 //
tayā sahāvasad rājā $ daśa varṣāṇi pañca ca &
pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau ca % daśa cāṣṭau ca bhārata // HV_21.5 //
vane caitrarathe ramye $ tathā mandākinītaṭe &
alakāyāṃ viśālāyāṃ % nandane ca vanottame // HV_21.6 //
uttarān sa kurūn prāpya $ manorarathaphaladrumān &
gandhamādanapādeṣu % meruśṛṅge tathottare // HV_21.7 //
eteṣu vanamukhyeṣu $ surair ācariteṣu ca &
urvaśyā sahito rājā % reme paramayā mudā // HV_21.8 //
deśe puṇyatame caiva $ maharṣibhir abhiṣṭute &
rājyaṃ sa kārayām āsa % prayāge pṛthivīpatiḥ // HV_21.9 //
     [k: T1.2.4 G1-3.5 for a first time (all a second time with K Ñ2.3 V BD T3 G4 M4 after the second occurrence of 9, which is repeated by N, exceptŚ1 Ñ1, T G M4 after line 73 of App. I No. 6) ins.: :k]
     uttare jāhnavītīre $ pratiṣṭhānemahāyaśāḥ | *HV_21.9*320 |

     [k: K4 after 9a-b for a third time repeated after *320 cont.: :k]
     eka evapurā devaḥ $ praṇavaḥ sarvavāṅmayaḥ | *HV_21.9*321:1 |
     devo nārāyaṇo nānya $ eko 'gnivarṇa eva ca || *HV_21.9*321:2 |
     purūravasa evāsīt $ trayī tretāmukhe nṛpa | *HV_21.9*321:3 |
     agninā prajayā rājā $ lokaṃ gāndharvam eyivān | *HV_21.9*321:4 |
tasya putrā babhūvus te $ ṣaḍ indropamatejasāḥ &
divi jātā mahātmāna % āyur dhīmān amāvasuḥ \
     [k: K2 Ñ2.3 V B1.2 Dn2 Ds D3-6 T G1-3.5 M4 (G4 after 10f) ins.: :k]
     viśvāyuś caiva dharmātmā $ śrutāyuś ca tathāparaḥ | *HV_21.10*322 |
dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca # śatāyuś corvaśīsutāḥ // HV_21.10 //
     [k: K2.4 Ñ2.3 V B D T G M4 G(ed.) (K1 after 22.1b, K3 after adhy. 21)ins. App. I No. 6 and 6B, between which ones G(ed) ins. No. 6A :k]
āyoḥ putrāś tathā pañca $ sarve vīrā mahārathāḥ &
     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k]
     svarbhānutanayāyāṃ ca $ prabhāyāṃ jajñire nṛpa | *HV_21.11*323 |
nahuṣaḥ prathamaṃ jajñe % vṛddhaśarmā tataḥ param \
dambho rajir anenāś ca # triṣu lokeṣu viśrutāḥ // HV_21.11 //
     [k: K1.3 (K2.4 Ñ2.3 V B D T G M4 after adhy. 21) ins. App. I No. 7. :k]
rajiḥ putraśatānīha $ janayām āsa pañca vai &
rājeyam iti vikhyātaṃ % kṣatram indrabhayāvaham // HV_21.12 //
yatra devāsure yuddhe $ samupoḍhe sudāruṇe &
devāś caivāsurāś caiva % pitāmaham athābruvan // HV_21.13 //
āvayor bhagavan yuddhe $ vijetā ko bhaviṣyati &
brūhi naḥ sarvabhūteśa % śrotum icchāmahe vacaḥ // HV_21.14 //

{brahmovāca}
yeṣām arthāya saṃgrāme $ rajir āttāyudhaḥ prabhuḥ &
yotsyate te vijeṣyanti % trīṃl lokān nātra saṃśayaḥ // HV_21.15 //
yato rajir dhṛtis tatra $ śrīś ca tatra yato dhṛtiḥ &
yato dhṛtiś ca śrīś caiva % dharmas tatra jayas tathā // HV_21.16 //
te devā dānavāḥ prītā $ devenoktā rajer jaye &
abhyayur jayam icchanto % vṛṇvānā bharatarṣabha // HV_21.17 //
sa hi svarbhānudauhitraḥ $ prabhāyāṃ samapadyata &
rājā paramatejasvī % somavaṃśavivardhanaḥ // HV_21.18 //
te hṛṣṭamanasaḥ sarve $ rajiṃ daiteyadānavāḥ &
ūcur asmajjayāya tvaṃ % gṛhāṇa varakārmukam // HV_21.19 //
     [k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T1.2.4 G M4 ins.: :k]
     athovāca rajis tatra $ tayor vaidevadaityayoḥ | *HV_21.19*324:1 |
     svārthajñaḥ svārtham uddiśya $ yaśaḥ svaṃ ca prakāśayan | *HV_21.19*324:2 |

{rajir uvāca}
yadi devagaṇān sarvāñ $ jitvā śakrapurogamān &
indro bhavāmi dharmeṇa % tato yotsyāmi saṃyuge // HV_21.20 //
     [k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T1.2.4 G M4 (T3 after 19b) ins.: :k]
     devāḥ prathamatobhūyaḥ $ pratīyur hṛṣṭamānasāḥ | *HV_21.20*325:1 |
     evaṃ yatheṣṭaṃ nṛpate $ kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava || *HV_21.20*325:2 |
     śrutvā suragaṇānāṃ tu $ vākyaṃ rājā rajis tadā | *HV_21.20*325:3 |
     papracchāsuramukhyāṃs tu $ yathā devān apṛcchata || *HV_21.20*325:4 |
     dānavā darpapūrṇās tu $ svārtham evānugamya ha | *HV_21.20*325:5 |
     pratyūcus taṃ nṛpavaraṃ $ sābhimānam idaṃ vacaḥ | *HV_21.20*325:6 |

{dānavā ūcuḥ}
asmākam indraḥ prahrādo $ yasyārthe vijayāmahe // HV_21.21 //
asmiṃs tu samaye rājaṃs $ tiṣṭhethā devacoditaḥ &
     [k: Ñ2.3 V2.3 B Ds D2.4.6 T2-4 G1-3.5 M4 ins.: :k]
     sa tatheti bruvann eva $ devair apy abhicoditaḥ | *HV_21.22*326 |
bhaviṣyasīndro jitvaiva % devair uktas sa pārthivaḥ \
jaghāna dānavān sarvān # ye vadhyā vajrapāṇinā // HV_21.22 //
sa vipranaṣṭāṃ devānāṃ $ paramaśrīḥ śriyaṃ vaśī &
nihatya dānavān sarvān % ājahāra rajiḥ prabhuḥ // HV_21.23 //
tato rajiṃ mahāvīryaṃ $ devaiḥ saha śatakratuḥ &
rajiputro 'ham ity uktvā % punar evābravīd vacaḥ // HV_21.24 //
indro 'si tāta bhūtānāṃ $ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ &
yasyāham indraḥ putras te % khyātiṃ yāsyāmi karmabhiḥ // HV_21.25 //
sa tu śakravacaḥ śrutvā $ vañcitas tena māyayā &
tathety evābravīd rājā % prīyamāṇaḥ śatakratum // HV_21.26 //
tasmiṃs tu devaiḥ sadṛśo $ divaṃ prāpte mahīpatau &
dāyādyam indrād ājahrur % ācārāt tanayā rajeḥ // HV_21.27 //
tāni putraśatāny asya $ tad vai sthānaṃ śatakratoḥ &
samākrāmanta bahudhā % svargalokaṃ triviṣṭapam // HV_21.28 //
tato bahutithe kāle $ samatīte mahābalaḥ &
hṛtarājyo 'bravīc chakro % hṛtabhāgo bṛhaspatim // HV_21.29 //
badarīphalamātraṃ vai $ puroḍāśaṃ vidhatsva me &
brahmarṣe yena tiṣṭheyaṃ % tejasāpyāyitaḥ sadā // HV_21.30 //
brahman kṛśo 'haṃ vimanā $ hṛtarājyo hṛtāśanaḥ &
hataujā durbalo mūḍho % rajiputraiḥ kṛto vibho // HV_21.31 //

{bṛhaspatir uvāca}
yady evaṃ coditaḥ śakra $ tvayā syāṃ pūrvam eva hi &
nābhaviṣyat tvatpriyārtham % akartavyaṃ mayānagha // HV_21.32 //
prayatiṣyāmi devendra $ tvatpriyārthaṃ na saṃśayaḥ &
yathā bhāgaṃ ca rājyaṃ ca % na cirāt pratilapsyase \
tathā tāta kariṣyāmi # mā te bhūd viklavaṃ manaḥ // HV_21.33 //
tataḥ karma cakārāsya $ tejaso vardhanaṃ tadā &
teṣāṃ ca buddhisaṃmoham % akarod ṛṣisattamaḥ // HV_21.34 //
     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) G(ed.) ins.: :k]
     nāstivādārthaśāstraṃhi $ dharmavidveṣaṇaṃ param | *HV_21.34*327:1 |
     paramaṃ tarkaśāstrāṇām $ asatāṃ tan manonugam | *HV_21.34*327:2 |
     na hi dharmapradhānānāṃ $ rocate vai kathāntare || *HV_21.34*327:3 |
     te tad bṛhaspatikṛtaṃ $ śāstraṃ śrutvālpacetasaḥ | *HV_21.34*327:4 |
     pūrvoktadharmaśāstrāṇām $ abhavan dveṣiṇaḥ sadā || *HV_21.34*327:5 |
     pracakrur nyāyarahitaṃ $ tanmataṃ bahu menire | *HV_21.34*327:6 |
     tenādharmeṇa te pāpāḥ $ sarva eva kṣayaṃ gatāḥ || *HV_21.34*327:7 |
     trailokyarājyaṃ śakras tu $ prāpya duṣprāpam eva ca | *HV_21.34*327:8 |
     bṛhaspatiprasādād dhi $ parāṃ nirvṛtim abhyagāt | *HV_21.34*327:9 |
te yadā sma susaṃmūḍhā $ rāgonmattā vidharmiṇaḥ &
brahmadviṣaś ca saṃvṛttā % hatavīryaparākramāḥ // HV_21.35 //
tato lebhe suraiśvaryam $ indraḥ sthānaṃ tathottamam &
hatvā rajisutān sarvān % kāmakrodhaparāyaṇān // HV_21.36 //
ya idaṃ cyāvanaṃ sthānāt $ pratiṣṭhāṃ ca śatakratoḥ &
śṛṇuyād dhārayed vāpi % na sa daurātmyam āpnuyāt // HV_21.37 //
     [k: K4 ins.: :k]
     rajeḥ pañca śatāny āsan $ putrāṇām amitaujasām | *HV_21.37*328:1 |
     devair abhyarthito daityān $ hatvendrāyādadād divam || *HV_21.37*328:2 |
     indras tasmai punar hatvā $ gṛhītvā caraṇau rajeḥ | *HV_21.37*328:3 |
     ātmānam arpayām āsa $ prahrādādyariśaṅkitaḥ || *HV_21.37*328:4 |
     pitary uparate putrā $ yācamānāya no daduḥ | *HV_21.37*328:5 |
     guruṇā hūyamāne 'gnau $ balabhit tanayān rajeḥ | *HV_21.37*328:6 |
     avadhīd dhvaṃsitān mārgān $ na kaś cid avaśeṣitaḥ | *HV_21.37*328:7 |
     [k: D6 T1.2 G ins.: :k]
     arogaś ca bhavet tāta $ yāvajjīvam akalmaṣaḥ | *HV_21.37*329 |

[h: HV (CE) chapter 22, transliterated by Christophe Vielle :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
nahuṣasya tu dāyādāḥ $ ṣaḍ indropamatejasaḥ &
yatir yayātiḥ saṃyātir % āyātir yātir uddhavaḥ \
     [k: K4 Ñ1 D2.3 om. the ref.; K1(both times).2.3 Ñ2.3 V B Dn Ds D4.5 T1.3 G3.4 ins. after the ref.; K4 D1.3.6 T2.4 G1.2.5 M4 after 1b): :k]
     utpannāḥ pitṛkanyāyāṃ $ virajāyāṃ mahaujasaḥ | *HV_22.0*330 |

     [k: After 1cd, K4 ins.: :k]
     ṣaḍ ime nahuṣasyāsann $ indrayāṇīva dehinaḥ | *HV_22.1*331 |

     [k: Dn M4 G(ed.) ins.: :k]
     suyātiḥ ṣaṣṭhas teṣāṃ vai $ yayātiḥpārthivo 'bhavat | *HV_22.1*332 |
yatir jyeṣṭhas tu teṣāṃ vai # yayātis tu tataḥ param // HV_22.1 //
kakutsthakanyāṃ gāṃ nāma $ na lebhe sa yatis tadā &
     [k: K4 ins.: :k]
     rājyaṃ naicchad yatiḥ pitrā $ dattaṃ tatpariṇāmavit | *HV_22.2*333:1 |
     yatra praviṣṭaḥ puruṣa $ ātmānaṃ nāvabudhyate | *HV_22.2*333:2 |
tenāsau mokṣam āsthāya % brahmabhūto 'bhavan muniḥ // HV_22.2 //
     [k: K4 ins.: :k]
     pitari dhvaṃsite sthānād $ indrāṇyā dharṣaṇād dvijaiḥ | *HV_22.2*334:1 |
     prāpito 'jagaratvaṃ vai $ yayātir abhavan nṛpaḥ | *HV_22.2*334:2 |
teṣāṃ yayātiḥ pañcānāṃ $ vijitya vasudhām imām &
devayānīm uśanasaḥ % sutāṃ bhāryām avāpa ha \
śarmiṣṭhām āsurīṃ caiva # tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ // HV_22.3 //
yaduṃ ca turvasuṃ caiva $ devayānī vyajāyata &
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca % śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī // HV_22.4 //
tasya śakro dadau prīto $ rathaṃ paramabhāsvaram &
asaṅgaṃ kāñcanaṃ divyaṃ % divyaiḥ paramavājibhiḥ \
yuktaṃ manojavaiḥ śubhrair # yena bhāryāṃ samudvahat // HV_22.5 //
sa tena rathamukhyena $ ṣaḍrātreṇājayan mahīm &
yayātir yudhi durdharṣas % tathā devān savāsavān // HV_22.6 //
sa rathaḥ pauravāṇāṃ tu $ sarveṣām abhavat tadā &
yāvat tava sanāmā vai % pauravo janamejaya // HV_22.7 //
kuroḥ pautrasya rājye tu $ rājñaḥ pārikṣitasya ha &
     [k: D3 ins.: :k]
     brahmahatyāyutaḥ pāpa $ indraḥ kruddho 'harad ratham | *HV_22.8*335 |
jagāma sa ratho nāśaṃ % śāpād gargasya dhīmataḥ // HV_22.8 //
gargasya hi sutaṃ bālaṃ $ sa rājā janamejayaḥ &
vākkrūraṃ hiṃsayām āsa % brahmahatyām avāpa saḥ // HV_22.9 //
sa lohagandhī rājarṣiḥ $ paridhāvann itas tataḥ &
paurajānapadais tyakto % na lebhe śarma karhicit // HV_22.10 //
tataḥ sa duḥkhasaṃtapto $ nālabhat saṃvidaṃ kva cit &
indrotaṃ śaunakaṃ rājā % śaraṇaṃ pratyapadyata // HV_22.11 //
yājayām āsa cendrotaḥ $ śaunako janamejaya &
aśvamedhena rājānaṃ % pāvanārthaṃ dvijottamāḥ \
sa lohagandho vyanaśat # tasyāvabhṛtham etya ha // HV_22.12 //
sa ca divyo ratho rājan $ vasoś cedipates tadā &
dattaḥ śakreṇa tuṣṭena % lebhe tasmād bṛhadrathaḥ // HV_22.13 //
     [k: Ñ2.3 V B Dn Ds D6 T1.4 G2.4 ins.: :k]
     bṛhadrathāt krameṇaiva $ gato bārhadrathaṃ nṛpam | *HV_22.13*336 |
tato hatvā jarāsaṃdhaṃ $ bhīmas taṃ ratham uttamam &
pradadau vāsudevāya % prītyā kauravanandana // HV_22.14 //
saptadvīpāṃ yayātis tu $ jitvā pṛthvīṃ sasāgarām &
vyabhajat pañcadhā rājyaṃ % putrāṇāṃ nāhuṣas tadā // HV_22.15 //
diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ $ turvasuṃ matimān nṛpaḥ &
pratīcyām uttarasyāṃ tu % druhyuṃ cānuṃca nāhuṣaḥ // HV_22.16 //
diśi pūrvottarasyāṃ tu $ yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyayojayat &
madhye pūruṃ ca rājānam % abhyaṣiñcat sa nāhuṣaḥ // HV_22.17 //
tair iyaṃ pṛthivī sarvā $ saptadvīpā sapattanā &
yathāpradeśam adyāpi % dharmeṇa paripālyate \
prajās teṣāṃ purastāt tu # vakṣyāmi nṛpasattama // HV_22.18 //
dhanur nyasya pṛṣatkāṃś ca $ pañcabhiḥ puruṣarṣabhaiḥ &
     [k: K4 ins.: :k]
     jigāya pṛthivīṃ sarvāṃ $ saptadvīpavatīṃ nṛpaḥ | *HV_22.19*337 |
paravān abhavad rājā % bhāram āveśya bandhuṣu // HV_22.19 //
nikṣiptaśastraḥ pṛthivīṃ $ nirīkṣya pṛthivīpatiḥ &
prītimān abhavad rājā % yayātir aparājitaḥ // HV_22.20 //
evaṃ vibhajya pṛthivīṃ $ yayātir yadum abravīt &
jarāṃ me pratigṛhṇīṣva % putra kṛtyāntareṇa vai // HV_22.21 //
taruṇas tava rūpeṇa $ careyaṃ pṛthivīm imām &
jarāṃ tvayi samādhāya % taṃ yaduḥ pratyuvāca ha // HV_22.22 //
     [k: K4 ins.: :k]
     notsahe jarayā sthātum $ antarā prāptayā tava | *HV_22.22*338:1 |
     aviditvā sukhaṃ grāmyaṃ $ vaitṛṣṇyaṃ naiti pūruṣaḥ | *HV_22.22*338:2 |
anirdiṣṭā mayā bhikṣā $ brāhmaṇasya pratiśrutā &
anapākṛtya tāṃ rājan % na grahīṣyāmi te jarām // HV_22.23 //
jarāyā bahavo doṣāḥ $ pānabhojanakāritāḥ &
tasmāj jarāṃ na te rājan % grahītum aham utsahe // HV_22.24 //
santi te bahavaḥ putrā $ mattaḥ priyatarā nṛpa &
pratigrahītuṃ dharmajña % putram anyaṃ vṛṇīṣva vai // HV_22.25 //
sa evam ukto yadunā $ rājā kopasamanvitaḥ &
uvāca vadatāṃ śreṣṭho % yayātir garhayan sutam // HV_22.26 //
ka āśramas tavānyo 'sti $ ko vā dharmo vidhīyate &
mām anādṛtya durbuddhe % yad ahaṃ tava deśikaḥ // HV_22.27 //
evam uktvā yaduṃ tāta $ śaśāpainaṃ sa manyumān &
arājyā te prajā mūḍha % bhavitrīti narādhipa // HV_22.28 //
sa turvasuṃ sa druhyuṃ ca $ anuṃ ca bharatarṣabha &
evam evābravīd rājā % pratyākhyātaś ca tair api // HV_22.29 //
śaśāpa tān api kruddho $ yayātir aparājitaḥ &
yathā te kathitaṃ pūrvaṃ % mayā rājarṣisattama // HV_22.30 //
evaṃ śaptvā sutān sarvāṃś $ caturaḥ pūrupūrvajān &
tad eva vacanaṃ rājā % pūrum apy āha bhārata // HV_22.31 //
taruṇas tava rūpeṇa $ careyaṃ pṛthivīm imām &
jarāṃ tvayi samādhāya % tvaṃ pūro yadi manyase // HV_22.32 //
     [k: K4 ins.: :k]
     {pūrur uvāca}
     ko nu loke manuṣyendra $ pitur ātmakṛtaḥ pumān | *HV_22.32*339:1 |
     pratikartuṃ kṣamo yasya $ prasādād vindate param || *HV_22.32*339:2 |
     adhamo 'śraddhayā kuryād $ akartoccaritaṃ pituḥ | *HV_22.32*339:3 |
     so 'pi tadvayasā kāmāñ $ jujuṣo 'vyāhatendrayaḥ | *HV_22.32*339:4 |
sa jarāṃ pratijagrāha $ pituḥ pūruḥ pratāpavān &
yayātir api rūpeṇa % pūroḥ paryacaran mahīm // HV_22.33 //
sa mārgamāṇaḥ kāmānām $ antaṃ bharatasattama &
viśvācyā sahito reme % vane caitrarathe prabhuḥ // HV_22.34 //
     [k: K1 D1 ins. (K2.4 Ñ V B Dn Ds D2-5 T3.4 for 35a-b subst.): :k]
     yadāvitṛptaḥ kāmānāṃ $ bhogeṣu ca narādhipaḥ | *HV_22.35*340 |
sa yadā dadṛśo kāmān $ vardhamānān mahīpatiḥ &
tataḥ pūroḥ sakāśād vai % svāṃ jarāṃ pratyapadyata // HV_22.35 //
     [k: Ś1 K1 ins.: :k]
     varaṃ cāsmai dadau prīto $ vipulaṃ vaṃśam īśvaraḥ | *HV_22.35*341:1 |
     ācandrārkagrahā bhūmir $ bhaved iti matir mama | *HV_22.35*341:2 |
     apauravā na tu mahī $ bhaviṣyati kadā cana | *HV_22.35*341:3 |
tatra gāthā mahārāja $ śṛṇu gītā yayātinā &
yābhiḥ pratyāharet kāmān % sarvaśo 'ṅgāni kūrmavat // HV_22.36 //
     [k: V2 ins.: :k]
     sa sukhī dhṛtimān dhanyaḥ $ paratreha ca modate | *HV_22.36*342 |
na jātu kāmaḥ kāmānām $ upabhogena śāmyati &
haviṣā kṛṣṇavartmeva % bhūya evābhivardhate // HV_22.37 //
     [k: K4 ins.: :k]
     yadā na kurute bhāvaṃ $ sarvabhūteṣv amaṅgalaṃ | *HV_22.37*343:1 |
     samadṛṣṭes tadā puṃsaḥ $ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ | *HV_22.37*343:2 |
yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ $ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ &
nālam ekasya tat sarvam % iti matvā śamaṃ vrajet // HV_22.38 //
     [k: D6 T1.2 G M4 ins.: :k]
     utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ $ vardhamānasyavardhate | *HV_22.38*344 |
yadā bhāvaṃ na kurute $ sarvabhūteṣu pāpakam &
karmaṇā manasā vācā % brahma saṃpadyate tadā // HV_22.39 //
yadānyebhyo na bibheti $ yadā cāsmān na bibhyati &
yadā necchati na dveṣṭi % brahma saṃpadyate tadā // HV_22.40 //
     [k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3-6 T1.3.4 G2.3.5 (D2 after 39, T2 G1 after 39b): :k]
     yā dustyajā durmatibhir $ yā na jīryati jīryataḥ | *HV_22.40*345:1 |
     yo 'sauprāṇāntiko rogas $ tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham || *HV_22.40*345:2 |
     jīryanti jīryataḥ keśā $ dantā jīryanti jīryataḥ | *HV_22.40*345:3 |
     dhanāśā jīvitāśā ca $ jīryato 'pi na jīryati || *HV_22.40*345:4 |
     yac ca kāmasukhaṃ loke $ yac ca divyaṃ mahat sukham | *HV_22.40*345:5 |
     tṛṣṇākṣayasukhasyaite $ nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām | *HV_22.40*345:6 |
     [k: K4 after line 1 of *345 ins.: :k]
     tāṃ tṛṣṇāṃ duḥkhanivahāṃ $ śarmakāmo drutaṃ tyajet | *HV_22.40*345A |

     [k: B1 after line 3 of *345 ins.: :k]
     cakṣuḥśrotre ca jīryete $ tṛṣṇaikātaruṇāyate | *HV_22.40*345B |
evam uktvā sa rājarṣiḥ $ sadāraḥ prāviśad vanam &
kālena mahatā cāpi % cacāra vipulaṃ tapaḥ // HV_22.41 //
bhṛgutuṅge tapaś cīrtvā $ tapaso 'nte mahāyaśāḥ &
anaśnan deham utsṛjya % sadāraḥ svargam āptavān // HV_22.42 //
tasya vaṃśe mahārāja $ pañca rājarṣisattamāḥ &
yair vyāptā pṛthivī sarvā % sūryasyeva gabhastibhiḥ // HV_22.43 //
yados tu śṛṇu rājarṣe $ vaṃśaṃ rājarṣisatkṛtam &
yatra nārāyaṇo jajñe % harir vṛṣṇikulodvahaḥ // HV_22.44 //
svasthaḥ prajāvān āyuṣmān $ kīrtimāṃś ca bhaven naraḥ &
     [k: D6 T1.2 G2-5 M ins.: :k]
     dhanyasya mahato dharmyaṃ $ śrīmato dhīmatastathā | *HV_22.45*346 |
yayāteś caritaṃ nityam % idaṃ śṛṇvan narādhipa // HV_22.45 //
     [k: D2 ins.: :k]
     mucyate pātakebhyaś ca $ aputrī na bhavet kadā | *HV_22.45*347 |

[h: HV (CE) chapter 23, transliterated by Christophe Vielle :h]

{janamejaya uvāca}
pūror vaṃśam ahaṃ brahmañ $ śrotum icchāmi tattvataḥ &
druhyoścānor yadoś caiva % turvasoś ca dvijottama \
vistareṇānupūrvyā ca # tad bhavān vaktum arhati // HV_23.1 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
vṛṣṇivaṃśaprasaṅgena $ svaṃ vaṃśaṃ pūrvam eva hi &
śṛṇu pūror mahārāja % vaṃśam agre mahātmanaḥ \
vistareṇānupūrvyā ca # yatra jāto 'si pārthiva // HV_23.2 //
hanta te vartayiṣyāmi $ pūror vaṃśam anuttamam &
druhyoścānor yadoś caiva % turvasoś ca paraṃtapa // HV_23.3 //
pūroḥ pravīraḥ putro 'bhūn $ manasyus tasya cātmajaḥ &
rājā cābhayado nāma % manasyor abhavat sutaḥ // HV_23.4 //
tathaivābhayadasyāsīt $ sudhanvā ca mahīpatiḥ &
sudhanvanaḥ subāhus tu % raudrāśvas tasya cātmajaḥ // HV_23.5 //
     [k: Ñ2.3 V1.2 B2.3 D5 (Ds2 D6 after the second occurrence of 5c repeated with 5d and 6a after 7b) ins.: :k]
          saṃpātis tasya cātmajaḥ | *HV_23.5c*348:1 |*
     saṃpātes tu rahasyātī | *HV_23.5c*348:2 |*
raudrāśvasya daśārṇeyuḥ $ kṛkaṇeyus tathaiva ca &
     [k: Ñ2.3 V1.2 B2.3 (Ds2 D6 after the repetition of 6a) ins.: :k]
          daśāpsarasi sūnavaḥ | *HV_23.6a*349:1 |*
     ṛceyuś prathamas teṣāṃ | *HV_23.6a*349:2 |*
kakṣeyuḥ sthaṇḍileyuś ca % saṃnateyus tathaiva ca // HV_23.6 //
ṛceyuś ca jaleyuś ca $ sthaleyuś ca mahābalaḥ &
     [k: D3 for 7a-b subst.: :k]
     ṣaṣṭhaś caiva ruceyuś ca $ jaleyuś caivasaptamaḥ | *HV_23.7*350:1 |
     dharmeyuś ca dṛḍheyuś ca $ vaneyur daśamaḥ smṛtaḥ | *HV_23.7*350:2 |
vananityo vaneyuś ca % putrikāś ca daśa striyaḥ // HV_23.7 //
     [k: K4 ins.: :k]
     daśaite 'psarasaḥ putrā $ vaneyuś cāvamaḥ smṛtaḥ | *HV_23.7*351:1 |
     ghṛtācyām indriyāṇīva $ mukhyasya jagadātmanaḥ | *HV_23.7*351:2 |
bhadrā śūdrā ca madrā ca $ maladā malahā tathā &
khalā balā ca rājendra % taladā surathāpi ca \
tathā gopabalā ca strī # ratnakūṭā ca tā daśa // HV_23.8 //
ṛṣir jāto 'trivaṃśe ca $ tāsāṃ bhartā prabhākaraḥ &
rudrāyāṃ janayām āsa % somaṃ putraṃ yaśasvinam // HV_23.9 //
svarbhānunā hate sūrye $ patamāne divo mahīm &
tamobhibhūte loke ca % prabhā yena pravartitā // HV_23.10 //
svasti te 'stv iti cokto vai $ patamāno divākaraḥ &
vacanāt tasya viprarṣer % na papāta divo mahīm // HV_23.11 //
atriśreṣṭhāni gotrāṇi $ yaś cakāra mahātapāḥ &
yajñeṣv atridhanaṃ caiva % surair yasya pravartitam // HV_23.12 //
sa tāsu janayām āsa $ putrikāsu sanāmakān &
daśa putrān mahātmānas % tapasy ugre ratān sadā // HV_23.13 //
te tu gotrakarā rājann $ ṛṣayo vedapāragāḥ &
svastyātreyā iti khyātāḥ % kiṃ tv atridhanavarjitāḥ // HV_23.14 //
kakṣeyutanayās tv āsaṃs $ traya eva mahārathāḥ &
sabhānaraś cākṣuṣaś ca % paramekṣus tathaiva ca // HV_23.15 //
sabhānarasya putras tu $ vidvān kālānalo nṛpaḥ &
kālānalasya dharmajñaḥ % sṛñjayo nāma vai sutaḥ // HV_23.16 //
sṛñjayasyābhavat putro $ vīro rājā puraṃjayaḥ &
janamejayo mahārāja % puraṃjayasuto 'bhavat // HV_23.17 //
     [k: D3 for 17c-d subst.: :k]
     puraṃjayān mahārāja $ putro 'bhūjjanamejayaḥ | *HV_23.17*352 |
janamejayasya rājarṣer $ mahāsālo 'bhavat sutaḥ &
deveṣu sa parijñātaḥ % pratiṣṭhitayaśās tathā // HV_23.18 //
mahāmanā nāma suto $ mahāsālasya dhārmikaḥ &
jajñe vīraḥ suragaṇaiḥ % pūjitaḥ sa mahāmanāḥ // HV_23.19 //
mahāmanās tu putrau dvau $ janayām āsa bhārata &
uśīnaraṃ ca dharmajñaṃ % titikṣuṃ ca mahābalam // HV_23.20 //
uśīnarasya patnyas tu $ pañca rājarṣivaṃśajāḥ &
nṛgā kṛmī navā darvā % pañcamī ca dṛṣadvatī // HV_23.21 //
uśīnarasya putrās tu $ pañca tāsu kulodvahāḥ &
tapasā caiva mahatā % jātā vṛddhasya cātmajāḥ // HV_23.22 //
nṛgāyās tu nṛgaḥ putraḥ $ kṛmyāḥ kṛmir ajāyata &
navāyās tu navaḥ putro % darvāyāḥ suvrato 'bhavat // HV_23.23 //
dṛṣadvatyās tu saṃjajñe $ śibir auśīnaro nṛpa &
śibes tu śibayas tāta % yaudheyās tu nṛgasya ha // HV_23.24 //
navasya navarāṣṭraṃ tu $ kṛmes tu kṛmilā purī &
suvratasya tathāmbaṣṭhā % titikṣos tu prajāḥ śṛṇu // HV_23.25 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T2-4 G1-3.5 M4 (T1 G4 after *354) ins.: :k]
          śibiputrān nibodha me || *HV_23.25c*353:1 |*
     śibeś ca putrāś catvāro $ vīrā vai lokaviśrutāḥ | *HV_23.25c*353:2 |
     vṛṣadarbhaḥ suvīraś ca $ kaikeyo madrakas tathā || *HV_23.25c*353:3 |
     teṣāṃ janapadāḥ sphītāḥ $ kaikeyā madrakās tathā | *HV_23.25c*353:4 |
     vṛṣadarbhāḥ suvīrāś ca | *HV_23.25c*353:5 |*
titikṣur abhavad rājā $ pūrvasyāṃ diśi bhārata &
uṣadratho mahābāhus % tasya phenaḥ suto 'bhavat // HV_23.26 //
phenāt tu sutapā jajñe $ jajñe sutapasaḥ sutaḥ &
balir mānuṣayonau tu % sa rājā kāñcaneṣudhiḥ // HV_23.27 //
mahāyogī sa tu balir $ babhūva nṛpatiḥ purā &
putrān utpādayām āsa % pañca vaṃśakarān bhuvi // HV_23.28 //
aṅgaḥ prathamato jajñe $ vaṅgaḥ suhmas tathaiva ca &
puṇḍraḥ kaliṅgaś ca tathā % bāleyaṃ kṣatram ucyate \
bāleyā brāhmaṇāś caiva # tasya vaṃśakarā bhuvi // HV_23.29 //
bales tu brahmaṇā datto $ varaḥ prītena bhārata &
mahāyogitvam āyuś ca % kalpasya parimāṇataḥ \
     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k]
     saṃgrāme cāpy ajeyatvaṃ $ dharme caiva pradhānatām | *HV_23.30*354:1 |
     trailokyadarśanaṃ cāpi $ prādhānyaṃ prasave tathā | *HV_23.30*354:2 |
     balasyāpratimatvaṃ vai $ dharmatattvārthadarśanam | *HV_23.30*354:3 |
caturo niyatān varṇāṃs # tvaṃ ca sthāpayiteti ha // HV_23.30 //
ity ukto vibhunā rājā $ baliḥ śāntiṃ parāṃ yayau &
     [k: Ñ2.3 V B2.3 Dn Ds ins.: :k]
     tasya te tanayāḥ sarve $ kṣetrajāmunipuṃgavāḥ | *HV_23.31*355:1 |
     saṃbhūtā dīrghatapasaḥ $ sudeṣṇāyāṃ mahaujasaḥ | *HV_23.31*355:2 |
     balis tān abhiṣicye ha $ pañca putrān akalmaṣān || *HV_23.31*355:3 |
     kṛtārthaḥ so 'pi yogātmā $ yogam āśritya sa prabhuḥ | *HV_23.31*355:4 |
     adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ $ kālāpekṣī caraty uta | *HV_23.31*355:5 |
kālena mahatā rājan % svaṃ ca sthānam upāgamat // HV_23.31 //
teṣāṃ janapadāḥ pañca $ vaṅgāṅgāḥ suhmakās tathā &
kaliṅgāḥ puṇḍrakāś caiva % prajās tv aṅgasya me śṛṇu // HV_23.32 //
aṅgaputro mahān āsīd $ rājendro dadhivāhanaḥ &
dadhivāhanaputras tu % rājā divirathas tathā // HV_23.33 //
putro divirathasyāsīc $ chakratulyaparākramaḥ &
vidvān dharmaratho nāma % tasya citrarathaḥ sutaḥ // HV_23.34 //
tena dharmarathenātha $ tadā viṣṇupade girau &
yajatā saha śakreṇa % somaḥ pīto mahātmanā // HV_23.35 //
atha citrarathasyāpi $ putro daśaratho 'bhavat &
lomapāda iti khyāto % yasya śāntā sutābhavat // HV_23.36 //
tasya dāśarathir vīraś $ caturaṅgo mahāyaśāḥ &
ṛṣyaśṛṅgaprabhāvena % jajñe kulavivardhanaḥ // HV_23.37 //
caturaṅgasya putras tu $ pṛthulākṣa iti smṛtaḥ &
pṛthulākṣasuto rājā % campo nāma mahāyaśāḥ \
campasya tu purī campā # yā pūrvaṃ mālinī babhau // HV_23.38 //
pūrṇabhadraprasādena $ haryaṅgo 'sya suto 'bhavat &
tato vibhāṇḍakas tasya % vāraṇaṃ śatruvāraṇam \
avatārayām āsa mahīṃ # mantrair vāhanam uttamam // HV_23.39 //
haryaṅgasya sutaḥ karṇo $ vikarṇas tasya cātmajaḥ &
     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k]
          rājā bhadrarathaḥ smṛtaḥ | *HV_23.40a*356:1 |*
     putro bhadrarathasyāsīd $ bṛhatkarmā prajeśvaraḥ | *HV_23.40a*356:2 |
     bṛhaddarbhaḥ sutas tasya $ yasmāj jajñe bṛhanmanāḥ || *HV_23.40a*356:3 |
     bṛhanmanās tu rājendro $ janayām āsa vai sutam | *HV_23.40a*356:4 |
     nāmnā jayadrathaṃ nāma $ yasmād dṛḍharatho nṛpaḥ || *HV_23.40a*356:5 |
     āsīd dṛḍharathasyāpi $ viśvajij janamejaya | *HV_23.40a*356:6 |
     dāyādas tasya karṇas tu | *HV_23.40a*356:7 |*
tasya putraśataṃ tv āsīd % aṅgānāṃ kulavardhanam // HV_23.40 //
     [k: M1-3 for 40c-d subst.: :k]
     vikarṇasya sutas tv āsīd $ aṅgadaḥkulavardhanaḥ | *HV_23.40*357 |

     [k: K1.3.4 Ñ2.3 V1 Dn Ds D1.3.4.6 (K2 after 40b; V2 after the repetition ofline 3 of *363) ins.: :k]
     bṛhaddarbhasuto yas tu $ rājā nāmnābṛhanmanāḥ | *HV_23.40*358:1 |
     tasya patnīdvayam cāsīc $ caidyasyaite sute śubhe | *HV_23.40*358:2 |
     yaśodevī ca sattvī ca $ tābhyāṃ vaṃśaḥ sa bhidhyate || *HV_23.40*358:3 |
     jayadrathas tu rājendra $ yaśodevyāṃ vyajāyata | *HV_23.40*358:4 |
     brahmakṣatrottaraḥ sattvyāṃ $ vijayo nāma viśrutaḥ || *HV_23.40*358:5 |
     vijayasya dhṛtiḥ putras $ tasya putro dhṛtavrataḥ | *HV_23.40*358:6 |
     dhṛtavratasya putras tu $ satyakarmā mahāvrataḥ || *HV_23.40*358:7 |
     satyakarmasutaś cāpi $ sūtas tv adhirathas tu vai | *HV_23.40*358:8 |
     yaḥ karṇaṃ pratijagrāha $ tataḥ karṇas tu sūtajaḥ || *HV_23.40*358:9 |
     etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ $ karṇaṃ prati mahābalam | *HV_23.40*358:10 |
     karṇasya vṛṣasenas tu $ vṛṣas tasyātmajaḥ smṛtaḥ | *HV_23.40*358:11 |
     [k: K2 after line 8 of *358 ins.: :k]
     dhārmikaḥ sarvavarṇas tu $ senastasyātmajo 'bhavat | *HV_23.40*358A |
ete 'ṅgavaṃśajāḥ sarve $ rājānaḥ kīrtitā mayā &
satyavratā mahātmānaḥ % prajāvanto mahārathāḥ // HV_23.41 //
ṛceyos tu mahārāja $ raudrāśvatanayasya vai &
śṛṇu vaṃśam anuproktaṃ % yatra jāto 'si pārthiva // HV_23.42 //
     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3; N and T3.4 after an addl. colophon)ins.: :k]
     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     anādhṛṣyas tu rājarṣir $ ṛceyuś caikarāṭ smṛtaḥ | *HV_23.42*359:1 |
     ṛceyor jvalanā nāma $ bhāryā vai takṣakātmajā | *HV_23.42*359:2 |
ṛceyutanayo rājan $ matināro mahīpatiḥ &
matinārasutāś cāsaṃs % trayaḥ paramadhārmikāḥ // HV_23.43 //
taṃsurogho 'pratirathaḥ $ subāhuś caiva dhārmikaḥ &
     [k: K Ñ2.3 V B D T2-4 G (T1 after 43d) ins.: :k]
     gaurī kanyā cavikhyātā $ māndhātṛjananī śubhā | *HV_23.44*360 |
sarve vedavratasnātā % brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ // HV_23.44 //
     [k: K2-4 Ñ2.3 V B D (except D6) T G1.3-5 (K1 after *360) ins.: :k]
     sarvekṛtāstrā balinaḥ $ sarve yuddhaviśāradāḥ | *HV_23.44*361:1 |
     putro 'pratirathasyāsīt $ kaṇvaḥ samabhavan nṛpaḥ | *HV_23.44*361:2 |
     medhātithiḥ sutas tasya $ yasmāt kāṇvo 'bhavad dvijaḥ | *HV_23.44*361:3 |
ilā nāma tu yasyāsīt $ kanyā vai janamejaya &
brahmavādiny adhitrī ca % taṃsus tām adhyagacchata // HV_23.45 //
taṃsoḥ suraugho rājarṣir $ dharmanetro mahāyaśāḥ &
brahmavādī parākrāntas % tasya bhāryopadānavī // HV_23.46 //
upadānavī sutāṃl lebhe $ caturas tān suraughataḥ &
     [k: Ś1 ins.: :k]
     tataś cotpādayām āsa $ caturaḥ purunandanān | *HV_23.47*362 |
duḥṣantam atha suḥṣantaṃ % pravīram anaghaṃ tathā // HV_23.47 //
duḥṣantasya tu dāyādo $ bharato nāma vīryavān &
sa sarvadamano nāma % nāgāyutabalo mahān // HV_23.48 //
cakravartī suto jajñe $ duḥṣantasya mahāyaśāḥ &
śakuntalāyāṃ bharato % yasya nāmnā stha bhāratāḥ // HV_23.49 //
     [k: K Ñ2.3 V B2 D (except D6) ins.: :k]
     duḥṣantaṃ prati rājāṇaṃ $ vāg uvācāśarīriṇī | *HV_23.49*363:1 |
     mātā bhastrā pituḥ putro $ yena jātaḥ sa eva saḥ | *HV_23.49*363:2 |
     bharasva putraṃ duḥṣanta $ māvamaṃsthāḥ śakuntalām || *HV_23.49*363:3 |
     retodhāḥ putra unnayati $ naradeva yamakṣayāt | *HV_23.49*363:4 |
     tvaṃ cāsya dhātā garbhasya $ satyam āha śakuntalā | *HV_23.49*363:5 |
bharatasya vinaṣṭeṣu $ tanayeṣu mahīpateḥ &
mātṝṇāṃ tāta kopeṇa % yathā te kathitaṃ tadā // HV_23.50 //
bṛhaspater aṅgirasaḥ $ putro rājan mahāmuniḥ &
ayājayad bharadvājo % mahadbhiḥ kratubhir vibhuḥ // HV_23.51 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1 D6) T3.4 ins.: :k]
     atraivodāharantīmaṃ $ bharadvājasya dhīmataḥ | *HV_23.51*364:1 |
     dharmasaṃkramaṇaṃ cāpi $ marudbhir bharatāya vai | *HV_23.51*364:2 |
pūrvaṃ tu vitathe tasya $ kṛte vai putrajanmani &
tato 'tha vitatho nāma % bharadvājāt suto 'bhavat // HV_23.52 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1 D6) T3.4 ins.: :k]
     tato 'tha vitathe jāte $ bharatas tu divaṃ yayau | *HV_23.52*365:1 |
     vitathaṃ cābhiṣicyātha $ bharadvājo vanaṃ yayau | *HV_23.52*365:2 |
     [k: K2 Ñ2 V3 D3 after *365 cont.: :k]
     vitathasya tu dāyādo $ bhuvamanyur babhūva ha | *HV_23.52*366:1 |
     mahābhūtopamāś cāmī $ catvāro bhuvamanyujāḥ | *HV_23.52*366:2 |
     bṛhatkṣatro mahāvīryo $ naro gārgyaś ca vīryavān || *HV_23.52*366:3 |
     narasya sāṃkṛtiḥ putras $ tasya putrau mahābalau | *HV_23.52*366:4 |
     varavī rantidevaś ca $ te ca kātyāyanāḥ smṛtāḥ || *HV_23.52*366:5 |
     dāyādā api gārgyasya $ śibir vidvān babhūva ha | *HV_23.52*366:6 |
     smṛtāḥ śaibyās tato gārgyāḥ $ kṣatrotpannā dvijātayaḥ || *HV_23.52*366:7 |
     mahāvīryasutaś cāsīd $ dhīmān nāmnā purukṣayaḥ | *HV_23.52*366:8 |
     tasya bhāryā viśālā tu $ suṣuve tat sutatrayam | *HV_23.52*366:9 |
     traiyākṣaṇaṃ puṣkariṇaṃ $ tṛtīyaṃ suṣuve kapim || *HV_23.52*366:10 |
     kapīnāṃ pravarā hy ete $ trayaḥ proktā maharṣayaḥ | *HV_23.52*366:11 |
     gārgyāḥ saṃkṛtayaḥ kāpyāḥ $ kṣatrotpannā dvijātayaḥ | *HV_23.52*366:12 |
     saṃśritāṅgirasaḥ pakṣaṃ $ sarve jātā mahābalāḥ || *HV_23.52*366:13 |
     bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ $ suhotro nāma dhārmikaḥ | *HV_23.52*366:14 |
     suhotrasya tu dāyādo $ hastī nāma babhūva ha | *HV_23.52*366:15 |
     tenedaṃ nirmitaṃ pūrvaṃ $ puraṃ gajasamāhvayam || *HV_23.52*366:16 |
     hastinaś cāpi dāyādās $ trayaḥ paramakīrtayaḥ | *HV_23.52*366:17 |
     ajamīḍhasya putrās tu $ jātāḥ kurukulodvaha || *HV_23.52*366:18 |
     tapaso 'nte sumahato $ rājño vṛddhasya dhārmikāḥ | *HV_23.52*366:19 |
     bharadvājaprasādena $ jātā vaṃśavivardhanāḥ || *HV_23.52*366:20 |
     ajamīḍhasya keśinyāṃ $ kaṇvaḥ samabhavat sutaḥ | *HV_23.52*366:21 |
     medhātithiḥ sutas tasya $ tasmāt kāṇvāyanāḥ smṛtāḥ | *HV_23.52*366:22 |
sa cāpi vitathaḥ putrāñ $ janayām āsa pañca vai &
suhotraṃ sutahotāraṃ % gayaṃ gargaṃ tathaiva ca // HV_23.53 //
     [k: T3 ins.: :k]
     suhotrasya ca putras tu $ cyavano nāma dhārmikaḥ | *HV_23.53*367 |
kapilaṃ ca mahātmānaṃ $ sutahotuḥ sutadvayam &
kāśikaś ca mahāsattvas % tathā gṛtsamatiḥ prabhuḥ // HV_23.54 //
tathā gṛtsamateḥ putrā $ brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ &
kāśyasya kāśayo rājan % putro dīrghatapās tathā // HV_23.55 //
babhūva dīrghatapaso $ vidvān dhanvaṃtariḥ sutaḥ &
dhanvaṃtares tu tanayaḥ % ketumān iti viśrutaḥ // HV_23.56 //
athā ketumataḥ putro $ vīro bhīmarathaḥ smṛtaḥ &
     [k: K4 V2 Dn D2 T2 ins.: :k]
     suto bhīmarathasyāsīd $ divodāsaḥprajeśvaraḥ | *HV_23.57*368 |
divodāsa iti khyātaḥ % sarvarakṣaḥpraṇāśanaḥ // HV_23.57 //
etasminn eva kāle tu $ purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ &
śūnyāṃ niveśayām āsa % kṣemako nāma rākṣasaḥ // HV_23.58 //
śaptā hi sā matimatā $ nikumbhena mahātmanā &
śūnyā varṣasahasraṃ vai % bhavitrīti nararṣabha // HV_23.59 //
tasyāṃ tu śaptamātrāyāṃ $ divodāsaḥ prajeśvaraḥ &
viṣayānte purīṃ ramyāṃ % gomatyāṃ saṃnyaveśayat // HV_23.60 //
     [k: Dn G(ed.) ins.: :k]
     bhadraśreṇyasya pūrvaṃ tu $ purī vārāṇasībhavat | *HV_23.60*369:1 |
     yaduvaṃśaprasūtasya $ tapasy abhiratasya ca | *HV_23.60*369:2 |
bhadraśreṇyasya putrāṇāṃ $ śatam uttamadhanvinām &
hatvā niveśayām āsa % divodāsaḥ prajeśvaraḥ // HV_23.61 //
divodāsasya putras tu $ vīro rājā pratardanaḥ &
pratardanasya putrau dvau % vatso bhārgava eva ca // HV_23.62 //
alarko rājaputraś ca $ rājā saṃnatimān bhuvi &
hehayasya tu dāyādyaṃ % hṛtavān vai mahīpatiḥ // HV_23.63 //
ājahre pitṛdāyādyaṃ $ divodāsahṛtaṃ balāt &
     [k: K2 ins.: :k]
     tasyānvaye suhotro 'bhūd $ rājā paramadhārmikaḥ | *HV_23.64*370 |
bhadraśreṇyasya putreṇa % durdamena mahātmanā \
divodāsena bālo hi # ghṛṇayā sa visarjitaḥ // HV_23.64 //
aṣṭāratho nāma nṛpaḥ $ suto bhīmarathasya vai &
tena putreṣu bāleṣu % prahṛtaṃ tasya bhārata \
vairasyāntaṃ mahārāja # kṣatriyeṇa vidhitsatā // HV_23.65 //
     [k: K4 ins.: :k]
     so 'py evaṃ putrasaṃhāraṃ $ kurvan pañcatvamāgataḥ | *HV_23.65*371 |
alarkaḥ kāśirājas tu $ brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ &
     [k: K1 ins.: :k]
     alarkaṃ prati rājānaṃ $ śloko gītaḥ purātanam | *HV_23.66*372 |
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi % ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca // HV_23.66 //
     [k: K1.4 Ñ2.3 V B Dn Ds D2.4.5 T1.4 G1.3.4 ins.: :k]
     tasyāsītsumahadrājyaṃ $ rūpayauvanaśālinaḥ | *HV_23.66*373 |
yuvā rūpeṇa saṃpanna $ āsīt kāśikulodvahaḥ &
lopāmudrāprasādena % paramāyur avāpa saḥ // HV_23.67 //
vayaso 'nte mahābāhur $ hatvā kṣemakarākṣasam &
ramyāṃ niveśayām āsa % purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ // HV_23.68 //
alarkasya tu dāyādaḥ $ kṣemo nāma mahāyaśāḥ &
     [k: Ñ1.3 V1.2 B2.3 Dn Ds G(ed.) ins.: :k]
          kṣemako nāma pārthivaḥ | *HV_23.69a*374:1 |*
     kṣemakasya tu putro vai | *HV_23.69a*374:2 |*
kṣemasya ketumān putro % varṣaketus tato 'bhavat // HV_23.69 //
varṣaketos tu dāyādo $ vibhur nāma prajeśvaraḥ &
ānartas tu vibhoḥ putraḥ % sukumāras tato 'bhavat // HV_23.70 //
sukumārasya putras tu $ satyaketur mahārathaḥ &
suto 'bhavan mahātejā % rājā paramadhārmikaḥ \
     [k: K4 ins.: :k]
     karantur nāma nṛpatis $ tasya putrau babhūvatuḥ | *HV_23.71*375:1 |
     brahmaṇyau satyasaṃpannau $ bhārgo vatsas tathaiva ca | *HV_23.71*375:2 |
vatsasya vatsabhūmis tu # bhārgabhūmis tu bhārgavāt // HV_23.71 //
ete tv aṅgirasaḥ putrā $ jātā vaṃśe 'tha bhārgave &
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ % śūdrāś ca bharatarṣabha // HV_23.72 //
     [k: D6 T1.2.4 G M4 ins.: :k]
     karmabhis te tapomūlaiḥ $ sthitāḥkurukulodvaha | *HV_23.72*376 |
suhotrasya bṛhat putro $ bṛhatas tanayās trayaḥ &
ajamīḍho dvimīḍhaś ca % purumīḍhaś ca vīryavān // HV_23.73 //
ajamīḍhasya patnyas tu $ tisro vai yaśasānvitāḥ &
nīlī ca keśinī caiva % dhūminī ca varāṅganā // HV_23.74 //
ajamīḍhasya keśinyāṃ $ jajñe jahnuḥ pratāpavān &
ya ājahre mahāsattraṃ % sarvamedham mahāmakham // HV_23.75 //
patilobhena yaṃ gaṅgā $ vitate 'bhisasāra ha &
necchataḥ plāvayām āsa % tasya gaṅgā ca tat sadaḥ // HV_23.76 //
tayā ca plāvitaṃ dṛṣṭvā $ yajñavāṭaṃ samantataḥ &
sauhotrir abravīd gaṅgāṃ % kruddho bharatasattama // HV_23.77 //
eṣa te triṣu lokeṣu $ saṃkṣipyāpaḥ pibāmy aham &
asya gaṅge 'valepasya % sadyaḥ phalam avāpnuhi // HV_23.78 //
tataḥ pītāṃ mahātmāno $ gaṅgāṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ &
upaninyur mahābhāgāṃ % duhitṛtvāya jāhnavīm // HV_23.79 //
yuvanāśvasya putrīṃ tu $ kāverīṃ jahnur āvahat &
gaṅgāśāpena dehārdhaṃ % yasyāḥ paścān nadīkṛtam // HV_23.80 //
jahnos tu dayitaḥ putro $ ajako nāma vīryavān &
ajakasya tu dāyādo % balākāśvo mahīpatiḥ // HV_23.81 //
babhūva mṛgayāśīlaḥ $ kuśikas tasya cātmajaḥ &
pahlavaiḥ saha saṃvṛddho % rājā vanacaraiḥ sa ha // HV_23.82 //
kuśikas tu tapas tepe $ putram indrasamaṃ prabhuḥ &
labheyam iti taṃ śakras % trāsād abhyetya jajñivān // HV_23.83 //
sa gādhir abhavad rājā $ maghavān kauśikaḥ svayam &
viśvāmitras tu gādheyo % rājā viśvarathaś ca ha // HV_23.84 //
viśvajid viśvakṛc caiva $ tathā satyavatī nṛpa &
ṛcīkāj jamadagnis tu % satyavatyām ajāyata // HV_23.85 //
viśvāmitrasya tu sutā $ devarātādayaḥ smṛtāḥ &
prakhyātās triṣu lokeṣu % teṣāṃ nāmāni me śṛṇu // HV_23.86 //
devaśravāḥ katiś caiva $ yasmāt kātyāyanāḥ smṛtāḥ &
śālāpatir hiraṇyākṣo % reṇur yasyātha reṇukā // HV_23.87 //
sāṃkṛtyo gālavo rājan $ maudgalyaśveti viśrutāḥ &
teṣāṃ khyātāni gotrāṇi % kauśikānāṃ mahātmanām // HV_23.88 //
pāṇino babhravaś caiva $ dhānaṃjayyās tathaiva ca &
pārthivā devarātāś ca % sālaṅkāyanasauśravāḥ // HV_23.89 //
lohityā yamadūtaś ca $ tathā kārīṣayaḥ smṛtāḥ &
viśrutāḥ kauśikā rājaṃs % tathānye saindhavāyanāḥ \
ṛṣyantaravivāhyāś ca # kauśikā bahavaḥ smṛtāḥ // HV_23.90 //
pauravasya mahārāja $ brahmarṣeḥ kauśikasya ca &
saṃbandho hy asya vaṃśe 'smin % brahmakṣatrasya viśrutaḥ // HV_23.91 //
viśvāmitrātmajānāṃ tu $ śunaḥśepo 'grajaḥ smṛtaḥ &
bhārgavaḥ kauśikatvaṃ hi % prāptaḥ sa munisattamaḥ // HV_23.92 //
śabarādayaś ca saptānye $ viśvāmitrasya vai sutāḥ &
dṛṣadvatīsutaś cāpi % viśvāmitrād athāṣṭakaḥ // HV_23.93 //
aṣṭakasya suto lauhiḥ $ prokto jahnugaṇo mayā &
ājamīḍho 'paro vaṃśaḥ % śrūyatāṃ bharatarṣabha // HV_23.94 //
ajamīḍhāt tu nīlyāṃ vai $ suśāntir udapadyata &
purujātiḥ suśāntes tu % bāhyāśvaḥ purujātitaḥ // HV_23.95 //
bāhyāśvatanayāḥ pañca $ babhūvur amaropamāḥ &
mudgalaḥ sṛñjayaś caiva % rājā bṛhadiṣus tathā // HV_23.96 //
yavīnaraś ca vikrāntaḥ $ kṛmilāśvaś ca pañcamaḥ &
pañceme rakṣaṇāyālaṃ % deśānām iti viśrutāḥ // HV_23.97 //
pañcānāṃ viddhi pāñcālān $ sphītān puṇyajanāvṛtān &
alaṃ saṃrakṣaṇe teṣāṃ % pāñcālā iti viśrutāḥ // HV_23.98 //
mudgalasya tu dāyādo $ maudgalyaḥ sumahāyaśāḥ &
     [k: K Ñ2.3 V B D T4 G4 ins.: :k]
     sarva ete mahātmānaḥ $ kṣatropetādvijātayaḥ | *HV_23.99*377:1 |
     ete hy aṅgirasaḥ pakṣaṃ $ saṃśritāḥ kaṇvamaudgalāḥ || *HV_23.99*377:2 |
     mudgalasya suto jyeṣṭho $ brahmarṣiḥ sumahātapāḥ | *HV_23.99*377:3 |
indrasenā yato garbhaṃ % vadhryaśvaṃ pratyapadyata // HV_23.99 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T1.2.4 G M4 ins.: :k]
     vadhryaśvān mithunaṃjajñe $ menakāyām iti śrutiḥ | *HV_23.99*378:1 |
     divodāsaś ca rājarṣir $ ahalyā ca yaśasvinī || *HV_23.99*378:2 |
     śaradvatasya dāyādam $ ahalyā saṃprasūyata | *HV_23.99*378:3 |
     śatānandam ṛṣiśreṣṭhaṃ $ tasyāpi sumahāyaśāḥ | *HV_23.99*378:4 |
     putraḥ satyadhṛtir nāma $ dhanurvedasya pāragaḥ || *HV_23.99*378:5 |
     tasya satyadhṛte reto $ dṛṣṭvāpsarasam agrataḥ | *HV_23.99*378:6 |
     atha skannaṃ śarastambe $ mithunaṃ samapadyata || *HV_23.99*378:7 |
     kṛpayā tac ca jagrāha $ śaṃtanur mṛgayāṃ gataḥ | *HV_23.99*378:8 |
     kṛpaḥ smṛtaḥ sa vai tasmād $ gautamī ca kṛpī tathā | *HV_23.99*378:9 |
     ete śāradvatāḥ proktā $ ete te gautamāḥ smṛtāḥ || *HV_23.99*378:10 |
     ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi $ divodāsasya saṃtatim | *HV_23.99*378:11 |
     divodāsasya dāyādo $ brahmarṣir mitrayur nṛpaḥ || *HV_23.99*378:12 |
     maitreyāṇāṃ tataḥ somo $ maitreyās tu tataḥ smṛtāḥ | *HV_23.99*378:13 |
     ete vipañcitāḥ pakṣāḥ $ kṣatropetās tu bhārgavāḥ | *HV_23.99*378:14 |
āsīt pañcavanaḥ putraḥ $ sṛñjayasya mahātmanaḥ &
sutaḥ pañcavanasyāpi % somadatto mahīpatiḥ // HV_23.100 //
somadattasya dāyādaḥ $ sahadevo mahāyaśāḥ &
sahadevasutaś cāpi % somako nāma pārthivaḥ // HV_23.101 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T2.4 G M4 ins.: :k]
     ajamīḍhāt punar jātaḥ $ kṣīṇe vaṃśe tu somakaḥ | *HV_23.101*379 |
somakasya suto jantur $ yasya putraśataṃ babhau &
teṣāṃ yavīyān pṛṣato % drupadasya pitā prabhuḥ // HV_23.102 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T1.2.4 G M4 ins.: :k]
     dhṛṣṭadyumnaḥ tudrupadād $ dhṛṣṭaketuś ca tatsutaḥ || *HV_23.102*380:1 |
     ājamīḍhāḥ smṛtā hy ete $ mahātmānas tu somakāḥ | *HV_23.102*380:2 |
     putrāṇām ajamīḍhasya $ somakatvaṃ mahātmanaḥ | *HV_23.102*380:3 |
mahiṣī tv ajamīḍhasya $ dhūminī putragṛddhinī &
tṛtīyā tava pūrveṣāṃ % jananī pṛthivīpate // HV_23.103 //
sā tu putrārthinī devī $ vratacaryāsamāhitā &
tapo varṣāśataṃ tepe % strībhiḥ paramaduścaram // HV_23.104 //
hutvāgniṃ vidhivat sā tu $ pavitramitabhojanā &
agnihotrakuśeṣv eva % suṣvāpa janamejaya // HV_23.105 //
dhūminyā sa tayā devyā $ ajamīḍhaḥ sameyivān &
ṛkṣaṃ sā janayām āsa % dhūmavarṇaṃ sudarśanam // HV_23.106 //
ṛkṣāt saṃvaraṇo jajñe $ kuruḥ saṃvaraṇāt tathā &
yaḥ prayāgād apakramya % kurukṣetraṃ cakāra ha // HV_23.107 //
     [k: Ñ2.3 V2 Ds D3-5 (V1 after 108b) ins.: :k]
     tad vaitat sa mahābhāgo $ varṣāṇi subahūny atha | *HV_23.107*381:1 |
     tapyamāne tadā śakro $ yatrāsya varado babhau | *HV_23.107*381:2 |
puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca $ puṇyakṛdbhir niṣevitam &
tasyānvavāyaḥ sumahān % yasya nāmnā stha kauravāḥ // HV_23.108 //
kuroś ca putrāś catvāraḥ $ sudhanvā sudhanus tathā &
parīkṣic ca mahābāhuḥ % pravaraś cārimejayaḥ // HV_23.109 //
     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3; K2 after 107b; Ñ3 V1 B3 after 110b)ins.: :k]
     sudhanvanas tu dāyādaḥ $ suhotro matimān smṛtaḥ | *HV_23.109*382:1 |
     cyavanas tasya putras tu $ rājā dharmārthakovidaḥ || *HV_23.109*382:2 |
     cyavanāt kṛtayajñas tu $ iṣṭvā yajñaiḥ sa dharmavit | *HV_23.109*382:3 |
     viśrutaṃ janayām āsa $ putram indrasakhaṃ nṛpaḥ || *HV_23.109*382:4 |
     caidyoparicaraṃ vīraṃ $ vasuṃ nāmāntarikṣagam | *HV_23.109*382:5 |
     caidyoparicarāj jajñe $ girikā sapta mānavān || *HV_23.109*382:6 |
     mahāratho magadharāḍ $ viśruto yo bṛhadrathaḥ | *HV_23.109*382:7 |
     pratyagrahaḥ kuśaś caiva $ yam āhur maṇivāhanam | *HV_23.109*382:8 |
     mārutaś ca yaduś caiva $ matsyakālī ca sattamaḥ || *HV_23.109*382:9 |
     bṛhadrathasya dāyādaḥ $ kuśāgro nāma viśrutaḥ | *HV_23.109*382:10 |
     kuśāgrasyātmajo vidvān $ ṛṣabho nāma vīryavān || *HV_23.109*382:11 |
     dāyādas tasya vikrānto $ rājā satyahitaḥ smṛtaḥ | *HV_23.109*382:12 |
     tasya putraḥ sa dharmātmā $ nāmnā ūrjas tu jajñivān | *HV_23.109*382:13 |
     ūrjasya saṃbhavaḥ putro $ yasya jajñe sa vīryavān || *HV_23.109*382:14 |
     śakale dve sa vai jāto $ jarayā saṃdhitaḥ sa tu | *HV_23.109*382:15 |
     jarayā saṃdhito yasmāj $ jarāsaṃdhas tataḥ smṛtaḥ || *HV_23.109*382:16 |
     sarvakṣatrasya jetāsau $ jarāsaṃdho mahābalaḥ | *HV_23.109*382:17 |
     jarāsaṃdhasya putro vai $ sahadevaḥ pratāpavān || *HV_23.109*382:18 |
     sahadevātmajaḥ śrīmān $ udāyiḥ sa mahāyaśāḥ | *HV_23.109*382:19 |
     udāyir janayām āsa $ putraṃ paramadhārmikam | *HV_23.109*382:20 |
     śrutadharmeti nāmānaṃ $ magadhān yo 'vasad vibhuḥ | *HV_23.109*382:21 |
     [k: K1 Dn Ds D2.3 after line 11 of *382 ins.: :k]
     vṛṣabhasya tudāyādaḥ $ puṣpavān nāma dhārmikaḥ | *HV_23.109*382A |
parīkṣitas tu tanayo $ dhārmiko janamejayaḥ &
     [k: K Ñ2 V2.3 B1.2 D T G1-4 (V1 B3 after *382; Ñ3 after the second occurrence of 10a-b repeated after *382) ins.: :k]
     janamejayasya dāyādās $ traya eva mahārathāḥ | *HV_23.110*383 |

     [k: K1-3 Ñ2.3 V B1 Ds D1-4 after *383 cont.: :k]
     jahnos tukathayiṣyāmi $ yatra jāto 'si pārthiva || *HV_23.110*384:1 |
     jahnus tv ajanayat putraṃ $ surathaṃ nāma bhūmipam | *HV_23.110*384:2 |
śrutaseno 'grasenau ca % bhīmasenaś ca nāmataḥ // HV_23.110 //
     [k: K2-4 Ñ2.3 V B D (except D6) T3.4 ins.: :k]
     ete sarve mahābhāgā $ vikrāntā balaśālinaḥ | *HV_23.110*385 |
janamejayasya putrau tu $ suratho matimāṃs tathā &
surathasya tu vikrāntaḥ % putro jajñe vidūrathaḥ // HV_23.111 //
vidūrathasya dāyāda $ ṛkṣa eva mahārathaḥ &
dvitīyaḥ sa babhau rājā % nāmnā tenaiva saṃjñitaḥ // HV_23.112 //
dvāv ṛkṣau tava vaṃśe 'smin $ dvāv eva ca parīkṣitau &
bhīmasenās trayo rājan % dvāv eva janamejayau // HV_23.113 //
ṛkṣasya tu dvitīyasya $ bhīmaseno 'bhavat sutaḥ &
pratīpo bhīmasenasya % pratīpasya tu śāṃtanuḥ \
devāpir bāhlikaś caiva # traya eva mahārathāḥ // HV_23.114 //
śāṃtanoḥ prasavas tv eṣa $ yatra jāto 'si pārthiva &
bāhlikasya tu rājyaṃ vai % saptabāhlyaṃ viśāṃ pate // HV_23.115 //
bāhlikasya sutaś caiva $ somadatto mahāyaśāḥ &
jajñire somadattāt tu % bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ // HV_23.116 //
upādhyāyas tu devānāṃ $ devāpir abhavan muniḥ &
cyavanasya putraḥ kṛtaka % iṣṭaś cāsīn mahātmanaḥ // HV_23.117 //
śāṃtanus tv abhavad rājā $ kauravāṇāṃ dhuraṃdharaḥ // HV_23.118 //
     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k]
     śāṃtanoḥsaṃpravakṣyāmi $ yatra jāto 'si pārthiva || *HV_23.118*386:1 |
     gāṅgaṃ devavrataṃ nāma $ putraṃ so 'janayat prabhuḥ | *HV_23.118*386:2 |
     sa tu bhīṣma iti khyātaḥ $ pāṇḍavānāṃ pitāmahaḥ | *HV_23.118*386:3 |
kālī vicitravīryaṃ tu $ janayām āsa bhārata &
śāṃtanor dayitaṃ putraṃ % dharmātmānam akalmaṣam // HV_23.119 //
kṛṣṇadvaipāyanac caiva $ kṣetre vaicitravīryake &
dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ ca % viduraṃ cāpy ajījanat // HV_23.120 //
     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3; K1.3 Ñ2 V3 D1.2.4 after the firstoccurrence of 119a-b) ins.: :k]
     dhṛtarāṣṭras tu gāndhāryāṃ $ putrānajanayac chatam | *HV_23.120*387:1 |
     teṣāṃ duryodhanaḥ śreṣṭhaḥ $ sarveṣām eva sa prabhuḥ | *HV_23.120*387:2 |
pāṇḍor dhanaṃjayaḥ putraḥ $ saubhadras tasya cātmajaḥ &
abhimanyoḥ parīkṣit tu % pitā tava janeśvara // HV_23.121 //
eṣa te pauravo vaṃśo $ yatra jāto 'si pārthiva &
turvasos tu pravakṣyāmi % druhyoś cānor yados tathā // HV_23.122 //
turvasos tu suto vahnir $ vahner gobhānur ātmajaḥ &
gobhānos tu suto rājā % triśānur aparājitaḥ // HV_23.123 //
karaṃdhamas tu triśānor $ maruttas tasya cātmajaḥ &
anyas tv āvikṣito rājā % maruttaḥ kathitas tava // HV_23.124 //
anapatyo 'bhavad rājā $ yajvā vipuladakṣiṇaḥ &
duhitā saṃmatā nāma % tasyāsīt pṛthivīpateḥ // HV_23.125 //
dakṣiṇārthaṃ hi sā dattā $ saṃvartāya mahātmane &
duḥṣantaṃ pauravaṃ cāpi % lebhe putram akalmaṣam // HV_23.126 //
evaṃ yayāteḥ śāpena $ jarāsaṃkramaṇe tadā &
pauravaṃ turvasor vaṃśaḥ % praviveśa nṛpottama // HV_23.127 //
duḥṣantasya tu dāyādaḥ $ śarutthāmaḥ prajeśvaraḥ &
śarutthāmād athākrīḍaś % catvāras tasya cātmajāḥ // HV_23.128 //
pāṇḍyaś ca keralaś caiva $ kolaś colaś ca pārthivaḥ &
teṣāṃ janapadāḥ sphītāḥ % pāṇḍyaś colaś ca keralāḥ // HV_23.129 //
druhyos tu tanayo rājan $ babhrusenaś ca pārthivaḥ &
aṅgārasetus tatputro % marutāṃ patir ucyate // HV_23.130 //
yauvanāśvena samare $ kṛcchreṇa nihato balī &
yuddhaṃ sumahad āsīd dhi % māsān pari caturdaśa // HV_23.131 //
aṅgārasya tu dāyādo $ gāndhāro nāma pārthivaḥ &
khyāyate yasya nāmnā vai % gāndhāraviṣayo mahān \
gāndhāradeśajāś caiva # turagā vājināṃ varāḥ // HV_23.132 //
anos tu putro dharmo 'bhūd $ dhṛtas tasyātmajo 'bhavat &
dhṛtāt tu duduho jajñe % pracetās tasya cātmajaḥ \
pracetasaḥ sucetās tu # kīrtitā hy anavo mayā // HV_23.133 //
     [k: all Mss. (except Ś1 K1 Ñ1 M1-3) ins.: :k]
     yador vaṃśaṃpravakṣyāmi $ jyeṣṭhasyottamatejasaḥ | *HV_23.133*388:1 |
     vistareṇanupūrvyā ca $ gadato me niśāmaya | *HV_23.133*388:2 |
     [k: D2 after *388 cont.: :k]
     yasya śravaṇamātreṇa $ pātakebhyaḥpramucyate | *HV_23.133*389 |
babhūvus tu yadoḥ putrāḥ $ pañca devasutopamāḥ &
sahasradaḥ payodaś ca % kroṣṭā nīlo 'ñjikas tathā // HV_23.134 //
sahasradasya dāyādās $ trayaḥ paramadhārmikāḥ &
     [k: D2 ins.: :k]
          śatajin nāma pārthivaḥ | *HV_23.135a*390:1 |*
     śatajitaḥ sutāḥ khyātās | *HV_23.135a*390:2 |*
hehayaś ca hayaś caiva % rājan veṇuhayas tathā // HV_23.135 //
hehayasyābhavat putro $ dharmanetra iti śrutaḥ &
dharmanetrasya kāntas tu % kāntaputrās tato 'bhavan // HV_23.136 //
     [k: Ś1 K1 ins.: :k]
     sāhañjasya mahiṣmāṃs tu $ bhadraśreṇyaś catatsutaḥ | *HV_23.136*391 |

     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3; K1 after *391) ins.: :k]
     sāhañjanī nāmapurī $ tena rājñā niveśitā || *HV_23.136*392:1 |
     sāhañjasya tu dāyādo $ mahiṣmān nāma pārthivaḥ | *HV_23.136*392:2 |
     māhiṣmatī nāma purī $ yena rājñā niveśitā || *HV_23.136*392:3 |
     āsīn mahiṣmataḥ putro $ bhadraśreṇyaḥ pratāpavān | *HV_23.136*392:4 |
     [k: K1.3.4 B2 Dn G3 after *392 (Ś1 after *391) cont.: :k]
     vārāṇasyadhipo rājā $ kathitaḥ pūrvam eva tu | *HV_23.136*393 |

     [k: all Mss. (except Ñ1 M1-3) after *392 (Ś1 K1.3.4 B2 Dn G3 after *393)cont.: :k]
     bhadraśreṇyasya dāyādo $ durdamo nāma viśrutaḥ || *HV_23.136*394:1 |
     durdamasya suto dhīmān $ kanako nāma nāmataḥ | *HV_23.136*394:2 |
     kanakasya tu dāyādāś $ catvāro lokaviśrutāḥ | *HV_23.136*394:3 |
kṛtavīryaḥ kṛtaujāś ca $ kṛtadhanvā tathaiva ca &
kṛtāgniś ca caturtho 'bhūt % kṛtavīryāt tathārjunaḥ // HV_23.137 //
yaḥ sa bāhusahasreṇa $ saptadvīpeśvaro 'bhavat &
jigāya pṛthivīm eko % rathenādityavarcasā // HV_23.138 //
sa hi varṣaśataṃ taptvā $ tapaḥ paramaduścaram &
dattam ārādhayām āsa % kārtavīryo 'trisaṃbhavam // HV_23.139 //
tasmai datto varān prādāc $ caturo bhūritejasaḥ &
pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu % prārthitaṃ paramaṃ varam // HV_23.140 //
adharme dhīyamānasya $ sadbhiḥ syān me nibarhaṇam &
ugreṇa pṛthivīṃ jitvā % dharmeṇaivānurañjanam // HV_23.141 //
saṃgrāmān subahūñ jitvā $ hatvā cārīn sahasraśaḥ &
saṃgrāme vartamānasya % vadhaṃ cābhyadhikād raṇe // HV_23.142 //
tasya bāhusahasraṃ tu $ yudhyataḥ kila bhārata &
yogād yogeśvarasyāgre % prādurbhavati māyayā // HV_23.143 //
teneyaṃ pṛthivī kṛtsnā $ saptadvīpā sapattanā &
sasamudrā sanagarā % ugreṇa vidhinā jitā // HV_23.144 //
tena saptasu dvīpeṣu $ sapta yajñaśatāni vai &
prāptāni vidhinā rājñā % śrūyante janamejaya // HV_23.145 //
sarve yajñā mahābāho $ tasyāsan bhūridakṣiṇāḥ &
sarve kāñcanayūpāś ca % sarve kāñcanavedayaḥ // HV_23.146 //
sarve devair mahārāja $ vimānasthair alaṃkṛtāḥ &
gandharvair apsarobhiś ca % nityam evopaśobhitāḥ // HV_23.147 //
yasya yajñe jagau gāthāṃ $ gandharvo nāradas tathā &
varīdāsātmajo vidvān % mahimnā tasya vismitaḥ // HV_23.148 //
na nūnaṃ kārtavīryasya $ gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ &
yajñair dānais tapobhir vā % vikrameṇa śrutena vā // HV_23.149 //
     [k: K4 (marg.) ins.: :k]
     pañcāśītisahasrāṇi $ avyāhatabalaḥ samāḥ | *HV_23.149*395:1 |
     akarod arjuno rājyaṃ $ hariṃ caivānvahaṃ smaran | *HV_23.149*395:2 |
     anaṣṭavittasmaraṇe $ bubhuje 'kṣayyaṣaḍvasu | *HV_23.149*395:3 |
sa hi saptasu dvīpeṣu $ khaḍgī carmī śarāsanī &
rathī dvīpān anucaran % yogī saṃdṛśyate nṛbhiḥ // HV_23.150 //
     [k: K1-3 Ñ2.3 V B Dn Ds D2-6 T2 G1-3.5 M4 ins.: :k]
     anaṣṭadravyatā caiva $ na śoko na ca vibhramaḥ | *HV_23.150*396:1 |
     prabhāveṇa mahārājñaḥ $ prajā dharmeṇa rakṣataḥ || *HV_23.150*396:2 |
     sa sarvaratnabhāk samrāṭ $ cakravartī babhūva ha | *HV_23.150*396:3 |
     sa eva paśupālo 'bhūt $ kṣetrapālaḥ sa eva ca | *HV_23.150*396:4 |
     sa eva vṛṣṭyā parjanyo $ yogitvād arjuno 'bhavat || *HV_23.150*396:5 |
     sa vai bāhusahasreṇa $ jyāghātakaṭhinatvacā | *HV_23.150*396:6 |
     bhāti raśmisahasreṇa $ śaradīva ca bhāskaraḥ || *HV_23.150*396:7 |
     sa hi nāgān manuṣyeṣu $ māhiṣmatyāṃ mahādyutiḥ | *HV_23.150*396:8 |
     karkoṭakasutāñ jitvā $ puryāṃ tasyāṃ nyaveśayat || *HV_23.150*396:9 |
     sa vai vegaṃ samudrasya $ prāvṛṭkāle 'mbujekṣaṇaḥ | *HV_23.150*396:10 |
     krīḍann iva bhujodbhinnaṃ $ pratisrotaś cakāra ha || *HV_23.150*396:11 |
     luṇṭhitā krīḍatā tena $ phenasragdāmamālinī | *HV_23.150*396:12 |
     caladūrmisahasreṇa $ śaṅkitābhyeti narmadā || *HV_23.150*396:13 |
     tasya bāhusahasreṇa $ kṣubhyamāṇe mahodadhau | *HV_23.150*396:14 |
     bhayān nilīnā niśceṣṭāḥ $ pātālasthā mahāsurāḥ || *HV_23.150*396:15 |
     cūrṇīkṛtamahāvīciṃ $ calanmīnamahātimim | *HV_23.150*396:16 |
     mārutāviddhaphenaugham $ āvartakṣobhaduḥsaham || *HV_23.150*396:17 |
     prāvartayat tadā rājā $ sahasreṇa ca bāhunā | *HV_23.150*396:18 |
     devāsurasamākṣiptaḥ $ kṣīrodam iva mandaraḥ || *HV_23.150*396:19 |
     mandarakṣobhacakitā $ amṛtotpādaśaṅkitāḥ | *HV_23.150*396:20 |
     sahasotpatitā bhītā $ bhīmaṃ dṛṣṭvā nṛpottamam || *HV_23.150*396:21 |
     natā niścalamūrdhāno $ babhūvus te mahoragāḥ | *HV_23.150*396:22 |
     sāyāhne kadalīkhaṇḍaiḥ $ kampitās tasya vāyunā || *HV_23.150*396:23 |
     sa vai baddhvā dhanur jyābhir $ utsiktaṃ pañcabhiḥ śaraiḥ | *HV_23.150*396:24 |
     laṅkeśaṃ mohayitvā tu $ sabalaṃ rāvaṇaṃ balāt | *HV_23.150*396:25 |
     nirjityaiva samānīya $ māhiṣmatyāṃ babandha tam || *HV_23.150*396:26 |
     śrutvā tu baddhaṃ paulastyaṃ $ rāvaṇaṃ tv arjunena tu | *HV_23.150*396:27 |
     tato gatvā pulastyas tam $ arjunaṃ dadṛśe svayam | *HV_23.150*396:28 |
     mumoca rakṣaḥ paulastyaṃ $ pulastyenānuyācitaḥ || *HV_23.150*396:29 |
     yasya bāhusahasrasya $ babhūva jyātalasvanaḥ | *HV_23.150*396:30 |
     yugānte tv ambudasyeva $ sphuṭato hy aśaner iva || *HV_23.150*396:31 |
     aho bata mṛdhe vīryaṃ $ bhārgavasya yad acchinat | *HV_23.150*396:32 |
     rājño bāhusahasraṃ tu $ haimaṃ tālavanaṃ yathā || *HV_23.150*396:33 |
     tṛṣitena kadā cit sa $ bhikṣitaś citrabhānunā | *HV_23.150*396:34 |
     [k: Ñ2.3 V B2.3 D5 after line 2 of *396 (Dn after line 3) ins.: :k]
     pañcāśītisahasrāṇi $ varṣāṇāṃ vai narādhipaḥ | *HV_23.150*396A |

     [k: B2 after line 13 of *396 ins.: :k]
     uvāsa tām anusarann $ avagāḍhomahārṇavaṃ | *HV_23.150*396B:1 |
     cakāroddhatavelāntam $ akālaprāvṛḍuddhataṃ | *HV_23.150*396B:2 |
sa bhikṣām adadād vīraḥ $ sapta dvīpān vibhāvasoḥ &
     [k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D2.3.5.6 T2 G1-3.5 M4 ins.: :k]
     purāṇigrāmaghoṣāṃś ca $ viṣayāṃś caiva sarvaśaḥ | *HV_23.151*397:1 |
     jajvāla tasya sarvāṇi $ citrabhānur didhakṣayā || *HV_23.151*397:2 |
     sa tasya puruṣendrasya $ prabhāveṇa mahātmanaḥ | *HV_23.151*397:3 |
     dadāha kārtavīryasya $ śailāṃś caiva vanāni ca || *HV_23.151*397:4 |
     sa śūnyam āśramaṃ ramyaṃ $ varuṇasyātmajasya vai | *HV_23.151*397:5 |
     dadāha balavadbhītaś $ citrabhānuḥ sa haihayaḥ | *HV_23.151*397:6 |
     yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ $ purā bhāsvantam uttamam | *HV_23.151*397:7 |
     vasiṣṭhaṃ nāma sa muniḥ $ khyāta āpava ity uta | *HV_23.151*397:8 |
yatrāpavas tu taṃ krodhāc % chaptavān arjunaṃ vibhuḥ // HV_23.151 //
yasmān na varjitam idaṃ $ vanaṃ te mama hehaya &
tasmāt te duṣkaraṃ karma % kṛtam anyo hariṣyati \
arjuno nāma kauravyaḥ # pāṇḍavaḥ kuntinandanaḥ // HV_23.152 //
     [k: all Mss. (except Ś1 T1 M1-3; D6 T2 G M4 after 153b) ins.: :k]
     rāmo nāmamahābāhur $ jāmadagnyaḥ pratāpavān | *HV_23.152*398 |
chittvā bāhusahasraṃ te $ pramathya tarasā balī &
tapasvī brāhmaṇaś ca tvāṃ % haniṣyati sa bhārgavaḥ // HV_23.153 //
anaṣṭadravyatā yasya $ babhūvāmitrakarśana &
prabhāveṇa narendrasya % prajā dharmeṇa rakṣataḥ // HV_23.154 //
rāmāt tato 'sya mṛtyur vai $ tasya śāpān mahāmuneḥ &
varaś caiṣa hi kauravya % svayam eva vṛtaḥ purā // HV_23.155 //
tasya putraśatasyāsan $ pañca śeṣā mahātmanaḥ &
kṛtāstrā balinaḥ śūrā % dharmātmāno yaśasvinaḥ // HV_23.156 //
śūrasenaś ca śūraś ca $ dhṛṣṭoktaḥ kṛṣṇa eva ca &
jayadhvajaś ca nāmnāsīd % āvantyo nṛpatir mahān \
kārtavīryasya tanayā # vīryavanto mahārathāḥ // HV_23.157 //
jayadhvajasya putras tu $ tālajaṅgho mahābalaḥ &
tasya putrāḥ śatākhyās tu % tālajaṅghā iti śrutāḥ // HV_23.158 //
teṣāṃ kule mahārāja $ hehayānāṃ mahātmanām &
vītihotrāḥ sujātāś ca % bhojāś cāvantayas tathā // HV_23.159 //
tauṇḍikerā iti khyātās $ tālajaṅghās tathaiva ca &
bharatāś ca sujātāś ca % bahutvān nānukīrtitāḥ // HV_23.160 //
vṛṣaprabhṛtayo rājan $ yādavāḥ puṇyakarmiṇaḥ &
vṛṣo vaṃśadharas tatra % tasya putro 'bhavan madhuḥ \
madhoḥ putraśataṃ tv āsīd # vṛṣaṇas tasya vaṃśabhāk // HV_23.161 //
vṛṣaṇād vṛṣṇayaḥ sarve $ madhos tu mādhavāḥ smṛtāḥ &
yādavā yadunā cāgre % nirucyante ca hehayāḥ // HV_23.162 //
     [k: K1-3 Ñ2.3 V1.3 Dn Ds D3-5 ins.: :k]
     śūrāś ca śūravīrāś ca $ śūrasenās tathānagha || *HV_23.162*399:1 |
     śūrasena iti khyātas $ tasya deśo mahātmanaḥ | *HV_23.162*399:2 |
na tasya vittanāśaḥ syān $ naṣṭaṃ pratilabhec ca saḥ &
kārtavīryasya yo janma % kathayed iha nityaśaḥ // HV_23.163 //
     [k: Ñ2.3 V1 D3 (V3 after 168) ins.: :k]
     vittavāṃś ca bhavec caiva $ dharmaścaiva vivardhate | *HV_23.163*400:1 |
     yathā sṛṣṭir yador jātā $ tathā svarge mahīyate | *HV_23.163*400:2 |
     [k: Ñ2.3 D3 (all these after an addl. colophon) V1 after *400 cont.: :k]
     {janamejaya uvāca}
     kimarthaṃ tad vanaṃ dagdham $ āpavasya mahātmanaḥ | *HV_23.163*401:1 |
     kārtavīryeṇa vikramya $ tan me brūhi prapṛcchataḥ || *HV_23.163*401:2 |
     rakṣitā sa hi rājarṣiḥ $ prajānām iti naḥ śrutam | *HV_23.163*401:3 |
     kathaṃ sa rakṣitā bhūtvā $ nāśayām āsa tadvanam || *HV_23.163*401:4 |

     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     ādityo viprarūpeṇa $ kārtavīryam upasthitaḥ | *HV_23.163*401:5 |
     tṛptim ekām prayacchasva $ ādityo 'ham upasthitaḥ || *HV_23.163*401:6 |

     {arjuna uvāca}
     bhagavan kena tṛptis te $ bhaved brūhi vibhāvaso | *HV_23.163*401:7 |
     kīdṛśaṃ bhojanaṃ dadmi $ śrutvā te vidadhāmy aham || *HV_23.163*401:8 |

     {vibhāvasur uvāca}
     sthāvaraṃ dehi me sarvam $ āhāraṃ vadatāṃ vara | *HV_23.163*401:9 |
     tena tṛpsir bhaven mahyaṃ $ tena tuṣṭiś ca pārthiva || *HV_23.163*401:10 |

     {arjuna uvāca}
     na śakyaṃ sthāvaraṃ sarvaṃ $ tejasā mānuṣeṇa tu | *HV_23.163*401:11 |
     nirdagdhuṃ tapatāṃ śreṣṭha $ tvām eva praṇamāmy aham || *HV_23.163*401:12 |

     {āditya uvāca}
     tuṣṭas te 'haṃ śarān dadmi $ cākṣayān sarvatomukhān | *HV_23.163*401:13 |
     ye [pra]kṣiptāḥ saṃjvalanti $ mama tejaḥsamanvitāḥ || *HV_23.163*401:14 |
     āviṣṭas tejasā me 'dya $ sthāvaraṃ śoṣayiṣyasi | *HV_23.163*401:15 |
     śuṣkaṃ bhasma kariṣyāmi $ tena tṛptir narādhipa || *HV_23.163*401:16 |
     tataḥ śarāṃs tadādityo $ arjunāya tadā dadau | *HV_23.163*401:17 |
     tataḥ sa prācyam adahat $ sthāvaraṃ sarvam eva tat || *HV_23.163*401:18 |
     āśramān atha grāmāṃś ca $ ghoṣāṃś ca nagarāṇy api | *HV_23.163*401:19 |
     tapovanāni ramyāṇi $ vanāny upavanāni ca || *HV_23.163*401:20 |
     evaṃ sa prācyam adahat $ tataḥ sarvaṃ pradakṣiṇam | *HV_23.163*401:21 |
     nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmir $ dagdhā sā yogatejasā || *HV_23.163*401:22 |
     etasminn eva kāle tu $ āpavo jalam āśritaḥ | *HV_23.163*401:23 |
     daśa varṣasahasrāṇi $ jalavāsī mahān ṛṣiḥ || *HV_23.163*401:24 |
     pūrṇe vrate mahātejā $ udatiṣṭhan mahān ṛṣiḥ | *HV_23.163*401:25 |
     krodhāc chaśāpa rājarṣiṃ $ kīrtitaṃ vai yathā mayā | *HV_23.163*401:26 |
ete yayātiputrāṇāṃ $ pañca vaṃśā viśāṃ pate &
kīrtitā lokavīrāṇāṃ % ye lokān dhārayanti vai \
bhūtānīva mahārāja # pañca sthāvarajaṅgamam // HV_23.164 //
śrutvā pañcavisargaṃ tu $ rājā dharmārthakovidaḥ &
vaśī bhavati pañcānām % ātmajānāṃ tatheśvaraḥ // HV_23.165 //
labhet pañca varāṃś caiṣa $ durlabhān iha laukikān &
āyuḥ kīrtiṃ dhanaṃ putrān % aiśvaryaṃ bhūya eva ca \
dhāraṇāc chravaṇāc caiva # pañcavargasya bhārata // HV_23.166 //
     [k: T3 ins.: :k]
     lobhate manujaḥ śraiṣṭhyaṃ $ sarvapāpaiḥ pramucyate | *HV_23.166*402 |
kroṣṭos tu śṛṇu rājendra $ vaṃśam uttamapūruṣam &
yador vaṃśadharasyeha % yajvanaḥ puṇyakarmaṇaḥ // HV_23.167 //
kroṣṭor hi vaṃśaṃ śrutvemaṃ $ sarvapāpaiḥ pramucyate &
yasyānvavāyajo viṣṇur % harir vṛṣṇikulaprabhuḥ // HV_23.168 //

[h: HV (CE) chapter 24, transliterated by Christophe Vielle :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
gāndhārī caiva mādrī ca $ kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ &
gāndhārī janayām āsa % anamitraṃ mahābalam // HV_24.1 //
mādrī yudhājitaṃ putraṃ $ tato vai devamīḍhuṣam &
teṣāṃ vaṃśas tridhā bhūto % vṛṣṇīnāṃ kulavardhanaḥ // HV_24.2 //
mādryāḥ putrau tu jajñāte $ śrutau vṛṣṇyandhakāv ubhau &
jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ % śvaphalkaś citrakas tathā // HV_24.3 //
śvaphalkas tu mahārāja $ dharmātmā yatra vartate &
nāsti vyādhibhayaṃ tatra % nāvarṣabhayam apyuta // HV_24.4 //
kadā cit kāśirājasya $ vibhor bharatasattama &
trīṇi varṣāṇi viṣaye % nāvarṣat pākaśāsanaḥ // HV_24.5 //
sa tatra vāsayām āsa $ śvaphalkaṃ paramārcitam &
śvaphalkaparivarte ca % vavarṣa harivāhanaḥ // HV_24.6 //
     [k: K2 Ñ2.3 V1.3 B2.3 Dn D4 G(ed.) ins.: :k]
     sā mātur udarasthā tu $ bahūnvarṣagaṇān kila | *HV_24.6*403:1 |
     nivasantī na vai jajñe $ garbhasthāṃ tāṃ pitābravīt || *HV_24.6*403:2 |
     jāyasva śīghraṃ bhadraṃ te $ kimartham iha tiṣṭhasi | *HV_24.6*403:3 |
     provāca cainaṃ garbhasthā $ kanyā gāṃ ca dine dine || *HV_24.6*403:4 |
     yadi dadyāṃ tato 'dyāhaṃ $ jāyayiṣyāmi tāṃ pitā | *HV_24.6*403:5 |
     tathety uvāca taṃ cāsyāḥ $ pitā kāmam apūrayat | *HV_24.6*403:6 |
śvaphalkaḥ kāśirājasya $ sutāṃ bhāryām avindata &
gāndinīṃ nāma sā gāṃ tu % dadau vipreṣu nityaśaḥ // HV_24.7 //
dātā yajvā ca dhīraś ca $ śrutavān atithipriyaḥ &
akrūraḥ suṣuve tasmāc % chvaphalkād bhūridakṣiṇaḥ // HV_24.8 //
upamadgus tathā madgur $ mṛdaraś cārimejayaḥ &
arikṣepas tathopekṣaḥ % śatrughno 'thārimardanaḥ // HV_24.9 //
carmabhṛd yudhivarmā ca $ gṛdhramojās tathāntakaḥ &
āvāhaprativāhau ca % sundarā ca varāṅganā // HV_24.10 //
     [k: Ś1 K1.3.4 D4.5 ins.: :k]
     viśrutā sāmbamahiṣī $ kanyā cāsyapunarnavā | *HV_24.10*404:1 |
     rūpayauvanasaṃpannā $ sarvabhūtamanoharā || *HV_24.10*404:2 |
     akrūrāt kāśikanyāyāṃ $ satyaketur ajāyata | *HV_24.10*404:3 |
akrūreṇaugrasenyāṃ tu $ sugātryāṃ kurunandana &
prasenaś copadevaś ca % jajñāte devavarcasau // HV_24.11 //
citrakasyābhavan putrāḥ $ pṛthur vipṛthur eva ca &
aśvagrīvo 'śvabāhuś ca % supārśvakagaveṣaṇau // HV_24.12 //
ariṣṭanemir aśvaś ca $ sudharmā dharmabhṛt tathā &
subāhur bahubāhuś ca % śraviṣṭhāśravaṇe striyau // HV_24.13 //
aśmakyāṃ janayām āsa $ śūraṃ vai devamīḍhuṣam &
mahiṣyāṃ jajñire śūrād % bhojyāyāṃ puruṣā daśa // HV_24.14 //
vasudevo mahābāhuḥ $ pūrvam ānakadundubhiḥ &
jajñe yasya prasūtasya % dundubhyaḥ prāṇadan divi // HV_24.15 //
ānakānāṃ ca saṃhrādaḥ $ sumahān abhavad divi &
papāta puṣpavarṣaṃ ca % śūrasya bhavane mahat // HV_24.16 //
manuṣyaloke kṛtsne 'pi $ rūpe nāsti samo bhuvi &
yasyāsīt puruṣāgryasya % kāntiś candramaso yathā // HV_24.17 //
devabhāgas tato jajñe $ tato devaśravāḥ punaḥ &
anādhṛṣṭiḥ kanavako % vatsavān atha gṛñjimaḥ // HV_24.18 //
śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ $ pañca cāsya varāṅganāḥ &
pṛthukīrtiḥ pṛthā caiva % śrutadevā śrutaśravā \
rājādhidevī ca tathā # pañcaitā vīramātaraḥ // HV_24.19 //
     [k: K2 Ñ2 Dn Ds2 D3.5 ins.: :k]
     pṛthāṃ duhitaraṃ vavre $ kuntis tāṃkurunandana | *HV_24.19*405:1 |
     śūraḥ pūjyāya vṛddhāya $ kuntibhojāya tāṃ dadau | *HV_24.19*405:2 |
     tasmāt kuntīti vikhyātā $ kuntibhojātmajā pṛthā | *HV_24.19*405:3 |
kuntyasya śrutadevāyām $ agṛdhnuḥ suṣuve nṛpaḥ &
     [k: M4 ins.: :k]
     śrutadevyāṃ kekayas tu $ pañca putrān akalmaṣān | *HV_24.20*406:1 |
     sutardanapurogāṃs tu $ janayām āsa bhārata || *HV_24.20*406:2 |
     rājādhidevī rājendra $ putrau paramadharmikau | *HV_24.20*406:3 |
     vindānuvindāv āvantyau $ suṣuve bharatarṣabha | *HV_24.20*406:4 |
śrutaśravāyāṃ caidyas tu % śiśupālo mahābalaḥ // HV_24.20 //
     [k: K4 ins.: :k]
     yo hato rājasūye vai $ kṛṣṇena sumahātmanā | *HV_24.20*407 |
hiraṇyakaśipur yo 'sau $ daityarājo 'bhavat purā &
pṛthukīrtyāṃ tu saṃjajñe % tanayo vṛddhaśarmaṇaḥ // HV_24.21 //
karūṣādhipater vīro $ dantavaktro mahābalaḥ &
pṛthāṃ duhitaraṃ cakre % kauntyas tāṃ pāṇḍur āvahat // HV_24.22 //
yasyāṃ sa dharmavid rājā $ dharmād jajñe yudhiṣṭhiraḥ &
bhīmasenas tathā vātād % indrāc caiva dhanaṃjayaḥ \
loke 'pratiratho vīraḥ # śakratulyaparākramaḥ // HV_24.23 //
anamitrāc chanir jajñe $ kaniṣṭhād vṛṣṇinandanāt &
śaineyaḥ satyakas tasmād % yuyudhānas tu sātyakiḥ // HV_24.24 //
     [k: Ś1 K1.3.4 Dn D4.5 ins.: :k]
     asaṅgo yuyudhānasya $ bhūmis tasyābhavatsutaḥ | *HV_24.24*408:1 |
     bhūmer yugaṃdharaḥ putra $ iti vaṃśaḥ samāpyate | *HV_24.24*408:2 |
uddhavo devabhāgasya $ mahābhāgaḥ suto 'bhavat &
paṇḍitānāṃ paraṃ prāhur % devaśravasam uddhavam // HV_24.25 //
     [k: M4 for 25c-d subst.: :k]
     paṇḍitaṃ nāma rājendra $ lebhe devaśravāḥsutam | *HV_24.25*409 |
aśmaky alabhatāpatnyam $ anādhṛṣṭiṃ yaśasvinam &
nivṛttaśatruṃ śatrughnaṃ % śrutadevā vyajāyata // HV_24.26 //
śrutadevāprajātas tu $ naiṣādir yaḥ pariśrutaḥ &
     [k: M1-3 for 27a-b subst.: :k]
     śrutadevāt tu naiṣādiḥ $ so 'smābhir yaḥpariśrutaḥ | *HV_24.27*410 |
ekalavyo mahārāja % niṣādaiḥ parivardhitaḥ // HV_24.27 //
     [k: K2 ins.: :k]
     vasudevasya vai putro $ vāsudevaḥ pratāpavān | *HV_24.27*411 |
vatsāvate tv aputrāya $ vasudevaḥ pratāpavān &
adbhir dadau sutaṃ vīraṃ % śauriḥ kauśikam aurasam // HV_24.28 //
     [k: M1-3 for 28c-d subst.: :k]
     dadau putraṃ svakaṃ śauriḥ $ kumāramamitaujasam | *HV_24.28*412 |
gaṇḍūṣāya tv aputrāya $ viṣvakseno dadau sutam &
cārudeṣṇaṃ sucāruṃ ca % pañcālaṃ kṛtalakṣaṇam // HV_24.29 //
asaṃgrāmeṇa yo vīro $ nāvartata kadā cana &
raukmiṇeyo mahābāhuḥ % kanīyān bharatarṣabha // HV_24.30 //
vāyasānāṃ sahasrāṇi $ yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ &
cārūn adyopayokṣyāmaś % cārudeṣṇahatān iti // HV_24.31 //
tantrijas tantripālaś ca $ sutau kanavakasya tu &
vīraś cāśvahanuś caiva % vīrau tāv atha gṛñjimau // HV_24.32 //
śyāmaputraḥ sumitras tu $ śamīko rājyam āvahat &
     [k: all Mss. (except M1-3) Cn ins.: :k]
     jugupsamāno bhojatvād $ rājasūyamavāpa saḥ | *HV_24.33*413 |
ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ % jajñe tasya vināśanaḥ // HV_24.33 //
vasudevasya tu sutān $ kīrtayiṣyāmy tāñ śṛṇu // HV_24.34 //
vṛṣṇes trividham etaṃ tu $ bahuśākhaṃ mahaujasam &
     [k: T3 ins.: :k]
     prakṛtānupayuktatvād $ vistarān nānukīrtanam | *HV_24.35*414 |
dhārayan vipulaṃ vaṃśaṃ % nānarthair iha yujyate // HV_24.35 //

[h: HV (CE) chapter 25, transliterated by Christophe Vielle :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
pauravī rohiṇī nāma $ bāhlikasyātmajā nṛpa &
jyeṣṭhā patnī mahārāja % dayitānakadundubheḥ // HV_25.1 //
     [k: After the ref., all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k]
     yāḥ patnyo vasudevasya $ caturdaśa varāṅganāḥ | *HV_25.0*415:1 |
     pauravī rohiṇī nāma $ madirāpi tathāparā | *HV_25.0*415:2 |
     vaiśākhī ca tathā bhadrā $ sunāmnī caiva pañcamī || *HV_25.0*415:3 |
     sahadevā śāntidevā $ śrīdevā devarakṣitā | *HV_25.0*415:4 |
     vṛkadevy upadevī ca $ devakī caiva saptamī || *HV_25.0*415:5 |
     sutanur vaḍavā caiva $ dve ete paricārike | *HV_25.0*415:6 |
lebhe jyeṣṭhaṃ sutaṃ rāmaṃ $ śāraṇaṃ śaṭham eva ca &
durdamaṃ damanaṃ śvabhraṃ % piṇḍārakakuśīnarau // HV_25.2 //
citrāṃ nāma kumārīṃ ca $ rohiṇītanayā nava &
citrā subhadreti punar % vikhyātā kurunandana // HV_25.3 //
vasudevāc ca devakyāṃ $ jajñe śaurir mahāyaśāḥ &
     [k: D2 ins.: :k]
     kīrtimantaṃ suṣeṇaṃ ca $ bhadrasenam udāradhī | *HV_25.4*416:1 |
     mṛtyuṃ samardanaṃ bhadraṃ $ saṃkarṣaṇam ahīśvaram | *HV_25.4*416:2 |
     vipulaṃ teṣv aṣṭatamo $ svayam eva hariḥ kila | *HV_25.4*416:3 |
rāmāc ca niśaṭho jajñe % revatyāṃ dayitaḥ sutaḥ // HV_25.4 //
subhadrāyāṃ rathī pārthād $ abhimanyur ajāyata &
akrūrāt kāśikanyāyāṃ % satyaketur ajāyata // HV_25.5 //
vasudevasya bhāryāsu $ mahābhāgāsu saptasu &
ye putrā jajñire śūrā % namatas tān nibodhata // HV_25.6 //
bhojaś ca vijayaś caiva $ śāntidevāsutāv ubhau &
     [k: K1 (K3 after 7d) ins.: :k]
     upāsaṅgaṃ varaṃ lebhe $ tanayaṃdevarakṣitā | *HV_25.7*417 |
vṛkadevaḥ sunāmāyāṃ % gadaś cāsyāḥ sutāv ubhau \
agāvahaṃ mahātmānaṃ # vṛkadevī vyajāyata // HV_25.7 //
     [k: K1.3 D4 ins.: :k]
     vijayaṃ lomapādaṃ ca $ vardhamānaṃ ca devakī || *HV_25.7*418:1 |
     ete svayaṃ mahātmanā $ upadevyāṃ ca jajñire | *HV_25.7*418:2 |
     sutanū ca narāvī ca $ śaurer āstāṃ parigrahaḥ || *HV_25.7*418:3 |
     pauṇḍraś ca kapilaś caiva $ vasudevasutāv ubhau | *HV_25.7*418:4 |
     narākhyāṃ kapilo jajñe $ pauṇḍraś ca sutanūsutaḥ | *HV_25.7*418:5 |
     tayor nṛpo 'bhavat pauṇḍraḥ $ kapilas tu vanaṃ yayau || *HV_25.7*418:6 |
     pūrvyāṃ samabhavad dvīpo $ vasudevān mahābalaḥ | *HV_25.7*418:7 |
     jarā nāma niṣādānāṃ $ prabhuḥ sarvadhanuṣmatām | *HV_25.7*418:8 |
kanyā trigartarājasya $ bhartā vai śiśirāyaṇaḥ &
jijñāsāṃ pauruṣe cakre % na caskande 'tha pauruṣam // HV_25.8 //
     [k: V2 ins.: :k]
     kṛṣṇāyasasamācakhyo $ na pumāṃstvaṃ napuṃsakaḥ | *HV_25.8*419 |
kṛṣṇāyasasamaprakhyo $ varṣe dvādaśame tadā &
mithyābhiśapto gārgyas tu % manyunābhisamīritaḥ \
ghoṣakanyām upādāya # maithunāyopacakrame // HV_25.9 //
gopālī tv apsarās tasya $ gopastrīveṣadhāriṇī &
dhārayām āsa gārgyasya % garbhaṃ durdharam acyutam // HV_25.10 //
mānuṣyāṃ gargyabhāryāyāṃ $ niyogāc chūlapāṇinaḥ &
sa kālayavano nāma % jajñe rājā mahābalaḥ \
vṛṣapūrvārdhakāyās tam # avahan vājino raṇe // HV_25.11 //
aputrasya sa rājñas tu $ vavṛdhe 'ntaḥpure śiśuḥ &
yavanasya mahārāja % sa kālayavano 'bhavat // HV_25.12 //
sa yuddhakāmo nṛpatiḥ $ paryapṛcchad dvijottamān &
vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya % nārado 'kathayad vibhuḥ // HV_25.13 //
akṣauhiṇyā tu sainyasya $ mathurām abhyayāt tadā &
dūtaṃ ca preṣayām āsa % vṛṣṇyandhakaniveśane // HV_25.14 //
tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ $ puraskṛtya mahāmatim &
sametā mantrayām āsur % jarāsaṃdhabhayena ca // HV_25.15 //
kṛtvā ca niścayaṃ sarve $ palāyanam arocayan &
     [k: K2 ins.: :k]
     tyaktvā gṛhān dhanaṃ sarve $ palāyanta manoratham | *HV_25.16*420 |
vihāya mathurāṃ ramyāṃ % mānayantaḥ pinākinam \
kuśasthalīṃ dvāravatīṃ # niveśayitum īpsavaḥ // HV_25.16 //
     [k: K1.3.4 D4 ins.: :k]
     evaṃ devo mahābāhuḥ $ pūrvaṃ kṛṣṇaḥprajāpatiḥ | *HV_25.16*421:1 |
     vihārārthaṃ manuṣyāṃśo $ mānuṣeṣv abhyajāyata | *HV_25.16*421:2 |
iti kṛṣṇasya janmedaṃ $ yaḥ śucir niyatendriyaḥ &
parvasu śrāvayed vidvān % nirṛṇaḥ sa sukhī bhavet // HV_25.17 //

[h: HV (CE) chapter 26, transliterated by Christophe Vielle :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
kroṣṭor evābhavat putro $ vṛjinīvān mahāyaśāḥ &
vārjinīvatam icchanti % svāhiṃ svāhākṛtāṃ varam // HV_26.1 //
svāhiputro 'bhavad rājā $ ruṣadgur vadatāṃ varaḥ &
mahākratubhir īje yo % vividhair āptadakṣiṇaiḥ // HV_26.2 //
śataprasūtim icchan vai $ ruṣadguḥ so 'gryam ātmajam &
citraiś citrarathas tasya % putraḥ karmabhir anvitaḥ // HV_26.3 //
āsīc caitrarathir vīro $ yajvā vipuladakṣiṇaḥ &
śaśabinduḥ paraṃ vṛttaṃ % rājarṣīṇām anuṣṭhitaḥ // HV_26.4 //
pṛthuśravāḥ pṛthuyaśā $ rājāsīc chāśabindujaḥ &
śaṃsanti ca purāṇajñāḥ % pārthaśravasam antaram // HV_26.5 //
antarasya suyajñas tu $ suyajñatanayo 'bhavat &
uṣato yajñam akhilaṃ % svadharmam uṣatāṃ varaḥ // HV_26.6 //
     [k: T3.4 for 6c-d subst.: :k]
     udyatas tasya dharmātmā+ $ +bhavat putravatāṃvaraḥ | *HV_26.6*422 |
śineyur abhavat putra $ uṣataḥ śatrutāpanaḥ &
maruttas tasya tanayo % rājarṣir abhavan nṛpaḥ // HV_26.7 //
marutto 'labhata jyeṣṭhaṃ $ sutaṃ kambalabarhiṣam &
cacāra paramaṃ dharmam % amarṣāt pretyabhāvavit // HV_26.8 //
śataprasūtim icchan vai $ sutaṃ kambalabarhiṣaḥ &
babhūva rukmakavacaḥ % śataprasavataḥ sutaḥ // HV_26.9 //
nihatya rukmakavacaḥ $ śataṃ kavacināṃ raṇe &
dhanvināṃ niśitair bāṇair % avāpa śriyam uttamām // HV_26.10 //
jajñe ca rukmakavacāt $ parājit paravīrahā &
jajñire pañca putrās tu % mahāvīryāḥ parājitāḥ \
rukmeṣuḥ pṛthurukmaś ca # jyāmaghaḥ pālito hariḥ // HV_26.11 //
pālitaṃ ca hariṃ caiva $ videhebhyaḥ pitā dadau &
rukmeṣur abhavad rājā % pṛthurukmaś ca saṃśritaḥ \
tābhyāṃ pravrājito rājyāj # jyāmagho 'vasad āśrame // HV_26.12 //
praśāntaḥ sa vanasthas tu $ brāhmaṇenāvabodhitaḥ &
jagāma ratham āsthāya % deśam anyaṃ dhvajī rathī // HV_26.13 //
narmadākūlam ekākī $ narmadāṃ mṛttikāvatīm &
ṛkṣavantaṃ giriṃ jitvā % śuktimatyām uvāsa saḥ // HV_26.14 //
jyāmaghasyābhavad bhāryā $ caitrā pariṇatā satī &
aputro 'pi ca rājā sa % nānyāṃ bhāryām avindata // HV_26.15 //
tasyāsīd vijayo yuddhe $ tatra kanyām avāpa saḥ &
     [k: Ñ2.3 V ins.: :k]
     ratham āropya sā nītā $ patnyarthaṃ strīniveśanam || *HV_26.16*423:1 |
     tāṃ dṛṣṭvā ruṣitā śaibyā $ bhartāram idam abravīt | *HV_26.16*423:2 |
     kimartham iyam ānītā $ sapatnī durnayā mama | *HV_26.16*423:3 |
bhāryām uvāca saṃtrāsāt % snuṣeti sa nareśvaraḥ // HV_26.16 //
etac chrutvābravīd enaṃ $ kasya ceyaṃ snuṣeti vai &
     [k: Ñ2.3 V1.2 ins.: :k]
     na hi prasūtā putreṇa $ nānyā bhāryāsti te'nagha | *HV_26.17*424:1 |
     snuṣā saṃbandhavāg eṣā $ katamena sutena te | *HV_26.17*424:2 |
     [k: all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k]
     abravīt tad upaśrutya $ jyāmaghorājasattamaḥ | *HV_26.17*425 |
yas te janiṣyate putras % tasya bhāryeti jātabhīḥ // HV_26.17 //
ugreṇa tapasā tasyāḥ $ kanyāyāḥ sā vyajāyata &
putryāṃ vidarbhaṃ subhāgā % caitrā pariṇatā satī // HV_26.18 //
rājaputryāṃ tu vidvāṃsau $ snuṣāyāṃ krathakaiśikau &
paścād vidarbho 'janayac % chūrau raṇaviśāradau // HV_26.19 //
     [k: K1.3.4 Dn D4.5 ins.: :k]
     lomapādaṃ tṛtīyaṃ tu $ putraṃparamadhārmikam || *HV_26.19*426:1 |
     lomapādātmajo babhrur $ āhvatis tasya cātmajaḥ | *HV_26.19*426:2 |
     āhvateḥ kaiśikaś caiva $ vidvān paramadhārmikaḥ | *HV_26.19*426:3 |
     kaiśikasya cidiḥ putras $ tasmāc caidyā nṛpāḥ smṛtāḥ | *HV_26.19*426:4 |
bhīmo vidarbhasya sutaḥ $ kuntis tasyātmajo 'bhavat &
kunter dhṛṣṭaḥ suto jajñe % raṇadhṛṣṭaḥ pratāpavān // HV_26.20 //
dhṛṣṭasya jajñire śūrās $ trayaḥ paramadhārmikāḥ &
āvantaś ca daśārhaś ca % balī viṣṇuharaś ca yaḥ // HV_26.21 //
daśārhasya suto vyomā $ vidvāñ jīmūta ucyate &
jīmūtaputro vṛkatis % tasya bhīmarathaḥ sutaḥ // HV_26.22 //
atha bhīmarathasyāsīt $ putro navarathas tathā &
tasya cāsīd daśarathaḥ % śakunis tasya cātmajaḥ // HV_26.23 //
tasmāt karambhaḥ kārambhir $ devarāto 'bhavan nṛpaḥ &
devakṣatro 'bhavat tasya % daivakṣatrir mahātmanaḥ // HV_26.24 //
devagarbhasamo jajñe $ devakṣatrasya nandanaḥ &
madhūnāṃ vaṃśakṛd rājā % madhur madhuravāg api // HV_26.25 //
madhor jajñe tu vaidarbhyāṃ $ purutvān puruṣottamaḥ &
     [k: Dn (B2.3 line 2 only after 26b) ins.: :k]
          putro maruvasas tathā | *HV_26.26a*427:1 |*
     āsīn maruvasaḥ putraḥ | *HV_26.26a*427:2 |*
mātā jajñe 'tha vaidarbhyāṃ % bhadravatyāṃ kurūdvaha // HV_26.26 //
ekṣvākī cābhavad bhāryā $ mātus tasyām ajāyata &
sarvasattvaguṇopetaḥ % sātvatāṃ kīrtivardhanaḥ // HV_26.27 //
     [k: G1.3.5 ins.: :k]
     yatrāsan sadguṇopetāḥ $ sātvatāḥ kulavardhanāḥ | *HV_26.27*428 |
imāṃ visṛṣṭiṃ vijñāya $ jyāmaghasya mahātmanaḥ &
yujyate parayā prītyā % prajāvāṃś ca bhavaty uta // HV_26.28 //

[h: HV (CE) chapter 27, transliterated by Christophe Vielle :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
satvataḥ sattvasaṃpannān $ kausalyā suṣuve sutān &
bhajinaṃ bhajamānaṃ ca % divyaṃ devāvṛdhaṃ nṛpam // HV_27.1 //
andhakaṃ ca mahābāhuṃ $ vṛṣṇiṃ ca yadunandanam &
teṣāṃ visargāś catvāro % vistareṇeha tāṅ śṛṇu // HV_27.2 //
bhajamānasya sṛñjayyau $ bāhyakā copabāhyakā &
āstāṃ bhārye tayos tasmāj % jajñire bahavaḥ sutāḥ // HV_27.3 //
nimiś ca kramaṇaś caiva $ viṣṇuḥ śūraḥ puraṃjayaḥ &
ete bāhyakasṛñjayyāṃ % bhajamānād vijajñire // HV_27.4 //
āyutājit sahasrājic $ chatājic cātha dāsakaḥ &
upabāhyakasṛñjayyāṃ % bhajamānād vijajñire // HV_27.5 //
yajvā devāvṛdho rājā $ cacāra vipulaṃ tapaḥ &
putraḥ sarvaguṇopeto % mama syād iti niścitaḥ // HV_27.6 //
saṃyujyātmānam evaṃ sa $ parṇāśāyā jalaṃ spṛśan &
sadopaspṛśatas tasya % cakāra priyam āpagā // HV_27.7 //
cintayābhiparītā sā $ jagāmaikaviniścayam &
kalyāṇatvān narapates % tasya sā nimnagottamā // HV_27.8 //
nādhyagacchata tāṃ nārīṃ $ yasyām evaṃvidhaḥ sutaḥ &
     [k: D3 ins.: :k]
     bhavet sarvaguṇopeto $ rājño devāvṛdhasya ca | *HV_27.9*430 |
jāyet tasmāt svayaṃ hanta % bhavāmy asya sahavratā // HV_27.9 //
atha bhūtvā kumārī sā $ bibhratī paramaṃ vapuḥ &
varayām āsa nṛpatiṃ % tām iyeṣa ca sa prabhuḥ // HV_27.10 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T3.4 ins.: :k]
     tasyām ādhatta garbhaṃ sa $ tejasvinamudāradhīḥ | *HV_27.10*430 |
atha sā daśame māsi $ suṣuve saritāṃ varā &
putraṃ sarvaguṇopetaṃ % babhruṃ devāvṛdhān nṛpāt // HV_27.11 //
anuvaṃśe purāṇajñā $ gāyantīti pariśrutam &
guṇān devāvṛdhasyātha % kīrtayanto mahātmanaḥ // HV_27.12 //
yathaivāgre śrutaṃ dūrād $ apaśyāma tathāntikāt &
babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ % devair devāvṛdhaḥ samaḥ // HV_27.13 //
ṣaṣṭiś ca ṣaṭ ca puruṣāḥ $ sahasrāṇi ca sapta ca &
ete 'mṛtatvaṃ saṃprāptā % babhror daivāvṛdhād iti // HV_27.14 //
yajvā dānapatir dhīmān $ brahmaṇyaḥ sudṛḍhāyudhaḥ &
     [k: B3 Dn ins.: :k]
     kīrtimāṃś ca mahātejāḥ $ sātvatānāṃ mahārathaḥ | *HV_27.15*431 |
tasyānvavāyaḥ sumahān % bhojā ye mārtikāvatāḥ // HV_27.15 //
andhakāt kāśyaduhitā $ caturo 'labhatātmajān &
kukuraṃ bhajamānaṃ ca % śamiṃ kambalabarhiṣam // HV_27.16 //
kukurasya suto dhṛṣṇur $ dhṛṣṇos tu tanayas tathā &
kapotaromā tasyātha % taittiris tanayo 'bhavat \
jajñe punar vasus tasmād # abhijit tu punar vasoḥ // HV_27.17 //
tasya vai putramithunaṃ $ babhūvābhijitaḥ kila &
āhukaś cāhukī caiva % khyātau khyātimatāṃ varau // HV_27.18 //
imāś codāharanty atra $ gāthāḥ prati tam āhukam // HV_27.19 //
śvetena parivāreṇa $ kiśorapratimo mahān &
aśīticarmaṇā yukto % nāhukaḥ prathamaṃ vrajet // HV_27.20 //
nāputravān nāśatado $ nāsahasraśatāyudhaḥ &
nāśuddhakarmā nāyajvā % yo bhojam abhito vrajet // HV_27.21 //
pūrvasyāṃ diśi nāgānāṃ $ bhojasyety anumodanam &
     [k: N (except Ñ1 D6) T3.4 (Ś1 after 19, K1.3 after 20, K4 after 22) ins.: :k]
     sopāsaṅgānukarṣāṇāṃ $ dhvajināṃ savarūthinām | *HV_27.22*432:1 |
     rathānāṃ meghaghoṣāṇāṃ $ sahasrāṇi daśaiva tu | *HV_27.22*432:2 |
rūpyakāñcanakakṣyāṇāṃ % sahasrāṇi daśāpi ca // HV_27.22 //
tāvanty eva sahasrāṇi $ uttarasyāṃ tathā diśi &
ā bhūmipālān bhojān svān % atiṣṭhan kiṃkiṇīkinaḥ // HV_27.23 //
āhukīṃ cāpy avantibhyaḥ $ svasāraṃ dadur andhakāḥ // HV_27.24 //
āhukasya tu kāśyāyāṃ $ dvau putrau saṃbabhūvatuḥ &
devakaś cograsenaś ca % devagarbhasamāv ubhau // HV_27.25 //
devakasyābhavan putrāś $ catvāras tridaśopamāḥ &
devavān upadevaś ca % sudevo devarakṣitaḥ \
kumāryaḥ sapta cāpyāsan # vasudevāya tā dadau // HV_27.26 //
devakī śāntidevā ca $ sudevā devarakṣitā &
vṛkadevy upadevī ca % sunāmnī caiva saptamī // HV_27.27 //
navograsenasya sutās $ teṣāṃ kaṃsas tu pūrvajaḥ &
nyagrodhaś ca sunāmā ca % kaṅkuśaṅkusubhūmayaḥ \
rāṣṭrapālo 'tha sutanur # anādhṛṣṭiś ca puṣṭimān // HV_27.28 //
eṣāṃ svasāraḥ pañcāsan $ kaṃsā kaṃsavatī tathā &
sutanū rāṣṭrapālī ca % kaṅkā caiva varāṅganā // HV_27.29 //
ugrasenaḥ sahāpatyo $ vyākhyātaḥ kukurodbhavaḥ // HV_27.30 //
kukurāṇām imaṃ vaṃśaṃ $ dhārayann amitaujasām &
ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ % prajāvān āpnute naraḥ // HV_27.31 //

[h: HV (CE) chapter 28, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of March 24, 2000 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
bhajamānasya putro 'tha $ rathamukhyo vidūrathaḥ &
rājādhidevaḥ śūras tu % vidūrathasuto 'bhavat // HV_28.1 //
rājādhidevasya sutā $ jajñire vīryavattarāḥ &
dattātidattau balinau % śoṇāśvaḥ śvetavāhanaḥ // HV_28.2 //
śamī ca daṇḍaśarmā ca $ dattaśatruś ca śatrujit &
śravaṇā ca śraviṣṭhā ca % svasārau saṃbabhūvatuḥ // HV_28.3 //
śamīputraḥ pratikṣatraḥ $ pratikṣatrasya cātmajaḥ &
svayaṃbhojaḥ svayaṃbhojād % dhṛdikaḥ saṃbabhūva ha // HV_28.4 //
tasya putrā babhūvur hi $ sarve bhīmaparākramāḥ &
kṛtavarmāgrajas teṣāṃ % śatadhanvā tu madhyamaḥ // HV_28.5 //
devāntaś ca narāntaś ca $ bhiṣag vaitaraṇaś ca yaḥ &
sudāntaś cādhidāntaś ca % kīnāśo dāmadambhakau // HV_28.6 //
devāntasyābhavat putro $ vidvān kambalabarhiṣaḥ &
     [k: T3 ins.: :k]
     kroṣṭoḥ putro 'namitras tu $ tasmād vai devamīḍhuṣaḥ | *HV_28.7*433 |
asamaujās tathā vīro % nāsamaujāś ca tāv ubhau // HV_28.7 //
ajātaputrāya sutān $ pradadāv asamaujase &
sudaṃṣṭraṃ ca sucāruṃ ca % kṛṣṇam ity andhakāḥ smṛtāḥ // HV_28.8 //
     [k: Ś1 K1.3.4 Ñ2.3 V1.3 B2 Dn D3 ins.: :k]
     ete cānye ca bahavo $ andhakāḥ kathitās tava | *HV_28.8*434:1 |
     andhakānām imaṃ vaṃśaṃ $ dhārayed yas tu nityaśaḥ | *HV_28.8*434:2 |
     ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ $ labhate nātra saṃśayaḥ | *HV_28.8*434:3 |
gāndhārī caiva mādrī ca $ kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ &
gāndhārī janayām āsa % sumitraṃ mitranandanam // HV_28.9 //
mādrī yudhājitaṃ putraṃ $ tato vai devamīḍhuṣam &
anamitram amitrāṇāṃ % jetāraṃ ca mahābalam // HV_28.10 //
anamitrasuto nighno $ nighnasya dvau babhūvatuḥ &
prasenaś cātha satrājic % chatrusenājitāv ubhau // HV_28.11 //
praseno dvāravatyāṃ tu $ niviśantyāṃ mahāmaṇim &
divyaṃ syamantakaṃ nāma % samudrād upalabdhavān // HV_28.12 //
     [k: K2.4 Ñ2.3 V B D T G M4 (K1.3 after 19ab) ins.: :k]
     tasya satrājitaḥ sūryaḥ $ sakhā prāṇasamo 'bhavat | *HV_28.12*435:1 |
     sa kadācin niśāpāye $ rathena rathināṃ varaḥ | *HV_28.12*435:2 |
     abdhikūlam upaspraṣṭum $ upasthātuṃ yayau ravim | *HV_28.12*435:3 |
     tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṃ $ vivasvān agrataḥ sthitaḥ | *HV_28.12*435:4 |
     aspaṣṭamūrtir bhagavāṃs $ tejomaṇḍalavān prabhuḥ || *HV_28.12*435:5 |
     atha rājā vivasvantam $ uvāca sthitam agrataḥ | *HV_28.12*435:6 |
     yathaiva vyomni paśyāmi $ sadā tvāṃ jyotiṣāṃ pate | *HV_28.12*435:7 |
     tejomaṇḍalinaṃ devaṃ $ tathaiva purataḥ sthitam | *HV_28.12*435:8 |
     ko viśeṣo 'sti me tvattaḥ $ sakhyenopāgatasya vai | *HV_28.12*435:9 |
     etac chrutvā tu bhagavān $ maṇiratnaṃ syamantakam || *HV_28.12*435:10 |
     svakaṇṭhād avamucyaiva $ ekānte nyastavān bhuvi | *HV_28.12*435:11 |
     tato vigrahavantaṃ taṃ $ dadarśa nṛpatis tadā | *HV_28.12*435:12 |
     prītimān atha taṃ dṛṣṭvā $ muhūrtaṃ kṛtavān kathām | *HV_28.12*435:13 |
     tam abhiprasthitaṃ bhūyo $ vivasvantaṃ sa satrajit | *HV_28.12*435:14 |
     lokān udbhāsayasy etān $ yena tvaṃ satataṃ prabho || *HV_28.12*435:15 |
     tad etan maṇiratnaṃ me $ bhagavan dātum arhasi | *HV_28.12*435:16 |
     tataḥ syamantakamaṇiṃ $ dattavāṃs tasya bhāskaraḥ | *HV_28.12*435:17 |
     sa tam ābadhya nagarīṃ $ praviveśa mahīpatiḥ | *HV_28.12*435:18 |
     taṃ janāḥ paryadhāvanta $ sūryo 'yaṃ gacchatīti ha | *HV_28.12*435:19 |
     purīṃ vismāpayitvā sa $ rājā tv antaḥpuraṃ yayau || *HV_28.12*435:20 |
     tat prasenajite divyaṃ $ maṇiratnaṃ syamantakam | *HV_28.12*435:21 |
     dadau bhrātre narapatiḥ $ premṇā satrājid uttamam | *HV_28.12*435:22 |
     [k: After line 20, K4 ins.: :k]
     satrājit svagṛhaṃ śrīmat $ kṛtakautukamaṅgalam | *HV_28.12*435A:1 |
     praviśya devasadane $ maṇiṃ viprair nyavedayat || *HV_28.12*435A:2 |
     dine dine svarṇabhārān $ aṣṭau sa sravati prabho | *HV_28.12*435A:3 |
     [k: For lines 11-21, M4 subst.: :k]
     avatārya galāt tūrṇam $ ekānte saṃnyaveśayat | *HV_28.12*435B:1 |
     tataḥ satrājitaḥ sūryaṃ $ jvalantaṃ vapuṣā tadā | *HV_28.12*435B:2 |
     praṇipatya mahātmānaṃ $ kṛtāñjalir avasthitaḥ || *HV_28.12*435B:3 |
     stutvā ca vividhaiḥ stotraiḥ $ prīṇayām āsa bhāskaram | *HV_28.12*435B:4 |
     tataḥ prasanno bhagavān $ vṛṇīṣva varam īpsitam || *HV_28.12*435B:5 |
     ity uvāca sa rājānaṃ $ sa ca vavre maṇiṃ tadā | *HV_28.12*435B:6 |
     sa cāpi taṃ maṇiṃ dattvā $ tatraivāntaradhīyata || *HV_28.12*435B:7 |
     satrājic ca mahārāja $ maṇiratnaṃ syamantakam | *HV_28.12*435B:8 |
sa maṇiḥ syandate rukmaṃ $ vṛṣṇyandhakaniveśane &
kālavarṣī ca parjanyo % na ca vyādhibhayaṃ bhavet // HV_28.13 //
lipsāṃ cakre prasenāt tu $ maṇiratnaṃ syamantakam &
govindo na ca taṃ lebhe % śakto 'pi na jahāra saḥ // HV_28.14 //
kadācin mṛgayāṃ yātaḥ $ prasenas tena bhūṣitaḥ &
syamantakakṛte siṃhād % vadhaṃ prāpa vanecarāt // HV_28.15 //
atha siṃhaṃ pradhāvantam $ ṛkṣarājo mahābalaḥ &
nihatya maṇiratnaṃ tam % ādāya bilam āviśat // HV_28.16 //
tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ $ prasenavadhakāraṇāt &
prārthanāṃ tāṃ maṇer buddhvā % sarva eva śaśaṅkire // HV_28.17 //
sa śaṅkyamāno dharmātmā $ nakārī tasya karmaṇaḥ &
āhariṣye maṇim iti % pratijñāya vanaṃ yayau // HV_28.18 //
     [k: K4 ins.: :k]
     devadvijātibhakto 'yaṃ $ śriyaḥ sarvecaro 'pi ca | *HV_28.18*436 |

     [k: Ś1 K2 Ñ2.3 V B Ds D2-5 ins.: :k]
     yatra praseno bhṛgayām $ ācarat tatra cāpy atha | *HV_28.18*437 |
prasenasya padaṃ gṛhya $ puruṣair āptakāribhiḥ &
ṛkṣavantaṃ girivaraṃ % vindhyaṃ ca girim uttamam // HV_28.19 //
anveṣayan pariśrāntaḥ $ sa dadarśa mahāmanāḥ &
sāśvaṃ hataṃ prasenaṃ tu % nāvindac caiva taṃ maṇim // HV_28.20 //
atha siṃhaḥ prasenasya $ śarīrasyāvidūrataḥ &
ṛkṣena nihato dṛṣṭaḥ % pādair ṛkṣasya sūcitaḥ // HV_28.21 //
pādais tair anviyāyātha $ guhām ṛkṣasya mādhavaḥ &
mahaty ṛkṣabile vāṇīṃ % śuśrāva pramaderitām // HV_28.22 //
dhātryā kumāram ādāya $ sutaṃ jāmbavato nṛpa &
krīḍāpayantyā maṇinā % mā rodīr ity atheritām // HV_28.23 //

{dhātry uvāca}
siṃhaḥ prasenam avadhīt $ siṃho jāmbavatā hataḥ &
sukumāraka mā rodīs % tava hy eṣa syamantakaḥ // HV_28.24 //
vyaktīkṛtaś ca śabdaḥ sa $ tūrṇaṃ cāpi yayau bilam &
     [k: All Mss. except Ś1 Ñ1 M1-3 ins.: :k]
     praviśya cāpi bhagavāṃs $ tam ṛkṣabilam añjasā | *HV_28.25*438:1 |
     sthāpayitvā biladvāri $ yadūṃl lāṅgalinā saha | *HV_28.25*438:2 |
śārṅgadhanvā bilasthaṃ tu % jāmbavantaṃ dadarśa ha // HV_28.25 //
yuyudhe vāsudevas tu $ bile jāmbavatā saha &
bāhubhyām eva govindo % divasān ekaviṃsatim // HV_28.26 //
     [k: K3.4 ins.: :k]
     sa vai bhagavatānena $ yuyudhe svāminātmanaḥ | *HV_28.26*439:1 |
     puruṣaṃ prākṛto matvā $ kupito nānubhāvavit | *HV_28.26*439:2 |
     dvaṃdvayuddhaṃ sutumulam $ ubhayor vijigīṣatoḥ | *HV_28.26*439:3 |
     āyudhāśmadrumair dorbhiḥ $ kravyārthe śyenayor iva | *HV_28.26*439:4 |
praviṣṭe tu bilaṃ kṛṣṇe $ vasudevapuraḥsarāḥ &
     [k: K3 ins.: :k]
     adṛṣṭvā nirgamaṃ śaureḥ $ praviṣṭasya bilaṃ janāḥ | *HV_28.27*440:1 |
     pratīkṣya dvādaśāhāni $ duḥkhitāḥ svapuraṃ yayuḥ | *HV_28.27*440:2 |
punar dvāravatīm etya % hataṃ kṛṣṇaṃ nyavedayan // HV_28.27 //
     [k: K3 ins.: :k]
     niśamya devakī rājan $ rukmiṇy ānakaduṃdubhiḥ | *HV_28.27*441:1 |
     suhṛdo jñātayo 'śocan $ bilāt kṛṣṇam anirgatam | *HV_28.27*441:2 |
vāsudevas tu nirjitya $ jāmbavantaṃ mahābalam &
     [k: For 28ab, K3 subst.: :k]
     jāmbavantaṃ vinirjitya $ vāsudevo mahābalam | *HV_28.28ab*442 |
lebhe jāmbavatīṃ kanyām % ṛkṣarājasya saṃmatām // HV_28.28 //
maṇiṃ syamantakaṃ caiva $ jagrāhātmaviśuddhaye &
anunīyarkṣarājānaṃ % niryayau ca tadā bilāt // HV_28.29 //
     [k: All Mss. except Ś1 Ñ1 M1-3 ins.: :k]
     dvārakām agamat kṛṣṇaḥ $ śriyā paramayā yutaḥ | *HV_28.29*443 |
evaṃ sa maṇim āhṛtya $ viśodhyātmānam acyutaḥ &
dadau satrājite taṃ vai % sarvasātvatasaṃsadi // HV_28.30 //
evaṃ mithyābhiśastena $ kṛṣṇenāmitraghātinā &
ātmā viśodhitaḥ pāpād % vinirjitya syamantakam // HV_28.31 //
satrājito daśa tv āsan $ bhāryās tāsāṃ śataṃ sutāḥ &
khyātimantas trayas teṣāṃ % bhaṅgakāras tu pūrvajaḥ // HV_28.32 //
vīro vātapatiś caiva $ upasvāvāṃs tathaiva ca &
kumāryaś cāpi tisro vai % dikṣu khyātā narādhipa // HV_28.33 //
satyabhāmottamā strīṇāṃ $ vratinī ca dṛḍhavratā &
tathā padmāvatī caiva % bhāryāḥ kṛṣṇasya tā dadau // HV_28.34 //
sabhākṣo bhaṅgakārāt tu $ nāreyaś ca narottamau &
jajñāte guṇasaṃpannau % viśrutau guṇasaṃpadā // HV_28.35 //
madhoḥ putrasya jajñe 'tha $ pṛśniḥ putro yudhājitaḥ &
jajñāte tanayau pṛśneḥ % śvaphalkaś citrakas tathā // HV_28.36 //
śvaphalkaḥ kāśirājasya $ sutāṃ bhāryām avindata &
gāṃdīṃ tasyās tu gāṃdītvaṃ % sadā gāḥ pradadau hi sā // HV_28.37 //
tasyāṃ jajñe tadā vīraḥ $ śrutavān iti bhārata &
akrūro 'tha mahābhāgo % yajvā vipuladakṣiṇaḥ // HV_28.38 //
upāsaṅgas tathā madgur $ mṛduraś cārimardanaḥ &
girikṣipas tathopekṣaḥ % śatruhā cārimejayaḥ // HV_28.39 //
carmabhṛc cārivarmā ca $ gṛdhram ojā naras tathā &
āvāhaprativāhau ca % sundarā ca varāṅganā // HV_28.40 //
viśrutā sāmbamahiṣī $ kanyā cāsya vasuṃdharā &
rūpayauvanasaṃpannā % sarvasattvamanoharā // HV_28.41 //
akrūreṇaugrasenyāṃ tu $ sugātryāṃ kurunandana &
sudevaś copadevaś ca % jajñāte devavarcasau // HV_28.42 //
citrakasyābhavan putrāḥ $ pṛthur vipṛthur eva ca &
aśvaseno 'śvabāhuś ca % supārśvakagaveṣaṇau // HV_28.43 //
ariṣṭanemes tu sutā $ dharmo dharmabhṛd eva ca &
subāhur bahubāhuś ca % śraviṣṭḥāśravaṇe striyau // HV_28.44 //
imāṃ mithyābhiśastiṃ yaḥ $ kṛṣṇasya samudāhṛtām &
veda mithyābhiśāpās taṃ % na spṛśanti kadācana // HV_28.45 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 29, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 22, 2000 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
yat tat satrājite kṛṣṇo $ maṇiratnaṃ syamantakam &
adāt tad dhārayad babhrur % bhojena śatadhanvanā // HV_29.1 //
sadā hi prārthayām āsa $ satyabhāmām aninditām &
akrūro 'ntaram anvicchan % maṇiṃ caiva syamantakam // HV_29.2 //
satrājitaṃ tato hatvā $ śatadhanvā mahābalaḥ &
rātrau taṃ maṇim ādāya % tato 'krūrāya dattavān // HV_29.3 //
akrūras tu tadā ratnam $ ādāya bharatarṣabha &
samayaṃ kārayāṃ cakre % nāvedyo 'haṃ tvayācyute // HV_29.4 //
vayam abhyupapatsyāmaḥ $ kṛṣṇena tvāṃ pradharṣitam &
mamādya dvārakā sarvā % vaśe tiṣṭhaty asaṃśayam // HV_29.5 //
hate pitare duḥkhārtā $ satyabhāmā yaśasvinī &
prayayau ratham āruhya % nagaraṃ vāraṇāvatam // HV_29.6 //
satyabhāmā tu tad vṛttaṃ $ bhojasya śatadhanvanaḥ &
bhartur nivedya duḥkhārtā % pārśvasthāśrūṇy avartayat // HV_29.7 //
pāṇḍavāṇāṃ tu dagdhānāṃ $ hariḥ kṛtvodakaṃ tadā &
kulyārthe ca sa bhrātṝṇāṃ % nyayojayata sātyakim // HV_29.8 //
tatas tvaritam āgamya $ dvārakāṃ madhusūdanaḥ &
pūrvajaṃ halinaṃ śrīmān % idaṃ vacanam abravīt // HV_29.9 //
hataḥ prasenaḥ siṃhena $ satrājic chatadhanvanā &
syamantakaḥ sa madgāmī % tasya prabhur ahaṃ vibho // HV_29.10 //
tadāroha rathaṃ śīghraṃ $ bhojaṃ hatvā mahābalam &
syamantako mahābāho % saha nau sa bhaviṣyati // HV_29.11 //
     [k: D6 T1-3 G1-3.5 ins.: :k]
     tato rathaṃ samāruhya $ rāmakṛṣṇau mahābalau | *HV_29.11*444:1 |
     śatadhanvavināśāya $ nagarād vāraṇāvatād | *HV_29.11*444:2 |
     śatadhanvā tato bhīto $ vijñāyācyutam āgatam | *HV_29.11*444:3 |
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ $ tumulaṃ bhojakṛṣṇayoḥ &
śatadhanvā tato 'krūram % avaikṣat sarvatodiśam // HV_29.12 //
anāptau ca vadhārhau ca $ kṛtvā bhojajanārdanau &
śakto 'pi śāṭhyād dhārdikyaṃ % nākrūro 'bhyupapadyata // HV_29.13 //
apayāne tato buddhiṃ $ bhojaś cakre bhayārditaḥ &
yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ % hayayā pratyapadyata // HV_29.14 //
vikhyātā hṛdayā nāma $ śatayojanagāminī &
bhojasya vaḍavā rājan % yayā kṛṣṇam ayodhayat // HV_29.15 //
     [k: D6 T G M4 ins.: :k]
     tataḥ kruddhau bhojakṛṣṇau $ tvaritau tu mahābalau | *HV_29.15*445:1 |
     vañcayitvā tataḥ kṛṣṇaṃ $ śatadhanvātibuddhimān | *HV_29.15*445:2 |
     pūrvāṃ diśaṃ jagāmāśu $ hayayā vātavegayā | *HV_29.15*445:3 |
     atha drutam agāt kṛṣṇo $ rathena rathināṃ varaḥ | *HV_29.15*445:4 |
     balena sahito rājan $ prayayau tasya mārgaṇe | *HV_29.15*445:5 |
kṣīṇāṃ javena hṛdayām $ adhvanaḥ śatayojane &
dṛṣṭvā rathasya svāṃ vṛddhiṃ % śatadhanvānam ārdayat // HV_29.16 //
tatas tasyā hayāyās tu $ śramāt khedāc ca bhārata &
kham utpetur atha prāṇāḥ % kṛṣṇo rāmam athābravīt // HV_29.17 //
tiṣṭhasveha mahābāho $ dṛṣṭadoṣā hayā mayā &
padbhyāṃ gatvā hariṣyāmi % maṇiratnaṃ syamantakam // HV_29.18 //
padbhyām eva tato gatvā $ śatadhanvānam acyutaḥ &
mithilām abhito rājañ % jaghāna paramāstravit // HV_29.19 //
syamantakaṃ ca nāpaśyad $ dhatvā bhojaṃ mahābalam &
nivṛttaṃ cābravīt kṛṣṇaṃ % ratnaṃ dehīti lāṅgalī // HV_29.20 //
nāstīti kṛṣṇaś covāca $ tato rāmo ruṣānvitaḥ &
dhikśabdapūrvam asakṛt % pratyuvāca janārdanam // HV_29.21 //
bhrātṛtvān marṣayāmy eṣa $ svasti te 'stu vrajāmy aham &
kṛtyaṃ na me dvārakayā % na tvayā na ca vṛṣṇibhiḥ // HV_29.22 //
praviveśa tato rāmo $ mithilām arimardanaḥ &
sarvakāmair upacitair % maithilenābhipūjitaḥ // HV_29.23 //
etasminn eva kāle tu $ babhrur matimatāṃ varaḥ &
nānārūpān kratūn sarvān % ājahāra nirargalān // HV_29.24 //
dīkṣāmayaṃ sa kavacaṃ $ rakṣārthaṃ praviveśa ha &
syamantakakṛte prājño % gāṃdīputro mahāyaśāḥ // HV_29.25 //
arthān ratnāni cāgryāṇi $ dravyāṇi vividhāni ca &
ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā % yajñeṣu viniyojayat // HV_29.26 //
akrūrayajñā iti te $ khyātās tasya mahātmanaḥ &
bahvannadakṣiṇāḥ sarve % sarvakāmapradāyinaḥ // HV_29.27 //
atha duryodhano rājā $ gatvā sa mithilāṃ prabhuḥ &
gadāśikṣāṃ tato divyāṃ % balabhadrād avāptavān // HV_29.28 //
prasādya tu tato rāmo $ vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ &
ānīto dvārakām eva % kṛṣṇena ca mahātmanā // HV_29.29 //
akrūras tv andhakaiḥ sārdham $ apāyād bharatarṣabha &
hatvā satrājitaṃ yuddhe % sahabandhuṃ mahābalī // HV_29.30 //
     [k: Ñ2 ins.: :k]
     śvaphalkatanayāyāṃ tu $ tārāyāṃ narasattamau | *HV_29.30*446:1 |
     bhaṅgakārasya tanayau $ viśrutau ca mahābalau | *HV_29.30*446:2 |
     jajñāte 'ndhakamukhyasya $ śatrughno bandhumāṃś ca tau | *HV_29.30*446:3 |
     varāt tu bhaṅgakārasya $ sa kṛṣṇapratimo 'bhavat | *HV_29.30*446:4 |
jñātibhedabhayāt kṛṣṇas $ tam upekṣitavān atha &
apayāte tadākrūre % nāvarṣat pākaśāsanaḥ // HV_29.31 //
anāvṛṣṭyā tadā rāṣṭram $ abhavad bahudhā kṛśam &
tataḥ prasādayām āsur % akrūraṃ kukurāndhakāḥ // HV_29.32 //
punar dvāravatīṃ prāpte $ tasmin dānapatau tataḥ &
pravavarṣa sahasrākṣaḥ % kacche jalanidhes tadā // HV_29.33 //
kanyāṃ ca vāsudevāya $ svasāraṃ śīlasaṃmatām &
akrūraḥ pradadau dhīmān % prītyarthaṃ kurunandana // HV_29.34 //
atha vijñāya yogena $ kṛṣṇo babhrugataṃ maṇim &
sabhāmadhyagataṃ prāha % tam akrūraṃ janārdanaḥ // HV_29.35 //
yat tad ratnaṃ maṇivaraṃ $ tava hastagataṃ vibho &
tat prayacchasva mānārha % mayi mānāryakaṃ kṛthāḥ // HV_29.36 //
ṣaṣṭivarṣagate kāle $ yad roṣo 'bhūt tadā mama &
sa saṃrūḍho 'sakṛtprāptas % tataḥ kālātyayo mahān // HV_29.37 //
tataḥ kṛṣṇasya vacanāt $ sarvasātvatasaṃsadi &
pradadau taṃ maṇiṃ babhrur % akleśena mahāmatiḥ // HV_29.38 //
tatas tam āryavatprāptaṃ $ babhror hastād ariṃdamaḥ &
dadau hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇas % taṃ maṇiṃ babhrave punaḥ // HV_29.39 //
sa kṛṣṇahastāt saṃprāpya $ maṇiratnaṃ syamantakam &
ābadhya gāṃdinīputro % virarājāṃśumān iva // HV_29.40 //
     [k: K4 Dn Ds D5 ins.: :k]
     yas tv evaṃ śṛṇuyān nityaṃ $ śucir bhūtvā samāhitaḥ | *HV_29.40*447:1 |
     sukhānāṃ tat sakalpānāṃ $ phalabhāgī bhaviṣyati | *HV_29.40*447:2 |
     ā brahmabhavanāc cāpi $ yaśaḥkhyātir na saṃśayaḥ | *HV_29.40*447:3 |
     bhaviṣyati naraśreṣṭha $ satyam etad bravīmi te | *HV_29.40*447:4 |
     [k: D6 T G ins.: :k]
     tataḥ sarve yaduvarā $ hṛṣṭāḥ prāñjalayas tadā | *HV_29.40*448:1 |
     vavandire mahātmānaḥ $ kṛṣṇaṃ kamalalocanam | *HV_29.40*448:2 |
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 30, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 23, 2000 :h]

{janamejaya uvāca}
vistareṇaiva sarvāṇi $ karmāṇi ripughātinaḥ &
śrotum icchāmy aśeṣeṇa % hareḥ kṛṣṇasya dhīmataḥ // HV_30.1 //
     [k: After the ref., N (except Ś1) T1.3.4 ins.: :k]
     prādurbhāvaḥ purāṇeṣu $ viṣṇor amitatejasaḥ | *HV_30.1*449:1 |
     satāṃ kathayatāṃ eva $ vārāha iti naḥ śrutam | *HV_30.1*449:2 |
     na jāne tasya caritaṃ $ vidhiṃ naiva ca vistaram | *HV_30.1*449:3 |
     na karmaguṇasaṃtānaṃ $ na hetuṃ na manīṣitam | *HV_30.1*449:4 |
     kimātmako varāhaḥ sa $ kā mūrtiḥ kā ca devatā | *HV_30.1*449:5 |
     kimācāraḥ prabhāvo vā $ kiṃ vā tena purā kṛtam | *HV_30.1*449:6 |
     yajñārthaṃ samavetānāṃ $ miṣatāṃ ca dvijanmanām | *HV_30.1*449:7 |
     mahāvarāhacaritaṃ $ kṛṣṇadvaipāyaneritam | *HV_30.1*449:8 |
     yathā nārāyaṇo brahman $ vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ | *HV_30.1*449:9 |
     daṃṣṭrayā gāṃ samudrasthāṃ $ ujjahārārisūdanaḥ | *HV_30.1*449:10 |
karmaṇām ānupūrvyā ca $ prādurbhāvāś ca ye vibhoḥ &
yā cāsya prakṛtir brahmaṃs % tāṃ ca vyākhyātum arhasi // HV_30.2 //
kathaṃ ca bhagavān viṣṇuḥ $ sureśo 'riniṣūdanaḥ &
vasudevakule dhīmān % vāsudevatvam āgataḥ // HV_30.3 //
amarair āvṛtaṃ puṇyaṃ $ puṇyakṛdbhir alaṃkṛtam &
devalokaṃ samutsṛjya % martyalokam ihāgataḥ // HV_30.4 //
devamānuṣayor netā $ dyor bhuvaḥ prabhavo vibhuḥ &
kimarthaṃ divvyam ātmānaṃ % mānuṣye saṃnyayojayat // HV_30.5 //
yaś cakraṃ vartayaty eko $ mānuṣāṇām anāmayam &
mānuṣye sa kathaṃ buddhiṃ % cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ // HV_30.6 //
gopāyanaṃ yaḥ kurute $ jagataḥ sārvalaukikam &
sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇur % gopatvam agamad vibhuḥ // HV_30.7 //
mahābhūtāni bhūtātmā $ yo dadhāra cakāra ca &
śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe % striyā bhūcarayā dhṛtaḥ // HV_30.8 //
yena lokān kramair jitvā $ tribhis trīṃs tridaśepsayā &
sthāpitā jagato mārgās % trivargaprabhavās trayaḥ // HV_30.9 //
yo 'ntakāle jagat pītvā $ kṛtvā toyamayaṃ vapuḥ &
lokam ekārṇavaṃ cakre % dṛśyādṛśyena vartmanā // HV_30.10 //
yaḥ purāṇe purāṇātmā $ vārāhaṃ vapur āsthitaḥ &
viṣāṇāgreṇa vasudhām % ujjahārārisūdanaḥ // HV_30.11 //
yaḥ purā puruhūtārthe $ trailokyam idam avyayam &
dadau jitvā vasumatīṃ % surāṇāṃ surasattamaḥ // HV_30.12 //
yena saiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā $ dvidhā kṛtvā ca tat punaḥ &
pūrvadaityo mahāvīryo % hiraṇyakaśipur hataḥ // HV_30.13 //
yaḥ purā hy analo bhūtvā $ aurvaḥ saṃvartako vibhuḥ &
pātālastho 'rṇavagataṃ % papau toyamayaṃ haviḥ // HV_30.14 //
sahasracaraṇaṃ brahman $ sahasrāṃśuṃ sahasraśaḥ &
sahasraśirasaṃ devaṃ % yam āhur vai yuge yuge // HV_30.15 //
nābhyaraṇyāṃ samutpannaṃ $ yasya paitāmahaṃ gṛham &
ekārṇavagate loke % tat paṅkajam apaṅkajam // HV_30.16 //
yena te nihatā daityāḥ $ saṃgrāme tārakāmaye &
sarvadevamayaṃ kṛtvā % sarvāyudhadharaṃ vapuḥ \
garuḍasthena cotsiktaḥ # kālanemir nipātitaḥ // HV_30.17 //
     [k: K2.3 Ñ2.3 V B Dn Ds D2.4 ins.: :k]
     nirjitaś ca mahādaityas $ tārakaś ca mahāsuraḥ | *HV_30.17*450 |
uttarānte samudrasya $ kṣīrodasyāmṛtodadheḥ &
yaḥ śete śāśvataṃ yogam % āsthāya timiraṃ mahat // HV_30.18 //
surāraṇir garbham adhatta divyaṃ $ tapaḥprakarṣād aditiḥ purāṇam &
śakraṃ ca yo daityagaṇāvaruddhaṃ % garbhāvasāne nakṛśaṃ cakāra // HV_30.19 //
padāni yo lokapadāni kṛtvā $ cakāra daityān salilāśayasthān &
kṛtvā ca devāṃs tridivasya devāṃś % cakre sureśaṃ puruhūtam eva // HV_30.20 //
     [k: N (except Ś1) T G1.3.4 (G5 after 21) ins.: :k]
     pātrāṇi dakṣiṇā dīkṣā $ camasolūkhalāni ca | *HV_30.20*451 |
gārhapatyena vidhinā $ anvāhāryeṇa karmaṇā &
agnim āhavanīyaṃ ca % vedīṃ caiva kuśān sruvam // HV_30.21 //
prokṣaṇīyaṃ dhruvāṃ caiva $ āvabhṛthyaṃ tathaiva ca &
arāṃs trīṇi ca yaś cakre % havyakavyapradān makhe // HV_30.22 //
havyādāṃś ca surāṃś cakre $ kavyādāṃś ca pitṝn api &
bhāgārthe yajñavidhinā % yogajño yajñakarmaṇi // HV_30.23 //
yūpān samit srucaṃ somaṃ $ pavitraṃ paridhīn api &
yajñiyāni ca dravyāṇi % yajñāṃś ca cayanānalān \
sadasyāny ajamānāṃś ca # medhādīṃś ca kratūttamān // HV_30.24 //
vibabhāja purā yaś ca $ pārameṣṭhyena karmaṇā &
yugānurūpaṃ yaḥ kṛtvā % lokān anu parikraman // HV_30.25 //
kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāś ca $ kalās traikālyam eva ca &
muhūrtās tithayo māsā % dinasaṃvatsarās tathā // HV_30.26 //
ṛtavaḥ kālayogāś ca $ pramāṇaṃ vividhaṃ nṛṣu &
āyuḥ kṣetrāṇy upacayo % lakṣaṇaṃ rūpasauṣṭhavam // HV_30.27 //
trayo varṇās trayo lokās $ traividyaṃ pāvakās trayaḥ &
traikālyaṃ trīṇi karmāṇi % trayo 'pāyās trayo guṇāḥ \
sṛṣṭā lokās trayo 'nantā # yenānantyena vartmanā // HV_30.28 //
sarvabhūtaguṇasraṣṭā $ sarvabhūtaguṇātmakaḥ &
nṛṇām indriyapūrveṇa % yogena ramate ca yaḥ \
gatāgatābhyāṃ yo netā # tatreha ca vidhīśvaraḥ // HV_30.29 //
yo gatir dharmayuktānām $ agatiḥ pāpakarmaṇām &
cāturvarṇyasya prabhavaś % cāturvarṇyasya rakṣitā // HV_30.30 //
cāturvidyasya yo vettā $ cāturāśramyasaṃśrayaḥ &
digantaro nabhobhūto % vāyur vāyuvibhāvanaḥ // HV_30.31 //
candrasūryadvayaṃ jyotir $ yogīśaḥ kṣaṇadātanuḥ &
yaḥ paraṃ śrūyate jyotir % yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ // HV_30.32 //
yaḥ paraṃ prāha parataḥ $ paraṃ yaḥ paramātmavān &
     [k: Ñ2 V2.3 B Dn Ds D3.4.6 ins.: :k]
     nārāyaṇaparā vedā $ nārāyaṇaparāḥ kriyāḥ | *HV_30.33*452:1 |
     nārāyaṇaparo dharmo $ nārāyaṇaparā gatiḥ | *HV_30.33*452:2 |
     nārāyaṇaparaṃ satyaṃ $ nārāyaṇaparaṃ tapaḥ | *HV_30.33*452:3 |
     nārāyaṇaparo mokṣo $ nārāyaṇaparaṃ param | *HV_30.33*452:4 |
ādityādis tu yo divyo % yaś ca daityāntako vibhuḥ // HV_30.33 //
yugānteṣv antako yaś ca $ yaś ca lokāntakāntakaḥ &
setur yo lokasetūnāṃ % medhyo yo medhyakarmaṇām // HV_30.34 //
vedyo yo vedaviduṣāṃ $ prabhur yaḥ prabhavātmanām &
somabhūtaś ca bhūtānām % agnibhūto 'gnivarcasām // HV_30.35 //
manuṣyāṇāṃ manobhūtas $ tapobhūtas tapasvinām &
vinayo nayavṛttānāṃ % tejas tejasvinām api // HV_30.36 //
sargakāraś ca sargāṇāṃ $ lokahetur anuttamaḥ &
vigraho vigrahārhāṇāṃ % gatir gatimatām api // HV_30.37 //
ākāśaprabhavo vāyur $ vāyuprāṇo hutāśanaḥ &
devā hutāśanaprāṇāḥ % prāṇo 'gner madhusūdanaḥ // HV_30.38 //
rasād vai śoṇitaṃ bhavati $ śoṇitān māṃsam ucyate &
māṃsāt tu medaso janma % medaso 'sthi nirucyate // HV_30.39 //
asthno majjā samabhavan $ majjāyāḥ śukrasaṃbhavaḥ &
śukrād narbhaḥ samabhavad % rasamūlena karmaṇā // HV_30.40 //
tatrāpāṃ prathamo bhāgaḥ $ sa saumyo rāśir ucyate &
garbhoṣmasaṃbhavo jñeyo % dvitīyo rāśir ucyate // HV_30.41 //
śukraṃ somātmakaṃ vidyād $ ārtavaṃ pāvakātmakam &
bhāvau rasānugāv etau % vīryaṃ ca śaśipāvakau // HV_30.42 //
kaphavarge bhavec chukraṃ $ pittavarge ca śoṇitam &
kaphasya hṛdayaṃ sthānaṃ % nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam // HV_30.43 //
dehasya madhye hṛdayaṃ $ sthānaṃ tu manasaḥ smṛtam &
nābhikaṇṭhāntarasthas tu % tatra devo hutāśanaḥ // HV_30.44 //
manaḥ prajāpatir jñeyaḥ $ kaphaḥ somo vibhāvyate &
pittam agniḥ smṛtas tv evam % agnīṣomamayaṃ jagat // HV_30.45 //
evaṃ pravartite garbhe $ vartite 'rbudasaṃnibhe &
vāyuḥ praveśanaṃ cakre % saṃgataḥ paramātmanā // HV_30.46 //
     [k: After 46, K2-6 Ñ V B1.2 Dn Ds D1-4.5 (marg.) T G1.3-5 ins.: :k]
     tato 'ṅgāni visṛjati $ bibharti parivartayan | *HV_30.46*453 |
sa pañcadhā śarīrastho $ bhidyate vardhate punaḥ &
prāṇāpānau samānaś ca % udāno vyāna eva ca // HV_30.47 //
prāṇo 'sya prathamaṃ sthānaṃ $ vardhayan parivartate &
apānaḥ paścimaṃ kāyam % udānordhvaṃ śarīriṇaḥ // HV_30.48 //
vyāno vyāyacchate yena $ samānaḥ saṃnivartate &
bhūtāvāptis tatas tasya % jāyatendriyagocarā // HV_30.49 //
pṛthivī vāyur ākāśam $ āpo jyotiś ca pañcamam &
tasyendriyāṇi śiṣṭāni % svaṃ svaṃ yogaṃ pracakrire // HV_30.50 //
pārthivaṃ deham āhus tu $ prāṇātmānaṃ ca mārutam &
chidrāṇy ākāśayonīni % jalasrāvaḥ pravartate // HV_30.51 //
jyotiś cakṣuṣi tejaś ca $ teṣāṃ yantṛ manaḥ smṛtam &
grāmyāś ca viṣayāś caiva % yasya vīryāt pravartitāḥ // HV_30.52 //
ity etān puruṣaḥ sarvān $ sṛjaṃl lokān sanātanān &
naidhane 'smin kathaṃ loke % naratvaṃ viṣṇur āgataḥ // HV_30.53 //
eṣa me saṃśayo brahmann $ eṣa me vismayo mahān &
kathaṃ gatir gatimatām % āpanno mānuṣīṃ tanum // HV_30.54 //
śruto me svasya vaṃśasya $ pūrvajānāṃ ca saṃbhavaḥ &
śrotum icchāmi viṣṇos tu % vṛṣṇīnāṃ ca yathākramam // HV_30.55 //
āścaryaṃ paramaṃ viṣṇur $ devair daityaiś ca kathyate &
viṣṇor utpattim āścaryaṃ % mamācakṣva mahāmune // HV_30.56 //
etad āścaryam ākhyānaṃ $ kathayasva sukhāvaham &
prakhyātabalavīryasya % viṣṇor amitatejasaḥ \
karmaṇāścaryabhūtasya # viṣṇos tattvam ihocyatām // HV_30.57 //
     [k: D6 T1.2 G M3.4 ins.: :k]
     vyāpino devadevasya $ saṃbhavaṃ vaktum arhasi | *HV_30.57*454 |
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 31, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 23, 2000 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
praśnabhāro mahāṃs tāta $ tvayoktaḥ śārṅgadhanvani &
yathāśakti tu vakṣyāmi % śrūyatāṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ // HV_31.1 //
viṣṇoḥ prabhāvaśravaṇe $ diṣṭyā te matir utthitā &
hanta viṣṇoḥ samastās tvaṃ % śṛṇu divyāḥ pravṛttayaḥ // HV_31.2 //
sahasrāsyaṃ sahasrākṣaṃ $ sahasracaraṇaṃ ca yam &
sahasraśirasaṃ devaṃ % sahasrakaram avyayam // HV_31.3 //
     [k: Ñ2 ins.: :k]
     sahasrayugaparyantaṃ $ sahasraparivatsaram | *HV_31.3*455:1 |
     sahasraśatadhā bhūtvā $ pralayaṃ kārayet tu yaḥ | *HV_31.3*455:2 |
sahasrajihvaṃ bhāsvantaṃ $ sahasramukuṭaṃ prabhum &
sahasradaṃ sahasrādiṃ % sahasrabhujam avyayam // HV_31.4 //
savanaṃ havanaṃ caiva $ havyaṃ hotāram eva ca &
pātrāṇi ca pavitrāṇi % vediṃ dīkṣāṃ caruṃ sruvam // HV_31.5 //
sruksomaśūrpam upabhṛt $ prokṣaṇīṃ dakṣiṇāyanam &
adhvaryuṃ sāmagaṃ vipraṃ % sadasyaṃ sadanaṃ savam // HV_31.6 //
yūpaṃ samitsruvaṃ darvīṃ $ camasolūkhalāni ca &
prāgvaṃśaṃ yajñabhūmiṃ ca % hotāraṃ cayanaṃ ca yat // HV_31.7 //
hrasvāny atipramāṇāni $ sthāvarāṇi carāṇi ca &
prāyaścittāni cārghyaṃ ca % sthaṇḍilāni kuśāṃs tathā // HV_31.8 //
mantraṃ yajñavahaṃ vahniṃ $ bhāgaṃ bhāgavahaṃ ca yat &
agrebhujaṃ somabhujaṃ % hutārciṣam udāyudham \
āhur vedavido viprā # yaṃ yajñaṃ śāśvataṃ vibhum // HV_31.9 //
tasya viṣṇoḥ sureśasya $ śrīvatsāṅkasya dhīmataḥ &
prādurbhāvasahasrāṇi % samatītāny anekaśaḥ \
     [k: T3 ins.: :k]
     sarvayajñamukhaṃ devaṃ $ sarvayajñapravartinam | *HV_31.10*456 |
bhūyaś caiva bhaviṣyantīty # evam āha pitāmahaḥ // HV_31.10 //
yat pṛcchasi mahārāja $ divyāṃ puṇyāṃ kathāṃ śubhām &
kimarthaṃ bhagavān viṣṇur % vasudevakule 'bhavat // HV_31.11 //
     [k: K2 Dn Ds ins.: :k]
          sureśo ripusūdanaḥ | *HV_31.11c*457:1 |*
     devalokaṃ samutsṛjya | *HV_31.11c*457:2 |*
tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi $ śṛṇu sarvam aśeṣataḥ &
vāsudevasya māhātmyaṃ % caritaṃ ca mahādyuteḥ // HV_31.12 //
hitārthaṃ suramartyānāṃ $ lokānāṃ prabhavāya ca &
bahuśaḥ sarvabhūtātmā % prādurbhavati kāryataḥ \
prādurbhāvāṃś ca vakṣyāmi # puṇyān devaguṇair yutān // HV_31.13 //
     [k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D T1.3.4 G4.5 K2 (after 13d) G3 (after *461) ins.: :k]
     chāndasībhir udārābhiḥ $ śrutibhiḥ samalaṃkṛtān | *HV_31.13*458:1 |
     śuciḥ prayatavāg bhūtvā $ nibodha janamejaya | *HV_31.13*458:2 |
     idaṃ purāṇaṃ paramaṃ $ puṇyaṃ vedaiś ca saṃmitam | *HV_31.13*458:3 |
     hanta te kathayiṣyāmi $ viṣṇor divyāṃ kathāṃ śṛṇu | *HV_31.13*458:4 |
     [k: K2.3 Ñ2.3 V B D(except D1.3) G4 ins.: :k]
     yadā yadā hi dharmasya $ glānir bhavati bhārata | *HV_31.13*459:1 |
     dharmasaṃsthāpanārthāya $ tadā saṃbhavati prabhuḥ | *HV_31.13*459:2 |
     tasya hy ekā mahārāja $ mūrtir bhavati sattama | *HV_31.13*459:3 |
     nityaṃ diviṣṭhā yā rājaṃs $ tapaś carati duścaram | *HV_31.13*459:4 |
     dvitīyā cāsya śayane $ nidrāyogam upāyayau | *HV_31.13*459:5 |
     prajāsaṃhārasargārthaṃ $ kim adhyātmavicintakam | *HV_31.13*459:6 |
suptvā yugasahasraṃ sa $ prādurbhavati kāryavān &
pūrṇe yugasahasre tu % devadevo jagatpatiḥ // HV_31.14 //
     [k: K2.4, Ñ, V, B, Dn, Ds, D2-6, T1.3.4 K1.3(after 15) D1(after 15ab) ins.: :k]
     pitāmaho lokapālāś $ candrādityau hutāśanaḥ | *HV_31.14*460 |
brahmā ca kapilaś caiva $ parameṣṭhī tathaiva ca &
devāḥ saptarṣayaś caiva % tryambakaś ca mahāyaśāḥ // HV_31.15 //
     [k: K, Ñ, V, B, D, T1.3.4, G3-5 ins.: :k]
     vāyuḥ samudrāḥ śailāś ca $ tasya dehe samāśritāḥ | *HV_31.15*461 |
sanatkumāraś ca mahānubhāvo $ manur mahātmā bhagavān prajākaraḥ &
purāṇadevo 'tha purāṇi cakre % pradīptavaiśvānaratulyatejāḥ // HV_31.16 //
yena cārṇavamadhyasthau $ naṣṭe sthāvarajaṃgame &
naṣṭe devāsuranare % pranaṣṭoragarākṣase // HV_31.17 //
yoddhukāmau sudurdharṣau $ dānavau madhukaiṭabhau &
hatau prabhavatā tena % tayor dattvāmitaṃ varam // HV_31.18 //
purā kamalanābhasya $ svapataḥ sāgarāmbhasi &
puṣkare yatra saṃbhūtā % devāḥ sarṣigaṇāḥ purā // HV_31.19 //
eṣa pauṣkarako nāma $ prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ &
purāṇaṃ kathyate yatra % vedaśrutisamāhitam // HV_31.20 //
vārāhas tu śrutisukhaḥ $ prādurbhāvo mahātmanaḥ &
yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho % vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ // HV_31.21 //
     [k: K1.2, Ñ, V, B, Ds, D1.2.5.6, T, G, M3.4 ins.: :k]
     mahīṃ sāgaraparyantāṃ $ saśailavanakānanām | *HV_31.21*462 |
vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ $ kratudantaś citīmukhaḥ &
agnijihvo darbhalomā % brahmaśīrṣo mahātapāḥ // HV_31.22 //
ahorātrekṣaṇo divyo $ vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ &
ājyanāsaḥ sruvas tuṇḍaḥ % sāmaghoṣasvano mahān // HV_31.23 //
dharmasatyamayaḥ śrīmān $ kramavikramasatkṛtaḥ &
prāyaścittanakho dhīraḥ % paśujānur mahāvṛṣaḥ // HV_31.24 //
udgātrāntro homaliṅgaḥ $ phalabījamahauṣadhiḥ &
vāyvantarātmā mantrasphig % vikṛtaḥ somaśoṇitaḥ // HV_31.25 //
vediskandho havirgandho $ havyakavyātivegavān &
prāgvaṃśakāyo dyutimān % nānādīkṣābhir ācitaḥ // HV_31.26 //
dakṣiṇāhṛdayo yogī $ mahāsatramayo mahān &
upākarmeṣṭharucakaḥ % pravargyāvartabhūṣaṇaḥ \
     [k: All Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k]
     nānāchandogatipatho $ guhyopaniṣadāsanaḥ | *HV_31.27*463 |
chāyāpatnīsahāyo vai # maṇiśṛṅga ivocchritaḥ // HV_31.27 //
     [k: T1.2 G M4 D6 (after 28ab) ins.: :k]
     rasātalatale magnāṃ $ rasātalatalaṃ gataḥ | *HV_31.27*464 |
mahīṃ sāgaraparyantāṃ $ saśailavanakānanām &
ekārṇavajale bhraṣṭām % ekārṇavagatiḥ prabhuḥ // HV_31.28 //
     [k: D6 T1.2 G1-3.5 M4 ins.: :k]
     pūrvaṃ lokahitārthāya $ daṃṭrābhyām ujjahāra gām | *HV_31.28*465:1 |
     tataḥ svasthānam ānīya $ pṛthivīṃ pṛthivīśvaraḥ | *HV_31.28*465:2 |
     mumoca pūrvaṃ manasā $ dhārayitvā dharādharān | *HV_31.28*465:3 |
     sadyo jagāma nirvāṇaṃ $ medinī tasya dhāraṇāt | *HV_31.28*465:4 |
     cakāra ca namaskāraṃ $ tasmai devāya vedhase | *HV_31.28*465:5 |
daṃṣṭrayā yaḥ samuddhṛtya $ lokānāṃ hitakāmyayā &
sahasraśīrṣo devādiś % cakāra jagatīṃ punaḥ // HV_31.29 //
evaṃ yajñavarāheṇa $ bhūtvā bhūtahitārthinā &
uddhṛtā pṛthivī devī % sāgarāmbudharā purā // HV_31.30 //
vārāha eṣa kathito $ nārasiṃham ataḥ śṛṇu &
yatra bhūtvā mṛgendreṇa % hiraṇyakaśipur hataḥ // HV_31.31 //
purā kṛtayuge rājan $ surārir baladarpitaḥ &
daityānām ādipuruṣaś % cakāra tapa uttamam // HV_31.32 //
daśa varśasahasrāṇi $ śatāni daśa pañca ca &
jalopavāsas tasyāsīt % sthānamaunadṛḍhavrataḥ // HV_31.33 //
tataḥ śamadamābhyāṃ ca $ brahmacaryeṇa cānagha &
brahmā prītamanās tasya % tapasā niyamena ca // HV_31.34 //
taṃ vai svayaṃbhūr bhagavān $ svayam āgamya bhūpate &
vimānenārkavarṇena % haṃsayuktena bhāsvatā // HV_31.35 //
ādityair vasubhiḥ sādhyair $ marudbhir daivataiḥ saha &
rudrair viśvasahāyaiś ca % yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ // HV_31.36 //
diśābhir vidiśābhiś ca $ nadībhiḥ sāgarais tathā &
nakṣatraiś ca muhūrtaiś ca % khecaraiś ca mahāgrahaiḥ // HV_31.37 //
devarṣibhis tapovṛddhaiḥ $ siddhaiḥ saptarṣibhis tathā &
rājarṣibhiḥ puṇyatamair % gandharvair apsarogaṇaiḥ // HV_31.38 //
carācaraguruḥ śrīmān $ vṛtaḥ sarvaiḥ surais tathā &
brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho % daityaṃ vacanam abravīt // HV_31.39 //
prīto 'smi tava bhaktasya $ tapasānena suvrata &
varaṃ varaya bhadraṃ te % yatheṣṭaṃ kāmam āpnuhi // HV_31.40 //
{hiraṇyakaśipur uvāca}
na devāsuragandharvā $ na yakṣoragarākṣsāḥ &
na mānuṣāḥ piśācā vā % hanyur māṃ devasattama // HV_31.41 //
ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ $ kruddhā lokapitāmaha &
śapeyus tapasā yuktā % varam etaṃ vṛṇomy aham // HV_31.42 //
na śastreṇa na cāstreṇa $ giriṇā pādapena vā &
na śuṣkeṇa na cārdreṇa % syān na cānyena me vadhaḥ // HV_31.43 //
     [k: N (except Ś1) T1.3.4 G1.3-5 ins.: :k]
     pāṇiprahāreṇaikena $ sabhṛtyabalavāhanam | *HV_31.43*466:1 |
     yo māṃ nāśayituṃ śaktaḥ $ sa me mṛtyur bhaviṣyati | *HV_31.43*466:2 |
     [k: M2 ins.: :k]
     nākāśe vā na bhūmau vā $ rātrau vā divase 'pi vā | *HV_31.43*467:1 |
     nāntar vā na bahir vāpi $ syād vadho me pitāmaha | *HV_31.43*467:2 |
     paśubhir vā mṛgendrair vā $ pakṣibhir vā sarīsṛpaiḥ | *HV_31.43*467:3 |
bhaveyam aham evārkaḥ $ somo vāyur hutāśanaḥ &
salilaṃ cāntarikṣaṃ ca % nakṣatrāṇi diśo daśa // HV_31.44 //
ahaṃ krodhaś ca kāmaś ca $ varuṇo vāsavo yamaḥ &
dhanadaś ca dhanādhyakṣo % yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ // HV_31.45 //
     [k: K4 V2.3 Dn D1.2.5 ins.: :k]
     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     evam uktas tu daityena $ svayaṃbhur bhagavāṃs tadā | *HV_31.45*468:1 |
     uvāca daityarājaṃ taṃ $ prahasan nṛpasattama | *HV_31.45*468:2 |
     [k: Ds1 ins.: :k]
     na divā na ca rātrau vā $ na me mṛtyur bhaviṣyati | *HV_31.45*469 |

{brahmovāca}
ete divyā varās tāta $ mayā dattās tavādbhutāḥ &
sarvān kāmān imāṃs tāta % prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ // HV_31.46 //
evam uktvā tu bhagavāñ $ jagāmākāśam eva ha &
vairājaṃ brahmasadanaṃ % brahmarṣigaṇasevitam // HV_31.47 //
     [k: K2-4 Ñ2.3 V B Dn D1.2.4-6 T3.4 Ds(after 48) ins.: :k]
     śrutvā devā varaṃ taṃ ca $ dattaṃ salilayoninā | *HV_31.47*470:1 |
     vibhuṃ vijñāpayām āsur $ devāḥ śakrapurogamāḥ | *HV_31.47*470:2 |
tato devāś ca nāgāś ca $ gandharvā munayas tathā &
varapradānaṃ śrutvaiva % pitāmaham upasthitāḥ // HV_31.48 //

{devā ūcuḥ}
varadānena bhagavan $ vadhiṣyati sa no 'suraḥ &
tat prasīdasva bhagavan % vadho 'sya pravicintyatām // HV_31.49 //
bhagavān sarvabhūtānāṃ $ svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ &
sraṣṭā ca havyakavyānām % avyaktaḥ prakṛtir dhruvaḥ // HV_31.50 //
tato lokahitaṃ vākyaṃ $ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ &
provāca bhagavān vākyaṃ % sarvān devagaṇāṃs tadā // HV_31.51 //
avaśyaṃ tridaśās tena $ prāptavyaṃ tapasaḥ phalam &
tapaso 'nte 'sya bhagavān % vadhaṃ viṣṇuḥ kariṣyati // HV_31.52 //
etac chrutvā surāḥ sarve $ vākyaṃ paṅkajajanmanaḥ &
svāni sthānāni divyāni % jagmus te vai mudā yutāḥ // HV_31.53 //
labdhamātre vare cāpi $ sarvāḥ so 'bādhata prajāḥ &
hiraṇyakaśipur daityo % varadānena darpitaḥ // HV_31.54 //
āśrameṣu mahābhāgān $ munīn vai saṃśitavratān &
satyadharmaratān dāntān % purā dharṣitavāṃs tu saḥ // HV_31.55 //
devāṃs tribhuvanasthāṃś ca $ parājitya mahāsuraḥ &
trailokyaṃ vaśam ānīya % svarge vasati dānavaḥ // HV_31.56 //
yadā varamadonmatto $ nyavasad dānavo bhuvi &
yajñiyān akarod daityān % ayajñīyāś ca devatāḥ // HV_31.57 //
ādityāś ca tataḥ sādhyā $ viśve 'tha vasavas tathā &
     [k: D6 T G M4 ins.: :k]
     maruto 'psarasaś caiva $ gandharvā brahmaviddvijāḥ | *HV_31.58*471:1 |
     ṛṣināgāḥ suparṇāś ca $ ye cānye 'py evamādayaḥ | *HV_31.58*471:2 |
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viṣṇum % upatasthur mahābalam // HV_31.58 //
devaṃ brahmamayaṃ yajñaṃ $ brahmadevaṃ sanātanam &
bhūtabhavyabhaviṣyasya % prabhuṃ lokanamaskṛtam \
nārāyaṇaṃ vibhuḥ devāḥ # śaraṇyaṃ śaraṇyaṃ gatāḥ // HV_31.59 //
trāyasva no 'dya deveśa $ hiraṇyakaśipor vadhāt &
tvaṃ hi na paramo devas % tvaṃ hi na paramo guruḥ \
tvaṃ hi naḥ paramo dhātā # brahmādīnāṃ surottama // HV_31.60 //
utphullāmbujapatrākṣa $ śatrupakṣabhayāvaha &
kṣayāya ditivaṃśasya % śaraṇaṃ tvaṃ bhavasva naḥ // HV_31.61 //

{viṣṇur uvāca}
bhayaṃ tyajadhvam amarā $ abhayaṃ vo dadāmy aham &
tathaiva tridivaṃ devāḥ % pratipadyata māciram // HV_31.62 //
eṣo 'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ $ varadānena darpitam &
avadhyam amarendrāṇāṃ % dānavendraṃ nihanmi tam // HV_31.63 //
evam uktvā sa bhagavān $ visṛjya tridaśeśvarān &
hiraṇyakaśipo rājann % ājagāma hariḥ sabhām // HV_31.64 //
     [k: V2 B Ds subst. for 64cd: :k]
     sabhāṃ hiraṇyakaśipor $ jagāma harir īśvaraḥ | *HV_31.64*472 |
narasya kṛtvārdhatanuṃ $ siṃhasyārdhatanuṃ tathā &
nārasiṃhena vapuṣā % pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā // HV_31.65 //
jīmūtaghanasaṃkāśo $ jīmūtaghananisvanaḥ &
jīmūtaghanadīptaujā % jīmūta iva vegavān // HV_31.66 //
     [k: Ś1 ins.: :k]
     devādir ditijān vīro $ nṛsiṃhaḥ samupādravat | *HV_31.66*473:1 |
     samutpatya nakhais tīkṣṇair $ vidārya nihato yudhi | *HV_31.66*473:2 |
daityaṃ so 'tibalaṃ dṛptaṃ $ dṛptaśārdūlavikramam &
dṛptair daityagaṇair guptaṃ % hatavān ekapāṇinā // HV_31.67 //
nṛsiṃha eṣa kathito $ bhūyo 'yaṃ vāmano 'paraḥ &
yatra vāmanam āśritya % rūpaṃ daityavināśanam // HV_31.68 //
baler balavato yajñe $ balinā viṣṇunā purā &
vikramais tribhir akṣobhyāḥ % kṣobhitās te mahāsurāḥ // HV_31.69 //
vipracittiḥ śibiḥ śaṅkur $ ayaḥśaṅkus tathaiva ca &
ayaḥśirā aśvaśirā % hayagrīvaś ca vīryavān \
vegavān ketumān ugraḥ # sogravyagro mahāsuraḥ // HV_31.70 //
puṣkaraḥ puṣkalaś caiva $ sāśvo 'śvapatir eva ca &
prahrādo 'śvaśirāḥ kumbhaḥ % saṃhrādo gaganapriyaḥ // HV_31.71 //
anuhrādo hariharau $ varāhaḥ saṃharo rujaḥ &
     [k: Bom. and Poona eds. ins. after 71a: :k]
          vepanaś ca mahārathaḥ | *HV_31.71a*474:1 |*
     bṛhatkīrtir mahājihvaḥ | *HV_31.71a*474:2 |*
śarabhaḥ śalabhaś caiva % kupanaḥ kopanaḥ krathaḥ // HV_31.72 //
bṛhatkīrtir mahājihvaḥ $ śaṅkukarṇo mahāsvanaḥ &
dīrghajihvo 'rkanayano % mṛdupādo mṛdupriyaḥ // HV_31.73 //
vāyur gaviṣṭho namuciḥ $ śambaro vikṣaro mahān &
candrahantā krodhahantā % krodhavardhana eva ca // HV_31.74 //
kālakaḥ kālakeyaś ca $ vṛtraḥ krodho virocanaḥ &
gariṣṭhaś ca variṣṭhaś ca % pralambanarakāv ubhau // HV_31.75 //
indratāpanavātāpī $ ketumān baladarpitaḥ &
asilomā pulomā ca % bāṣkalaḥ pramado madaḥ // HV_31.76 //
khasṛmaḥ kālavadanaḥ $ karālaḥ keśir eva ca &
ekākṣaś candrahā rāhuḥ % saṃhrādaḥ sṛmaraḥ svanaḥ // HV_31.77 //
śataghnīcakrahastāś ca $ tathā parighapāṇayaḥ &
aśmayantrāyudhopetā % bhiṇḍipālāyudhās tathā // HV_31.78 //
śūlolūkhalahastāś ca $ paraśvadhadharās tathā &
pāśamudgarahastā vai % tathā laguḍapāṇayaḥ // HV_31.79 //
mahāśilāpraharaṇāḥ $ śūlahastāś ca dānavāḥ &
nānāpraharaṇā ghorā % nānāveṣā mahājavāḥ // HV_31.80 //
kūrmakukkuṭavaktrāś ca $ śaśolūkamukhās tathā &
kharoṣṭravadanāś caiva % varāhavadanās tathā // HV_31.81 //
bhīmā makaravaktrāś ca $ kroṣṭuvaktrāś ca dānavāḥ &
ākhudarduravaktrāś ca % ghorā vṛkamukhās tathā // HV_31.82 //
mārjāraśaśavaktrāś ca $ mahāvaktrās tathāpare &
nakrameṣānanāḥ śūrā % gojāvimahiṣānanāḥ // HV_31.83 //
godhāśalyakavaktrāś ca $ krauñcavaktrās tathāpare &
garuḍānanāḥ khaḍgamukhā % mayūravadanās tathā // HV_31.84 //
gajendracarmavasanās $ tathā kṛṣṇājināmbarāḥ &
cīrasaṃvṛtagātrāś ca % tathā valkalavāsasaḥ // HV_31.85 //
uṣṇīṣiṇo mukuṭinas $ tathā kuṇḍalino 'surāḥ &
kirīṭino lambaśikhāḥ % kambugrīvāḥ suvarcasaḥ \
nānāveṣadharā daityā # nānāmālyānulepanāḥ // HV_31.86 //
svāny āyudhāni saṃgṛhya $ pradīptānīva tejasā &
kramamāṇaṃ hṛṣīkeśam % upāvartanta sarvaśaḥ // HV_31.87 //
pramathya sarvāndaiteyān $ pādahastatalais tataḥ &
rūpaṃ kṛtvā mahābhīṃaṃ % jahārāśu sa medinīm // HV_31.88 //
tasya vikramato bhūmiṃ $ candrādityau stanāntare &
nabhaḥ prakramamāṇasya % nābhyāṃ kila samāsthitau // HV_31.89 //
paramākramamāṇasya $ jānubhyāṃ tau vyavasthitau &
viṣṇor amitavīryasya % vadanty evaṃ dvijātayaḥ // HV_31.90 //
hṛtvā sa medinīṃ kṛtsnāṃ $ hatvā cāsurapuṃgavān &
dadau śakrāya vasudhāṃ % viṣṇur balavatāṃ varaḥ // HV_31.91 //
eṣa te vāmano nāma $ prādurbhāvo mahātmanaḥ &
vedavidbhir dvijair etat % kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ // HV_31.92 //
bhūyo bhūtātmano viṣṇoḥ $ prādurbhāvo mahātmanaḥ &
dattātreya iti khyātaḥ % kṣamayā parayā yutaḥ // HV_31.93 //
tena naṣṭeṣu deveṣu $ prakriyāsu makheṣu ca &
cāturvarṇye ca saṃkīrṇe % dharme śithilatāṃ gate // HV_31.94 //
abhivardhati cādharme $ satye naṣṭe 'nṛte sthite &
prajāsu śīryamāṇāsu % dharme cākulatāṃ gate // HV_31.95 //
sayajñāḥ sakriyā vedāḥ $ pratyānītā hi tena vai &
cāturvarṇyam asaṃkīrṇaṃ % kṛtaṃ tena mahātmanā // HV_31.96 //
tena hehayarājasya $ kārtavīryasya dhīmataḥ &
varadena varo datto % dattātreyeṇa dhīmatā // HV_31.97 //
etad bāhudvayaṃ yat te $ tat te mama kṛte nṛpa &
śatāni daśa bāhūnāṃ % bhaviṣyati na saṃśayaḥ // HV_31.98 //
pālayiṣyasi kṛtsnāṃ ca $ vasudhāṃ vasudheśvara &
durnirīkṣyo 'rivṛndānāṃ % yuddhasthaś ca bhaviṣyasi // HV_31.99 //
eṣa te vaiṣṇavaḥ śrīmān $ prādurbhāvo 'dbhutaḥ śubhaḥ &
     [k: Ñ2.3 V B D2 M3 ins.: :k]
     kathito vai mahārāja $ yathāśrutam ariṃdama | *HV_31.100*475 |
bhūyaś ca jāmadagnyo 'yaṃ % prādurbhāvo mahātmanaḥ // HV_31.100 //
yatra bāhusahasreṇa $ vismitaṃ durjayaṃ raṇe &
rāmo 'rjunam anīkasthaṃ % jaghāna nṛpatiṃ prabhuḥ // HV_31.101 //
rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ $ pātayitvārjunaṃ bhuvi &
dharṣayitvā yathākāmaṃ % krośamānaṃ ca meghavat // HV_31.102 //
kṛtsnaṃ bāhusahasraṃ ca $ ciccheda bhṛgunandanaḥ &
paraśvadhena dīptena % jñātibhiḥ sahitasya vai // HV_31.103 //
kīrṇā kṣatriyakoṭībhir $ merumandarabhūṣaṇā &
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī % tena niḥkṣatriyā kṛtā // HV_31.104 //
kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva $ bhārgavaḥ sumahātapāḥ &
sarvapāpavināśāya % vājimedhena ceṣṭavān // HV_31.105 //
tasmin yajñe mahādāne $ dakṣiṇāṃ bhṛgunandanaḥ &
mārīcāya dadau prītaḥ % kaśyapāya vasuṃdharām // HV_31.106 //
vāruṇāṃs turagāñ śubhrān $ rathaṃ ca rathināṃ varaḥ &
hiraṇyam akṣayaṃ dhenūr % gajendrāṃś ca mahāmatiḥ \
dadau tasmin mahāyajñe # vājimedhe mahāyaśāḥ // HV_31.107 //
adyāpi ca hitārthāya $ lokānāṃ bhṛgunandanaḥ &
caramāṇas tapo dīptaṃ % jāmadagnyaḥ punaḥ punaḥ \
tiṣṭhate devavac chrīmān # mahendre parvatottame // HV_31.108 //
     [k: D6 T1.2 G M4 ins.: :k]
     kṛṣṇājinottarīyaṃ ca $ jaṭāmakuṭamaṇḍalī | *HV_31.108*476 |
eṣa viṣṇoḥ sureśasya $ śāśvatasyāvyayasya ca &
jāmadagnya iti khyātaḥ % prādurbhāvo mahātmanaḥ // HV_31.109 //
caturviṃśe yuge cāpi $ viśvāmitrapuraḥsaraḥ &
jajñe daśarathasyātha % putraḥ padmāyatekṣaṇaḥ // HV_31.110 //
kṛtvātmānaṃ mahābāhuś $ caturdhā prabhur īśvaraḥ &
loke rāma iti khyātas % tejasā bhāskaropamaḥ // HV_31.111 //
prasādanārthaṃ lokasya $ rakṣasāṃ nigrahāya ca &
dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ % jajñe tatra mahāyaśāḥ \
tam apy āhur manuṣyendraṃ # sarvabhūtapates tanum // HV_31.112 //
tasmai dattāni cāstrāṇi $ viśvāmitreṇa dhīmatā &
vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ % durdharāṇi surair api // HV_31.113 //
yajñavighnakarau yena $ munīnāṃ bhāvitātmanām &
mārīcaś ca subāhuś ca % balena balināṃ varau \
nihatau ca nirāśau ca # kṛtau tena mahātmanā // HV_31.114 //
vartamāne makhe yena $ janakasya mahātmanaḥ &
bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ % krīḍatā līlayā purā // HV_31.115 //
yaḥ samāḥ sarvadharmajñaś $ caturdaśa vane 'vasat &
lakṣmaṇānucaro rāmaḥ % sarvabhūtahite rataḥ // HV_31.116 //
rūpiṇī yasya pārśvasthā $ sīteti prathitā janaiḥ &
pūrvocitatvādyā lakṣmīr % bhartāram anugacchati // HV_31.117 //
caturdaśa vane taptvā $ tapo varṣāṇi rāghavaḥ &
janasthāne vasan kāryaṃ % tridaśānāṃ cakāra saḥ // HV_31.118 //
sītāyāḥ padam anvicchan $ nijaghāna mahāmanāḥ &
virādhaṃ ca kabandhaṃ ca % rākṣasau bhīmavikramau \
jaghāna puruṣavyāghrau # gandharvau śāpavikṣatau // HV_31.119 //
hutāśanārkāṃśutaḍitprakāśaiḥ $ prataptajāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ &
surendravajrāśanitulyasāraiḥ % śaraiḥ śarīreṣu viyojitau balāt // HV_31.120 //
sugrīvasya kṛte yena $ vānarendro mahābalaḥ &
vālī vinihataḥ saṃkhye % sugrīvaś cābhiṣecitaḥ // HV_31.121 //
devāsuragaṇānāṃ hi $ yakṣarākṣasapakṣiṇām &
yatrāvadhyaṃ rākṣasendraṃ % rāvaṇaṃ yudhi durjayam // HV_31.122 //
guptaṃ rākṣasakoṭībhir $ nīlāñjanacayopamam &
trailokyarāvaṇaṃ krūraṃ % rākṣasaṃ rākṣaseśvaram // HV_31.123 //
durjaraṃ durdharaṃ dṛptaṃ $ śārdūlasamavikramam &
durnirīkṣyaṃ suragaṇair % varadānena darpitam // HV_31.124 //
jaghāna sacivaiḥ sārdhaṃ $ sasainyaṃ rāvaṇaṃ yudhi &
mahābhraghanasaṃkāśaṃ % mahākāyaṃ mahābalam // HV_31.125 //
tam āgaskāriṇaṃ krūraṃ $ paulastyaṃ puruṣarṣabhaḥ &
     [k: Ś1 K2 Ñ2 V3 Ds D2-5 G2 ins.: :k]
     sabhrātṛputrasacivaṃ $ sasainyaṃ krūraniścayam | *HV_31.126*477 |
rāvaṇaṃ nijaghānāśu % rāmo bhūtapatiḥ purā // HV_31.126 //
madhoś ca tanayo dṛpto $ lavaṇo nāma dānavaḥ &
hato madhuvane bhīmo % varadatto mahāsuraḥ \
samare yuddhaśauṇḍena # tathānye cāpi rākṣasāḥ // HV_31.127 //
etāni kṛtvā karmāṇi $ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ &
daśāśvamedhāñ jārūthyān % ājahāra nirargalān // HV_31.128 //
nāśrūyantāśubhā vāco $ nākulaṃ māruto vavau &
na vittaharaṇaṃ cāsīd % rāme rājyaṃ praśāsati // HV_31.129 //
paryadevan na vidhavā $ nānarthaś cābhavat tadā &
sarvam āsīj jagaddāntaṃ % rāme rājyaṃ praśāsati // HV_31.130 //
na prāṇināṃ bhayaṃ cāsīj $ jalānalavighātajam &
na ca sma vṛddhā bālānāṃ % pretakāryāṇi kurvate // HV_31.131 //
brahma paryaccarat kṣatraṃ $ viśaḥ kṣatram anuvratāḥ &
śūdrāś caiva hi varṇāṃs trīñ % śuśrūṣanty anahaṃkṛtāḥ // HV_31.132 //
nāryo nātyacaran bhartṝn $ bhāryāṃ nātyacarat patiḥ &
sarvam āsīj jagaddāntaṃ % nirdasyur abhavan mahī \
rāma eko 'bhavad bhartā # rāmaḥ pālayitābhavat // HV_31.133 //
āsan varṣasahasrāṇi $ tathā putrasahasriṇaḥ &
arogāḥ prāṇinaś cāsan % rāme rājyaṃ praśāsati // HV_31.134 //
devatānām ṛṣīṇāṃ ca $ manuṣyāṇāṃ ca sarvaśaḥ &
pṛthivyāṃ sahavāso 'bhūd % rāme rājyaṃ praśāsati // HV_31.135 //
     [k: M2 ins.: :k]
     rāmo rāmo rāma iti $ prajānām abhavat kathāḥ | *HV_31.135*478:1 |
     rāmārāmaṃ jagadbhūtaṃ $ rāme rājyaṃ praśāsati | *HV_31.135*478:2 |
gāthā apy atra gāyanti $ ye purāṇavido janāḥ &
rāme nibaddhās tattvārthā % māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ // HV_31.136 //
śyāmo yuvā lohitākṣo $ dīptāsyo mitabhāṣitā &
ājānabāhuḥ sumukhaḥ % siṃhaskandho mahābhujaḥ // HV_31.137 //
daśa varṣasahasrāṇi $ daśa varṣaśatāni ca &
ayodhyādhipatir bhūtvā % rāmo rājyam akārayat // HV_31.138 //
ṛksāmayajuṣāṃ ghoṣo $ jyāghoṣaś ca mahātmanaḥ &
avyucchinno 'bhavad rāṣṭre % dīyatāṃ bhujyatām iti // HV_31.139 //
sattvavān guṇasaṃpanno $ dīpyamānaḥ svatejasā &
ati sūryaṃ ca candraṃ ca % rāmo dāśarathir babhau // HV_31.140 //
īje kratuśataiḥ puṇyaiḥ $ samāptavaradākṣiṇaiḥ &
hitvāyodhyāṃ divaṃ yāto % rāghavo 'saumahābalaḥ // HV_31.141 //
evam eṣa mahābāhūr $ ikṣvākukulanandanaḥ &
rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā % divam ācakrame prabhuḥ // HV_31.142 //
aparaḥ keśavasyāyaṃ $ prādurbhāvo mahātmanaḥ &
vikhyāto māthure kalpe % sarvalokahitāya vai // HV_31.143 //
yatra sālvaṃ ca kaṃsaṃ ca $ maindaṃ dvividam eva ca &
ariṣṭaṃ vṛṣabhaṃ keśiṃ % pūtanāṃ daityadārikām // HV_31.144 //
nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ $ cāṇūraṃ muṣṭikaṃ tathā &
daityān mānuṣadehasthān % sūdayām āsa vīryavān // HV_31.145 //
chinnaṃ bāhusahasraṃ ca $ bāṇasyādbhutakarmaṇaḥ &
narakaś ca hataḥ saṃkhye % yavanaś ca mahābalaḥ // HV_31.146 //
hṛtāni ca mahīpānāṃ $ sarvaratnāni tejasā &
durācārāś ca nihatāḥ % pārthivā ye mahītale // HV_31.147 //
     [k: K1.3.4 Ñ V B Dn Ds D1-4.6 T G1.4.5 M4 ins. after 147; K2 D5 after 146: :k]
     navame dvāpare viṣṇur $ aṣṭāviṃśe purābhavat | *HV_31.147*479:1 |
     vedavyāsas tadā jajñe $ jātūkarṇyapuraḥsaraḥ | *HV_31.147*479:2 |
     eko vedaś caturdhā tu $ kṛtas tena mahātmanā | *HV_31.147*479:3 |
     janito bhārato vaṃśaḥ $ satyavatyāḥ sutena ca | *HV_31.147*479:4 |
ete lokahitārthāya $ prādurbhāvā mahātmanaḥ &
     [k: K2-4 Ñ2.3 V B Dn Ds D2 D4-6 T3.4 G1.5; T1 cont. after *148: :k]
     atītāḥ kathitā rājan $ kathyante cāpy anāgatāḥ | *HV_31.148*480 |
kalkī viṣṇuyaśā nāma % bhūyaś cotpatsyate prabhuḥ // HV_31.148 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T1.3.4 G3.5 ins. after 148c: :k]
     ... $ saṃbhalagrāmako dvijaḥ | *HV_31.148*481:1 |
     sarvalokahitārthāya $ ... | *HV_31.148*481:2 |
     [k: After 148, N(except Ś1 Ñ1) T3.4 G3-5 ins.: :k]
     daśamo bhāvyasaṃpanno $ yājñavalkyapuraḥsaraḥ | *HV_31.148*482:1 |
     kṣapayitvā ca tān sarvān $ bhāvinārthena coditān | *HV_31.148*482:2 |
     gaṅgāyamunayor madhye $ niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ | *HV_31.148*482:3 |
     tataḥ kāle vyatīte tu $ sāmātye sahasainike | *HV_31.148*482:4 |
     nṛpeṣv atha pranaṣteṣu $ tadā tv apragrahāḥ prajāḥ || *HV_31.148*482:5 |
     kṣaṇena nirvṛte caiva $ hatvā cānyonyam āhave | *HV_31.148*482:6 |
     parasparahṛtasvāś ca $ nirākrandāḥ suduḥkhitāḥ | *HV_31.148*482:7 |
     evaṃ kaṣṭam anuprāptāḥ $ kalisaṃdhyāṃśake tadā | *HV_31.148*482:8 |
     prajāḥ kṣayaṃ prayāsyanti $ sārdhaṃ kaliyugena ha | *HV_31.148*482:9 |
     kṣīṇe kaliyuge tasmiṃs $ tataḥ kṛtayugaṃ punaḥ | *HV_31.148*482:10 |
     prapatsyate yathānyāyaṃ $ svabhāvād eva nānyathā | *HV_31.148*482:11 |
     [k: After line 1 of *482, Ñ2.3 V1.3 ins.: :k]
     anukarṣan sa vai senāṃ $ hastyaśvarathasaṃkulām | *HV_31.148*482A:1 |
     pragṛhītāyudhair viprair $ vṛtaḥ śatasahasraśaḥ | *HV_31.148*482A:2 |
     niḥśeṣāñ śuddharājāṃs tāṃs $ tadā sa tu kariṣyati | *HV_31.148*482A:3 |
     pāṣaṇḍān mlecchajātīṃś ca $ dasyūṃś caiva sahasraśaḥ | *HV_31.148*482A:4 |
     nātyarthaṃ dhārmikā ye ca $ ye ca dharmadviṣaḥ kvacit | *HV_31.148*482A:5 |
     udīcyā madhyadeśasthāḥ $ pārvatīyās tathaiva ca | *HV_31.148*482A:6 |
     prācyān pratīcyāṃś ca tathā $ vindhyapṛṣṭhaparānugān | *HV_31.148*482A:7 |
     tathaiva dākṣiṇātyāṃś ca $ draviḍān siṃhalaiḥ saha | *HV_31.148*482A:8 |
     gāndhārān pāradāṃś caiva $ pahlavān yavanāñ śakān | *HV_31.148*482A:9 |
     tukhārān barbarāṃś caiva $ śvānikān daradān khaśān | *HV_31.148*482A:10 |
     lambakāṃś ca maruṃdhāṃś ca $ kirātāṃś caiva sa prabhuḥ | *HV_31.148*482A:11 |
     pravṛttacakro balavān $ dasyūn āmantako balī | *HV_31.148*482A:12 |
     adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ $ pṛthivīṃ vicariṣyati | *HV_31.148*482A:13 |
     mānuṣaḥ sa tu saṃjajñe $ devasyāgrasya dhīmataḥ | *HV_31.148*482A:14 |
     pūrvajanmani viṣṇuḥ sa $ pramatir nāma vīryavān | *HV_31.148*482A:15 |
     gātreṇa vai candramasaḥ $ pūrṇe kaliyuge 'bhavat | *HV_31.148*482A:16 |
     ity etā vāsudevasya $ daśa saṃbhūtayaḥ smṛtāḥ | *HV_31.148*482A:17 |
     taṃ taṃ kālaṃ ca kāryaṃ ca $ taṃ tathoddeśakāriṇam | *HV_31.148*482A:18 |
     aṃśena triṣu lokeṣu $ tāṃs tān yonīn viśaty api | *HV_31.148*482A:19 |
     pañcaviṃśotthitaḥ kalkī $ pañcāśaccharadāṃ samāḥ | *HV_31.148*482A:20 |
     vinighnan sarvabhūtāni $ mānuṣāṃś caiva sarvaśaḥ | *HV_31.148*482A:21 |
     kṛtvā bījāvaśeṣāṃ tu $ mahīṃ krūreṇa karmaṇā | *HV_31.148*482A:22 |
     saṃyodhayitvā ca khalān $ prāyas tān apy adhārmikān | *HV_31.148*482A:23 |
     tad eṣa vai tadā kalkī $ caritārthaḥ sasainikaḥ | *HV_31.148*482A:24 |
     prajānāṃ sādhayitvā ca $ saṃsiddhārthaḥ punaḥ svayam | *HV_31.148*482A:25 |
     vṛthānyonyaṃ prakupitān $ saṃhariṣyati mohitān | *HV_31.148*482A:26 |
     [k: After line 7 of *482 Ñ2 V1.3 ins.: :k]
     purāṇi hatvā grāmāṃś ca $ tadā duṣpragrahāḥ prajāḥ | *HV_31.148*482B:1 |
     pranaṣṭaśrutidharmāś ca $ naṣṭavarṇāśramās tathā | *HV_31.148*482B:2 |
     hvasvā alpāyuṣaś caiva $ bhaviṣyanti kalau yuge | *HV_31.148*482B:3 |
     saritparvatasevinyaḥ $ patramūlaphalāśanāḥ | *HV_31.148*482B:4 |
     cīrapatrājinadharā $ gahvaraṃ ghoram āśritāḥ | *HV_31.148*482B:5 |
     alpāyuṣo naṣṭavārtā $ bahubādhāḥ suduḥkhitāḥ | *HV_31.148*482B:6 |
ete cānye ca bahavo $ divyā devaguṇair yutāḥ &
prādurbhāvāḥ purāṇeṣu % gīyante brahmavādibhiḥ // HV_31.149 //
yatra devā vimuhyanti $ prādurbhāvānukīrtane &
purāṇaṃ vartate yatra % vedaśrutisamāhitam // HV_31.150 //
etaduddeśamātreṇa $ prādurbhāvānukīrtanam &
kīrtitaṃ kīrtanīyasya % sarvalokaguroḥ prabhoḥ // HV_31.151 //
prīyante pitaras tasya $ prādurbhāvānukīrtanāt &
viṣṇor amitavīryasya % yaḥ śṛṇoti kṛtāñjaliḥ // HV_31.152 //
     [k: D3 ins.: :k]
     sarvapāpavinirmukto $ dhanaputrapaśūṃl labhet | *HV_31.152*483 |

     [k: T4 ins.: :k]
     nāśubhaṃ vidyate tasya $ putravān dyutimān bhavet | *HV_31.152*484 |
etās tu yogeśvarayogamāyāḥ $ śrutvā naro mucyati sarvapāpaiḥ &
ṛddhiṃ samṛddhiṃ vipulāṃś ca bhogān % prāpnoti śīghraṃ bhagavatprasādāt // HV_31.153 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 32, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 24, 2000 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
viśvatvaṃ śṛṇu me viṣṇor $ haritvaṃ ca kṛte yuge &
vaikuṇṭhatvaṃ ca deveṣu % kṛṣṇatvaṃ mānuṣeṣu ca // HV_32.1 //
īśvarasya hi tasyemāṃ $ karmaṇāṃ gahanāṃ gatim &
saṃpratyatītāṃ bhāvyāṃ ca % śṛṇu rājan yathātatham // HV_32.2 //
avyakto vyaktaliṅgastho $ ya eṣa bhagavān prabhuḥ &
nārāyaṇo hy anantātmā % prabhavo 'vyaya eva ca // HV_32.3 //
eṣa nārāyaṇo bhūtvā $ harir āsīt sanātanaḥ &
brahmā śakraś ca somaś ca % dharmaḥ śukro bṛhaspatiḥ // HV_32.4 //
aditer api putratvam $ etya yādavanandanaḥ &
eṣa viṣṇur iti khyāta % indrād avarajo 'bhavat // HV_32.5 //
prasādajaṃ hy asya vibhor $ adityāṃ putrajanma tat &
vadhārthaṃ suraśatrūṇāṃ % daityadānavarakṣasām // HV_32.6 //
pradhānātmā purā hy eṣa $ brahmāṇam asṛjat prabhuḥ &
so 'sṛjat pūrvapuruṣaḥ % purākalpe prajāpatīn // HV_32.7 //
te tanvānās tanūs tatra $ brahmavaṃśān anuttamān &
tebhyo 'bhavan mahātmabhyo % bahudhā brahma śāśvatam // HV_32.8 //
etad āścaryabhūtasya $ viṣṇoḥ karmānukīrtanam &
kīrtitaṃ kīrtanīyasya % kīrtyamānaṃ nibodha me // HV_32.9 //
vṛtte vṛtravadhe tāta $ vartamāne kṛte yuge &
āsīt trailokyavikhyātaḥ % saṃgrāmas tārakāmayaḥ // HV_32.10 //
tatra sma dānavā ghorāḥ $ sarve saṃgrāmadarpitāḥ &
ghnanti devān sagandharvān % sayakṣoragacāraṇān // HV_32.11 //
te vadhyamānā vimukhāḥ $ kṣīṇapraharaṇā raṇe &
trātāraṃ manasā jagmur % devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum // HV_32.12 //
etasminn antare meghā $ nirvāṇāṅgāravarcasaḥ &
sārkacandragrahagaṇaṃ % chādayanto nabhastalam // HV_32.13 //
cañcadvidyudgaṇāviddhā $ ghorā nihrādakāriṇaḥ &
anyonyavegābhihatāḥ % pravavuḥ sapta mārutāḥ // HV_32.14 //
dīptatoyāśanīpātair $ vajravegānalānilaiḥ &
rarāsa ghorair utpātair % dahyamānam ivāmbaram // HV_32.15 //
petur ulkāsahasrāṇi $ petur ākāśagāny api &
nyubjāni ca vimānāni % prapatanty utpatanti ca // HV_32.16 //
caturyugāntaparyāye $ lokānāṃ yadbhayaṃ bhavet &
arūpavanti rūpāṇi % tasminn utpātalakṣaṇe // HV_32.17 //
tamasā niṣprabhaṃ sarvaṃ $ na prājñāyata kiṃcana &
timiraughaparikṣiptā % na rejuś ca diṣo daśa // HV_32.18 //
viveśa rūpiṇī kālī $ kālameghāvaguṇṭhitā &
dyaur na bhāty abhibhūtārkā % ghoreṇa tamasā vṛtā // HV_32.19 //
tān ghanaughān satimirān $ dorbhyāṃ vikṣipya sa prabhuḥ &
vapuḥ saṃdarśayām āsa % divyaṃ kṛṣṇavapur hariḥ // HV_32.20 //
balāhakāñjananibhaṃ $ balāhakatanūruham &
tejasā vapuṣā caiva % kṛṣṇaṃ kṛṣṇam ivācalam // HV_32.21 //
dīptapītāmbaradharaṃ $ taptakāñcanabhūṣaṇam &
dhūmāndhakāravapuṣaṃ % yugāntāgnim ivotthitam // HV_32.22 //
caturdviguṇapīnāṃsāṃ $ kirīṭacchannamūrdhajam &
cāmīkarakarāsaktam % āyudhair upaśobhitam // HV_32.23 //
candrārkakiraṇopetaṃ $ girikūṭam ivocchritam &
nandakānanditakaraṃ % śarāśīviṣadhāriṇam // HV_32.24 //
śakticitraṃ halodagraṃ $ śaṅkhacakragadādharam &
viṣṇuśailaṃ kṣamāmūlaṃ % śrīvṛkṣaṃ śārṅgaśṛṅgiṇam // HV_32.25 //
haryaśvarathasaṃyukte $ suparṇadhvajaśobhite &
candrārkacakraracite % mandarākṣadhṛtāntare // HV_32.26 //
anantaraśmisaṃyukte $ durdarśe merukūbare &
tārakācitrakusume % grahanakṣatravandhure // HV_32.27 //
bhayeṣv abhayadaṃ vyomni $ devā daityaparājitāḥ &
dadṛśus te sthitaṃ devaṃ % divyalokamaye rathe // HV_32.28 //
te kṛtāñjalayaḥ sarve $ devāḥ śakrapurogamāḥ &
jayaśabdaṃ puraskṛtya % śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatāḥ // HV_32.29 //
     [k: D6 S (except G4 M3) ins.: :k]
     tuṣṭuvuś ca jagannāthaṃ $ devaṃ nārāyaṇaṃ harim | *HV_32.29*485:1 |
     jaya deva jagannātha $ jaya deva janārdana | *HV_32.29*485:2 |
     jaya deva prabho viṣṇo $ jaya śaṅkhagadādhara | *HV_32.29*485:3 |
     namas tubhyaṃ hṛṣīkeśa $ namo deva janārdana | *HV_32.29*485:4 |
     ādideva jagannātha $ bhūtabhāvanabhāvana | *HV_32.29*485:5 |
     namas tubhyaṃ prabho viṣṇo $ bhūtādipataye namaḥ | *HV_32.29*485:6 |
     nama ādyāya bījāya $ puruṣāya namo namaḥ | *HV_32.29*485:7 |
     namo 'stu te jagannātha $ namo bhūyo mahātmane | *HV_32.29*485:8 |
     kiṃ vānena jagannātha $ namaskāreṇa keśava | *HV_32.29*485:9 |
     rakṣa naḥ sakalān devān $ daityapāśavipāśitān | *HV_32.29*485:10 |
sa teṣāṃ tāṃ giraṃ śrutvā $ viṣṇur dayitadaivataḥ &
manaś cakre vināśāya % dānavānāṃ mahāmṛdhe // HV_32.30 //
ākāśe tu sthito viṣṇur $ uttamaṃ vapur āsthitaḥ &
uvāca devatāḥ sarvāḥ % sapratijñam idaṃ vacaḥ // HV_32.31 //
śāntiṃ vrajata bhadraṃ vo $ mā bhaiṣṭa marutāṃ gaṇāḥ &
jitā me dānavāḥ sarve % trailokyaṃ pratigṛhyatām // HV_32.32 //
te tasya satyasaṃdhasya $ viṣṇor vākyena toṣitāḥ &
devāḥ prītiṃ parāṃ jagmuḥ % prāpyevāmṛtam uttamam // HV_32.33 //
tatas tamaḥ saṃhriyate $ vineśuś ca balāhakāḥ &
pravavuś ca śivā vātāḥ % prasannāś ca diśo daśa // HV_32.34 //
suprabhāṇi ca jyotiṃṣi $ candraṃ cakruḥ pradakṣiṇam &
dīptimanti ca tejāṃsi % cakrur arkaṃ pradakṣiṇam // HV_32.35 //
na vigrahaṃ grahāś cakruḥ $ praseduś cāpi sindhavaḥ &
virajaskā babhur mārgā % nākamārgādayas trayaḥ // HV_32.36 //
yathārtham ūhuḥ sarito $ nāpi cukṣubhire 'rṇavāḥ &
āsañ śubhānīndriyāṇi % narāṇām antarātmasu // HV_32.37 //
maharṣayo vītaśokā $ vedānuccair adhīyire &
yajñeṣu ca haviḥ svādu % śivam āpa ca pāvakaḥ // HV_32.38 //
pravṛttadharmāḥ saṃvṛttā $ lokā muditamānasāḥ &
     [k: V2 ins.: :k]
          sarve lokā mudānvitāḥ | *HV_32.39a*486:1 |*
     babhūvur adhikāś caiva | *HV_32.39a*486:2 |*
     [k: K1 Ñ2 V2 D5 ins.: :k]
     prītyā paramayā yuktā $ devadevasya bhūpateḥ | *HV_32.39*487 |
viṣṇor dattapratijñasya % śrutvārinidhane giram // HV_32.39 //
     [k: D6 T1.2.4 G ins.: :k]
     nihanmi dānavāndṛptān $ yuṣmākaṃ vigrahaiḥ saha | *HV_32.39*488 |

     [k: T3 ins.: :k]
     giraṃ te dānavān ugrān $ menire nihatān yudhi | *HV_32.39*489 |
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 33, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 24, 2000 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
tato bhayaṃ viṣṇumayaṃ $ śrutvā daiteyadānavāḥ &
udyogaṃ vipulaṃ cakrur % yuddhāya yudhi durjayāḥ // HV_33.1 //
mayas tu kāñcanamayaṃ $ trinalvāntaram avyayam &
catuścakraṃ suvapuṣaṃ % sukalpitamahāyudham // HV_33.2 //
kiṃkiṇījālanirghoṣaṃ $ dvīpicarmapariṣkṛtam &
racitaṃ ratnajālaiś ca % hemajālaiś ca śobhitam // HV_33.3 //
īhāmṛgagaṇākīrṇaṃ $ pakṣibhiś ca virājitam &
divyāstratūṇīradharaṃ % payodharanināditam // HV_33.4 //
svakṣaṃ rathavarodāraṃ $ sūpastham agamopamam &
gadāparighasaṃpūrṇaṃ % mūrtimantam ivārṇavam // HV_33.5 //
hemakeyūravalayaṃ $ svarṇakuṇḍalakūbaram &
sapatākadhvajodagraṃ % sādityam iva mandaram // HV_33.6 //
gajendrāmbhodavapuṣaṃ $ kvacit kesaravarcasam &
yuktam ṛkṣasahasreṇa % sahasrāmbudanāditam // HV_33.7 //
dīptam ākāśagaṃ divyaṃ $ rathaṃ pararathārujam &
atiṣṭhat samarākāṅkṣī % meruṃ dīpta ivāṃśumān // HV_33.8 //
tāras tu kroṣavistāram $ āyasaṃ vāhayan ratham &
śailotkarimasaṃkāśaṃ % nīlāñjanacayopamam // HV_33.9 //
kālalohāṣṭacaraṇaṃ $ loheṣāyugakūbaram &
timirodgārikiraṇaṃ % garjantam iva toyadam // HV_33.10 //
lohajālena mahatā $ sagavākṣeṇa daṃśitam &
āyasaiḥ parighaiḥ pūrṇaṃ % kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ // HV_33.11 //
prāsaiḥ pāśaiś ca vitatair $ avasaktaiś ca mudgaraiḥ &
śobhitaṃ trāsanīyaiś ca % tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ // HV_33.12 //
udyataṃ dviṣatāṃ hetor $ dvitīyam iva mandaram &
yuktaṃ kharasahasreṇa % so 'dhyārohad rathottamam // HV_33.13 //
virocanas tu saṃkruddho $ gadāpāṇir avasthitaḥ &
pramukhe tasya sainyasya % dīptaśṛṅga ivācalaḥ // HV_33.14 //
yuktaṃ hayasahasreṇa $ hayagrīvas tu dānavaḥ &
syandanaṃ vāhayām āsa % sapatnānīkamardanam // HV_33.15 //
vyāyataṃ bahusahasraṃ $ dhanur visphārayan mahat &
varāhaḥ pramukhe tasthau % sāvaroha ivācalaḥ // HV_33.16 //
kṣaras tu vikṣaran darpān $ netrābhyāṃ roṣajaṃ jalam &
sphuraddantauṣṭhavadanaḥ % saṃgrāmaṃ so 'bhyakāṅkṣata // HV_33.17 //
tvaṣṭā tv aṣṭādaśahayaṃ $ yānam āsthāya dānavaḥ &
vyūhito dānavair vyūhaiḥ % paricakrāma vīryavān // HV_33.18 //
vipracittisutaḥ śvetaḥ $ śvetakuṇḍalabhūṣaṇaḥ &
śvetaśailapratīkāśo % yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ // HV_33.19 //
ariṣṭo baliputras tu $ variṣṭho 'driśilāyudhaḥ &
yuddhāyātiṣṭhad āyasto % dharādhara ivāparaḥ // HV_33.20 //
kiśoras tv atisaṃharṣāt $ kiśora iva coditaḥ &
abhavad daityasainyasya % madhye ravir ivoditaḥ // HV_33.21 //
lambas tu lambameghābhaḥ $ pralambāmbarabhūṣaṇaḥ &
daityavyūhagato bhāti % sanīhāra ivāṃśumān // HV_33.22 //
svarbhānurāsyayodhī tu $ daśanauṣṭhekṣaṇāyudhaḥ &
     [k: T3 ins.: :k]
     pramukhe devasenāya $ rarāja girisaṃnibhaḥ | *HV_33.23*490 |
hasaṃs tiṣṭhati daityānāṃ % pramukhe sumukho grahaḥ // HV_33.23 //
anye hayagatā bhānti $ nāgaskandhagatāḥ pare &
siṃhavyāghragatāś cānye % varāharkṣagatāḥ pare // HV_33.24 //
kecit kharoṣṭrayātāraḥ $ kecit toyadavāhanāḥ &
nānāpakṣigatāḥ kecit % kecit pavanavāhanāḥ // HV_33.25 //
pattinas tv apare daityā $ bhīṣaṇā vikṛtānanāḥ &
ekapādā dvipādāś ca % nanṛtur yuddhakaṅkṣiṇaḥ // HV_33.26 //
prakṣveḍamānā bahavaḥ $ sphoṭayantaś ca dānavāḥ &
dṛptaśārdūlanirghoṣā % nedur dānavapuṃgavāḥ // HV_33.27 //
te gadāparighair ugrair $ dhanur vyāyāmaśālinaḥ &
bāhubhiḥ parighākārais % tarjayanti sma dānavāḥ // HV_33.28 //
prāsaiḥ pāśaiś ca khaḍgaiś ca $ tomarāṅkuśapaṭṭisaiḥ &
cikrīḍus te śataghnībhiḥ % śitadhāraiś ca mudgaraiḥ // HV_33.29 //
gaṇḍaśailaiś ca śailaiś ca $ parighaiś cottamāyudhaiḥ &
cakraiś ca daityapravarāś % cakrur ānanditaṃ balam // HV_33.30 //
     [k: K1.2 Ñ2 Dn1 D3.4 ins.: :k]
     kāṅkṣanto vijayaṃ yuddhe $ dānavā yuddhadurmadāḥ | *HV_33.30*491 |
evaṃ tad dānavaṃ sainyaṃ $ sarvaṃ yuddhamadotkaṭam &
devān abhimukhaṃ tasthau % meghānīkam ivoddhatam // HV_33.31 //
tadadbhutaṃ daityasahasragāḍhaṃ $ vāyvagnitoyāmbudaśailakalpam &
balaṃ raṇaughābhyudayābhyudīrṇaṃ % yuyutsayonmattam ivābabhāse // HV_33.32 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 34, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 25, 2000 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
śrutas te daityasainyasya $ vistaras tāta vigrahe &
surāṇāṃ sarvasainyasya % vistaraṃ vaiṣṇavaṃ śṛṇu // HV_34.1 //
ādityā vasavo rudrā $ aśvinau ca mahābalau &
sabalāḥ sānugāś caiva % saṃnahyanta yathākramam // HV_34.2 //
puruhūtas tu purato $ lokapālaḥ sahasradṛk &
grāmaṇīḥ sarvadevānām % āruroha suradvipam // HV_34.3 //
savye cāsya rathaḥ pārśve $ pakṣipravaravegavān &
sucārucakracaraṇo % hemavajrapariṣkṛtaḥ // HV_34.4 //
devagandharvayakṣaughair $ anuyātaḥ sahasraśaḥ &
dīptimadbhiḥ sadasyaiś ca % brahmarṣibhir abhiṣṭutaḥ // HV_34.5 //
vajravisphūrjitoddhūtair $ vidyudindrāyudhārpitaiḥ &
gupto balāhakagaṇaiḥ % parvatair iva kāmagaiḥ // HV_34.6 //
yam ārūḍhaḥ sa bhagavān $ paryeti maghavān gajam &
havir dhāneṣu gāyanti % viprā makhamukhe sthitāḥ // HV_34.7 //
svarge śakrānuyāteṣu $ devatūryānunādiṣu &
indraṃ samupanṛtyanti % śataśo hy apsarogaṇāḥ // HV_34.8 //
ketunā vaṃśarājena $ bhrājamāno yathā raviḥ &
yukto hayasahasreṇa % manomārutaraṃhasā // HV_34.9 //
sa syandanavaro bhāti $ yukto mātalinā tadā &
kṛtsnaḥ parivṛto merur % bhāskarasyeva tejasā // HV_34.10 //
yamas tu daṇḍam udyamya $ kālayuktaṃ ca mudgaram &
tasthau suragaṇānīke % daityān nādena bhīṣayan // HV_34.11 //
caturbhiḥ sāgarair gupto $ lelihadbhiś ca pannagaiḥ &
śaṅkhamuktāṅgadadharo % bibhrat toyamayaṃ vapuḥ // HV_34.12 //
     [k: M1.2 subst. for 12cd: :k]
     śaṅkhamuktāmalatanuḥ $ śītībhūto 'yam ambupaḥ | *HV_34.12*492 |
kālapāśān samāvidhya $ hayaiḥ śaśikaropamaiḥ &
vāyvīritajalodgāraiḥ % kurvaṃl līlāḥ sahasraśaḥ // HV_34.13 //
pāṇḍuroddhūtavasanaḥ $ pravālarucirāṅgadaḥ &
maṇiśyāmottamavapur % hārabhārārpitodaraḥ // HV_34.14 //
varuṇaḥ pāśabhṛnmadhye $ devānīkasya tasthivān &
     [k: T3 subst. for 15ab: :k]
     varuṇaḥ pāśahastaḥ san $ devānīke vyatiṣṭhata | *HV_34.15*493 |
yuddhavelām abhilaṣan % bhinnavela ivārṇavaḥ // HV_34.15 //
yakṣarākṣasasainyena $ guhyakānāṃ gaṇair api &
     [k: N (except Ś1) T1.3.4 G1.4 (G2 after 14ab) ins.: :k]
     maṇiśyāmottamavapuḥ $ kubero naravāhanaḥ | *HV_34.16*494 |
yuktaś ca śaṅkhapadmābhyāṃ % nidhīnām adhipaḥ prabhuḥ \
rājarājeśvaraḥ śrīmān # gadāpāṇir adṛśyata // HV_34.16 //
vimānayodhī dhanado $ vimāne puṣpake sthitaḥ &
sa rājarājaḥ śuśubhe % yuddhārthī naravāhanaḥ \
prekṣamāṇaḥ śivasakhaḥ # sākṣād iva śivaḥ svayam // HV_34.17 //
     [k: G2 subst. for 17ef: :k]
     kṣaumavāsāḥ śivaḥ sākṣāc $ chivarūpaḥ svayaṃ svayam | *HV_34.17*495 |
pūrvaṃ pakṣaṃ sahasrākṣaḥ $ pitṛrājas tu dakṣiṇam &
varuṇaḥ paścimaṃ pakṣam % uttaraṃ naravāhanaḥ // HV_34.18 //
caturṣu yuktāś catvāro $ lokapālā balotkaṭāḥ &
svāṃ svāṃ diśaṃ rarakṣus te % tasya devabalasya ha // HV_34.19 //
sūryaḥ saptāśvayuktena $ rathenāmbaragāminā &
śriyā jājvalyamānena % dīpyamānaiś ca raśmibhiḥ // HV_34.20 //
udayāstagacakreṇa $ meruparyantagāminā &
tridivadvāracitreṇa % tapatā lokam avyayam // HV_34.21 //
sahasraraśmiyuktena $ bhrājamānena tejasā &
cacāra madhye devānāṃ % dvādaśātmā dineśvaraḥ // HV_34.22 //
somaḥ śvetahayo bhāti $ syandane śītaraśmivān &
himatoyaprapūrṇābhir % bhābhir āplāvayañ jagat // HV_34.23 //
tam ṛkṣayogānugataṃ $ śiśirāṃśuṃ dvijeśvaram &
śaśacchāyāṅkitatanuṃ % naiśasya tamasaḥ kṣayam // HV_34.24 //
jyotiṣām īraṇaṃ vyomni $ rasānāṃ rasanaṃ prabhum &
oṣadhīnāṃ paritrāṇaṃ % nidhānam amṛtasya ca // HV_34.25 //
jagataḥ prathamaṃ bhāgaṃ $ saumyaṃ śaityamayaṃ rasam &
dadṛśur dānavāḥ somaṃ % himapraharaṇaṃ sthitam // HV_34.26 //
yaḥ prāṇaḥ sarvabhūtānāṃ $ pañcadhā bhidyate nṛṣu &
saptaskandhagato lokāṃs % trīn dadhāra cacāra ca // HV_34.27 //
yam āhur agner yantāraṃ $ sarvaprabhavam īśvaram &
saptasvaragatā yasya % yonir gībhir udīryate // HV_34.28 //
yaṃ vadanty uttamaṃ bhūtaṃ $ yaṃ vadanty aśarīriṇam &
yam āhur ākāśagamaṃ % śīghragaṃ śabdayoninam // HV_34.29 //
sa vāyuḥ sarvabhūtāyur $ uddhataḥ svena tejasā &
pravavau vyathayan daityān % pratilomaḥ satoyadaḥ // HV_34.30 //
maruto devagandharvā $ vidyādharagaṇaiḥ saha &
cikrīḍur asibhiḥ śubhrair % nirmuktair iva pannagaiḥ // HV_34.31 //
     [k: T3 subst. for 31cd: :k]
     yakṣaiś ca sumahābhogaiḥ $ pannagair garuḍair api | *HV_34.31*496 |
sṛjantaḥ sarpapatayas $ tīvraṃ roṣamayaṃ viṣam &
śarabhūtāḥ surendrāṇāṃ % cerur vyāttamukhā divi // HV_34.32 //
parvatās tu śilāśṛṅgaiḥ $ śataśākhaiś ca pādapaiḥ &
upatasthuḥ suragaṇān % prahartuṃ dānavaṃ balam // HV_34.33 //
yaḥ sa devo hṛṣīkeśaḥ $ padmanābhas trivikramaḥ &
kṛṣṇavartmā yugāntābho % viśvasya jagataḥ prabhuḥ // HV_34.34 //
samudrayonir madhuhā $ havyabhuk kratusatkṛtaḥ &
bhūmyāpovyomabhūtātmā % syāmaḥ śāntikaro 'rihā // HV_34.35 //
     [k: K2-4 Ñ2.3 V B1.2 Dn Ds D2-6 T1.3.4 G1.3.4 ins.: :k]
     jagayonir jagadbījo $ jagadgurur udāradhīḥ | *HV_34.35*497 |
so 'rkam agnāv ivodyantam $ udyamyottamatejasam &
arighnam asurānīke % cakraṃ cakragadādharaḥ \
saparīveṣam udyantaṃ # savitur maṇḍalaṃ yathā // HV_34.36 //
savyenālambya mahatīṃ $ sarvāsuravināśinīm &
kareṇa kālīṃ vapuṣā % śatrukālapradāṃ gadām // HV_34.37 //
śeṣair bhujaiḥ pradīptāni $ bhujagāridhvajaḥ prabhuḥ &
dadhārāyudhajātāni % śārṅgādīni mahāyaśāḥ // HV_34.38 //
sa kaśyapasyātmabhuvaṃ $ dvijaṃ bhujagabhojanam &
pavanādhikasaṃpātaṃ % gaganakṣobhaṇaṃ khagam // HV_34.39 //
bhujagendreṇa vadane $ niviṣṭena virājitam &
amṛtārambhanirmuktaṃ % mandarādrim ivocchritam // HV_34.40 //
devāsuravimardeṣu $ śataśo dṛṣṭavikramam &
mahendreṇāmṛtasyārthe % vajreṇa kṛtalakṣaṇam // HV_34.41 //
śikhinaṃ cūḍinaṃ caiva $ taptakuṇḍalabhūṣaṇam &
vicitrapatravasanaṃ % dhātumantam ivācalam // HV_34.42 //
     [k: K1 Ñ2.3 V1 Ds2 D3-5 (K3 D2 after 41) ins.: :k]
     tīkṣṇatuṇḍogranakharaṃ $ calatpakṣasamākulam | *HV_34.42*498 |
sphītakroḍāvalambena $ śītāṃśusamatejasā &
bhogibhogāvasaktena % maṇiratnena bhāsvatā // HV_34.43 //
pakṣābhyāṃ cārupatrābhyām $ āvṛtya divi līlayā &
yugānte sendracāpābhyāṃ % toyadābhyām ivāmbaram // HV_34.44 //
nīlalohitapītābhiḥ $ patākābhir alaṃkṛtam &
ketuveṣapraticchannaṃ % mahākāyaniketanam // HV_34.45 //
aruṇāvarajaṃ śrīmān $ āruroha raṇe hariḥ &
     [k: Ñ3 V1 T3.4 ins.: :k]
     sthitaḥ samaradurjeyo $ daityasainyaṃ vilokayan | *HV_34.46*499 |
suparṇaḥ svena vapuṣā % suparṇaṃ khecarottamam // HV_34.46 //
     [k: Ñ3 T4 ins.: :k]
     dahaṃs tasthau surānīke $ daityān ativibhīṣayan | *HV_34.46*500 |
tam anvayur devagaṇā $ munayaś ca samāhitāḥ &
gīrbhiḥ paramamantrābhis % tuṣṭuvuś ca gadādharam // HV_34.47 //
     [k: T G M4 ins.: :k]
     namas te 'stu hṛṣīkeśa $ jahi daityabalaṃ vibho | *HV_34.47*501:1 |
     namas trimūrtaye tubhyaṃ $ haribrahmaśivātmane | *HV_34.47*501:2 |
     namas traividyarūpāya $ ṛksāmayajuṣe namaḥ | *HV_34.47*501:3 |
     namo 'stu yogicintyāya $ teṣāṃ yogapradāyine | *HV_34.47*501:4 |
     namo vikalpaśūnyāya $ namo vijñaptirūpine | *HV_34.47*501:5 |
     yaṃ ca jñānamayaṃ tejaḥ $ pravadanti manīṣiṇaḥ | *HV_34.47*501:6 |
     taṃ natāḥ sma jagannāthaṃ $ jahi daityagaṇān hare | *HV_34.47*501:7 |
     tvāṃ stotuṃ hi vayaṃ deva $ śaktā varṣaśatair api | *HV_34.47*501:8 |
     na hi deva jagannātha $ jayasva puruṣottama | *HV_34.47*501:9 |
     itīritāṃ giriṃ śrutvā $ gantum abhyudyato hariḥ | *HV_34.47*501:10 |
tad vaiśravaṇasuśliṣṭaṃ $ vaivasvatapuraḥsaram &
vārirājaparikṣiptaṃ % devarājavirājitam // HV_34.48 //
candraprabhābhir vimalaṃ $ yuddhāya samavasthitam &
     [k: Ñ2.3 V1.3 ins.: :k]
     yayau hitaṃ devapathaṃ $ dīptabhāskaratejasam | *HV_34.49*502 |
pavanāviddhanirghoṣaṃ % saṃpradīptahutāśanam // HV_34.49 //
viṣṇor jiṣṇoḥ sahiṣṇoś ca $ bhrājiṣṇos tejasā vṛtam &
balaṃ balavaduddhūtaṃ % yuddhāya samavartata // HV_34.50 //
svasty astu devebhya iti $ stuvaṃs tatrāṅgirābravīt &
     [k: T2, G1.3.5 subst. for 51ab: :k]
     svasty astv iti stuvaṃs tatra $ devān āṅgiraso 'bravīt | *HV_34.51*503 |
svasty astu daityebhya iti % uśanā vākyam abravīt // HV_34.51 //
     [k: K1 subst. for 51cd: :k]
     svasti daityebhya iti cāpy $ uśanā vākyam ādade | *HV_34.51*504 |
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 35, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 26, 2000 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
tābhyāṃ balābhyāṃ saṃjajñe $ tumulo vigrahas tadā &
surāṇām asurāṇāṃ ca % parasparajayaiṣiṇām // HV_35.1 //
     [k: After the ref., K1.3 Ñ2 V3 Dn Ds2 D2-6 ins.: :k]
     sarvadevamayo yas tu $ sarvadharmamayas tu yaḥ | *HV_35.0*505:1 |
     tasya viṣṇoḥ sureśasya $ tejasā vidhṛtāḥ surāḥ | *HV_35.0*505:2 |
     sabalāḥ sānugāś caiva $ tridaśāś ca madotkaṭāḥ | *HV_35.0*505:3 |
     prahartuṃ dānavaṃ sainyaṃ $ tarasā hi samabhyayuḥ | *HV_35.0*505:4 |
dānavā daivataiḥ sārdhaṃ $ nānāpraharaṇodyatāḥ &
samīyur yudhyamānā vai % parvatā iva parvataiḥ // HV_35.2 //
tatsurāsurasaṃyuktaṃ $ yuddham atyadbhutaṃ babhau &
dharmādharmasamāyuktaṃ % darpeṇa vinayena ca // HV_35.3 //
tato rathaiḥ prajvalitair $ vāhanaiś ca pracoditaiḥ &
utpatadbhiś ca gaganaṃ % sāsihastaiḥ samantataḥ // HV_35.4 //
kṣipyamāṇaiś ca musalaiḥ $ saṃpreṣyadbhiś ca sāyakaiḥ &
cāpair visphāryamāṇaiś ca % pātyamānaiś ca mudgaraiḥ // HV_35.5 //
tad yuddham abhavad ghoraṃ $ devadānavasaṃkulam &
jagatas trāsajananaṃ % yugasaṃvartakopamam // HV_35.6 //
svahastamuktaiḥ parighaiḥ $ kṣipramuktaiś ca parvataiḥ &
dānavāḥ samare jaghnur % devān indrapurogamān // HV_35.7 //
te vadhyamānā balibhir $ dānavair jitakāśibhiḥ &
viṣaṇṇamanaso devā % jagmur ārtiṃ mahāmṛdhe // HV_35.8 //
te 'strajālaiḥ pramathitāḥ $ parighair bhinnamastakāḥ &
bhinnoraskā ditisutair % vemū raktaṃ vraṇair bahu // HV_35.9 //
saṃditāḥ pāśajālaiś ca $ niryatnāś ca śaraiḥ kṛtāḥ &
praviṣṭā dānavīṃ māyāṃ % na śekus te viceṣṭitum // HV_35.10 //
tatstambhitam ivābhāti $ niṣprāṇasadṛśākṛti &
balaṃ surāṇām asurair % niṣprayatnāyudhaṃ kṛtam // HV_35.11 //
māyāpāśānvikarṣaṃś ca $ chindan vajreṇa tāñ śarān &
śakro daityabalaṃ ghoraṃ % viveśa bahulocanaḥ // HV_35.12 //
sa daityān pramukhe hatvā $ taddānavabalaṃ mahat &
tāmasenāstrajālena % tamobhūtam athākarot // HV_35.13 //
te 'nyonyaṃ nāvabudhyanta $ devān vā vāhanāni vā &
ghoreṇa tamasāviṣṭāḥ % puruhūtasya tejasā // HV_35.14 //
māyāpāśair vimuktās tu $ yatnavantaḥ surottamāḥ &
vapūṃṣi daityasaṃghānāṃ % tamobhūtāny apātayan // HV_35.15 //
apadhvastā visaṃjñāś ca $ tamasā nīlavarcasaḥ &
petus te dānavagaṇāś % chinnapakṣā ivācalāḥ // HV_35.16 //
tadghanībhūtadaityendram $ andhakāram ivārṇavam &
dānavaṃ devasadanaṃ % tamobhūtam ivābabhau // HV_35.17 //
tadāsṛjanmahāmāyāṃ $ mayas tāṃ tāmasīṃ dahan &
yugāntoddyotajananīṃ % sṛṣṭām aurveṇa vahninā // HV_35.18 //
sā dadāha tamaḥ sarvaṃ $ māyā mayavikalpitā &
daityāś cādityavapuṣaḥ % sadya uttasthur āhave // HV_35.19 //
māyām aurvīṃ samāsādya $ dahyamānā divaukasaḥ &
bhejire candraviṣayaṃ % śītāṃśusalilahradam // HV_35.20 //
te dahyamānā aurveṇa $ tejasā bhraṣṭatejasaḥ &
śaśaṃsur vajriṇe devāḥ % saṃtaptāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ // HV_35.21 //
saṃtapte māyayā sainye $ dahyamāne ca dānavaiḥ &
codito devarājena % varuṇo vākyam abravīt // HV_35.22 //
purā brahmarṣijaḥ śakra $ tapas tepe sudāruṇam &
aurvaḥ pūrvaṃ sa tejasvī % sadṛśo brahmaṇo guṇaiḥ // HV_35.23 //
taṃ tapantam ivādityaṃ $ tapasā jagad avyayam &
upatasthur munigaṇā % devā devarṣibhiḥ saha // HV_35.24 //
hiraṇyakaśipuś caiva $ dānavo dāvaneśvaraḥ &
ṛṣiṃ vijñāpayām āsa % purā paramatejasam // HV_35.25 //
tam ūcur brahmaṝṣayo $ vacanaṃ dharmasaṃhitam &
ṛṣivaṃśeṣu bhagavañś % chinnamūlam idaṃ kulam // HV_35.26 //
ekas tvam anapatyaś ca $ gotrāpatyaṃ na vartate &
kaumāraṃ vratam āsthāya % kleśam evānuvartase // HV_35.27 //
bahūni vipra gotrāṇi $ munīnāṃ bhāvitātmanām &
ekadehāni tiṣṭhanti % viviktāni vinā prajāḥ // HV_35.28 //
dharatsūtsannabhūteṣu $ teṣu te nāsti kāraṇam &
bhavāṃs tu tapasā śreṣṭhaḥ % prajāpatisamadyutiḥ // HV_35.29 //
tatpravartasva vaṃśāya $ vardhayātmānam ātmanā &
ādadhat svorjitaṃ tejo % dvitīyāṃ kuru vai tanum // HV_35.30 //
sa evam ukto munibhir $ munir manasi tāḍitaḥ &
jagarhe tān ṛṣigaṇān % vacanaṃ cedam abravīt // HV_35.31 //
yathāyaṃ śāśvato dharmo $ munīnāṃ vihitaḥ purā &
ārṣaṃ vai sevatāṃ karma % vanyamūlaphalāśinaḥ // HV_35.32 //
brahmayonau prasūtasya $ brāhmaṇasyātmavartinaḥ &
brahmacaryaṃ sucaritaṃ % brahmāṇam api cālayet // HV_35.33 //
dvijānāṃ vṛttayas tisro $ ye gṛhāśramavāsinaḥ &
asmākaṃ tu vanaṃ vṛttir % vanyāśramanivāsinām // HV_35.34 //
abbhakṣā vāyubhakṣāś ca $ dantolūkhalinas tathā &
aśmakuṭṭā daśatapāḥ % pañcasaptatapāś ca ye // HV_35.35 //
ete tapasi tiṣṭhanto $ vratair api suduṣcaraiḥ &
brahmacaryaṃ puraskṛtya % prārthayanti parāṃ gatim // HV_35.36 //
brahmacaryād brāhmaṇasya $ brāhmaṇatvaṃ vidhīyate &
evam āhuḥ pare loke % brahmacaryavido janāḥ // HV_35.37 //
brahmacarye sthitaṃ dhairyaṃ $ brahmacarye sthitaṃ tapaḥ &
ye sthitā brahmacaryeṇa % brāhmaṇā divi te sthitāḥ // HV_35.38 //
nāsti yogaṃ vinā siddhir $ nāsti siddhiṃ vinā yaśaḥ &
nāsti loke yaśomūlaṃ % brahmacaryāt paraṃ tapaḥ // HV_35.39 //
yo nigṛhyendriyagrāmaṃ $ bhūtagrāmaṃ ca pañcakam &
brahmacaryaṃ samādhatte % kim ataḥ paramaṃ tapaḥ // HV_35.40 //
ayoge keśadharaṇam $ asaṃkalpe vratakriyā &
brahmacaryaṃ ca caryā ca % trayaṃ syād dambhasaṃjñitam // HV_35.41 //
kva dārāḥ kva ca saṃyogaḥ $ kva ca bhāvaviparyayaḥ &
yad iyaṃ brahmaṇā sṛṣṭā % manasā mānasī prajā // HV_35.42 //
yady asti tapaso vīryaṃ $ yuṣmākam amitātmanām &
     [k: D5 ins.: :k]
     mukhanetravikāreṇa $ sparśanair bhāṣaṇena ca | *HV_35.43*506:1 |
     smaraṇaṃ sundarīṇāṃ ca $ manaso vikṛtiḥ purā | *HV_35.43*506:2 |
     tasyām utpattim āsādya $ tasyāṃ bījaṃ ka āvehat | *HV_35.43*506:3 |
     pāpātmā vikalo mūḍho $ bhavādṛśa iti śrutiḥ | *HV_35.43*506:4 |
     smṛtvā brahmapadāt khinno $ dṛṣṭvā śukraṃ pramuñcati | *HV_35.43*506:5 |
     sṛṣṭvā vidrāvayaty ātmā $ tasyāṃ bījaṃ ka āvahet | *HV_35.43*506:6 |
     brahmacarye yadā bhūte $ bhaved yadi viniścayaḥ | *HV_35.43*506:7 |
     prāṇino dadhati ke ratiṃ tato | *HV_35.43*506:8 |*
        yoṣitāṃ vapuṣi nirghṛṇe 'śucau | *HV_35.43*506:9 |*
     brahmacaryam aparaṃ suniścitāḥ | *HV_35.43*506:10 |*
        kurmahe yad abhikāṅkṣitaṃ hṛdi | *HV_35.43*506:11 |*
sṛjadhvaṃ mānasān putrān % prājāpatyena karmaṇā // HV_35.43 //
manasā nirmitā yonir $ ādhātavyā tapasvinā &
na dārayogaṃ bījaṃ vā % vratamuktaṃ tapasvinām // HV_35.44 //
yad idaṃ luptadharmārthaṃ $ yuṣmābhir iha nirbhayaiḥ &
vyāhṛtaṃ sadbhir atyartham % asadbhir iva me matam // HV_35.45 //
vapur dīptāntarātmānam $ eṣa kṛtvā manomayam &
dārayogaṃ vinā srakṣye % putram ātmatanūruham // HV_35.46 //
evam ātmānam ātmā me $ dvitīyaṃ janayiṣyati &
vanyenānena vidhinā % didhakṣantam iva prajāḥ // HV_35.47 //
ūrvas tu tapasāviṣṭo $ niveśyoruṃ hutāśane &
mamanthaikena darbheṇa % sutasya prabhavāraṇim // HV_35.48 //
tasyoruṃ sahasā bhittvā $ jvālāmālī nirindhanaḥ &
jagato dahanākāṅkṣī % putro 'gniḥ samapadyata // HV_35.49 //
ūrvasyoruṃ vinirmidya $ aurvo nāmāntako 'nalaḥ &
didhakṣann iva lokāṃs trīñ % jajñe paramakopanaḥ // HV_35.50 //
utpannamātraś covāca $ pitaraṃ dīptayā girā &
kṣudhā me bādhate tāta % jagad dhakṣye tyajasva mām // HV_35.51 //
tridivārohibhir jvālair $ jṛmbhamāṇo diśo daśa &
nirdahan sarvabhūtāni % vavṛdhe so 'ntako 'nalaḥ // HV_35.52 //
etasminn anantare brahmā $ munim ūrvaṃ sabhājayan &
     [k: After 53a, N (except Ś1 Ñ1) T1.3.4 G3-5 ins.: :k]
          sarvalokapatiḥ prabhuḥ | *HV_35.53a*507:1 |*
     ājagāma munir yatra $ vyasṛjat putram uttamam | *HV_35.53a*507:2 |
     sa dadarśorum ūrvasya $ dīpyamānaṃ sutāgninā | *HV_35.53a*507:3 |
     aurvakopāgnisaṃtaptāṃl $ lokāṃś ca ṛṣibhiḥ saha | *HV_35.53a*507:4 |
     tam uvāca tato brahmā | *HV_35.53a*507:5 |*
putredaṃ dhāryatāṃ tejo % lokānāṃ kriyatāṃ dayā // HV_35.53 //
asyāpatyasya te vipra $ kariṣye sāhyam uttamam &
vāsaṃ cāsya pradāsyāmi % prāśanaṃ cāmṛtopamam \
tathyam etan mama vacaḥ # śṛṇu tvaṃ vadatāṃ vara // HV_35.54 //
     [k: T1.2 G M3.4 ins.: :k]
     bhojanaṃ cāsya dāsyāmi $ yena prīto bhaviṣyati | *HV_35.54*508 |

{ūrva uvāca}
dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi $ yan me 'dya bhagavāñ śiśoḥ &
matim etāṃ dadātīha % paramānugrahāya vai // HV_35.55 //
prabhātakāle saṃprāpte $ kāṅkṣitavye samāgame &
bhagavaṃs tarpitaḥ putraḥ % kair havyaiḥ prāpsyate sukham // HV_35.56 //
kutra vāsya nivāsaḥ syād $ bhojanaṃ ca kimātmakam &
vidhāsyati bhavān asya % vīryatulyaṃ mahaujasaḥ // HV_35.57 //

{brahmovāca}
vaḍavāmukhe 'sya vasatiḥ $ samudre vai bhaviṣyati &
mama yonir jalaṃ vipra % tac ca me toyapaṃ mukham // HV_35.58 //
tatrāham āse nirataḥ $ piban vārimayaṃ havaiḥ &
taddhavis tava putrasya % visṛjāmy ālayaṃ ca tat // HV_35.59 //
tato yugānte bhūtānām $ eṣa cāhaṃ ca suvrata &
sahitau vicariṣyāvo % niṣprāṇanakarāv iha // HV_35.60 //
eṣo 'gnir antakālasya $ salilāśī mayā kṛtaḥ &
dahanaḥ sarvabhūtānāṃ % sadevāsurarakṣasām // HV_35.61 //
evam astv iti so 'py agniḥ $ saṃvṛtajvālamaṇḍalaḥ &
praviveśārṇavamukhaṃ % nikṣipya pitari prabhām // HV_35.62 //
pratiyātas tato brahmā $ te ca sarve maharṣayaḥ &
aurvasyāgneḥ prabhāvajñāḥ % svāṃ svāṃ gatim upāśritāḥ // HV_35.63 //
hiraṇyakaśipur dṛṣṭvā $ tad adbhutam apūjayat &
aurvaṃ praṇatasarvāṅgo % vākyaṃ cedam uvāca ha // HV_35.64 //
bhagavann adbhutam idaṃ $ nirvṛttaṃ lokasākṣikam &
tapasā te muniśreṣṭha % parituṣṭaḥ pitāmahaḥ // HV_35.65 //
ahaṃ tu tava putrasya $ tava caiva mahāvrata &
bhṛtya ity avagantavyaḥ % ślāghyo 'smi yadi karmaṇā // HV_35.66 //
taṃ mā paśya samāpannaṃ $ tavaivārādhane ratam &
yat sīdeyaṃ muniśreṣṭha % tavaiva syātparājayaḥ // HV_35.67 //
     [k: G3 ins.: :k]
     śiṣyo 'smi te tapaḥśreṣṭha $ surebhyo me bhayaṃ nuda | *HV_35.67*509 |

{ūrva uvāca}
dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi $ yasya te 'haṃ gurur mataḥ &
nāsti te tapasānena % bhayam adyeha suvrata // HV_35.68 //
imāṃ ca māyāṃ gṛhṇīṣva $ mama putreṇa nirmitām &
nirindhanām agnimayīṃ % duḥsparśāṃ pāvakair api // HV_35.69 //
eṣā te svasya vaṃśasya $ vaśagārivinigrahe &
rakṣiṣyaty ātmapakṣaṃ ca % parāṃś ca pradahiṣyati // HV_35.70 //
evam astv iti tāṃ gṛhya $ praṇamya munipuṃgavam &
jagāma tridivaṃ hṛṣṭaḥ % kṛtārtho dānaveśvaraḥ // HV_35.71 //
saiṣā durviṣahā māyā $ devair api durāsadā &
aurveṇa nirmitā pūrvaṃ % pāvakenorvasūnunā // HV_35.72 //
tasmiṃs tu vyutthite daitye $ nirvīyaiṣā na saṃśayaḥ &
śāpo hy asyāḥ purā dattaḥ % sṛṣṭā yenaiva tejasā // HV_35.73 //
yady eṣā pratihantavyā $ kartavyo bhagavān sukhī &
dīyatāṃ me sakhā śakra % toyayonir niśākaraḥ \
     [k: N (except Ñ1) T1.3.4 G1.4 ins.: :k]
     tenāhaṃ saha saṃgamya $ yādobhiś ca samāhitaḥ | *HV_35.74*510 |
māyām etāṃ haniṣyāmi # tvatprasādān na saṃśayaḥ // HV_35.74 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 36, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 27, 2000 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
evam astv iti saṃhṛṣṭaḥ $ śakras tridaśavardhanaḥ &
saṃdideśāgrataḥ somaṃ % yuddhāya śiśirāyudham // HV_36.1 //
gaccha soma sahāyatvaṃ $ kuru pāśadharasya vai &
asurāṇāṃ vināśāya % jayārthaṃ ca divaukasām // HV_36.2 //
tvam apratimavīryaś ca $ jyotiṣāṃ ceśvareśvaraḥ &
tvanmayaṃ sarvalokānāṃ % rasaṃ rasavido viduḥ // HV_36.3 //
kṣayavṛddhis tava vyaktā $ sāgare khe ca maṇḍale &
parivartasy ahorātraṃ % kālaṃ jagati yojayan // HV_36.4 //
lokacchāyāmayaṃ lakṣma $ tavāṅke śaśasaṃsthitam &
na viduḥ soma devāś ca % ye ca nakṣatrayoginaḥ // HV_36.5 //
tvam ādityapathād ūrdhvaṃ $ jyotiṣāṃ copari sthitaḥ &
tamaḥ protsārya vapuṣā % bhāsayasy akhilaṃ jagat // HV_36.6 //
śvetabhānur himatanur $ jyotiṣām adhipaḥ śaśī &
abdakṛt kālayogātmā % ījyo yajñaraso 'vyayaḥ // HV_36.7 //
oṣadhīśaḥ kriyāyonir $ abjayonir anuṣṇabhāk &
śītāṃśur amṛtādhāraś % capalaḥ śvetavāhanaḥ // HV_36.8 //
tvaṃ kāntiḥ kāntavapuṣāṃ $ tvaṃ somaḥ somavṛttinām &
saumyas tvaṃ sarvabhūtānāṃ % timiraghnas tvam ṛkṣarāṭ // HV_36.9 //
tad gaccha tvaṃ sahānena $ varuṇena varūthinā &
śamayasvāsurīṃ māyāṃ % yayā dahyāma saṃyuge // HV_36.10 //

{soma uvāca}
yan mā vadasi yuddhārthe $ devarāja varaprada &
eṣa varṣāmi śiśiraṃ % daityamāyāpakarṣaṇam // HV_36.11 //
etān macchītanirdagdhān $ paśyasva himaveṣṭitān &
vimāyān vimadāṃś caiva % daityasaṃghān mahāhave // HV_36.12 //
tato himakarotsṛṣṭāḥ $ sabāṣpā himavṛṣṭayaḥ &
veṣṭayanti sma tān ghorān % daityān meghagaṇā iva // HV_36.13 //
tau pāśaśuklāṃśudharau $ varuṇendū mahāraṇe &
jaghnatur himapātaiś ca % pāśapātaiś ca dānavān // HV_36.14 //
dvāv ambunāthau samare $ tau pāśahimayodhinau &
mṛdhe ceratur ambhobhiḥ % kṣubdhāv iva mahārṇavau // HV_36.15 //
tābhyām āplāvitaṃ sainyaṃ $ tad dānavam adṛśyata &
jagatsaṃvartakāmbhodaiḥ % pravṛttair iva saṃvṛtam // HV_36.16 //
tāv udyatāṃśupāśau tu $ śaśāṅkavaruṇāv ubhau &
tāṃ māyāṃ śamayām āstāṃ % devau daiteyanirmitām // HV_36.17 //
śītāṃśujalanirdagdhāḥ $ pāśaiś ca prasitā mṛdhe &
na śekuś calituṃ daityā % viśiraskā ivādrayaḥ // HV_36.18 //
śītāṃśunihatās te tu $ petur daityā himārditāḥ &
himaplāvitasarvāṅgā % niruṣmāṇa ivāgrayaḥ // HV_36.19 //
teṣāṃ tu divi daityānāṃ $ viparītaprabhāṇi ha &
vimānāni vicitrāṇi % prapatanty utpatanti ca // HV_36.20 //
tān pāśahastagrathitāṃś $ chāditāñ śītaraśmibhiḥ &
mayo dadarśa māyāvī % dānavān divi dānavaḥ // HV_36.21 //
sa śilājālavitatāṃ $ gaṇḍaśailāṭṭahāsinīm &
pādapotkaṭakūṭāgrāṃ % kandarākīrṇakānanām // HV_36.22 //
siṃhavyāghragajākīrṇāṃ $ nadantīṃ dvipayūthapaiḥ &
īhāmṛgagaṇākīrṇāṃ % pavanāghūrṇitadrumām // HV_36.23 //
nirmitāṃ svena putreṇa $ krauñcena divi kāmagām &
prathitāṃ pārvatīṃ māyāṃ % sasṛje sa samantataḥ // HV_36.24 //
sāśmaśabdaiḥ śilāvarṣaiḥ $ prapatadbhiś ca pādapaiḥ &
nijaghne devasaṃghāṃs tān % dānavāṃś cāpy ajīvayat // HV_36.25 //
naiśākarī vāruṇī ca $ māye 'ntardadhatus tataḥ &
aśmabhiś cāyasaghanaiḥ % kiraddevagaṇān raṇe // HV_36.26 //
sāśmasaṃghātaviṣamā $ drumaparvatasaṃkaṭā &
abhavad dyaur asaṃhāryā % pṛthivī parvatair iva // HV_36.27 //
nānāhato 'śmabhiḥ kaścic $ chilābhiś cāpy atāḍitaḥ &
nāniruddho drumagaṇair % devo 'dṛśyata saṃyuge // HV_36.28 //
tad asaṃsrastadhanuṣaṃ $ bhagnapraharaṇāvilam &
niṣprayatnaṃ surānīkaṃ % varjayitvā gadādharam // HV_36.29 //
sa hi yuddhagataḥ śrīmān $ īśo na sma vyakampata &
sahiṣṇutvāj jagatsvāmī % na cukrodha gadādharaḥ // HV_36.30 //
kālajñaḥ kālameghābhaḥ $ samīkṣan kālam āhave &
devāsuravimardaṃ sa % draṣṭukāmo janārdanaḥ // HV_36.31 //
tato bhagavatādiṣṭau $ raṇe pāvakamārutau &
     [k: N (except Ś1 K1 Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k]
     māyāyā mayasṛṣṭāyāḥ $ pravṛddhāyāḥ śamāya vai | *HV_36.32*511:1 |
     tataḥ pravṛddhāv anyonyaṃ $ pravṛddhajvālaveginau | *HV_36.32*511:2 |
coditau viṣṇuvākyena % tau māyām apakarṣatām // HV_36.32 //
tābhyām udbhrāntameghābhyāṃ $ pravṛddhābhyāṃ mahāmṛdhe &
dagdhā sā pārvatī māyā % bhasmabhūtā nanāśa ha // HV_36.33 //
so 'nalo 'nilasaṃyuktaḥ $ so 'nilaś cānalākulaḥ &
daityasenāṃ dadahatur % yugānteṣv iva mūrcchitau // HV_36.34 //
vāyuḥ pradhāvitas tatra $ paścād agniś ca mārutāt &
ceratur dānavānīke % krīḍantāv anilānalau // HV_36.35 //
bhasmāvayavabhūteṣu $ prapatatsūtpatatsu ca &
dānavānāṃ vimāneṣu % vimāneṣu samantataḥ // HV_36.36 //
vātaskandhāpaviddheṣu $ kṛtakarmaṇi pāvake &
māyāvadhe vinirvṛtte % stūyamāne gadādhare // HV_36.37 //
niṣprayatneṣu daityeṣu $ trailokye muktabandhane &
saṃprahṛṣṭeṣu deveṣu % sādhu sādhv iti sarvaśaḥ // HV_36.38 //
jaye daśaśatākṣasya $ mayasya ca parājaye &
dikṣu sarvāsu śuddhāsu % pravṛtte dharmasaṃstare // HV_36.39 //
apāvṛte candrapathe $ svayanasthe divākare &
prakṛtistheṣu lokeṣu % nṛṣu cāritrabandhuṣu // HV_36.40 //
     [k: K1 D2 (after 39) ins.: :k]
     virājamānā devās tu $ tato munigaṇaiḥ saha | *HV_36.40*512 |
abhinnabandhane mṛtyau $ hūyamāne hutāśane &
yajñaśobhiṣu deveṣu % svargārthaṃ darśayatsu ca // HV_36.41 //
lokapāleṣu sarveṣu $ dikṣu saṃyānavartiṣu &
bhāve tapasi śuddhānām % abhāve pāpakarmaṇām // HV_36.42 //
devapakṣe pramudite $ daityapakṣe viṣīdati &
tripādavigrahe dharme % adharme pādavigrahe // HV_36.43 //
apāvṛte mahādvāre $ vartamāne ca satpathe &
svadharmastheṣu varṇeṣu % loke 'sminn āśrameṣu ca // HV_36.44 //
prajārakṣaṇayukteṣu $ bhrājamāneṣu rājasu &
     [k: N (except Ś1) T2.4 G1.3-5 M4 ins.: :k]
     gīyamānāsu gāthāsu $ devasaṃstavanādiṣu | *HV_36.45*513 |
praśāntakalmaṣe loke % śānte tamasi dāruṇe // HV_36.45 //
agnimārutayos tasmin $ vṛtte saṃgrāmakarmaṇi &
tanmayā vimalā lokās % tābhyāṃ jayakṛtakriyāḥ // HV_36.46 //
pūrvadevabhayaṃ śrutvā $ mārutāgnibhayaṃ mahat &
kālanemir iti khyāto % dānavaḥ pratyadṛśyata // HV_36.47 //
bhāskarākāramukuṭaḥ $ śiñjitābharaṇāṅgadaḥ &
mandarotkīrṇasaṃkāśo % mahārajatasaṃvṛtaḥ // HV_36.48 //
śatapraharaṇodagraḥ $ śatabāhuḥ śatānanaḥ &
śataśīrṣaḥ sthitaḥ śrīmāñ % śataśṛṅga ivācalaḥ \
kakṣe mahati saṃvṛddho # nidāgha iva pāvakaḥ // HV_36.49 //
dhūmrakeśo hariśmaśrur $ daṃṣṭrālauṣṭhapuṭānanaḥ &
trailokyāntaravistāri % dhārayan vipulaṃ vapuḥ // HV_36.50 //
bāhubhis tulayan vyoma $ kṣipan padbhyāṃ mahīdharān &
īrayan mukhaniḥśvāsair % vṛṣṭimanto balāhakān // HV_36.51 //
tiryagāyataraktākṣaṃ $ mandarodagravakṣasam &
didhakṣantam ivāyāntaṃ % sarvān devagaṇān mṛdhe // HV_36.52 //
tarjayantaṃ suragaṇāṃś $ chādayantaṃ diśo daśa &
saṃvartakāle tṛṣitaṃ % dṛptaṃ mṛtyum ivotthitam // HV_36.53 //
sutalenocchrayavatā $ vipulāṅguliparvaṇā &
lambābharaṇapūrṇena % kiṃcic calitavarmaṇā // HV_36.54 //
ucchritenāgrahastena $ dakṣiṇena vapuṣmatā &
dānavān devanihatān % uttiṣṭhata iti bruvan // HV_36.55 //
taṃ kālanemiṃ samare $ dviṣatāṃ kālasaṃmitam &
vīkṣanti sma surāḥ sarve % bhayavitrastalocanāḥ // HV_36.56 //
taṃ sma vīkṣanti bhūtāni $ kramantaṃ kālaneminam &
trivikrame vikramantaṃ % nārāyaṇam ivāparam // HV_36.57 //
socchrayan prathamaṃ pādaṃ $ mārutāghūrṇitāmbaram &
prākrāmadasuro yuddhe % trāsayan sarvadevatāḥ // HV_36.58 //
sa mayenāsurendreṇa $ pariṣvaktaḥ kraman raṇe &
kālanemir babhau daityaḥ % saviṣṇur iva mandaraḥ // HV_36.59 //
atha pravivyathur devāḥ $ sarve śakrapurogamāḥ &
dṛṣṭvā kālam ivāyāntaṃ % kālanemiṃ bhayāvaham // HV_36.60 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 37, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of February 27, 2000 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
dānavānāṃ tu piprīṣuḥ $ kālanemiḥ sa dānavaḥ &
vyavardhata mahātejās % tapānte jalado yathā // HV_37.1 //
taṃ trailoyāntaragataṃ $ dṛṣṭvā te dānaveśvarāḥ &
uttasthur apariśrāntāḥ % prāpyevāmṛtam uttamam // HV_37.2 //
te vītabhayasaṃtrāsā $ mayatārapurogamāḥ &
     [k: N (except Ñ1) T G1.3-5 ins.: :k]
     tārakāmayasaṃgrāme $ satataṃ jitakāśinaḥ | *HV_37.3*514 |
rejur āyodhanagatā % dānavā yuddhakaṅkṣiṇaḥ // HV_37.3 //
mantram abhyasyataṃ teṣāṃ $ vyūhaṃ ca paridhāvatām &
prekṣatāṃ cābhavat prītir % dānavaṃ kālaneminam // HV_37.4 //
ye tu tatra mayasyāsan $ mukhyā yuddhapuraḥsarāḥ &
te'pi sarve bhayaṃ tyaktvā % hṛṣṭā yoddhum upasthitāḥ // HV_37.5 //
mayas tāro varāhaś ca $ hayagrīvaś ca vīryavān &
vipracittisutaḥ śvetaḥ % kharalambāv ubhāv api // HV_37.6 //
ariṣṭo baliputraś ca $ kiśorāṣṭrau tathaiva ca &
svarbhānuś cāmaraprakhyo % vaktrayodhī mahāsuraḥ // HV_37.7 //
ete 'straviduṣaḥ sarve $ sarve tapasi saṃsthitāḥ &
dānavāḥ kṛtino jagmuḥ % kālaneminam uttamam // HV_37.8 //
te gadābhiś ca gurvībhiś $ cakraiś ca saparaśvaghaiḥ &
kālakalpaiś ca musalaiḥ % kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ // HV_37.9 //
aśmabhiś cāṭṭasadṛśair $ gaṇḍaśailaiś ca daṃśitaiḥ &
paṭṭisair bhiṇḍipālaiś ca % parighaiś cottamāyasaiḥ // HV_37.10 //
ghātanībhiś ca gurvībhiḥ $ śataghnībhis tathaiva ca &
yugair yantraiś ca nirmuktair % argalaiś cāgratāḍitaiḥ // HV_37.11 //
     [k: K1.3 ins.: :k]
     dānavā yuddhadurdharṣāḥ $ saṃgrāmamukhataḥ sthitāḥ | *HV_37.11*515 |
dorbhiś cāyatapīnābhiḥ $ prāsaiḥ pāśaiś ca mudgaraiḥ &
sarpair lelihyamānaiś ca % visarpadbhiś ca sāyakaiḥ // HV_37.12 //
vajraiḥ praharaṇīyaiś ca $ dīpyadbhiś cāpi tomaraiḥ &
vikośaiś cāsibhis tīkṣṇaiḥ % śūlaiś ca śitanirmalaiḥ // HV_37.13 //
te vai saṃdīptamanasaḥ $ pragṛhītottamāyudhāḥ &
kālanemiṃ puraskṛtya % tasthuḥ saṃgrāmamūrdhani // HV_37.14 //
sā dīptaśastrapravarā $ daityānāṃ śuśubhe camūḥ &
dyaur nimīlitanakṣatrā % ghananīlāmbudāgame // HV_37.15 //
devatānām api camūr $ mumude śakrapālitā &
dīptā śītoṣṇatejobhyāṃ % candrabhāskaratejasā // HV_37.16 //
vāyuvegavatī saumyā $ tārāgaṇapatākinī &
toyadāviddhavasanā % grahanakṣatrahāsinī // HV_37.17 //
yamendravaruṇair guptā $ dhanadena ca dhīmatā &
saṃpradīptāgnipavanā % nārāyaṇaparāyaṇā // HV_37.18 //
sā samudraughasadṛśī $ divyā devamahācamūḥ &
rarājāstravatī bhīmā % yakṣagandharvaśālinī // HV_37.19 //
tayoś camvos tadānīṃ tu $ babhūva sa samāgamaḥ &
dvāvāpṛthivyoḥ saṃyogo % yathā syād yugaparyaye // HV_37.20 //
tadyuddham abhavad ghoraṃ $ devadānavasaṃkulam &
kṣamāparākramamayaṃ % darpasya vinayasya ca // HV_37.21 //
niścakramur balābhyāṃ tu $ tābhyāṃ bhīmāḥ surāsurāḥ &
pūrvāparābhyāṃ saṃrabdhāḥ % sāgarābhyām ivāmbudāḥ // HV_37.22 //
tābhyāṃ balābhyāṃ saṃhṛṣṭāś $ cerus te devadānavāḥ &
vanābhyāṃ pārvatīyābhyāṃ % puṣpitābhyāṃ yathā gajāḥ // HV_37.23 //
samājaghnus tato bherīḥ $ śaṅkhān dadhmuś ca naikaśaḥ &
sa dyāṃ divaṃ bhuvaṃ caiva % diśaś ca samapūrayat // HV_37.24 //
jyāghātatalanirghoṣo $ dhanuṣāṃ kūjitāni ca &
duṃdubhīnāṃ ca ninadā % daityam antardadhuḥ svanam // HV_37.25 //
te 'nyonyam abhisaṃpetuḥ $ pātayantaḥ parasparam &
babhañjur bāhubhir bāhūn % dvaṃdvam anye yuyutsavaḥ // HV_37.26 //
devatās tv aśanīr ghorāḥ $ parighāṃś cottamāyasān &
sasarjur ājau nistriṃśān % gadā gurvīś ca dānavāḥ // HV_37.27 //
gadānipātair bhagnāṅgā $ bāṇaiś ca śakalīkṛtāḥ &
paripetur bhṛśaṃ kecin % nyubjāḥ kecic ca jajñire // HV_37.28 //
tato rathaiḥ saturagair $ vimānaiś cāśugāmibhiḥ &
samīyus te susaṃrabdhā % roṣād anyonyam āhave // HV_37.29 //
saṃvartamānāḥ samare $ vivartantas tathāpare &
rathā rathair nirudhyante % padātāś ca padātibhiḥ // HV_37.30 //
teṣāṃ rathānāṃ tumulaḥ $ sa śabdaḥ śabdavāhinām &
nabhaḥ svasvāna hi yathā % nabhasye jaladasvanaiḥ // HV_37.31 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) subst. for 31cd: :k]
     babhūvātha prasaktānāṃ $ nabhasīva payomucām | *HV_37.31*516 |
babhañjire rathān kecit $ kecit saṃmṛditā rathaiḥ &
saṃbādham eke saṃprāpya % na śekuś calituṃ rathāḥ // HV_37.32 //
anyonyam anye samare $ dorbhyām utkṣipya darpitāḥ &
saṃhrādamānābharaṇā % jaghnus tatrāsicarmiṇaḥ // HV_37.33 //
astrair anye vinirbhinnā $ raktaṃ vemur hatā yudhi &
kṣarajjalānāṃ sadṛśā % jaladānāṃ samāgame // HV_37.34 //
tadastraśastragrathitaṃ $ kṣiptotkṣiptagadāvilam &
devadānavasaṃkṣubdhaṃ % saṃkulaṃ yuddham ābabhau // HV_37.35 //
taddānavamahāmeghaṃ $ devāyudhavirājitam &
anyonyabāṇavarṣaṃ tad % yuddhadurdinam ābabhau // HV_37.36 //
etasminn antare kruddhaḥ $ kālanemiḥ sa dānavaḥ &
vyavardhata samudraughaiḥ % pūryamāṇa ivāmbudaḥ // HV_37.37 //
tasya vidyuccalāpīḍāḥ $ pradīptāśanivarṣiṇaḥ &
gātrān nāgaśiraḥprakhyā % viniṣpetur balāhakāḥ // HV_37.38 //
krodhān niḥśvasatas tasya $ bhrūbhedasvedavarṣiṇaḥ &
sāgniniṣpeṣapavanā % mukhān niścerur arciṣaḥ // HV_37.39 //
tiryag ūrdhvaṃ ca gagane $ vavṛdhus tasya bāhavaḥ &
pañcāsyāḥ kṛṣṇavapuṣo % lelihanta ivoragāḥ // HV_37.40 //
so 'strajālair bahuvidhair $ dhanurbhiḥ parighair api &
divyam ākāśam āvavre % parvatair ucchritair iva // HV_37.41 //
so 'niloddhūtavasanas $ tasthau saṃgrāmamūrdhani &
saṃdhyātapagrastaśikhaḥ % sākṣān merur ivācalaḥ // HV_37.42 //
ūruvegapratikṣiptaiḥ $ śailaśṛṅgāgrapādapaiḥ &
apātayad devagaṇān % vajreṇeva mahāgirīn // HV_37.43 //
bahubhiḥ śastranistriṃśaiś $ cchinnabhinnaśirorasaḥ &
na śekuś calituṃ devāḥ % kālanemihatā yudhi // HV_37.44 //
muṣṭibhir nihatāḥ kecit $ kecid dhi vidalīkṛtāḥ &
yakṣagandharvapatagāḥ % petuḥ saha mahoragaiḥ // HV_37.45 //
tena vitrāsitā devāḥ $ samare kālaneminā &
na śekur yatnavanto 'pi % yatnaṃ kartuṃ vicetasaḥ // HV_37.46 //
     [k: T G M4 ins.: :k]
     jitvetthaṃ devatānīkaṃ $ gadām āvidhya dānavaḥ | *HV_37.46*517:1 |
     airāvatagataṃ śakram $ uvācāsurasattamaḥ | *HV_37.46*517:2 |
     āgacchāgaccha devendra $ nirjito 'si mayā raṇe | *HV_37.46*517:3 |
     adyaprabhṛti devendro $ na tvaṃ bhavasi vṛtrahan | *HV_37.46*517:4 |
     eṣa te gadayā śakra $ śiro bhetsyāmi paśyataḥ || *HV_37.46*517:5 |
     adyaprabhṛti devendro $ dānavendro 'ham acyuta | *HV_37.46*517:6 |
     bhaviṣyāmi na saṃdeho $ hatvā tvām ugrapauruṣam | *HV_37.46*517:7 |
     iti bruvāṇaṃ samare $ vṛtrahā vajram ādade | *HV_37.46*517:8 |
     jaghāna tarasā śakro $ vajreṇa hi sa dānavam | *HV_37.46*517:9 |
     vajraṃ tadvakṣasi prāpya $ bahudhā samapadyata || *HV_37.46*517:10 |
     aśaktaṃ vajram āsīt tu $ dānavaṃ hantum ojasā | *HV_37.46*517:11 |
     punaḥ papāta sahasā $ śakrasyaiva tadā karam | *HV_37.46*517:12 |
     kālanemis tu sahasā $ gadām ādāya yatnataḥ | *HV_37.46*517:13 |
     airāvatasya rabhasā $ jaghānaikaṃ sa mastakam | *HV_37.46*517:14 |
     sa vinirbhinnakumbhas tu $ papāta dharaṇītale || *HV_37.46*517:15 |
     sasrāva rudhiraṃ tīkṣṇaṃ $ gajarājas tadā balī | *HV_37.46*517:16 |
     punaś ca gadayā rājaṃs $ tadā samaramūrdhani | *HV_37.46*517:17 |
     jaghāna dānavendras tu $ vṛtrahantāram ojasā | *HV_37.46*517:18 |
     utsṛjya sahasā śakro $ gajarājaṃ puraṃdaraḥ | *HV_37.46*517:19 |
     bhinnavarmāsthinicayo $ mukhāc choṇitam udvaman || *HV_37.46*517:20 |
     papātorvyāṃ mahārāja $ kiṃcid viśramya bhūtale | *HV_37.46*517:21 |
     utsṛjya sahasā śakraḥ $ svargalokaṃ mahīpate | *HV_37.46*517:22 |
     manuṣyalokaṃ saṃprāpya $ mānuṣīṃ tanum āvrajat | *HV_37.46*517:23 |
tena śakraḥ sahasrākṣaḥ $ saṃditaḥ śarabandhanaiḥ &
airāvatagataḥ saṃkhye % calituṃ na śaśāka ha // HV_37.47 //
nirjalāmbhodasadṛśo $ nirjalārṇavasaprabhaḥ &
nirvyāpāraḥ kṛtas tena % vipāśo varuṇo mṛdhe // HV_37.48 //
     [k: T1.3.4 G5 ins.: :k]
     agnimārutayor nāśaṃ $ kṛtvā sa ditijeśvaraḥ | *HV_37.48*518:1 |
     jaghāna devarājam ca $ somaṃ varuṇam aśvinau | *HV_37.48*518:2 |
     ādityavasurudrādīn $ aśeṣāṃś ca divaukasaḥ | *HV_37.48*518:3 |
     tato 'tīva prakurvīta $ āpo vasur amitrahā | *HV_37.48*518:4 |
     kālanemiṃ jaghānājau $ śaktyā guha ivāparaḥ || *HV_37.48*518:5 |
     śaktyā nirbhinnahṛdayo $ dhātumān iva parvataḥ | *HV_37.48*518:6 |
     susrāva rudhiraṃ bhūmau $ kālanemir mahāsuraḥ | *HV_37.48*518:7 |
     tato 'tikrodhatāmrākṣaḥ $ śaktim udyamya vegavān | *HV_37.48*518:8 |
     svaśaktyā tāḍayām āsa $ vasum urvyāṃ papāta saḥ | *HV_37.48*518:9 |
     dhanadaś ca kṛtāntaś ca $ varuṇaś ca śacīpatiḥ || *HV_37.48*518:10 |
     ekadaiva nijaghnus te $ sāyudhair anibarhaṇaiḥ | *HV_37.48*518:11 |
     nivārya tāni śastrāṇi $ tāñ jaghāna pṛthak pṛthak | *HV_37.48*518:12 |
     yamena preṣitaṃ daṇḍaṃ $ jagṛhe sa mahāsuraḥ | *HV_37.48*518:13 |
     taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve $ lokapālā mahaujasaḥ | *HV_37.48*518:14 |
     jaghāna vajreṇa ruvā $ devarājaḥ śatakratuḥ || *HV_37.48*518:15 |
     vajreṇa nihato daityo $ na cakampe girir yathā | *HV_37.48*518:16 |
     punar vajreṇa taṃ daityam $ indro mārutavartmani | *HV_37.48*518:17 |
     sthitas tadā jṛmbhaṇena $ jigīrṇe sāyudhaṃ hariḥ | *HV_37.48*518:18 |
     praviveśa susūkṣmeṇa $ kukṣiṃ rūpeṇa vṛtrahā | *HV_37.48*518:19 |
     tatkṣaṇād eva devendraḥ $ pārśvaṃ nirbhidya niryayau || *HV_37.48*518:20 |
     kavacenābhiguptaḥ sa $ nārāyaṇamayena ca | *HV_37.48*518:21 |
     tataḥ śūlam amoghaṃ tu $ śaṃkaro hantum ādade | *HV_37.48*518:22 |
     prajāpatir uvācedaṃ $ mayā dattavaro balī | *HV_37.48*518:23 |
     na śūlena na cānyena $ hantuṃ śakyo mahāsuraḥ | *HV_37.48*518:24 |
     śūlaṃ etad amoghaṃ ca $ mā prayuñkṣva mahāsure || *HV_37.48*518:25 |
     ity uktaḥ śūlapāṇiḥ sa $ saṃjahārāyudhaṃ svakam | *HV_37.48*518:26 |
     etasminn antare devāḥ $ kālanemibhayāturāḥ | *HV_37.48*518:27 |
     ūcuḥ kṛṣṇaṃ mahātmāno $ gīrbhiḥ stutvā janārdanam | *HV_37.48*518:28 |
     [k: After line 14 of *518, T1 ins.: :k]
     mumucuḥ svāni śastrāṇi $ śataśo 'tha sahasraśaḥ | *HV_37.48*518A |
raṇe vaiśravaṇas tena $ parighaiḥ kāmarūpibhiḥ &
vilapaṃl lokapāleśas % tyājito dhanadakriyām // HV_37.49 //
     [k: T3 subst. for 49cd: :k]
     tadaiva lokapālāś ca $ nihatās tena saṃyugam | *HV_37.49*519 |
yamaḥ sarvaharas tena $ mṛtyupraharaṇo raṇe &
yāmyām avasthām amaro % nītaḥ svāṃ diśam āviśat // HV_37.50 //
     [k: T G ins.: :k]
     lokapālās tu te sarve $ mānuṣīṃ tanum āsthitāḥ | *HV_37.50*520:1 |
     vihāya svapadaṃ rājan $ vivadanti sma mānuṣe | *HV_37.50*520:2 |
sa lokapālān utsādya $ hṛtvā teṣāṃ ca karma tat &
dikṣu sarvāsu dehaṃ svaṃ % caturdhā vidadhe tadā // HV_37.51 //
sa nakṣatrapathaṃ gatvā $ divyaṃ svarbhānudarśitam &
jahāra lakṣmīṃ somasya % taṃ cāsya viṣayaṃ mahat // HV_37.52 //
cālayāmāsa dīptāṃśuṃ $ svargadvārāt sa bhāskaram &
sāyanaṃ cāsya viṣayaṃ % jahāra dinakarma ca // HV_37.53 //
so 'gniṃ devamukhe dṛṣṭvā $ cakārātmamukheśayam &
vāyuṃ ca tarasā jitvā % cakārātmavaśānugam // HV_37.54 //
sa samudrān samānīya $ sarvāś ca sarito balāt &
cakārātmavaśe vīryād % dehabhūtāś ca sindhavaḥ // HV_37.55 //
āpaḥ sa vaśagāḥ kṛtvā $ divijātāś ca bhūmijāḥ &
sthāpayām āsa jagatīṃ % suguptāṃ dharaṇīdharaiḥ // HV_37.56 //
sa svayaṃbhūr ivābhāti $ mahābhūtapatir mahān &
sarvalokamayo daityaḥ % sarvalokabhayāvahaḥ // HV_37.57 //
sa lokapālaikavapuś $ candrasūryagrahātmavān &
pāvakānilasaṃghāto % rarāja yudhi dānavaḥ // HV_37.58 //
pārameṣṭhye sthitaḥ sthāne $ lokānāṃ prabhavāpyaye &
taṃ tuṣṭuvur daityagaṇā % devā iva pitāmaham // HV_37.59 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 38, transliterated by Atul Agarwala, proof-read by Horst Brinkhaus, version of March 2, 2000 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
pañca taṃ nābhyavartanta $ viparītena karmaṇā &
vedo dharmaḥ kṣamā satyaṃ % śrīś ca nārāyaṇāśrayā // HV_38.1 //
sa teṣām anupasthānāt $ sakrodho dānaveśvaraḥ &
vaiṣṇavaṃ padam anvicchan % yayau nārāyaṇāntikam // HV_38.2 //
sa dadarśa suparṇasthaṃ $ śaṅkhacakragadādharam &
dānavānāṃ vināśāya % bhrāmayantaṃ gadāṃ śubhām // HV_38.3 //
sajalāmbhodasadṛśaṃ $ vidyutsadṛśavāsasam &
svārūḍhaṃ svarṇapatrāḍhyaṃ % śikhinaṃ kāśyapaṃ khagam // HV_38.4 //
dṛṣṭvā daityavināśāya $ raṇe svastham avasthitam &
dānavo viṣṇum akṣobhyaṃ % babhāṣe kṣubdhamānasaḥ // HV_38.5 //
ayaṃ sa ripur asmākaṃ $ pūrveṣāṃ dānavarṣiṇām &
arṇavāvāsinaś caiva % madhor vai kaiṭabhasya ca // HV_38.6 //
ayaṃ sa vigraho 'smākam $ aśāmyaḥ kila kathyate &
yena naḥ saṃyugeṣv adya % bahavo dānavā hatāḥ // HV_38.7 //
ayaṃ sa nirghṛṇo yuddhe $ strībālanirapatrapaḥ &
yena dānavanārīṇāṃ % sīmantoddharaṇaṃ kṛtam // HV_38.8 //
ayaṃ sa viṣṇur devānāṃ $ vaikuṇṭhaś ca divaukasām &
ananto bhoginām apsu % svayaṃbhūś ca svayaṃbhuvaḥ // HV_38.9 //
ayaṃ sa nātho devānām $ asmābhir viprakṛṣyatām &
asya krodhaṃ samāsādya % hiraṇyakaśipur hataḥ // HV_38.10 //
asya cchāyāṃ samāśritya $ devā makhamukhe sthitāḥ &
ājyaṃ maharṣibhir dattam % aśnuvanti tridhā hutam // HV_38.11 //
ayaṃ sa nidhane hetuḥ $ sarveṣāṃ daitavadviṣām &
asya cakraṃ praviṣṭāni % kulāny asmākam āhave // HV_38.12 //
ayaṃ sa kila yuddheṣu $ surārthe tyaktajīvitaḥ &
savitus tejasā tulyaṃ % cakraṃ kṣipati śatruṣu // HV_38.13 //
ayaṃ sa kālo daityānāṃ $ kālabhūte mayi sthite &
atikrāntasya kālasya % phalaṃ prāpsyati durmatiḥ // HV_38.14 //
diṣṭyedānīṃ samakṣaṃ me $ viṣṇur eṣa samāgataḥ &
adya madbāṇaniṣpiṣṭo % mayy eva praṇamiṣyati // HV_38.15 //
yāsyāmy apacitiṃ diṣṭyā $ pūrveṣām adya saṃyuge &
imaṃ nārāyaṇaṃ hatvā % dānavānāṃ bhayāvaham // HV_38.16 //
kṣipram eva vadhiṣyāmi $ raṇe nārāyaṇaṃ śairaiḥ &
jātyantaragato hy eṣa % mṛdhe bādhati dānavān // HV_38.17 //
eṣo 'ntakaḥ purā bhūtvā $ padmanābha iti smṛtaḥ &
jaghānaikārṇave ghore % tāv ubhau madhukaiṭabhau // HV_38.18 //
     [k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D4.6 ins.: :k]
     viniveśya svake ūrau $ nihatau dānaveśvarau | *HV_38.18*521 |
dvidhābhūtaṃ vapuḥ kṛtvā $ siṃhārdhaṃ narasaṃsthitam &
pitaraṃ me jaghānaiko % hiraṇyakaśipuṃ purā // HV_38.19 //
śubhaṃ garbham adhattainam $ aditir devatāraṇiḥ &
     [k: Ñ2.3 V B Dn Ds D4.6 T2 G M4 ins.: :k]
     yajñakāle baler yo vai $ kṛtvā vāmanarūpatām | *HV_38.20*522 |
trīṃl lokāṃś ca jahāraiṣa % kramamāṇas tribhiḥ kramaiḥ // HV_38.20 //
bhūyas tv idānīṃ samare $ saṃprāpte tārakāmaye &
mayā saha samāgamya % sadevo vinaśiṣyati // HV_38.21 //
sa evam uktvā bahudhā $ kṣipan nārāyaṇaṃ raṇe &
vāgbhir apratirūpābhir % yuddham evābhyarocayat // HV_38.22 //
kṣipyamāṇo 'surendreṇa $ ya cukopa gadādharaḥ &
kṣamābalena manasā % sasmitaṃ vākyam abravīt // HV_38.23 //
alaṃ darpabalaṃ daitya $ sthiraṃ matkrodhajaṃ balam &
hatas tvaṃ darpajair doṣaiḥ % kṣamāṃ yo 'tītya bhāṣase // HV_38.24 //
adhamas tvaṃ mama mato $ dhig etat tava vāgbalam &
na tatra puruṣāḥ santi % yatra garjanti yoṣitaḥ // HV_38.25 //
ahaṃ tvāṃ daitya paśyāmi $ pūrveṣāṃ mārgagāminam &
prajāpatikṛtaṃ setuṃ % ko bhittvā svastimān vrajet // HV_38.26 //
adya tvāṃ nāśayiṣyāmi $ devavyāghātakāriṇam &
sveṣu sveṣu ca sthāneṣu % sthāpayiṣyāmi devatāḥ // HV_38.27 //
evaṃ bruvati vākyaṃ tu $ mṛdhe śrīvatsadhāriṇi &
jahāsa dānavaḥ krodhād % dhastāṃś cakre ca sāyudhān // HV_38.28 //
sa bāhuśatam udyamya $ sarvāstragrahaṇaṃ raṇe &
krodhād rudhiraraktākṣo % viṣṇor vakṣasy atāḍayat // HV_38.29 //
dānavāś cāpi samare $ mayatārapurogamāḥ &
udyatāyudhanistriṃśāḥ % sarve viṣṇum abhidravan // HV_38.30 //
sa tāḍyamāno 'tibalair $ daityaiḥ sarvāyudhodyataiḥ &
na cacāla harir yuddhe % 'kampyamāna ivācalaḥ // HV_38.31 //
saṃsaktaś ca suparṇena $ kālanemir mahāsuraḥ &
sarvaprāṇena mahatīṃ % gadām udyamya bāhubhiḥ \
mumoca jvalitāṃ ghorāṃ # saṃrabdho garuḍopari // HV_38.32 //
karmaṇā tena daityasya $ viṣṇur vismayam āgamat &
     [k: T1.2 G3-5 M G1.2 (after 32) ins.: :k]
     sa tena tāḍitaḥ pakṣī $ cacāla ca punaḥ punaḥ | *HV_38.33*523:1 |
     hariṇā vardhitabalo $ na moham upagacchati | *HV_38.33*523:2 |
yena tasya suparṇasya % patitā mūrdhni sā gadā // HV_38.33 //
     [k: K1-3 Ñ2.3 V B D (except D1) T3.4 ins.: :k]
     tadāgamat padā bhūmiṃ $ pakṣī vyathitavigrahaḥ | *HV_38.33*524 |

     [k: Ñ2 V3 Dn D5.6 cont.: :k]
     loṣṭaiḥ sarṣṭiśilābhiś ca $ vajrapraharaṇais tataḥ | *HV_38.33*525:1 |
     jaghnus te samare viṣṇuṃ $ gopālaṃ ca mahāraṇe | *HV_38.33*525:2 |
     bhramantaṃ ghūrṇamānaṃ ca $ stutiṃ devāḥ pracakrire | *HV_38.33*525:3 |
     jaya deva mahābāho $ madhukaiṭabhanāśana | *HV_38.33*525:4 |
     hiraṇyakaśipor vakṣo $ nakhalāṅgaladāraṇa | *HV_38.33*525:5 |
     uttasthau ca raṇād viṣṇur $ amaraiḥ saṃstutaḥ purā | *HV_38.33*525:6 |
     hataṃ viṣṇuṃ samājñāya $ śaṅkhaṃ dadhmau sa dānavaḥ | *HV_38.33*525:7 |
     mṛdaṅgāṃś ca tridhā tatra $ vādayanto mahāsurāḥ | *HV_38.33*525:8 |
     tālāśrayāś ca nanṛtur $ mahotsava ivābabhau | *HV_38.33*525:9 |
suparṇaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā $ kṣataṃ ca vapur ātmanaḥ &
krodhāt saṃraktanayano % vaikuṇṭhaś cakramādade // HV_38.34 //
vyavardhata ca vegena $ suparṇena samaṃ vibhuḥ &
bhujāś cāsya vyavardhanta % vyāpnuvanto diśo daśa // HV_38.35 //
sa diśaḥ pradiśaś caiva $ khaṃ ca gāṃ caiva pūrayan &
vavṛdhe sa punar lokān % krāntukāma ivaujasā // HV_38.36 //
taṃ jayāya surendrāṇāṃ $ vardhamānaṃ nabhastale &
ṛṣayaḥ saha gandharvais % tuṣṭuvur madhusūdanam // HV_38.37 //
     [k: T G1-3.5 M4 ins.: :k]
     namo 'stu devadeveśa $ śaṅkhacakragadādhara | *HV_38.37*526:1 |
     viṣṇo kṛṣṇa hṛṣīkeśa $ jahi daityaṃ mahābalam | *HV_38.37*526:2 |
     namas tubhyaṃ virūpākṣa $ śaṃkarasya jagatpate | *HV_38.37*526:3 |
     pāhi naḥ sakalān asmāñ $ jahi daityaṃ mahābalam | *HV_38.37*526:4 |
sa dyāṃ kirīṭena likhan $ sābhram ambaram ambaraiḥ &
padbhyām ākramya vasudhāṃ % diśaḥ pracchādya bāhubhiḥ // HV_38.38 //
sa sūryakaratulyābhaṃ $ sahasrāram arikṣayam &
dīptāgnisadṛśaṃ ghoraṃ % darśanīyaṃ sudarśanam // HV_38.39 //
suvarṇareṇuparyantaṃ $ vajranābhaṃ bhayāvaham &
medosthimajjārudhiraiḥ % siktaṃ dānavasaṃbhavaiḥ // HV_38.40 //
advitīyaṃ prahāreṣu $ kṣuraparyantamaṇḍalam &
sragdāmamālāvitataṃ % kāmagaṃ kāmarūpiṇam // HV_38.41 //
svayaṃ svayaṃbhuvā sṛṣṭaṃ $ bhayadaṃ sarvavidviṣām &
maharṣiroṣair āviṣṭaṃ % nityam āhavadarpitam // HV_38.42 //
kṣepaṇādyasya muhyanti $ lokāḥ sasthāṇujaṃgamāḥ &
kravyādāni ca bhūtāni % tṛptiṃ yānti mahāmṛdhe // HV_38.43 //
tam apratimakarmāṇaṃ $ samānaṃ sūryavarcasā &
cakram udyasya samare % krodhadīpto gadādharaḥ // HV_38.44 //
saṃmuṣṇan dānavaṃ tejaḥ $ samare svena tejasā &
ciccheda bāhūṃś cakreṇa % śrīdharaḥ kālaneminaḥ // HV_38.45 //
tac ca vaktraśataṃ ghoraṃ $ sāgnicūrṇāṭṭahāsi yat &
tasya daityasya cakreṇa % pramamātha balād dhariḥ // HV_38.46 //
sa cchinnabāhur viśirā $ na prākampata dānavaḥ &
kabandhāvasthitaḥ saṃkhye % viśākha iva pādapaḥ // HV_38.47 //
taṃ vitatya mahāpakṣau $ vāyoḥ kṛtvā samaṃ javam &
urasā pātayām āsa % garuḍaḥ kālaneminam // HV_38.48 //
sa tasya deho vimukho $ viśākhaḥ khāt paribhraman &
nipapāta divaṃ tyaktvā % kṣobhayan dharaṇītalam // HV_38.49 //
tasmin nipatite daitye $ devāḥ sarṣigaṇās tadā &
sādhu sādhv iti vaikuṇṭhaṃ % sametāḥ pratyapūjayan // HV_38.50 //
apare ye tu daityā vai $ yuddhe dṛṣṭaparākramāḥ &
te sarve bāhubhir vyāptā % na śekuś calituṃ raṇe // HV_38.51 //
kāṃścit keśeṣu jagrāha $ kāṃścit kaṇṭhe nyapīḍayat &
pāṭayan kasyacid vaktraṃ % madhye kāṃścid agṛhyata // HV_38.52 //
te gadācakranirdagdhā $ gatasattvā gatāsavaḥ &
gaganād bhraṣṭasarvāṅgā % nipetur dharaṇītale // HV_38.53 //
teṣu sarveṣu daityeṣu $ hateṣu puruṣottamaḥ &
tasthau śakrapriyaṃ kṛtvā % kṛtakarmā gadādharaḥ // HV_38.54 //
tasmin vimarde nirvṛtte $ saṃgrāme tārakāmaye &
taṃ deśam ājagāmāśu % brahmā lokapitāmahaḥ // HV_38.55 //
sarvair brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ $ gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ &
devadevo hariṃ devaṃ % pūjayan vākyam abravīt // HV_38.56 //
kṛtaṃ deva mahatkarma $ surāṇāṃ śalyam uddhṛtam &
vadhenānena daityānāṃ % vayaṃ ca paritoṣitāḥ // HV_38.57 //
yo 'yaṃ tvayā hato viṣṇo $ kālanemir mahāsuraḥ &
tvam eko 'sya mṛdhe hantā % nānyaḥ kaścana vidyate // HV_38.58 //
eṣa devān paribhavaṃl $ lokāṃś ca sacarācarān &
ṛṣīṇāṃ kadanaṃ kṛtvā % mām api pratigarjati // HV_38.59 //
tad anena tavogreṇa $ parituṣṭo 'smi karmaṇā &
yad ayaṃ kālatulyābhaḥ % kālanemir nipātitaḥ // HV_38.60 //
tadāgacchasva bhadraṃ te $ gacchāma divam uttamam &
brahmarṣayas tvāṃ tatrasthāḥ % pratīkṣante sadogatāḥ // HV_38.61 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k]
     ahaṃ maharṣayaś caiva $ tatra tvāṃ vadatāṃ vara | *HV_38.61*527:1 |
     vidhivac cārcayiṣyanti $ gīrbhir divyābhir acyuta | *HV_38.61*527:2 |
kiṃ cāhaṃ tava dāsyāmi $ varaṃ varabhṛtāṃ vara &
sureṣv api sadaityeṣu % varāṇāṃ varado bhavān // HV_38.62 //
niryātayaitat trailokyaṃ $ sphītaṃ nihatakaṇṭakam &
asminn eva mṛdhe viṣṇo % śakrāya sumahātmane // HV_38.63 //
evam ukto bhagavatā $ brahmaṇā harir īśvaraḥ &
devāñ śakramukhān sarvān % uvāca śubhayā girā // HV_38.64 //
śrūyatāṃ tridaśāḥ sarve $ yāvantaḥ stha samāgatāḥ &
śravaṇāvahitair devaiḥ % puraskṛtya puraṃdaram // HV_38.65 //
asmin naḥ samare sarve $ kālanemimukhā hatāḥ &
dānavā vikramopetāḥ % śakrād api mahattarāḥ // HV_38.66 //
asmin mahati saṃkrande $ dvāv eva tu viniḥsṛtau &
vairocaniś ca daityendraḥ % svarbhānuś ca mahāgrahaḥ // HV_38.67 //
tad iṣṭāṃ bhajatāṃ śakro $ diśaṃ varuṇa eva ca &
yāmyāṃ yamaḥ pālayatām % uttarāṃ ca dhanādhipaḥ // HV_38.68 //
ṛkṣaiḥ saha yathāyogaṃ $ kālaṃ caratu candramāḥ &
abdaṃ hy ṛtumukhaṃ sūryo % bhajatām ayanaiḥ saha // HV_38.69 //
ājyabhāgāḥ pravartantāṃ $ sadasyair abhipūjitāḥ &
hūyantām agnayo viprair % vedadṛṣṭena karmaṇā // HV_38.70 //
devāś ca balihomena $ svādhyāyena maharṣayaḥ &
śrāddhena pitaraś caiva % tṛptiṃ yāntu yathāsukham // HV_38.71 //
vāyuś caratu mārgasthas $ tridhā dīpyatu pāvakaḥ &
trayo varṇāś ca lokāṃs trīṃs % tarpayantv ātmajair guṇaiḥ // HV_38.72 //
kratavaḥ saṃpravartantāṃ $ dīkṣaṇīyair dvijātibhiḥ &
dakṣiṇāś cāpi vartantāṃ % yathoktaṃ sarvasatriṇām // HV_38.73 //
gāś ca sūryo rasān somo $ vāyuḥ prāṇāṃś ca prāṇiṣu &
tarpayantaḥ pravartantāṃ % śivaiḥ saumyaiś ca karmabhiḥ // HV_38.74 //
yathāvad anupūrveṇa $ mahendra salilodvahāḥ &
trailokyamātaraḥ sarvāḥ % sāgaraṃ yāntu nimnagāḥ // HV_38.75 //
daityebhyas tyajyatāṃ bhītiḥ $ śāntiṃ vrajata devatāḥ &
svasti vo 'stu gamiṣyāmi % brahmalokaṃ sanātanam // HV_38.76 //
svagṛhe svargaloke vā $ saṃgrāme vā viśeṣataḥ &
visrambho vo na gantavyo % nityaṃ kṣudrā hi dānavāḥ // HV_38.77 //
chidreṣu praharanty ete $ na caiṣāṃ saṃsthitir dhruvā &
saumyānām ṛjubhāvānāṃ % bhavatāṃ cārjavā matiḥ // HV_38.78 //
     [k: N(except Ś1 Ñ1) S(except M1-3) ins.: :k]
     ahaṃ tu duṣṭabhāvānāṃ $ yuṣmāsu sudurātmanām | *HV_38.78*528:1 |
     asamyag vartamānānāṃ $ mohaṃ dāsyāmi devatāḥ | *HV_38.78*528:2 |
     yadā ca sudurādharṣaṃ $ dānavebhyo bhayaṃ bhavet | *HV_38.78*528:3 |
     tadā samupagamyāśu $ vidhāsye vas tato 'bhayam | *HV_38.78*528:4 |
evam uktvā suragaṇān $ viṣṇuḥ satyaparākramaḥ &
jagāma brahmaṇā sārdhaṃ % brahmalokaṃ mahāyaśāḥ // HV_38.79 //
etad āścaryam abhavat $ saṃgrāme tārakāmaye &
dānavānāṃ ca viṣṇoś ca % yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi // HV_38.80 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 39, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of July 20, 2001 :h]

{janamejaya uvāca}
brahmaṇā devadevena $ sārdhaṃ salilayoninā &
brahmalokaṃ gato brahman % vaikuṇṭhaḥ kiṃ cakāra ha // HV_39.1 //
kimarthaṃ cādidevena $ nītaḥ salilayoninā &
viṣṇur daityavadhe vṛtte % devair akṛtasatkriyaḥ // HV_39.2 //
brahmaloke ca kiṃ sthānaṃ $ kaṃ vā yogam upāsta saḥ &
kaṃ vā dadhāra niyamaṃ % sa vibhur bhūtabhāvanaḥ // HV_39.3 //
kathaṃ tatrāsatas tasya $ viśvaṃ jagad idaṃ mahat &
śriyam āpnoti vipulāṃ % surāsuranarārcitām // HV_39.4 //
kathaṃ svapiti gharmānte $ budhyate cāmbudakṣaye &
kathaṃ ca brahmalokastho % dhuraṃ vahati laukikīm // HV_39.5 //
caritaṃ tasya viprendra $ divyaṃ bhagavato divi &
vistareṇa yathātattvaṃ % sarvam icchāmi veditum // HV_39.6 //

{vaiśaṃpāyana uvāca}
śṛṇu nārāyaṇasyādau $ vistareṇa pravṛttayaḥ &
brahmalokaṃ yathārūḍho % brahmaṇā saha modate // HV_39.7 //
kāmaṃ tasya gatiḥ sūkṣmā $ devair api durānugā &
yat tu śakṣyāmy ahaṃ vaktuṃ % tan me nigadataḥ śṛṇu // HV_39.8 //
eṣa lokamayo devo $ lokāś caitan mayāstrayaḥ &
eṣa devamayaś caiva % devāś caitan mayā divi // HV_39.9 //
devena vardhate yad dhi $ sarvaṃ tad dhi janārdanāt &
yat pravṛttaṃ ca devebhyas % tad viddhi madhusūdanāt // HV_39.10 //
agnīṣomamayaṃ lokaṃ $ yaṃ vidur viduṣo janāḥ &
taṃ somam agniṃ lokaṃ ca % veda viṣṇuṃ pitāmahaḥ // HV_39.11 //
kṣīrād yathā dadhi bhaved $ dadhnaḥ sarpir yathā bhavet &
mathyamāneṣu bhūteṣu % tathā loko janārdanāt // HV_39.12 //
yathendriyaiś ca bhūtaiś ca $ paramātmā vidhīyate &
tathā vedaiś ca devaiś ca % lokaiś ca vidito hariḥ // HV_39.13 //
yathā bhūtendriyāvāptir $ vihitā bhuvi dehinām &
tathā prāṇeśvarāvāptir % devānāṃ divi vaiṣṇavī // HV_39.14 //
satriṇāṃ satraphaladaḥ $ pavitraṃ paramātmavān &
lokatantradharo hy eva % mantrair mantra ivārcyate // HV_39.15 //
asya pāraṃ na paśyanti $ bahavaḥ pāratantriṇaḥ &
eṣa pāraṃ paraṃ caiva % lokānāṃ veda mādhavaḥ // HV_39.16 //
asya devān dhakārasya $ mārgitavyasya daivataiḥ &
śṛṇu vai yat tadā vṛttaṃ % brahmaloke purātanam // HV_39.17 //
sa gatvā brahmaṇo lokaṃ $ dṛṣṭvā paitāmahaṃ padam &
vavande tān ṛṣīn sarvān % viṣṇur ārṣeṇa karmaṇā // HV_39.18 //
so 'gniṃ prāk savane dṛṣṭvā $ hūyamānaṃ maharṣibhiḥ &
avandata mahātejāḥ % kṛtvā paurvāhṇikaṃ vidhim // HV_39.19 //
sa dadarśa makheṣv ājyair $ ijyamānaṃ maharṣibhiḥ &
bhāgaṃ yajñiyam aśnānaṃ % svadeham aparaṃ sthitam // HV_39.20 //
abhivādyābhivādyānām $ ṛṣīṇāṃ brahmavarcasām &
paricakrāma so 'cintyo % brahmalokaṃ sanātanam // HV_39.21 //
sa dadarśocchritān yūpāṃś $ caṣālāgravibhūṣitān &
makheṣu ca brahmarṣibhiḥ % śataśaḥ kṛtalakṣaṇān // HV_39.22 //
ājyadhūmaṃ samāghrāya $ śṛṇvan vedān dvijeritān &
yajñair ijyantam ātmānam % paśyaṃs tatra cacāra ha // HV_39.23 //
tam ūcur ṛṣayo devāḥ $ sadasyāḥ sadasi sthitāḥ &
arghyodyatabhujāḥ sarve % pavitrān taritānanāḥ // HV_39.24 //
svāgataṃ te suraśreṣṭha $ padmanābha mahādyute &
     [k: Ś1 ins.: :k]
     namo 'stu te hṛṣīkeśa $ madhukaiṭabhasūdana | *HV_39.25ab*529:1 |
     dāmodara namas te 'stu $ padmapatrāyatekṣaṇa || *HV_39.25ab*529:2 |
     prabhus tvaṃ sarvadevānāṃ $ lokānāṃ prabhur avyayaḥ | *HV_39.25ab*529:3 |
     tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras $ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam | *HV_39.25ab*529:4 |
idaṃ yajñiyam ātithyaṃ % mantrataḥ pratigṛhyatām // HV_39.25 //
tvam asya yajñapūtasya $ pātraṃ pādyasya pāvanaḥ &
atithis tvaṃ hi mantroktaḥ % sa dṛṣṭaḥ satataṃ mataḥ // HV_39.26 //
tvayi yoddhu gate viṣṇo $ na prāvartanta naḥ kriyāḥ &
avaiṣṇavasya yajñasya % na hi karma vidhīyate // HV_39.27 //
sadakṣiṇasya yajñasya $ tvatprasūtaṃ phalaṃ bhavet &
     [k: T3 subst. for 28ab: :k]
     sadakṣiṇamahāyajñās $ tvatprasūtir janārdana | *HV_39.28ab*530 |
yady ātmānam ihāsmābhir % ijyamānaṃ nirīkṣase // HV_39.28 //
evam astv iti tān viprān $ bhagavān pratyapūjayat &
mumude brahmalokastho % brahmaiva hi pitāmahaḥ // HV_39.29 //

[h: HV (CE) chapter 40, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of September 16, 2002 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
ṛṣibhiḥ pūjitas tais tu $ viveśa harir īśvaraḥ &
paurāṇaṃ brahmasadanaṃ % divyaṃ nārāyaṇāśramam // HV_40.1 //
sa tatra viviśe hṛṣṭas $ tān āmantrya sadogatān &
praṇamya cādidevāya % brahmaṇe padmayonaye // HV_40.2 //
svena nāmnā parijñātaṃ $ sa taṃ nārāyaṇāśramam &
praviśann eva bhagavān % āyudhāni vyasarjayat // HV_40.3 //
sa tatrāmbupatiprakhyaṃ $ dadarśālayam ātmanaḥ &
svadhiṣṭhitaṃ bhūtagaṇaiḥ % śāśvataiś ca maharṣibhiḥ // HV_40.4 //
saṃvartakāmbudopetaṃ $ nakṣatrasthānasaṃkulam &
timiraughaparikṣiptam % apradhṛṣyaṃ surāsuraiḥ // HV_40.5 //
na tatra viṣayo vāyor $ nendor nāpi vivasvataḥ &
vapuṣā padmanābhasya % sa deśas tejasā vṛtaḥ // HV_40.6 //
sa tatra praviśann eva $ jaṭābhāraṃ samudvahan &
sa sahasraśirā bhūtvā % śayanāyopacakrame // HV_40.7 //
lokānām antakālajñā $ kālī nayanaśālinī &
upatasthe mahātmānaṃ % nidrā taṃ kālarūpiṇī // HV_40.8 //
     [k: K1 ins.: :k]
          viśvasya jagataḥ prabhum | *HV_40.8c*531:1 |*
     nārāyaṇaṃ viśvabījam | *HV_40.8c*531:2 |*
sa śiśye śayane divye $ samudrāmbhodaśītale &
harir ekārṇavoktena % vratena vratināṃ varaḥ // HV_40.9 //
taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ $ bhavāya jagataḥ prabhum &
upāsāṃ cakrire viṣṇuṃ % devāḥ sarṣigaṇās tadā // HV_40.10 //
tasya suptasya śuśubhe $ nābhimadhyāt samutthitam &
ādyasya sadanaṃ padmaṃ % brahmaṇaḥ sūryasaṃnibham // HV_40.11 //
     [k: K1-3 Ñ2.3 V B Dn Ds D2-5 T1.3.4 G3.5 ins.: :k]
     sahasrapatraṃ varṇāḍhyaṃ $ sukumāraṃ vibhūṣitam | *HV_40.11*532 |
brahmasūtrodyatakaraḥ $ svapann eva mahāmuniḥ &
āvartayati lokānāṃ % sarveṣāṃ kālaparyayam // HV_40.12 //
vivṛtāt tasya vadanān $ niḥśvāsapavaneritāḥ &
prajānāṃ paṅktayo hy oghair % niṣpatanti viśanti ca // HV_40.13 //
te sṛṣṭāḥ prāṇinām oghā $ vibhaktā brahmaṇā svayam &
caturdhā svāṃ gatiṃ jagmuḥ % kṛtāntoktena karmaṇā // HV_40.14 //
na taṃ veda svayaṃ brahmā $ nāpi brahmarṣayo 'vyayāḥ &
viṣṇuṃ nidrāmayaṃ yogaṃ % praviṣṭaṃ tamasāvṛtam // HV_40.15 //
te tu brahmarṣayaḥ sarve $ pitāmahapurogamāḥ &
na vidus taṃ kvacit suptaṃ % kvacid āsīnam āsane // HV_40.16 //
jāgarti ko 'tra kaḥ śete $ kaḥ śvasan kaś ca neṅgate &
ko bhogavān ko dyutimān % kṛṣṇāt kṛṣṇataraś ca kaḥ // HV_40.17 //
vimṛśanti sma taṃ devaṃ $ divyābhir upapattibhiḥ &
     [k: S (except T3.4) ins.: :k]
     vākyair brahmapadaiś cāpi $ pramāṇaiḥ sarvalakṣaṇaiḥ | *HV_40.18*533 |
na cainaṃ śekur anveṣṭuṃ % karmato janmato 'pi vā // HV_40.18 //
kathābhis tatpradiṣṭābhir $ ye tasya caritaṃ viduḥ &
purāṇaṃ taṃ purāṇeṣu % ṛṣayaḥ saṃpracakṣate // HV_40.19 //
śrūyate cāsya caritaṃ $ deveṣv api purātanam &
mahāpurāṇāt prabhṛti % paraṃ tasya na vidyate // HV_40.20 //
     [k: M1-3 subst. for 20cd: :k]
     tat purāṇād ṛte tasya $ caritaṃ naiva vidyate | *HV_40.20*534 |
yac cāsya veda vedo 'pi $ caritaṃ svaprabhāvajam &
tenemāḥ śrutayo vyāptā % vaidikā laukikāś ca yāḥ // HV_40.21 //
bhavakāle bhavaty eṣa $ lokānāṃ bhūtabhāvanaḥ &
dānavānām abhāvāya % jāgarti madhusūdanaḥ // HV_40.22 //
yadainaṃ vīkṣituṃ devā $ na śekuḥ suptam acyutam &
tataḥ svapiti gharmānte % jāgarti jaladakṣaye // HV_40.23 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1; D6 om.) T1.3.4 G3.5 ins.: :k]
     sa hi yajñāś ca vedāś ca $ yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ | *HV_40.23*535:1 |
     yā tu yajñagatiḥ proktā $ sa eṣa puruṣottamaḥ | *HV_40.23*535:2 |
tasmin supte na vartante $ mantrapūtāḥ kratukriyāḥ &
śaratpravṛttayajño hi % jāgarti madhusūdanaḥ // HV_40.24 //
     [k: T1.2 G M subst. for 24cd: :k]
     śaratprabhṛti yajñā hi $ jāgrati śrīdhare harau | *HV_40.24*536 |
tad idaṃ vārṣikaṃ cakraṃ $ kārayaty ambudeśvaraḥ &
vaiṣṇavaṃ karma kurvāṇaḥ % supte viṣṇau puraṃdaraḥ // HV_40.25 //
yā hy eṣā gahvarī māyā $ nidreti jagati sthitā &
akasmād dveṣiṇī ghorā % kālarātrir mahīkṣitām // HV_40.26 //
asyās tanus tamodvārā $ niśādivasanāśinī &
jīvitārdhaharī ghorā % sarvaprāṇabhṛtāṃ bhuvi // HV_40.27 //
naitayā kaścid āviṣṭo $ jṛmbhamāṇo muhur muhuḥ &
śaktaḥ prasahituṃ vegaṃ % majjann iva mahārṇave // HV_40.28 //
annajā bhuvi martyānāṃ $ śramajā vā kathaṃcana &
naiśā bhavati lokasya % nidrā sarvasya laukikī // HV_40.29 //
svapnānte kṣīyate hy eṣā $ prāyaśo bhuvi dehinām &
mṛtyukāle ca bhūtānāṃ % prāṇān nāśayate bhṛśam // HV_40.30 //
deveṣv api dadhāraināṃ $ nānyo nārāyaṇād ṛte &
sakhī sarvaharasyaiṣā % māyā viṣṇuśarīrajā // HV_40.31 //
saiṣā nārāyaṇamukhe $ dṛṣṭā kamalalocanā &
lokān alpena kālena % bhajate bhūtamohinī // HV_40.32 //
evam eṣā hitārthāya $ lokānāṃ kṛṣṇavartmanā &
dhriyate sevanīyena % patineva pativratā // HV_40.33 //
sa tayā nidrayā channas $ tasmin nārāyaṇāśrame &
śete sma hi tadā viṣṇur % mohayañ jagad avyayaḥ // HV_40.34 //
tasya varṣasahasrāṇi $ śayānasya mahātmanaḥ &
jagmuḥ kṛtayugaṃ caiva % tretā caiva yugottamam // HV_40.35 //
sa tu dvāparaparyante $ dṛṣṭvā lokān suduḥkhitān &
prābudhyata mahātejāḥ % stūyamāno maharṣibhiḥ // HV_40.36 //

{ṛṣaya ūcuḥ}
jahīhi nidrāṃ sahajāṃ $ bhuktapūrvām iva srajam &
ime te brahmaṇā sārdhaṃ % devā darśanakāṅkṣiṇaḥ // HV_40.37 //
ime tvāṃ brahmaviduṣo $ brahmasaṃstavavādinaḥ &
vardhayanti hṛṣīkeśa % ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ // HV_40.38 //
eteṣām ātmabhūtānāṃ $ bhūtānāṃ bhūtabhāvana &
śṛṇu viṣṇo śubhāṃ vācaṃ % bhūvyomāgnyanilāmbhasām // HV_40.39 //
ime tvā sapta munayaḥ $ sahitā munimaṇḍalaiḥ &
stuvanti deva divyābhir % geyābhir gīrbhir añjasā // HV_40.40 //
uttiṣṭha śatapatrākṣa $ padmanābha mahādyute &
kāraṇaṃ kiṃcid utpannaṃ % devānāṃ kāryagauravāt // HV_40.41 //
     [k: T1.2 G M ins.: :k]
     jahi nidrāṃ jagaddhetoḥ $ keśaveśa janārdana | *HV_40.41*537:1 |
     tvayi supte jagat suptaṃ $ tvayi jāgrati jāgṛtam || *HV_40.41*537:2 |
     mīlanaṃ kuru devānāṃ $ devadeva jagatpate | *HV_40.41*537:3 |
     kiṃ tvaṃ svapiṣi govinda $ naṣṭe jagati sāṃpratam | *HV_40.41*537:4 |
     naṣṭaprāyaṃ jagat paśya $ sadevāsuramānuṣam | *HV_40.41*537:5 |

{vaiśaṃpāyana uvāca}
sa saṃkṣipya jagat sarvaṃ $ timiraughaṃ vidārayan &
udatiṣṭhad dhṛṣīkeśaḥ % śriyā paramayā jvalan // HV_40.42 //
sa dadarśa surān sarvān $ sametān sapitāmahān &
vivakṣataḥ prakṣubhitāñ % jagadarthe samāgatān // HV_40.43 //
tān uvāca harir devān $ nidrāviśrāntalocanaḥ &
tattvadṛṣṭārthayā vācā % dharmahetvarthayuktayā // HV_40.44 //
kuto vo vigraho devāḥ $ kuto vo bhayam āgatam &
kasya vā kena vā kāryaṃ % kiṃ vā mayi na vartate // HV_40.45 //
na khalv akuśalaṃ loke $ vartate dānavotthitam &
nṛṇām āyāsajananaṃ % śīghram icchāmi veditum // HV_40.46 //
eṣa brahmavidāṃ madhye $ vihāya śayanottamam &
śivāya bhavatām arthe % sthitaḥ kiṃ karavāṇi vaḥ // HV_40.47 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 41, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of September 12, 2002 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
tac chrutvā viṣṇugaditaṃ $ brahmā lokapitāmahaḥ &
uvāca paramaṃ vākyaṃ % hitaṃ sarvadivaukasām // HV_41.1 //
nāsti kiṃcid bhayaṃ viṣṇo $ surāṇām asurāntaka &
yeṣāṃ bhavān abhayadaḥ % karṇadhāro raṇe raṇe // HV_41.2 //
śakre jayati deveśe $ tvayi cāsurasūdane &
dharme prayatamānānāṃ % mānavānāṃ kuto bhayam // HV_41.3 //
satye dharme ca niratā $ mānavā vigatajvarāḥ &
nākāladharmaṇā mṛtyuḥ % śaknoti prasamīkṣitum // HV_41.4 //
mānavānāṃ ca patayaḥ $ pārthivāś ca parasparam &
ṣaḍbhāgam upayuñjānā % na bhedaṃ kurvate mithaḥ // HV_41.5 //
te prajānāṃ śubhakarāḥ $ karadair avigarhitāḥ &
akarair viprayuktārthāḥ % kośam āpūrayan sadā // HV_41.6 //
sphītāñjanapadān svān svān $ pālayantaḥ kṣamāparāḥ &
atīkṣṇad aṇḍāś caturo % varṇāñ jugupur añjasā // HV_41.7 //
nodvejanīyā bhūtānāṃ $ sacivaiḥ sādhu pūjitāḥ &
caturaṅgabalair yuktāḥ % ṣaḍguṇān upayuñjate // HV_41.8 //
dhanurvedaparāḥ sarve $ sarve vedeṣu niṣṭhitāḥ &
yajanti ca yathākālaṃ % yajñair vipuladakṣiṇaiḥ // HV_41.9 //
vedān adhītya dīkṣābhir $ maharṣīn brahmacaryayā &
śrāddhaiś ca medhyaiḥ śataśas % tarpayanti pitāmahān // HV_41.10 //
naiṣām aviditaṃ kiṃcit $ trividhaṃ bhuvi vidyate &
vaidikaṃ laukikaṃ caiva % dharmaśāstroktam eva ca // HV_41.11 //
te parāvaradṛṣṭārthā $ maharṣisamatejasaḥ &
bhūyaḥ kṛtayugaṃ kartum % utsahante narādhipāḥ // HV_41.12 //
teṣām eva prabhāvena $ śivaṃ varṣati vāsavaḥ &
yathārthaṃ ca vavur vātā % virajaskā diśo daśa // HV_41.13 //
     [k: After 13c, Ś1 ins.: :k]
     ... $ vātāḥ śivasugandhinaḥ | *HV_41.13*538:1 |
     nirmalaṃ cābhavad vyoma $ ... | *HV_41.13*538:2 |
nirutpātā ca vasudhā $ supracārāś ca vai grahāḥ &
candramāś ca sanakṣatraḥ % saumyaṃ carati yogataḥ // HV_41.14 //
anulomakaraḥ sūryo $ ayane dve cacāra ha &
havyaiś ca vividhais tṛptaḥ % śubhagandho hutāśanaḥ // HV_41.15 //
evaṃ samyakpravṛtteṣu $ nivṛtteṣv aparādhataḥ &
tarpayatsu mahīṃ kṛtsnāṃ % nṛṇāṃ kālabhayaṃ kutaḥ // HV_41.16 //
teṣāṃ jvalitakīrtīnām $ anyonyam anuvartinām &
rājñāṃ balair balavatāṃ % pīḍyate vasudhātalam // HV_41.17 //
seyaṃ bhārapariśrāntā $ pīḍyamānā narādhipaiḥ &
pṛthivī samanuprāptā % naur ivāsann aviplavā // HV_41.18 //
yugāntasadṛśaṃ rūpaṃ $ śailoccalitabandhanam &
jalotpīḍākulā svedaṃ % darśayantī muhur muhuḥ // HV_41.19 //
kṣatriyāṇāṃ vapurbhiś ca $ tejasā ca balena ca &
nṛṇāṃ ca rāṣṭrair vistīrṇaiḥ % śrāmyatīva vasuṃdharā // HV_41.20 //
     [k: T3 ins.: :k]
     yac coktaṃ brahmasadane $ brahmaṇā parameṣṭhinā | *HV_41.20*539:1 |
     tac chṛṇuṣva mahābāho $ rahasyam idam uttamam | *HV_41.20*539:2 |
pure pure narapatiḥ $ koṭisaṃkhyair balair vṛtaḥ &
rāṣṭre rāṣṭre ca bahavo % grāmāḥ śatasahasraśaḥ // HV_41.21 //
bhūmipānāṃ sahasraiś ca $ teṣāṃ ca balināṃ balaiḥ &
grāmāyutāḍhyai rāṣṭraiś ca % bhūmir nirvivarīkṛtā // HV_41.22 //
seyaṃ nirāmiṣaṃ kṛtvā $ niśceṣṭaṃ kālam agrataḥ &
prāptā mamālayaṃ viṣṇo % bhavāṃś cāsyāḥ parā gatiḥ // HV_41.23 //
karmabhūmir ihasthānāṃ $ bhūmir eṣā vyathāṃ gatā &
yathā na sīdet tatkāryaṃ % jagaty eṣā hi śāśvatī // HV_41.24 //
asyā hi pīḍane doṣo $ mahān syān madhusūdana &
kriyālopaś ca lokānāṃ % dūṣitaṃ ca jagad bhavet // HV_41.25 //
śrāmyate vyaktam eveyaṃ $ pārthivaughaprapīḍitā &
sahajāṃ yā kṣamāṃ tyaktvā % calatvam acalā gatā // HV_41.26 //
tad asyāḥ śrutavantaḥ sma $ tac cāpi bhavatā śrutam &
bhārāvataraṇārthaṃ hi % mantrayāmas tvayā saha // HV_41.27 //
satpathe hi sthitāḥ sarve $ rājāno rāṣṭravardhanāḥ &
narāṇāṃ ca trayo varṇā % brāhmaṇān anuyāyinaḥ // HV_41.28 //
sarvaṃ satyamayaṃ vākyaṃ $ varṇā dharmaparās tathā &
sarve vedaparā viprāḥ % sarve vipraparā narāḥ // HV_41.29 //
evaṃ jagati vartante $ manuṣyā dharmakāraṇāt &
yathā dharmavadho na syāt % tathā mantraḥ pravartatām // HV_41.30 //
satāṃ gatir iyaṃ nānyā $ dharmaś cāsyāḥ susādhanam &
rājñāṃ caiva vadhaḥ kāryo % dharaṇyā bhāranirṇaye // HV_41.31 //
tadāgaccha mahābhāga $ saha vai mantrakāraṇāt &
vrajāma meruśikharaṃ % puraskṛtya vasuṃdharām // HV_41.32 //
     [k: D2.5 ins.: :k]
     etāvad uktvā rājendra $ brahmā lokapitāmahaḥ | *HV_41.32*540:1 |
     pṛthivyā saha viśvātmā $ virarāma mahādyutiḥ | *HV_41.32*540:2 |
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 42, transliterated by Horst Brinkhaus, proof-read by Horst Brinkhaus, version of July 30, 2001 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
bāḍham ity eva saha tair $ durdināmbhodanisvanaḥ &
pratasthe durdinākāraḥ % sadurdina ivācalaḥ // HV_42.1 //
samuktāmaṇividyotaṃ $ sacandrāmbhodavarcasam &
sa jatāmaṇḍalaṃ kṛṣṇaṃ % bibhrat kṛṣṇavapur hariḥ // HV_42.2 //
sa cāsyorasi vistīrṇe $ romāñcodgatarājimān &
śrīvatso rājate śrīmān % stanadvayamukhāñcitaḥ // HV_42.3 //
pīte vasāno vasane $ lokānāṃ gurur avyayaḥ &
hariḥ so 'bhavad ālakṣyaḥ % sasaṃdhyābhra ivācalaḥ // HV_42.4 //
taṃ vrajantaṃ suparṇena $ padmayonigatānugam &
anujagmuḥ surāḥ sarve % tadgatāsaktacakṣuṣaḥ // HV_42.5 //
nātidīrgheṇa kālena $ te gatā ratnaparvatam &
dadṛśur devatās tatra % svāṃ sabhāṃ kāmarūpiṇīm // HV_42.6 //
meroḥ śikharavinyastāṃ $ saṃsaktāṃ sūryavarcasā &
kāñcanastambhacaraṇāṃ % vajrasaṃghātatoraṇām // HV_42.7 //
manonirmāṇacitrāḍhyāṃ $ vimānākulamālinīm &
ratnajālāntaravatīṃ % kāmagāṃ ratnabhūṣitām // HV_42.8 //
kḷptaratnasamākīrṇāṃ $ sarvartukusumotkaṭām &
     [k: D2 ins., D5 ins. line 1 after 9: :k]
     maṇipravālasopānāṃ $ vaidūryamaṇiśobhitām | *HV_42.9ab*541:1 |
     muktājālasamākīrṇāṃ $ kiṃkiṇīśataśobhitām | *HV_42.9ab*541:2 |
devamāyādharāṃ divyāṃ % nirmitāṃ viśvakarmaṇā // HV_42.9 //
tāṃ hṛṣṭamanasaḥ sarve $ yathāsthānaṃ yathāvayaḥ &
yathānideśaṃ tridaśā % viviśus te sabhāṃ śubhām // HV_42.10 //
te niṣedur yathokteṣu $ vimāneṣv āsaneṣu ca &
bhadrāsaneṣu pīṭheṣu % kuthāsv āstaraṇeṣu ca // HV_42.11 //
tataḥ prabhañjano vāyur $ brahmaṇā sādhu coditaḥ &
mā śabda iti sarvatra % pracakrāma sabhāṃ śubhām // HV_42.12 //
niḥśabde stimite tasmin $ samāje tridivaukasām &
babhāṣe dharaṇī vākyaṃ % svedāt karuṇabhāṣiṇī // HV_42.13 //
     [k: K1.3 Ñ2.3 V B2 Dn D2.3.5 T3 ins., B1 after 34ab: :k]
     {dharaṇy uvāca}
     tvayā dhāryā tv ahaṃ deva $ tvayā vai dhāryate jagat | *HV_42.13*542:1 |
     tvaṃ dhārayasi bhūtāni $ bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca || *HV_42.13*542:2 |
     yat tvayā dhāryate kiṃcit $ tejasā ca balena ca | *HV_42.13*542:3 |
     tatas tava prasādena $ mayā paścāt tu dhāryate || *HV_42.13*542:4 |
     tvayā dhṛtaṃ dhārayāmi $ nādhṛtaṃ dhārayāmy aham | *HV_42.13*542:5 |
     na hi tad vidyate bhūtaṃ $ yat tvayā nānudhāryate || *HV_42.13*542:6 |
     tvam eva kuruṣe deva $ nārāyaṇa yuge yuge | *HV_42.13*542:7 |
     mahābhārāvataraṇaṃ $ jagato hitakāmyayā || *HV_42.13*542:8 |
     tavaiva tejasā krāntāṃ $ rasātalatalaṃ gatām | *HV_42.13*542:9 |
     trāyasva māṃ suraśreṣṭha $ tavaiva śaraṇaṃ gatām || *HV_42.13*542:10 |
     dānavaiḥ pīḍyamānāhaṃ $ rākṣasaiś ca durātmabhiḥ | *HV_42.13*542:11 |
     tvām eva śaraṇaṃ nityam $ upayāsye sanātanam || *HV_42.13*542:12 |
     tāvan me 'sti bhayaṃ bhūyo $ yāvan na tvāṃ kakudminam | *HV_42.13*542:13 |
     śaraṇaṃ yāmi manasā $ śataśo hy upalakṣaye | *HV_42.13*542:14 |
aham ādau purānena $ saṃkṣiptā padmayoninā &
māṃ ca badhvā kṛtau pūrvaṃ % mṛṅmayau dvau mahāsurau // HV_42.14 //
karṇasrotodbhavau tau hi $ viṣṇor asya mahātmanaḥ &
mahārṇave prasvapataḥ % kāṣṭhakuḍyasamau sthitau // HV_42.15 //
tau viveśa svayaṃ vāyur $ brahmaṇā sādhu coditaḥ &
tau divaṃ chādayantau tu % vavṛdhāte mahāsurau // HV_42.16 //
vāyuprāṇau tu tau gṛhya $ brahmā parimṛśyañ śanaiḥ &
ekaṃ mṛdutaraṃ mene % kaṭhinaṃ veda cāparam // HV_42.17 //
nāmanī tu tayoś cakre $ sa vibhuḥ salilodbhavaḥ &
mṛdus tv ayaṃ madhur nāma % kaṭhinaḥ kaiṭabho 'bhavat // HV_42.18 //
tau daityau kṛtanāmānau $ ceratur baladarpitau &
sarvam ekārṇavaṃ lokaṃ % yoddhukāmau sunirbhayau // HV_42.19 //
tāv āgatau samālokya $ brahmā lokapitāmahaḥ &
ekārṇavāmbunicaye % tatraivānataradhīyata // HV_42.20 //
sa padme padmanābhasya $ nābhimadhyād samutthite &
rocayām āsa vasatiṃ % guhyāṃ brahmā caturmukhaḥ // HV_42.21 //
tāv ubhau jalagarbhasthau $ nārāyaṇapitāmahau &
bahūn varṣagaṇān apsu % śayānau na cakampatuḥ // HV_42.22 //
atha dīrghasya kālasya $ tāv ubhau madhukaiṭabhau &
ājagmatus tam uddeśaṃ % yatra brahmā vyavasthitaḥ // HV_42.23 //
dṛṣṭvā tāv asurau ghorau $ mahāntau yuddhadurmadau &
     [k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D2.5 ins.: :k]
     brahmaṇā tāḍito viṣṇuḥ $ padmanālena vai purā | *HV_42.24ab*543 |
utpapātāśu śayanāt % padmanābho mahādyutiḥ // HV_42.24 //
tad yuddham abhavad ghoraṃ $ tayos tasya ca vai tadā &
ekārṇave tadā loke % trailokye jalatāṃ gate // HV_42.25 //
tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ $ varṣasaṃkhyāḥ sahasraśaḥ &
na ca tāv asurau yuddhe % tadā śramam avāpatuḥ // HV_42.26 //
atha dīrghasya kālasya $ tau daityau yuddhadurmadau &
ūcatuḥ prītamanasau % devaṃ nārāyaṇaṃ hariṃ // HV_42.27 //
prītau svas tava yuddhena $ ślāghyas tvaṃ mṛtyur āhave &
āvāṃ jahi na yatrorvī % jalena samabhiplutā // HV_42.28 //
hatau ca tava putratvaṃ $ prāpnuyāvaḥ surottama &
so hy āvāṃ yudhi nirjetā % tasyāvāṃ vihitau sutau // HV_42.29 //
sa hi gṛhya mṛdhe daityau $ dorbhyāṃ tau samapīḍayat &
janmatur nidhanaṃ cāpi % tāv ubhau madhukaiṭabhau // HV_42.30 //
tāv ubhāv āplutau toye $ vapurbhyām ekatāṃ gatau &
medo mumucatur daityau % mathyamānau jalormibhiḥ // HV_42.31 //
medasā tajjalaṃ vyāptaṃ $ tābhyāṃ antardadhe tadā &
nārāyaṇaś ca bhagavān % asṛjat sa punaḥ prajāḥ // HV_42.32 //
daityayor medasā channā $ medinīti tataḥ smṛtā &
prabhāvāt padmanābhasya % śāśvatī ca nṛṇāṃ kṛtā // HV_42.33 //
varāheṇa punar bhūtvā $ mārkaṇḍeyasya paśyataḥ &
viṣāṇenāham ekena % toyamadhyāt samuddhṛtā // HV_42.34 //
hṛtāhaṃ kramatā bhūyas $ tadā yuṣmākam agrataḥ &
baleḥ sakāśād daityasya % viṣṇunā prabhaviṣṇunā // HV_42.35 //
sāṃprataṃ khidyamānāham $ enam eva gadādharam &
anāthā jagato nāthaṃ % śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatā // HV_42.36 //
agniḥ suvarṇasya gurur $ gavāṃ sūryo guruḥ smṛtaḥ &
akṣatrāṇāṃ guruḥ somo % mama nārāyaṇo guruḥ // HV_42.37 //
yad ahaṃ dhārayāmy ekā $ jagatsthāvarajaṃgamam &
mayā dhṛtaṃ dhārayate % sarvam etad gadādharaḥ // HV_42.38 //
jāmadagnyena rāmeṇa $ bhārāvataraṇepsayā &
roṣāt triḥsaptakṛtvo 'haṃ % kṣatriyair viprayojitā // HV_42.39 //
sāsmi vedyām samāropya $ tarpitā nṛpaśoṇitaiḥ &
bhārgaveṇa pituḥ śrāddhe % kaśyapāya niveditā // HV_42.40 //
māṃsamedosthidurgandhā $ digdhā kṣatriyaśoṇitaiḥ &
rajasvaleva yuvatiḥ % kaśyapaṃ samupasthitā // HV_42.41 //
sa māṃ brahmarṣir apy āha $ kim urvi tvam avāṅmukhī &
vīrapatnīvratam idaṃ % vīrapatni niṣevase // HV_42.42 //
sāhaṃ vijñāpitavatī $ kaśyapaṃ lokabhāvanam &
patayo me hatā brahman % bhārgaveṇa mahātmanā // HV_42.43 //
sāhaṃ vihīnā vikrāntaiḥ $ kṣatriyaiḥ śastravṛttibhiḥ &
vidhavā śūnyanagarā % na dhārayitum utsahe // HV_42.44 //
tan mahyaṃ dīyatāṃ bhartā $ bhagavaṃs tvatsamo nṛpaḥ &
rakṣet sagrāmanagarāṃ % yo māṃ sāgaramālinīm // HV_42.45 //
sa śrutvā bhagavān vākyaṃ $ bāḍham ity abravīt prabhuḥ &
tato māṃ mānavendrāya % manave saṃprayacchata // HV_42.46 //
sā manuprabhavaṃ puṇyaṃ $ prāpyekṣvākukulaṃ mahat &
vipulenāsmi kālena % pārthivāt pārthivaṃ gatā // HV_42.47 //
evaṃ dattāsmi manave $ mānavendrāya dhīmate &
bhuktā rājakulaiś cāpi % maharṣikulasaṃmitaiḥ // HV_42.48 //
bahavaḥ kṣatriyāḥ śūrā $ māṃ jitvā divam āśritāḥ &
te sma kālavaśaṃ prāpya % mayy eva pralayaṃ gatāḥ // HV_42.49 //
matkṛte vigrahā loke $ vṛtte vartanta eva ca &
kṣatriyāṇāṃ balavatāṃ % saṃgrāmeṣv anivartinām // HV_42.50 //
etad yuṣmatpravṛttena $ daivena pariṇāmitā &
jagaddhitārthaṃ kuruta % rājñāṃ hetuṃ raṇakṣaye // HV_42.51 //
yady asti mayi kāruṇyaṃ $ bhāraśaithilyakāraṇāt &
ekaś cakradharaḥ śrīmān % abhayaṃ me prayacchatu // HV_42.52 //
yam ahaṃ bhārasaṃtaptā $ saṃprāptā śaraṇaiṣiṇī &
bhāro yady avaroptavyo % viṣṇur eṣa bravītu mām // HV_42.53 //
     [k: V3 T4 ins.: :k]
     {viṣṇur uvāca}
     mā bhair dharaṇi kalyāṇi $ śāntiṃ vraja samāhite | *HV_42.53*544:1 |
     eṣa tvām ucitaṃ sthānaṃ $ sthāpayāmi vasiṃdhare | *HV_42.53*544:2 |
     [k: T1.2 G M ins.: :k]
     etasyāhaṃ prasādena $ śramaṃ tyakṣyāmi devatāḥ | *HV_42.53*545 |
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 43, transliterated and proof-read by Horst Brinkhaus, version of October 10, 2002 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
te śrutvā pṛthivīvākyaṃ $ sarva eva divaukasaḥ &
tadarthakṛtyaṃ saṃcintya % pitāmaham athābruvan // HV_43.1 //
bhagavan kriyatām asyā $ dharaṇyā bhārasaṃnatiḥ &
śarīrakartā lokānāṃ % tvaṃ hi lokasya ceśvaraḥ // HV_43.2 //
yat kartavyaṃ mahendreṇa $ yamena varuṇena ca &
yad vā kāryaṃ dhaneśena % svayaṃ nārāyaṇena vā // HV_43.3 //
yad vā candramasā kāryaṃ $ bhāskareṇānilena vā &
ādityair vasubhir vāpi % rudrair vā lokabhāvanaiḥ // HV_43.4 //
aśvibhyāṃ vā surāgryābhyāṃ $ sādhyair vā tridivālayaiḥ &
     [k: T1.2 G M2.4 ins.: :k]
     marudbhir vā suraśreṣṭhaiḥ $ pāvakenāpi ca prabho | *HV_43.5ab*546 |
bṛhaspatyuśanobhyāṃ vā % kālena kalināpi vā // HV_43.5 //
maheśvareṇa vā brahman $ viśākhena guhena vā &
yakṣarākṣasagandharvaiś % cāraṇair vā mahoragaiḥ // HV_43.6 //
parvataiḥ śailamukhyair vā $ sāgarair vā mahormibhiḥ &
gaṅgāmukhābhir divyābhiḥ % saridbhir vā sureśvara // HV_43.7 //
kṣipram ājñāpaya vibho $ katham aṃśaḥ prayujyatām &
yadi te pārthivaṃ kāryaṃ % kāryaṃ pārthivavigrahe // HV_43.8 //
katham aṃśāvataraṇaṃ $ kurmaḥ sarve pitāmaha &
antarikṣagatā ye ca % pṛthivyāṃ ye ca pārthivāḥ // HV_43.9 //
sadasyānāṃ ca viprāṇāṃ $ pārthivānāṃ kuleṣu ca &
ayonijāś cāpi tanūḥ % sṛjāma jagatītale // HV_43.10 //
surāṇām ekakāryāṇāṃ $ śrutvaitan niścitaṃ mahat &
devaiḥ parivṛtaḥ prāha % vākyaṃ lokapitāmahaḥ // HV_43.11 //
rocate me suraśreṣṭhā $ yuṣmākam api niścayaḥ &
sṛjadhvaṃ svaśarīrāṃśāṃs % tejasātmasamān bhuvi // HV_43.12 //
sarva eva suraśreṣṭhās $ tejobhir avarohata &
bhāvayanto bhuvaṃ devīṃ % labdhvā tribhuvanaśriyam // HV_43.13 //
pārthive bhārate vaṃśe $ pūrvam eva vijānatā &
pṛthivyāṃ saṃbhavam imaṃ % śrūyatāṃ yan mayā kṛtam // HV_43.14 //
samudre 'haṃ surāḥ pūrve $ velām āsādya paścimām &
āse sārdhaṃ tanūjena % kaśyapena mahātmanā // HV_43.15 //
kathābhiḥ pūrvavṛttābhir $ lokavedānugāmibhiḥ &
itivṛttaiś ca bahubhiḥ % purāṇaprabhavair guṇaiḥ // HV_43.16 //
     [k: S (except T3.4) ins.: :k]
     nirūpayaṃs taṃ deveśaṃ $ pramāṇair bahulakṣaṇaiḥ | *HV_43.16*547 |
kurvatas tu kathās tās tāḥ $ samudraḥ saha gaṅgayā &
samīpam ājagāmāśu % yuktas toyadamārutaiḥ // HV_43.17 //
sa vīciviṣamāṃ kurvan $ gatiṃ vegataraṅgiṇīm &
yādogaṇavicitreṇa % saṃchannas toyavāsasā // HV_43.18 //
śaṅkhamuktāmalatanuḥ $ pravālamaṇibhūṣaṇaḥ &
yuktaś candramasā pūrṇaḥ % sābhragambhīranisvanaḥ // HV_43.19 //
sa māṃ paribhavann eva $ svāṃ velāṃ samatikraman &
kledayām āsa capalair % lāvaṇair ambuvisravaiḥ // HV_43.20 //
taṃ ca deśaṃ vyavasitaḥ $ samudro 'dbhir vimarditum &
uktaḥ saṃrabdhayā vācā % śānto 'sīti tato mayā // HV_43.21 //
śānto 'sīty uktamātras tu $ tanutvaṃ sāgaro gataḥ &
saṃhatormitaraṅgaughaḥ % sthito rājaśriyā jvalan // HV_43.22 //
bhūyaś caiva mayā śaptaḥ $ samudraḥ saha gaṅgayā &
sakāraṇāṃ matiṃ kṛtvā % yuṣmākaṃ hitakāmyayā // HV_43.23 //
yasmāt tvaṃ rājatulyena $ vapuṣā samupasthitaḥ &
gacchārṇava mahīpālo % rājaiva tvaṃ bhaviṣyasi // HV_43.24 //
tatrāpi sahajāṃ līlāṃ $ dhārayan svena tejasā &
bhaviṣyasi nṛṇāṃ bhartā % bhāratānāṃ kulodvahaḥ // HV_43.25 //
śānto 'sīti mayoktas tvaṃ $ yac cāsi tanutāṃ gataḥ &
sutanur yaśasā loke % śaṃtanus tvaṃ bhaviṣyasi // HV_43.26 //
iyam apy āyatāpāṅgī $ gaṅgā sarvāṅgaśobhanā &
     [k: K3 subst.: :k]
     iyam apy āgatā gaṅgā $ tavārthe varavarṇinī | *HV_43.27ab*548 |
rūpiṇī vai saric chreṣṭhā % tatra tvām upayāsyati // HV_43.27 //
evam uktas tu māṃ kruddhaḥ $ so 'bhigamyāṛṇavo 'bravīt &
māṃ prabho devadeveśa % kimarthaṃ śaptavān asi // HV_43.28 //
ahaṃ tava vidheyātmā $ tvatkṛtas tvatparāyaṇaḥ &
aśapo 'sadṛśair vākyair % ātmajaṃ māṃ kim ātmanā // HV_43.29 //
bhagavaṃs tvatprasādena $ vegāt parvaṇi vardhitaḥ &
yady ahaṃ calito brahman % ko 'tra doṣo mamātmanaḥ // HV_43.30 //
kṣiptābhiḥ pavanenādbhiḥ $ spṛṣṭo yady asi parvaṇi &
atra me bhagavan kiṃ nu % vidyate śāpakāraṇam // HV_43.31 //
uddhūtaiś ca mahāvātaiḥ $ pravṛddhaiś ca balāhakaiḥ &
parvaṇā cenduyuktena % tribhiḥ kṣubdho 'smi kāraṇaiḥ // HV_43.32 //
evaṃ yady aparāddho 'haṃ $ kāraṇais tvatpravartitaiḥ &
kṣantum arhasi me brahmañ % śāpo 'yaṃ vinivartyatām // HV_43.33 //
evaṃ mayi nirālambe $ śāpāc chithilatāṃ gate &
kāruṇyaṃ kuru deveśa % pramāṇaṃ yady avekṣase // HV_43.34 //
asyāś ca deva gaṅgāyā $ gāṃ gatāyās tavājñayā &
maddoṣāt samadoṣāyāḥ % prasādaṃ kartum arhasi // HV_43.35 //
     [k: For 35cd, Ś1 subst.: :k]
     prasādaṃ kuru me brahman $ vidyate śāpakāraṇam | *HV_43.35*549 |
tam ahaṃ ślakṣṇayā vācā $ mahārṇavam athābruvam &
akāraṇajñaṃ devānāṃ % trastaṃ śāpānileritam // HV_43.36 //
śāntiṃ vraja na bhetavyaṃ $ prasanno 'smi mahāmate &
śāpe 'smin saritāṃ nātha % bhaviṣyaṃ śṛṇu kāraṇam // HV_43.37 //
tvaṃ gaccha bhārate vaṃśe $ svadehaṃ svena tejasā &
ādhatsva saritāṃ nātha % tyaktvemāṃ sāgarīṃ tanum // HV_43.38 //
mahodadhe mahīpālas $ tatra rājaśriyā vṛtaḥ &
pālayaṃś caturo varṇān % raṃsyase salileśvara // HV_43.39 //
iyaṃ ca tvāṃ saric chreṣṭhā $ bibhratī mānuṣīṃ tanum &
tat kālaramaṇīyāṅgī % gaṅgā paricariṣyati // HV_43.40 //
anayā saha jāhnavyā $ modamāno mamājñayā &
imaṃ salilasaṃkledaṃ % vismariṣyasi sāgara // HV_43.41 //
tvaratā caiva kartavyaṃ $ tvayedaṃ devaśāsanam &
prājāpatyena vidhinā % gaṅgayā saha sāgara // HV_43.42 //
vasavaḥ pracyutāḥ svargāt $ praviṣṭāś ca rasātalam &
teṣām utpādanārthāya % tvaṃ mayā viniyojitaḥ // HV_43.43 //
aṣṭau tāñ jāhnavīgarbhān $ apatyārthaṃ dadāmy aham &
vibhāvasos tulyaguṇān % surāṇāṃ prītivardhanān // HV_43.44 //
utpādya tvaṃ vasūñ śīghraṃ $ kṛtvā kurukulaṃ mahat &
praveṣṭāsi tanuṃ tyaktvā % punaḥ sāgara sāgarīm // HV_43.45 //
evam etan mayā pūrvaṃ $ hitārthaṃ vaḥ surottamāḥ &
bhaviṣyaṃ paśyatā bhāraṃ % pṛthivyāḥ pārthivātmakam // HV_43.46 //
tad eṣa śaṃtanor vaṃśaḥ $ pṛthivyāṃ ropito mayā &
vasavo yatra gaṅgāyāṃ % utpannās tridivaukasaḥ // HV_43.47 //
adyāpi bhuvi gāṅgeyas $ tatraiva vasur aṣṭamaḥ &
sapteme vasavaḥ prāptāḥ % sa ekaḥ parilambate // HV_43.48 //
dvitīyāyāṃ striyāṃ sṛṣṭā $ dvitīyā śaṃtanos tanuḥ &
vicitravīryo dyutimān % āsīd rājā pratāpavān // HV_43.49 //
vaicitravīryau dvāv eva $ pārthivau bhuvi sāṃpratam &
pāṇḍuś ca dhṛtarāṣṭraś ca % vikhyātau puruṣarṣabhau // HV_43.50 //
tatra pāṇḍoḥ śriyā juṣṭe $ dve bhārye yauvanasthite &
śubhe kuntī ca mādrī ca % devayoṣopame bhuvi // HV_43.51 //
dhṛtarāṣṭrasya rājñas tu $ bhāryaikā tulyacāriṇī &
gāndhārī bhuvi vikhyātā % bhartur nityaṃ vrate sthitā // HV_43.52 //
atra vo 'ṃśā vibhajyantāṃ $ vipakṣaḥ pakṣa eva ca &
putrāṇāṃ hi tayo rājñor % bhavitā vigraho mahān // HV_43.53 //
teṣāṃ vimarde dāyādye $ nṛpāṇāṃ bhavitā kṣayaḥ &
yugāntapratimaṃ caiva % bhaviṣyati mahad bhayam // HV_43.54 //
sabaleṣu narendreṣu $ śātayatsv itaretaram &
viviktapurarāṣṭraughā % kṣitiḥ śaithilyam eṣyati // HV_43.55 //
dvāparasya yugasyānte $ mayā dṛṣṭaṃ purātane &
kṣayaṃ yāsyanti śastreṇa % pārthivāḥ saha vāhanaiḥ // HV_43.56 //
tatrāvaśiṣṭān manujān $ suptān niśi vicetasaḥ &
dhakṣyate śaṃkarasyāṃśaḥ % pāvakenāstratejasā // HV_43.57 //
antakapratime tasmin $ nivṛtte krūrakarmaṇi &
samāptam idam ākhyāsye % tṛtīyaṃ dvāparaṃ yugam // HV_43.58 //
maheśvarāṃśe 'pasṛte $ tato māheśvaraṃ yugam &
tiṣyaṃ prapatsyate paścād % yugaṃ dāruṇamānuṣam // HV_43.59 //
adharmaprāyapuruṣaṃ $ svalpadharmaparigraham &
utsannasatyasaṃyogaṃ % vardhitānṛtasaṃcayam // HV_43.60 //
maheśvaraṃ kumāraṃ ca $ dvau ca devau samāśritāḥ &
bhaviṣyanti narāḥ sarve % loke nasthavirāyuṣaḥ // HV_43.61 //
tad eṣa nirṇayaḥ śreṣṭhaḥ $ pṛthivyāṃ pārthivāntakaḥ &
aṃśāvataraṇaṃ sarve % surāḥ kuruta māciram // HV_43.62 //
dharmasyāṃśo 'tha kuntyāṃ vai $ mādryāṃ ca viniyujyatām &
vigrahasya kalir mūlaṃ % gāndhāryāṃ viniyujyatām // HV_43.63 //
etau pakṣau bhaviṣyanti $ rājānaḥ kālacoditāḥ &
jātarāgāḥ pṛthivyarthe % sarve saṃgrāmalālasāḥ // HV_43.64 //
gacchatv iyaṃ vasumatī $ svāṃ yoniṃ lokadhāriṇī &
sṛṣṭo 'yaṃ naiṣṭhiko rājñām % upāyo lokaviśrutaḥ // HV_43.65 //
śrutvā pitāmahavacaḥ $ sā jagāma yathāgatam &
pṛthivī saha kālena % vadhāya pṛthivīkṣitām // HV_43.66 //
devān acodayad brahmā $ nigrahārthaṃ suradviṣām &
naraṃ caiva purāṇarṣiṃ % śeṣaṃ ca dharaṇīdharam // HV_43.67 //
sanatkumāraṃ sādhyāṃś ca $ devāṃś cāgnipurogamān &
varuṇaṃ ca yamaṃ caiva % sūryācandramasau tathā \
gandharvāpsarasaś caiva # rudrādityāṃs tathāśvinau // HV_43.68 //
tato 'ṃśān avaniṃ devāḥ $ sarva evāvatārayan &
yathā te kathitaṃ pūrvam % aṃśāvataraṇaṃ mayā // HV_43.69 //
ayonijā yonijāś ca $ te devāḥ pṛthivītale &
daityadānavahantāraḥ % saṃbhūtāḥ puruṣeśvarāḥ \
kṣīrikāvṛkṣasaṃghātā # vajrasaṃhananās tathā // HV_43.70 //
nāgāyutabalāḥ kecit $ kecid oghabalānvitāḥ &
gadāparighaśaktīnāṃ % sahāḥ parighabāhavaḥ \
giriśṛṅgaprahartāraḥ # sarve parighayodhinaḥ // HV_43.71 //
vṛṣṇivaṃśe samutpannāḥ $ śataśo 'tha sahasraśaḥ &
kuruvaṃśe ca devās te % pāñcāleṣu ca pārthivāḥ // HV_43.72 //
yājñikānāṃ samṛddhānāṃ $ brāhmaṇānāṃ ca yoniṣu &
sarvāstrajñā maheṣvāsā % vedavrataparāyaṇāḥ // HV_43.73 //
     [k: K2-4 Ñ2.3 V B Dn Ds D1.3-5 T G1-3.5 M ins.: :k]
     sarvarddhiguṇasaṃpannā $ yajvānaḥ puṇyakarṃiṇaḥ | *HV_43.73*550 |
ācālayeyuḥ śailāṃs te $ kruddhā bhindyur mahītalam &
utpateyur athākāśaṃ % kṣobhayeyur mahodadhim // HV_43.74 //
evam ādiśya tān brahmā $ bhūtabhavyabhavatprabhuḥ &
nārāyaṇe samāveśya % lokāñ śāntim upāgamat // HV_43.75 //
bhūyaḥ śṛṇu yathā viṣṇur $ avatīrṇo mahītalam &
prajānāṃ vai hitārthāya % prabhuḥ prāṇadhaneśvaraḥ // HV_43.76 //
yayātivaṃśajasyātha $ vasudevasya dhīmataḥ &
kule pūjye yaśaskāmo % jajñe nārāyaṇaḥ prabhuḥ // HV_43.77 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 44, transliterated and proof-read by Horst Brinkhaus, version of October 24, 2002 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
kṛtakārye gate kāle $ jagatyāṃ ca yathānayam &
aṃśāvataraṇe vṛtte % surāṇāṃ bhārate kule // HV_44.1 //
bhāge 'vatīrṇe dharmasya $ śakrasya pavanasya ca &
aśvinor devabhiṣajor % bhāge vai bhāskarasya ca // HV_44.2 //
pūrvam evāvanigate $ bhāge devapurodhasaḥ &
vasūnām aṣṭame bhāge % prāg eva dharaṇīṃ gate // HV_44.3 //
mṛtyor bhāge kṣitigate $ kaler bhāge tathaiva ca &
bhāge somasya vahneś ca % varuṇasya ca gāṃ gate // HV_44.4 //
śaṃkarasya gate bhāge $ viśveṣāṃ ca divaukasām &
gandharvoragayakṣāṇāṃ % bhāgāṃśeṣu gateṣv atha // HV_44.5 //
     [k: V2 B1.2 ins.: :k]
     bhāge 'vatīrṇe mitrasya $ yamasyāṃśe tathaiva ca | *HV_44.5*551:1 |
     varuṇasya gate tv aṃśe $ pṛthivīṃ janamejaya | *HV_44.5*551:2 |
bhāgeṣv eteṣu gaganād $ avatīrṇeṣu medinīm &
tiṣṭhan nārāyaṇasyāṃśe % nāradaḥ pratyadṛṣyata // HV_44.6 //
jvalitāgnipratīkāśo $ bālārkasadṛśekṣaṇaḥ &
savyāpavṛttaṃ vipulaṃ % jaṭāmaṇḍalam udvahan // HV_44.7 //
candrāṃśuśukle vasane $ vasāno rukmabhūṣaṇaḥ &
vīṇāṃ gṛhītvā mahatīṃ % kakṣāsaktāṃ sakhīm iva // HV_44.8 //
kṛṣṇājinottarāsaṅgo $ hemayajñopavītavān &
daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ % sākṣāc chakra ivāparaḥ // HV_44.9 //
     [k: T1.2 G M ins. after 9: :k]
     mudrāsamarpitakaraḥ $ sumanoveṣṭitāṅgavān | *HV_44.9*552 |
bhettā jagati guhyānāṃ $ vigrahāṇāṃ grahopamaḥ &
maharṣir vigraharucir % vidvān gāndharvavedavit // HV_44.10 //
vairikelikilo vipro $ brāhmaḥ kalir ivāparaḥ &
gātā caturṇāṃ vedānām % udgātā prathamartvijām // HV_44.11 //
     [k: Ś1 K1 Ñ2.3 V B Ds D2.4.5 ins. after 11ab, K4 after 9, D1 G1.3.5 after 11: :k]
     devagandharvalokānām $ ādivaktā mahāmuniḥ | *HV_44.11*553 |
sa nārado 'tha brahmarṣir $ brahmalokacaro 'vyayaḥ &
sthito devasabhāmadhye % saṃrabdho viṣṇum abravīt // HV_44.12 //
     [k: S ins.: :k]
     svaraiś ca saptabhir viṣṇuṃ $ jagau vipraḥ sa nāradaḥ | *HV_44.12*554:1 |
     ṣaḍjaṃ prathamam āvidhya $ ṛṣabhaṃ ca tataḥ param || *HV_44.12*554:2 |
     miśrayitvā ca gāndhāraṃ $ tato dhaivatamadhyamau | *HV_44.12*554:3 |
     pañcamaṃ ca tataḥ kurvan $ niṣādaṃ tadanantaram || *HV_44.12*554:4 |
     kākalīṃ ca vimātrāṃ tu $ tato dve ca śrutī prabho | *HV_44.12*554:5 |
     tisras tisras tathā rājaṃl $ layaiś ca saha sarvaśaḥ || *HV_44.12*554:6 |
     tānatānāgaṇānāṃ ca $ vivicya kramaśaḥ prabhuḥ | *HV_44.12*554:7 |
     taiś cāpi saptabhir vācyaṃ $ vācakaiś cāpi sarvaśaḥ | *HV_44.12*554:8 |
     anantavīryaṃ deveśaṃ $ jagau brahmapuraḥsaram || *HV_44.12*554:9 |
     etaiḥ saptabhir ādyeśaṃ $ vicinvan prabhavaṃ tathā | *HV_44.12*554:10 |
     evaṃ samāpya geyaṃ tu $ vākyam etad uvāca ha | *HV_44.12*554:11 |
aṃśāvataraṇaṃ viṣṇo $ yad idaṃ tridaśaiḥ kṛtam &
kṣayāya pṛthivīndrāṇāṃ % sarvam etad akāraṇam // HV_44.13 //
yad etat pārthivaṃ kṣatraṃ $ sthitaṃ tvayi vidhīśvara &
nṛnārāyaṇayukto 'yaṃ % kāryārthaḥ pratibhāti me // HV_44.14 //
na yuktaṃ jānatā deva $ tvayā tattvārthadarśinā &
devadeva pṛthivyarthe % prayoktuṃ kāryam īdṛśam // HV_44.15 //
tvaṃ hi cakṣuṣmatāṃ cakṣuḥ $ ślāghyaḥ prabhavatāṃ prabhuḥ &
śreṣṭho yogavatāṃ yogī % gatir gatimatām api // HV_44.16 //
devabhāgān gatān dṛṣṭvā $ kiṃ tvaṃ sarvāgrago vibhuḥ &
vasuṃdharāyāḥ sāhyārtham % aṃśaṃ svaṃ nānuyuñjase // HV_44.17 //
tvayā sanāthā devāṃśās $ tvanmayās tvatpracoditāḥ &
jagatyāṃ saṃtariṣyanti % kāryāt kāryāntaraṃ gatāḥ // HV_44.18 //
tad ahaṃ tvarayā viṣṇo $ prāptaḥ surasabhām imām &
tava saṃcodanārthaṃ vai % śṛṇu cāpy atra kāraṇam // HV_44.19 //
ye tvayā nihatā daityāḥ $ saṃgrāme tārakāmaye &
teṣāṃ śṛṇu gatiṃ viṣṇo % ye gatāḥ pṛthivītalam // HV_44.20 //
pūḥ pṛthivyāṃ samuditā $ mathurā nāma nāmataḥ &
niviṣṭā yamunātīre % sphītā janapadāyutā // HV_44.21 //
madhur nāma mahān āsīd $ dānavo yudhi durjayaḥ &
tasya sma sumaharddhyāsīn % mahāpādapasaṃtatam \
ghoraṃ madhuvanaṃ nāma # yatrāsau nyavasat tadā // HV_44.22 //
tasya putro mahān āsīl $ lavaṇo nāma dānavaḥ &
     [k: For 23ab, S (except T3.4) subst.: :k]
     lavaṇas tasya putro 'bhūn $ mahābalaparākramaḥ | *HV_44.23*555 |
trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ % bale mahati tasthivān // HV_44.23 //
sa tatra dānavaḥ krīḍan $ varṣapūgān anekaśaḥ &
sadaivatagaṇāṃl lokān % udvāsayati darpitaḥ // HV_44.24 //
ayodhyāyām ayodhyāyāṃ $ rāme dāśarathau sthite &
rājyaṃ śāsati dharmajñe % rākṣasānāṃ bhayāvahe // HV_44.25 //
sa dānavo balaślāghī $ ghoraṃ vanam upāśritaḥ &
preṣayām āsa rāmāya % dūtaṃ paruṣavādinam // HV_44.26 //
viṣayāsannabhūto 'smi $ tava rāma ripuś ca saḥ &
na ca sāmantam icchanti % rājāno baladarpitam // HV_44.27 //
rājñā rājavratasthena $ prajānāṃ śubham icchatā &
jetavyā ripavaḥ sarve % sphītaṃ viṣayam icchatā // HV_44.28 //
abhiṣekārdrakeśena $ rājñā rañjanakāmyayā &
jetavyānīndriyāṇy ādau % taj jaye hi dhruvo jayaḥ // HV_44.29 //
samyagvartitukāmasya $ viśeṣeṇa mahīpateḥ &
nayānām upadeśena % nāsti lokasamo guruḥ // HV_44.30 //
vyasaneṣu jaghanyasya $ dharmamadhyasya dhīmataḥ &
balajyeṣṭhasya nṛpater % nāsti sāmantajaṃ bhayam // HV_44.31 //
sahajair badhyate sarvaḥ $ pravṛddhair indriyāribhiḥ &
amitrāṇāṃ priyakarair % mohair adhṛtir īśvaraḥ // HV_44.32 //
yat tvayā strīkṛte mohāt $ sabalo rāvaṇo hataḥ &
naitad aupayikaṃ manye % mahat te karma kutsitam // HV_44.33 //
vanavāsapravṛttena $ yat tvayā vrataśālinā &
prahṛtaṃ rākṣase nīce % naiṣa dṛṣṭaḥ satāṃ vidhiḥ // HV_44.34 //
satām akrodhajo dharmaḥ $ śubhāṃ nayati sadgatim &
yat tvayā nihato mohād % dūṣitāś ca vanaukasaḥ // HV_44.35 //
sa eva rāvaṇo dhanyo $ yas tvayā vratacāriṇā &
strīnimittaṃ hato yuddhe % grāmyān dharmān avekṣatā // HV_44.36 //
yadi te sa hataḥ saṃkhye $ durbuddhir ajitendriyaḥ &
yudhyasvādya mayā sārdhaṃ % mṛdhe yady asi vīryavān // HV_44.37 //
tasya dūtasya tac chrutvā $ bhāṣitaṃ tattvavādinaḥ &
dhairyād asaṃbhrāntavapuḥ % sasmitaṃ rāghavo 'bravīt // HV_44.38 //
asad etat tvayā dūta $ kathitaṃ tasya gauravāt &
yan māṃ kṣipasi doṣeṇa % vedātmānaṃ ca susthiram // HV_44.39 //
yady ahaṃ satpathe mūḍho $ yadi vā rāvaṇo hataḥ &
yadi vā me hṛtā bhāryā % tasya kā paridevanā // HV_44.40 //
na vāṅmātreṇa duṣyanti $ sādhavaḥ satpathe sthitāḥ &
jāgarti ca yathā daivaṃ % sadā satsv itareṣu ca // HV_44.41 //
kṛtaṃ dūtena yat kāryaṃ $ gaccha tvaṃ dūta māciram &
nātmaślāghiṣu nīceṣu % praharantīha madvidhāḥ // HV_44.42 //
ayaṃ mamānujo bhrātā $ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ &
tasya daityasya durbuddhe % mṛdhe pratikariṣyati // HV_44.43 //
evam uktaḥ sa dūtas tu $ yayau saumitriṇā saha &
anujñāto narendreṇa % rāghaveṇa mahātmanā // HV_44.44 //
sa śīghrayānaḥ saṃprāptas $ tad dānavavanaṃ mahat &
cakre niveśaṃ saumitrir % vanānte yuddhalālasaḥ // HV_44.45 //
tato dūtasya vacanāt $ sa daityaḥ krodhamūrcchitaḥ &
jaghane tad vanaṃ kṛtvā % yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ // HV_44.46 //
tad yuddham abhavad ghoraṃ $ saumitrer dānavasya ca &
ubhayor eva dhṛtayoḥ % śūrayo raṇamūrdhani // HV_44.47 //
tau śaraiḥ sādhuniśitair $ anyonyam abhijaghnatuḥ &
na ca tau yuddhavaimukhyaṃ % śramaṃ vāpy upajagmatuḥ // HV_44.48 //
atha saumitriṇā bāṇaiḥ $ pīḍito dānavo yudhi &
tataḥ sa śūlarahitaḥ % paryahīyata dānavaḥ // HV_44.49 //
     [k: N (except Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k]
     sa gṛhītvāṅkuśaṃ caiva $ devair dattavaraṃ raṇe | *HV_44.49*556:1 |
     karṣaṇaṃ sarvabhūtānāṃ $ lavaṇo virarāsa ha || *HV_44.49*556:2 |
     śirodharāyāṃ jagrāha $ so 'ṅkuśena cakarṣa ha | *HV_44.49*556:3 |
     praveśayitum ārabdho $ lavaṇo rāghavānujam | *HV_44.49*556:4 |
sa rukmatsarum udyamya $ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ &
śiraś ciccheda khaḍgena % lavaṇasya mahāmṛdhe // HV_44.50 //
     [k: For 50cd, Ñ2 V1.3 B1.2(marg) Ds D4.5 subst.: :k]
     aṅkuśaṃ caiva ciccheda $ daityasya ca śiro mahat | *HV_44.50*557 |
sa hatvā dānavaṃ saṃkhye $ saumitrir mitranandanaḥ &
tad vanaṃ tasya daityasya % cicchedāstreṇa buddhimān // HV_44.51 //
chittvā vanaṃ sa saumitrir $ niveśam abhirocayat &
bhavāya tasya deśasya % purīṃ paramadharmavit // HV_44.52 //
tasmin madhuvanasthāne $ mathurā nāma sā purī &
śatrughnena purā sṛṣṭā % hatvā taṃ dānavaṃ raṇe // HV_44.53 //
sā purī paramodārā $ sāṭṭaprākāratoraṇā &
sphītā rāṣṭrasamākīrṇā % samṛddhabhavanākulā // HV_44.54 //
udyānavanasaṃpannā $ susīmā supratiṣṭhitā &
prāṃśuprākārasaṃpannā % parikhārgalamekhalā // HV_44.55 //
cayāṭṭālakakeyūrā $ prāsādavarakuṇḍalā &
susaṃvṛtadvāramukhī % catvarodgārahāsinī // HV_44.56 //
arogavīrapuruṣā $ hastyaśvarathasaṃkulā &
ardhacandrapratīkāśā % yamunātīraśobhitā // HV_44.57 //
puṇyāpaṇavatī durgā $ ratnasaṃcayagarvitā &
kṣetrāṇi rasavanty asyāḥ % kāle devaś ca varṣati // HV_44.58 //
     [k: T2 ins.: :k]
     aṃśāvataraṇe vṛtte $ surāṇāṃ bhāvitātmanām | *HV_44.58*558:1 |
     nārāyaṇaṃ samabhyetya $ nārado vākyam abravīt || *HV_44.58*558:2 |

     {nāradaḥ}
     yamunāyās taṭe ramye $ mathurā nāma viśrutā | *HV_44.58*558:3 |
naranārīsamuditā $ sā purī sma prakāśate &
niviṣṭo viṣayaś caiva % śūrasenas tato 'bhavat // HV_44.59 //
tasyāṃ puryāṃ mahāvīryo $ rājā bhojakulodvahaḥ &
ugrasena iti khyāto % mahāsenaparākramaḥ // HV_44.60 //
tasya putratvam āpanno $ yo 'sauviṣṇo tvayā hataḥ &
kālanemir mahādaityaḥ % saṃgrāme tārakāmaye // HV_44.61 //
kaṃso nāma viśālākṣo $ bhojavaṃśavivardhanaḥ &
rājā pṛthivyāṃ vikhyātaḥ % siṃhavispaṣṭavikramaḥ // HV_44.62 //
rājñāṃ bhayaṃkaro ghoraḥ $ śaṅkanīyo mahīkṣitām &
bhayadaḥ sarvabhūtānāṃ % satpathād bāhyatāṃ gataḥ // HV_44.63 //
dāruṇābhiniveśena $ dāruṇenāntarātmanā &
yuktas tenaiva darpeṇa % prajānāṃ lomaharṣaṇaḥ // HV_44.64 //
na rājadharmābhirato $ nātmapakṣasukhāvahaḥ &
nātmarājyapriyakaraś % caṇḍaḥ kararuciḥ sadā // HV_44.65 //
sa kaṃsas tatra saṃbhūtas $ tvayā yuddhe parājitaḥ &
     [k: T1 G M2-4 ins.: :k]
     sa badhvā pitaraṃ rājā $ mathurām abhyarakṣata | *HV_44.66*559 |
kravyādo bādhate lokān % āsureṇāntarātmanā // HV_44.66 //
yo 'py asau hayavikrānto $ hayagrīva iti smṛtaḥ &
keśī nāma hayo jātaḥ % sa tasyaiva jaghanyajaḥ // HV_44.67 //
sa duṣṭo heṣitapaṭuḥ $ kesarī niravagrahaḥ &
vṛndāvane vasaty eko % nṛṇāṃ māṃsāni bhakṣayan // HV_44.68 //
ariṣṭo baliputras tu $ kakudmī vṛṣarūpadhṛk &
gavām aritvam āpannaḥ % kāmarūpī mahāsuraḥ // HV_44.69 //
riṣṭo nāma diteḥ putro $ variṣṭho dānaveṣu yaḥ &
sa kuñjaratvam āpanno % daityaḥ kaṃsasya vāhanaḥ // HV_44.70 //
     [k: For 70cd, K2-4 Ñ V B D (D6 om.) T3.4 subst.: :k]
     kuñjaratvam agād daityaḥ $ kaṃsasyaiva sa vāhanaḥ | *HV_44.70*560 |
lambo nāmeti vikhyāto $ yo 'saudaityeṣu darpitaḥ &
pralambo nāma bhūtvāsau % vaṭaṃ bhāṇḍīram āśritaḥ // HV_44.71 //
     [k: T1.2 G M4 ins.: :k]
     śikharo nāma balavān $ ya āsīd dānavarṣabhaḥ | *HV_44.71*561 |
khara ity ucyate daityo $ dhenukaḥ so 'surottamaḥ &
ghoraṃ tālavanaṃ daityaś % caraty utsārayan prajāḥ // HV_44.72 //
varāhaś ca kiśoraś ca $ tāv ubhau dānavottamau &
mallau raṅgagatau tau tu % jātau cāṇūramuṣṭikau // HV_44.73 //
yau tau mayaś ca tāraś ca $ dānavau dānavāntaka &
prāgjyotiṣe tau bhaumasya % narakasya pure ratau // HV_44.74 //
ete daityā vinihatās $ tvayā viṣṇo nirākṛtāḥ &
mānuṣaṃ vapur āsthāya % bādhante bhuvi mānavān // HV_44.75 //
tvatkathādveṣiṇaḥ sarve $ tvanmayān ghnanti mānavān &
tava prasādāt teṣāṃ vai % dānavānāṃ kṣayo bhavet // HV_44.76 //
tava te divi bibhyanti $ tvatto bibhyanti sāgare &
pṛthivyāṃ bibhyati tvatto % nānyasya tu kathaṃcana // HV_44.77 //
durvṛttasya hatasyāpi $ tvayā nānyena śrīdhara &
divaś cyutasya daityasya % gatir bhavati medinī // HV_44.78 //
vyutthitasya tu medinyāṃ $ hatasya nṛśarīriṇaḥ &
durlabhaṃ svargagamanaṃ % tvayi jāgrati keśava // HV_44.79 //
tad āgaccha svayaṃ viṣṇo $ gacchāva pṛthivītalam &
dānavānāṃ vināśāya % visṛjātmānam ātmanā // HV_44.80 //
mūrtayo hi tavāvyaktā $ dṛśyādṛśyāḥ surottamaiḥ &
tāsu sṛṣṭās tvayā devāḥ % saṃbhaviṣyanti bhūtale // HV_44.81 //
tavāvataraṇe viṣṇo $ kaṃsaḥ sa vinaśiṣyati &
setsyate ca sa kāryārtho % yasyārthe bhūmir āgatā // HV_44.82 //
tvaṃ bhārate kāryagurus $ tvaṃ cakṣus tvaṃ parāyaṇaḥ &
tad āgaccha hṛṣīkeśa % kṣitau tāñ jahi dānavān // HV_44.83 //
[Colophon]

[h: HV (CE) chapter 45, transliterated and proof-read by Horst Brinkhaus, version of December 19, 2002 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
nāradasya vacaḥ śrutvā $ sasmitaṃ madhusūdanaḥ &
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ % vareṇyaḥ prabhur īśvaraḥ // HV_45.1 //
trailokyasya hitārthāya $ yan mā vadasi nārada &
tasya samyakpravṛttasya % śrūyatām uttaraṃ vacaḥ // HV_45.2 //
viditā dehino jātā $ mayaite bhuvi dānavāḥ &
yāṃ yāṃ tanuṃ samāsthāya % daityaḥ puṣyati vigraham // HV_45.3 //
jānāmi kaṃsaṃ saṃbhūtam $ ugrasenasutaṃ bhuvi &
keśinaṃ cāpi jānāmi % daityaṃ turagavigraham // HV_45.4 //
hastinaṃ cotpalāpīḍaṃ $ mallau cāṇūramuṣṭikau &
ariṣṭaṃ caiva jānāmi % daityaṃ vṛṣabharūpiṇam // HV_45.5 //
vidito me kharaś caiva $ pralambaś ca mahāsuraḥ &
sā ca me viditā vipra % pūtanā duhitā baleḥ // HV_45.6 //
kāliyaṃ cāpi jānāmi $ yamunāhradagocaram &
vainateyabhayād vipra % sarpam ajñātarūpiṇam // HV_45.7 //
vidito me jarāsaṃdhaḥ $ sthito mūrdhni mahīkṣitām &
prāgjyotiṣapure cāpi % narakaṃ sādhu tarkaye // HV_45.8 //
     [k: Ñ2.3 V B Ds D4 T3.4 ins. after 8, D2 cont. after *563: :k]
     mānuṣe pārthive loke $ mānuṣatvam upāgatam | *HV_45.8*562 |

     [k: Ñ2.3 V B Ds D4 T3.4 cont., K Dn D1-3.5 T1.2 G M4 ins. after 8: :k]
     bāṇaṃ ca śoṇitapure $ guhapratimatejasam | *HV_45.8*563:1 |
     dṛptaṃ bāhusahasreṇa $ devair api sudurjayam | *HV_45.8*563:2 |
     [k: T1.2 G M4 cont., M1-3 ins. after 8: :k]
     śiśupālaṃ ca jānāmi $ tau haṃsaḍimakau tathā | *HV_45.8*564:1 |
     jānāmi pauṇḍraṃ sālvaṃ ca $ taṃ kālayavanaṃ tathā || *HV_45.8*564:2 |
     ekalavyaṃ ca jānāmi $ ye cānye duṣṭacāriṇaḥ | *HV_45.8*564:3 |
     tān sarvān nihaniṣyāmi $ nātra kāryā vicāraṇā | *HV_45.8*564:4 |
mayy āsaktāṃ ca jānāmi $ bhāratīṃ mahatīṃ dhuram &
tac ca sarvaṃ vijānāmi % yathā sthāsyanti te nṛpāḥ // HV_45.9 //
kṣayo bhuvi mayā dṛṣṭaḥ $ śakraloke ca satkriyā &
teṣāṃ puruṣadehānām % aparāvṛttivartinām // HV_45.10 //
saṃpravekṣyāmy ahaṃ yogam $ ātmanaś ca parasya ca &
saṃprāpya pārthivaṃ lokaṃ % mānuṣatvam upāgataḥ // HV_45.11 //
kaṃsādīṃś cāpi tān sarvān $ vadhiṣyāmi mahāsurān &
tena tena vidhānena % yena yaḥ śāntim eṣyati // HV_45.12 //
anupraviśya yogena $ tās tā hi gatayo mama &
amīṣām amarendrāṇāṃ % hantavyā ripavo yudhi // HV_45.13 //
jagatyarthe kṛto yo 'yam $ aṃśotsargo mahātmabhiḥ &
suradevarṣigandharvair % etac cānumataṃ mama // HV_45.14 //
viniścayo hi prāg eva $ nāradāyaṃ kṛto mayā &
nivāsaṃ tu na me brahmā % vidadhāti pitāmahaḥ // HV_45.15 //
yatra deśe yathā jāto $ yena veṣeṇa vā vasan &
tān ahaṃ samare hanyāṃ % tan me brūhi pitāmaha // HV_45.16 //

{brahmovāca}
nārāyaṇemaṃ siddhārtham $ upāyaṃ śṛṇu me vibho &
bhuvi yas te janayitā % jananī ca bhaviṣyati // HV_45.17 //
yatra vai tvaṃ mahābāho $ jātaḥ kulakaro bhuvi &
yādavānāṃ mahadvaṃśam % akhilaṃ dhārayiṣyasi // HV_45.18 //
tāṃś cāsurān samutsādya $ vaṃśaṃ kṛtvātmano mahat &
sthāpayiṣyasi maryādāṃ % nṛṇāṃ tan me niśāmaya // HV_45.19 //
purā hi kaśyapo viṣṇo $ varuṇasya mahātmanaḥ &
jahāra yajñiyā gāvaḥ % payodāś ca mahāmakhe // HV_45.20 //
aditiḥ surabhiś cobhe $ dve bhārye kaśyapasya tu &
pradīyamānā gās tās tu % naicchatāṃ varuṇasya vai // HV_45.21 //
tato māṃ varuṇo 'bhyetya $ praṇamya śirasānataḥ &
uvāca bhagavan gāvo % guruṇā me hṛtā iti // HV_45.22 //
kṛtakāryo hi gās tās tu $ nānujānāti me guruḥ &
anvavartata bhārye dve % aditiṃ surabhiṃ tathā // HV_45.23 //
mama tā hy akṣayā gāvo $ divyāḥ kāmadughā vibho &
caranti sagārān sarvān % rakṣitāḥ svena tejasā // HV_45.24 //
kas tā dharṣayituṃ śakto $ mama gāḥ kaśyapād ṛte &
akṣayaṃ yāḥ kṣaranty agraṃ % payo devāmṛtopamam // HV_45.25 //
prabhur vā vyutthito brahman $ gurur vā yadi vetaraḥ &
tvayā niyamyāḥ sarve vai % tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ // HV_45.26 //
yadi prabhavatāṃ daṇḍo $ loke kāryam ajānatām &
na vidyate lokaguro % na syur vai lokasetavaḥ // HV_45.27 //
yathā vāstu tathā vāstu $ kartavye bhagavān prabhuḥ &
mama gāvaḥ pratīyantāṃ % tato gantāsmi sāgaram // HV_45.28 //
yas te 'tmā devatā gāvo $ yā gāvaḥ sa tvam avyayam &
lokānāṃ tvatpravṛttānām % ekaṃ gobrāhmaṇaṃ smṛtam // HV_45.29 //
trātavyāḥ prathamaṃ gāvas $ trātās trāyanti tā dvijān &
gobrāhmaṇaparitrāṇāt % paritrātaṃ jagad bhavet // HV_45.30 //
ity ambupatinā prokto $ varuṇenāham acyuta &
gavāṃ kāraṇatattvajñaḥ % kaśyape śāpam utsṛjam // HV_45.31 //
yenāṃśena hṛtā gāvaḥ $ kaśyapena mahātmanā &
sa tenāṃśena jagatīṃ % gatvā gopatvam eṣyati // HV_45.32 //
yā ca sā surabhir nāma $ yāditiś ca surāraṇiḥ &
te 'py ubhe tasya vai bhārye % saha tenaiva yāsyataḥ // HV_45.33 //
     [k: K1(marg.).2.3 Ñ2.3 V B Dn Ds D1.2.4.5 T3.4 ins.: :k]
     tābhyāṃ saha sa gopatve $ kaśyapo bhuvi raṃsyate | *HV_45.33*565 |
tad asya kaśyapasyāṃśas $ tejasā kaśyapopamaḥ &
vasudeva iti khyāto % goṣu tiṣṭhati bhūtale // HV_45.34 //
girir govardhano nāma $ mathurāyās tv adūrataḥ &
tatrāsau goṣu nirataḥ % kaṃsasya karadāyakaḥ // HV_45.35 //
tasya bhāryādvayaṃ caiva $ aditiḥ surabhis tathā &
devakī rohiṇī caiva % vasudevasya dhīmataḥ // HV_45.36 //
     [k: K3 Dn D2-5 ins.: :k]
     surabhī rohiṇī devī $ cāditir devakī tv abhūt | *HV_45.36*566 |
tatrāvatara lokānāṃ $ bhavāya madhusūdana &
jayāśīrvacanais tv ete % vardhayanti divaukasaḥ // HV_45.37 //
ātmānam ātmanā hi tvam $ avatārya mahītalam &
devakīṃ rohiṇīṃ caiva % garbhābhyāṃ paritoṣaya // HV_45.38 //
tatra tvaṃ śiśur evādau $ gopālakṛtalakṣaṇaḥ &
vardhayasva mahābāho % purā traivikrame yathā // HV_45.39 //
chādayitvātmanātmānaṃ $ māyayā yogarūpayā &
gopakanyāsahasrāṇi % ramayaṃś cara medinīm // HV_45.40 //
gāś ca te rakṣato viṣṇo $ vanāni paridhāvataḥ &
vanamālāparikṣiptaṃ % dhanyā drakṣyanti te vapuḥ // HV_45.41 //
     [k: T1.2 G1-3.5 M ins.: :k]
     pītāmbaradharaṃ caiva $ nīlakuñcitamūrdhajam | *HV_45.41*567:1 |
     vanamālākṛtoraskaṃ $ mayūravyajanākulam | *HV_45.41*567:2 |
viṣṇo padmapalāśākṣa $ gopālavasatiṃ gate &
bāle tvayi mahābāho % loko bālatvam eṣyati // HV_45.42 //
tvadbhaktāḥ puṇḍarīkākṣa $ tava cittavaśānugāḥ &
     [k: K3 Ñ2.3 V B Dn D2.5(marg.) ins.: :k]
     goṣu gopā bhaviṣyanti $ sahāyāḥ satataṃ tava | *HV_45.43*568 |
vane cārayato gās tu % goṣṭhāṃś ca paridhāvataḥ \
majjato yamunāyāṃ ca # ratim āpsyanti te tvayi // HV_45.43 //
jīvitaṃ vasudevasya $ bhaviṣyati sujīvitam &
yas tvayā tāta ity uktaḥ % putra ity eva vakṣyati // HV_45.44 //
     [k: S ins. after 44, G(ed.) after 41: :k]
     sa hi dhanyataro loke $ yasya tvaṃ putratāṃ gataḥ | *HV_45.44*569:1 |
     sa hi puṇyakṛtāṃ śreṣṭho $ yas tvāṃ putreti kīrtayet || *HV_45.44*569:2 |
     ye namasyanti deva tvāṃ $ gopālakṛtalakṣaṇam | *HV_45.44*569:3 |
     te hi puṇyakṛtāṃ śreṣṭhāḥ $ praṇamyāḥ sarvajantubhiḥ | *HV_45.44*569:4 |
atha vā kasya putratvaṃ $ gaccheran yatra kaśyapāt &
kā ca dhārayituṃ śaktā % viṣṇo tvām aditiṃ vinā // HV_45.45 //
yogenātmasamutthena $ tvaṃ gaccha vijayāya vai &
vayam apy ālayaṃ svaṃ % gacchāmo madhusūdana // HV_45.46 //
     [k: T G1.2.4.5 M ins. after 46, G3 after 48ab: :k]
     ity uktvā devadeveśaṃ $ brahmā lokapitāmahaḥ | *HV_45.46*570:1 |
     jagāma sa prabhur gehaṃ $ devāś cāpi yathāgatam | *HV_45.46*570:2 |
sa devān abhyanujñāya $ vivikte tridivālaye &
jagāma viṣṇuḥ svaṃ deśaṃ % kṣīrodasyottarāṃ diśam // HV_45.47 //
tatraiva pārvatī nāma $ guhā meroḥ sudurgamā &
tribhis tasyaiva vikrāntair % nityaṃ parvasu pūjitā // HV_45.48 //
purāṇaṃ tatra vinyasya $ dehaṃ harir udāradhīḥ &
ātmānaṃ yojayām āsa % vasudevagṛhe prabhuḥ // HV_45.49 //
[Colophon]

[h: HV (CE) ch. 46, transliterated by Peter Schreiner; version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]
     [k: Before the ref., Poona ed. ins. the introductory mantra; while G(ed.) ins.: :k]
||* śrīr astu *||
||* śrīvājivadanāya namaḥ *||
||* atha dvitīyaṃ viṣṇuparva samārabhyate *||
     vedavyāsaguṇāvāsa $ vidyādhīśa satāṃ vaśa | *HV_46.0*571:1 |
     māṃ nirāśaṃ gatakleśaṃ $ kurvan āśaṃ hare 'niśam | *HV_46.0*571:2 |

{vaiśaṃpāyaṇa uvāca}
jñātvā viṣṇuṃ kṣitigataṃ $ bhāgāṃś ca tridivaukasām &
vināśaśaṃsī kaṃsasya % nārado mathurāṃ yayau // HV_46.1 //
triviṣṭapād āpatito $ mathuropavane sthitaḥ &
preṣayām āsa kaṃsasya % ugrasenasutasya vai // HV_46.2 //
     [k: K3 Ñ2.3 V B D(D6 om.) T3.4 ins. after 2; G(ed.) cont. after *573: :k]
     sa dūtaḥ kathayām āsa $ muner āgamanaṃ nṛpe | *HV_46.2*572 |

     [k: On the other hand, T1.2 G M G(ed.) ins. after 2: :k]
     dvāḥsthaṃ viditavistāraṃ $ dvāri tiṣṭhati nāradaḥ | *HV_46.2*573:1 |
     iti śrutvā sa kaṃsasya $ dvārapālas tvarann iva || *HV_46.2*573:2 |
     gatvā tu tvaritaṃ rājann $ uvāca madhureśvaram | *HV_46.2*573:3 |
     eṣa tiṣṭhati rājendra $ nārado lokanāradaḥ | *HV_46.2*573:4 |
sa nāradasyāgamanaṃ $ śrutvā tvaritavikramaḥ &
nirgajāmāsuraḥ kaṃsaḥ % svapuryāḥ padmalocanaḥ // HV_46.3 //
sa dadarśātithiṃ ślāghyaṃ $ devarṣiṃ vītakalmaṣam &
tejasā jvalanākāraṃ % vapuṣā sūryavarcasam // HV_46.4 //
so 'bhivādyarṣaye tasmai $ pūjāṃ cakre yathāvidhi &
āsanaṃ cāgnivarṇābhaṃ % visṛjyopajahāra vai // HV_46.5 //
niṣasādāsane tasmin $ sa vai śakrasakho muniḥ &
uvāca cograsenasya % sutaṃ paramakopanam // HV_46.6 //
pūjito 'haṃ tvayā vīra $ vidhidṛṣṭena karmaṇā &
gate tv evaṃ mama vacaḥ % śrūyatāṃ gṛhyatāṃ ca vai // HV_46.7 //
     [k: For 7cd, T3 subst.: :k]
     evaṃ gate mahārāja $ śrūyatāṃ vacanaṃ mama | *HV_46.7*574 |
anusṛtya divo lokān $ ahaṃ brahmapurogamān &
gataḥ sūryasakhaṃ tāta % vipulaṃ meruparvatam // HV_46.8 //
sanandanavanaṃ caiva $ dṛṣṭvā caitrarathaṃ vanam &
āplutaṃ me sutīrthāsu % saritsu saha daivataiḥ // HV_46.9 //
divyā tridhārā dṛṣṭā me $ puṇyā tripathagā nadī &
     [k: For 10ab, T1.2 G M4 subst.: :k]
     divyāṃ tripathagāṃ dṛṣṭvā $ puṇyāṃ bhāgirathīṃ nadīm | *HV_46.10ab*575 |

     [k: While T3 M1-3 subst. for 10ab: :k]
     divyā tripathagā dṛṣṭā $ puṇyā bhāgīrathī nadī | *HV_46.10ab*576 |

     [k: After 10ab, N (except Ś1 K4 Ñ1; D6 om.) T G M4 ins.: :k]
     smaraṇād eva sarveṣām $ aṃhasāṃ yā vibhedinī | *HV_46.10ab*577 |
upaspṛṣṭaṃ ca tīrtheṣu % divyeṣu ca yathākramam // HV_46.10 //
dṛṣṭaṃ me brahmasadanaṃ $ brahmarṣigaṇasevitam &
devagandharvanirghoṣair % apsarobhiś ca nāditam // HV_46.11 //
so 'haṃ kadācid devānāṃ $ samājaṃ merumūrdhani &
saṃgṛhya vīṇāṃ saṃsaktām % agacchaṃ brahmaṇaḥ sabhām // HV_46.12 //
so 'haṃ tatra sitoṣṇīṣān $ nānāratnavibhūṣitān &
divyāsanagatān devān % apaśyaṃ sapitāmahān // HV_46.13 //
tatra manatrayatām evaṃ $ devatānāṃ mayā śrutaḥ &
bhavataḥ sānugasyeha % vadhopāyaḥ sudāruṇaḥ // HV_46.14 //
tatraiṣā devakī yā te $ mathurāyāṃ pitṛṣvasā &
asyā garbho 'ṣṭamaḥ kaṃsa % sa te mṛtyur bhaviṣyati // HV_46.15 //
devānāṃ sa tu sarvasvaṃ $ tridivasya gatiś ca saḥ &
paraṃ rahasyaṃ devānāṃ % sa te mṛtyur bhaviṣyati // HV_46.16 //
parato 'pi paras tv eṣāṃ $ svayaṃbhūś ca savayaṃbhuvām &
tatas te tan mahad bhūtaṃ % divyaṃ na kathayāmy aham // HV_46.17 //
ślāghyaś ca sa hi te mṛtyur $ bhūtapūrvaś ca taṃ smara &
yatnaś ca kriyatāṃ kaṃsa % garbhasthe yadi śakyate // HV_46.18 //
eṣā me tvadgatā prītir $ ityarthaṃ cāham āgataḥ &
bhujyantāṃ sarvakāmārthāḥ % svasti te 'stu vrajāmy aham // HV_46.19 //
     [k: After 19c, S (except T2.4) ins.: :k]
          dāsyantāṃ dānavistarāḥ | *HV_46.19c*578:1 |*
     bhujyantāṃ kaṃsa kāmāś ca | *HV_46.19c*578:2 |*
ity uktvā nārade yāte $ tasya vākyaṃ vicintayan &
jahāsoccais tataḥ kaṃsaḥ % pakāśadaśanaś ciram // HV_46.20 //
sasmitaṃ ceva provāca $ bhṛtyānām agrataḥ sthitaḥ &
hāsyaḥ khalu sa sattveṣu % nārado na viśāradaḥ // HV_46.21 //
nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyo $ devair api savāsavaiḥ &
āhavasthaḥ śayāno vā % pramato matta eva vā // HV_46.22 //
yo 'haṃ dorbhyām udārābhyāṃ $ kṣobhaye 'haṃ dharām imām &
ko 'sti yo mānuṣe loke % māṃ kṣobhayitum utsahet // HV_46.23 //
adyaprabhṛti bhūtānām $ eṣa devānuvartinām &
nṛpakṣipaśusaṃghānāṃ % karomi kadanaṃ mahat // HV_46.24 //
ājñāpyatāṃ hayaḥ keśī $ pralambo dhenukas tathā &
ariṣṭo vṛṣabhaś caiva % pūtanā kāliyas tathā // HV_46.25 //
aṭadhvaṃ pṭhivīṃ kṛtsnāṃ $ yatheṣṭaṃ kāmarūpiṇaḥ &
praharadhvaṃ ca sarveṣu % ye 'smākaṃ pakṣadūṣakāḥ // HV_46.26 //
garbhasthānām api gatir $ vijñeyā bhuvi dehinām &
nāradena hi garbhebhyo % bhayaṃ naḥ samudāhṛtam // HV_46.27 //
bhavanto hi yathākāmaṃ $ modantāṃ vigatajvarāḥ &
māṃ ca vo nātham āśritya % nāsti devakṛtaṃ bhayam // HV_46.28 //
sa tu kelikilo vipro $ bhedaśīlaś ca nāradaḥ &
suśliṣṭān api lokeṣu % bhedayaṃl labhate ratim // HV_46.29 //
kaṇḍūyamānaḥ satataṃ $ lokān aṭati cañcalaḥ &
ghaṭayāno narendrāṇāṃ % tantrīvairāṇi caiva ha // HV_46.30 //
evaṃ sa vilapann eva $ vāṅmātreṇa tu kevalam &
viveśa kaṃso bhavanaṃ % dahyamānena cetasā // HV_46.31 //

[h: HV (CE) ch. 47, transliterated by Peter Schreiner; version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
so ājñāpayata saṃrabdhaḥ $ sacivān ātmano hitān &
yattā bhavata sarve vai % devakyā garabhakṛntane // HV_47.1 //
prathamād eva hantavyā $ garbhās te sarva eva hi &
mūlād eva hi hantavyaḥ % so 'nartho yatra saṃśayaḥ // HV_47.2 //
devakī ca gṛhe guptā $ pracchannair abhirakṣitā &
svairaṃ caratu visrabdhā % madbalair yatnam āsthitaiḥ // HV_47.3 //
māsān vai puṣpamāsādīn $ gaṇayantu mama striyaḥ &
pariṇāme tu garbhasya % śeṣaṃ jñāsyāmahe vayam // HV_47.4 //
vasudevaś ca saṃrakṣyaḥ $ strīsanāthāstu bhūmiṣu &
apramattair mama hitai % rātrāv ahani caiva ha \
strībhir varṣavaraiś caiva # vaktavyaṃ na ca kāraṇam // HV_47.5 //
eṣa mānuṣako yatno $ mānuṣair eva sādhyate &
śrūyatāṃ yena daivaṃ hi % madvidhaiḥ pratihanyate // HV_47.6 //
mantragrāmaiḥ suvihitair $ auṣadhaiś ca suyojitaiḥ &
yatnena cānukūlena % daivam apy anuvartate // HV_47.7 //
evaṃ sa yatnavān kaṃso $ devakīgarbhakṛntane &
bhayena mantrayām āsa % śrutārtho nāradāt sa vai // HV_47.8 //
     [k: After 8, D6 S (except T3.4) ins.: :k]
     atha brahmatanūjas tu $ nārado munipuṃgavaḥ | *HV_47.8*579:1 |
     viṣṇave sarvam ācakhyau $ yathā kaṃsaviceṣṭitam | *HV_47.8*579:2 |
evaṃ śrutvā prayatnaṃ vai $ kaṃsasyāriṣṭasaṃjñitam &
     [k: For 9ab, D6 S (except T3.4) subst.: :k]
     śrutvaiva kaṃsarājasya $ ceṣṭitaṃ jagatīpatiḥ | *HV_47.9ab*580 |
antardhānaṃ gato viṣṇuś % cintayām āsa vīryavān // HV_47.9 //
saptemān devakīgarbhān $ bhojaputro vadhiṣyati &
aṣṭame ca mayā garbhe % kāryam ādhānam ātmanaḥ // HV_47.10 //
tasya cintayatas tv evaṃ $ pātālam agaman manaḥ &
yatra te garbhaśayanāḥ % ṣadgarbhā nāma dānavāḥ // HV_47.11 //
vikrāntavapuṣo dīptās $ te 'mṛtaprāśanopamāḥ &
amarapratimā yuddhe % putrā vai kālaneminaḥ // HV_47.12 //
     [k: After 12, all Mss. (except Ś1 M1-3; G4 damaged) ins.: :k]
     āryakaṃ vai parityajya $ hiraṇyakaśipuṃ purā | *HV_47.12*581 |
upāsāṃ cakrire daityāḥ $ purā lokapitāmaham &
tapyamānās tapas tīvraṃ % jaṭāmaṇḍaladhāriṇaḥ // HV_47.13 //
     [k: After 13, D6 S (except T3.4) ins.: :k]
     samāḥ sahasram ayutam $ ambuvāyuvicāriṇaḥ | *HV_47.13*582 |
teṣāṃ prīto 'bhavad brahmā $ ṣadgarbhāṇāṃ varaṃ dadau &
     [k: Ñ (except Ś1) T G1.3-5 M4 G2 ins.: :k]
     {brahmovāca}
     bho bho dānavaśārdūlās $ tapasāhaṃ sutoṣitaḥ | *HV_47.14ab*583 |
brūta vo yasya yaḥ kāmaḥ % ko varo vaḥ pradīyatāṃ // HV_47.14 //
te tu sarve samānārthā $ daityā brahmāṇam abruvan &
yadi no bhagavān prītaḥ % śrūyatāṃ no varo varaḥ // HV_47.15 //
avadhyāḥ syāma bhagavan $ daivataiḥ samahauragaiḥ &
śāpapraharaṇaiś cāpi % niyataiḥ paramarṣibhiḥ // HV_47.16 //
yakṣagandharvapatibhiḥ $ siddhacāraṇamānavaiḥ &
mā bhūd vadho no bhagavan % dadāsi yadi no varam // HV_47.17 //
tān uvāca tato brahmā $ suprītenāntarātmanā &
bhavadbhir yad idaṃ proktaṃ % sarvam etad bhaviṣyati // HV_47.18 //
ṣaḍgarbhāṇāṃ varaṃ dasttvā $ svayaṃbhūs tridivaṃ gataḥ &
tato hiraṇyakaśipuḥ % saroṣo vākyam abravīt // HV_47.19 //
mām utsṛjya varo yasmād $ vṛto vaḥ padmasaṃbhavāt &
tasmād vas tyājitaḥ snehaḥ % śatrubhūtāṃs tyajāmy aham // HV_47.20 //
ṣaḍgarbhā iti yo yaṃ vaḥ $ śabdaḥ pitrābhivardhitaḥ &
sa eva vo garbhagatān % pitā sarvān vadhiṣyati // HV_47.21 //
ṣaḍ eva devakīgarbhāḥ $ ṣadgarbhā vai mahāsurāḥ &
bhaviṣyanti tataḥ kaṃso % garbhasthān vo vadhiṣyati // HV_47.22 //
     [k: D6 S ins.: :k]
     śaptvā caivaṃ tato daityān $ daityeśo roṣamūrcchitaḥ | *HV_47.22*584:1 |
     pātāle jalagarbhasthāṃś $ cakārāmitavikramaḥ | *HV_47.22*584:2 |
     jñātvā haris tu taṃ śāpaṃ $ kaṃsasya ca viniścayam | *HV_47.22*584:3 |
jagāmātha tato viṣṇuḥ $ pātālaṃ yatra te śurāḥ &
ṣaḍgarbhāḥ saṃyatāḥ santi % jalagarbhagṛheśayāḥ // HV_47.23 //
sa dadarśa jale suptān $ ṣaḍgarbhān garbhasaṃsthitān &
nidrayā kālarūpiṇyā % sarvān antarhitān iva // HV_47.24 //
svapnarūpeṇa teṣāṃ vai $ viṣṇur dehān athāviśat &
prāṇeśvarāṃś ca niṣkṛṣya % nidrāyai pradadau tadā // HV_47.25 //
tāṃ covāca tadā nidrāṃ $ viṣṇuḥ satyaparākramaḥ &
gaccha nidre mayotsṛṣṭā % devakībhavanāntikam // HV_47.26 //
imān prāṇeśvarān gṛhya $ ṣaḍgarbhān nāma dehinaḥ &
     [k: K N V B2 Dn Ds D1.4.5 G4 ins. after 27a, D6 after 27b: :k]
          ṣaḍgarbhān dānavottamān | *HV_47.27a*585:1 |*
     sarvaprāṇeśvarī caiva | *HV_47.27a*585:2 |*
ṣaṭsu garbheṣu devakyā % yojayasva yathākramam // HV_47.27 //
jāteṣv eteṣu garbheṣu $ nīteṣu ca yamakṣayam &
kaṃsasya viphale yatne % devakyāḥ saphale śrame // HV_47.28 //
prasādaṃ te kariṣyāmi $ matprasādasamaṃ bhuvi &
yena sarvasya lokasya % devi devī bhavīṣyasi // HV_47.29 //
     [k: D6 S (except T3.4) ins.: :k]
     bhaviṣyanti mamāsrāṇi $ tathā bāhusthitāni te | *HV_47.29*586:1 |
     śārṅgaśaṅkhagadācakra+ $ +musalaṃ śūlam eva ca | *HV_47.29*586:2 |
saptamo devakīgarbho $ yo 'ṃśaḥ saumyo mamāgrajaḥ &
sa saṃkrāmayitavyas te % saptame māsi rohiṇīm // HV_47.30 //
saṃkarṣaṇāt tu garbhasya $ sa tu saṃkarṣaṇo yuvā &
bhaviṣyaty agrajo bhrātā % mama śītāṃśudarśanaḥ // HV_47.31 //
patito devakīgarbhaḥ $ saptamo 'yaṃ bhayād iti &
aṣṭame mayi garbhasthe % kaṃso yatnaṃ kariṣyati // HV_47.32 //
yā tu sā nandagopasya $ dayitā kaṃsagopateḥ &
yaśodā nāma bhadraṃ te % bhāryā gopakulodvahā // HV_47.33 //
tasyās tvaṃ navamo 'smākaṃ $ kule garbho bhaviṣyasi &
navamyām eva saṃjāto % kṛṣṇapakṣasya vai tithau // HV_47.34 //
ahaṃ tv abhijito yoge $ niśāyā yauvane gate &
ardharātre kariṣyāmi % garbhamokṣaṃ yathāsukham // HV_47.35 //
aṣṭamasya tu māsasya $ jātāv āvāṃ tataḥ samam &
prāpsyāvo garabhavyatyāsaṃ % prāpte kaṃsasya śasane // HV_47.36 //
ahaṃ yaśodāṃ yāsyāmi $ tvaṃ devi bhaja devakīm &
āvayor garbhavyatyāse % kaṃso gacchatu mūḍhatām // HV_47.37 //
tatas tvāṃ gṛhya caraṇe $ śilāyāṃ nirasiṣyati &
     [k: S except T3.4 ins.: :k]
     tatas taddhastavibhraṣṭā $ madyogād bhavitā śubhā | *HV_47.38ab*587 |
nirasyamānā gagane % sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam // HV_47.38 //
macchavīsadṛśī kṛṣṇā $ saṃkarṣaṇasamānanā &
bibhratī vipulān bāhūn % mama bāhūpamān bhuvi // HV_47.39 //
triśikhaṃ śūlam udyamya $ khaḍgaṃ ca kanakatsarum &
pātrīṃ ca pūrṇāṃ madhunaḥ % paṅkajaṃ ca sunirmalam // HV_47.40 //
vasānā mecakaṃ kṣaumaṃ $ pītenottaravāsasā &
śaśiraśmiprakāśena % hāreṇorasi rājatā // HV_47.41 //
divyakuṇḍalapūrṇābhyāṃ $ śravaṇābhyāṃ vibhūṣitā &
candrasāpatnyabhūtena % tvaṃ mukhena virājitā // HV_47.42 //
mukuṭena tricakreṇa $ keśabandhena śobhitā &
bhujagābhoganirghoṣair % bāhubhiḥ parighopamaiḥ // HV_47.43 //
     [k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-5 T3.4 subst.: :k]
     bhujagābhair bhujair bhīmair $ bhūṣayantī diśo daśa | *HV_47.43*588 |

     [k: D6 T1.2 G M ins.: :k]
     aṣṭabhiḥ śobhayanty ugraiḥ $ śārṅgacakrāsidhāribhiḥ | *HV_47.43*589 |
dhvajena śikhibarhāṇām $ ucchritena samīpataḥ &
aṅgajena mayūrāṇām % aṅgadena ca bhāsvatā // HV_47.44 //
kīrṇā bhūtagaṇair ghorair $ mannideśānuvartinī &
kaumāraṃ vratam āsthāya % atridivaṃ tvaṃ gamiṣyasi // HV_47.45 //
tatra tvāṃ śatadṛk śakro $ matpradiṣṭena karmaṇā &
abhiṣekeṇa divyena % daivataiḥ saha yokṣyate // HV_47.46 //
tatraiva tvāṃ bhaginyarthe $ grahiṣyati sa vāsavaḥ &
kuśikasya tu gotreṇa % kauśikī tvaṃ bhaviṣyasi // HV_47.47 //
sa te vindhye nagaśreṣṭhe $ sthānaṃ dāsyati śāśvatam &
tataḥ sthānasahasreais tvaṃ % pṛthivīṃ śobhayiṣyasi // HV_47.48 //
tataḥ sumbhanisumbhau a $ dānavau nagacārtiṇau &
tau ca kṛtvā manasi māṃ % sānugau nāśayiṣyasi // HV_47.49 //
trailokyacāriṇī sā tvaṃ $ bhuvi satyopayācitā &
bhaviṣyasi mahābhāge % varadā kāmarūpiṇī // HV_47.50 //
kṛtānuyātrā bhūtais tvaṃ $ nityaṃ māṃsabalipriyā &
tithau navamyāṃ pūjāṃ ca % prāpsyase sapaśukriyām // HV_47.51 //
ye ca tvāṃ matprabhāvajñāḥ $ praṇamiṣyanti mānavāḥ &
na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃcit % putrato dhanato 'pi vā // HV_47.52 //
kāntāreṣv avasannānāṃ $ mganānāṃ ca mahārṇave &
dasyubhir vā niruddhānāṃ % tvaṃ gatiḥ paramā nṛṇām // HV_47.53 //
tvaṃ siddhiḥ śrīr dhṛtiḥ kīrtir $ hrīr vidyā saṃnatir matiḥ &
     [k: D3 ins.: :k]
     saṃdhyā lakṣmīr vapur medhā $ kāntiḥ śraddhā kriyā gatiḥ | *HV_47.54ab*590 |
saṃdhyā rātriḥ prabhā nidrā % kālarātris tathaiva ca // HV_47.54 //
     [k: K1-3 Ñ V B D T2-4 G M4 ins.: :k]
     tvāṃ tu stoṣyanti ye bhaktyā $ stavenānena vai śubhe | *HV_47.54*591:1 |
     tasyāhaṃ na praṇaśyāmi $ sa ca me na praṇaśyati || *HV_47.54*591:2 |
[Colophon]

     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     āryāstavaṃ pravakṣyāmi $ yathoktam ṛṣibhiḥ purā | *HV_47.54*591:3 |
     nārāyaṇīṃ namasyāmi $ devīṃ tribhuvaneśvarīm | *HV_47.54*591:4 |
     [k: Ś1 K4 Ñ1 V2.3 B1 Ds D1 T3 ins. after 54, K1-3 Ñ2.3 V1 B2.3 Dn D2-6 T1.2.4 G1.2.4.5 M4 after the repetition of 54, G3 after the repetition of 54ab, a passage given in App. I (No. 8). :k]
nṛṇāṃ bandhaṃ vadhaṃ ghoraṃ $ putranāśaṃ dhanakṣayam &
vyādhimṛtyubhayaṃ caiva % pūjitā śamayiṣyasi // HV_47.55 //
     [k: After 55, Ś1 Dn ins.: :k]
     bhaviṣyasi mahābhāge $ varadā kāmarūpiṇī | *HV_47.55*592 |
mohayitvā ca taṃ kaṃsam $ ekā tvaṃ bhokṣyase jagat &
     [k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-5 T3 ins. after 56ab; D6 T2 G1-3.5 M4 after the repetition of 56ab; T1 after 56: :k]
     aham apy ātmano vṛttiṃ $ vidhāsye goṣu gopavat | *HV_47.56ab*593 |
svavṛddhyartham ahaṃ caiva % kariṣye kaṃsaghātanam // HV_47.56 //
evaṃ tu tāṃ samādiśya $ gato 'ntardhānam īśvaraḥ &
sā cāpi taṃ namaskṛtya % tathāstv iti vinirgatā // HV_47.57 //
     [k: Ś1 D2.5 ins. after 57; D6 after the repetition of 57: :k]
     yaś caitat paṭhate stotraṃ $ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ | *HV_47.57*594:1 |
     sarvārthasiddhiṃ labhate $ naro nāsty atra saṃśayaḥ | *HV_47.57*594:2 |

[h: HV (CE) ch. 48, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
kṛte garbhavidhāne tu $ devakī devatopamā &
jagrāha sapta tān garbhān % yathāvat samudāhṛtān // HV_48.1 //
ṣaḍgarbhān niḥsṛtān kaṃsas $ tāñ jaghāna śilātale &
āpannaṃ saptamaṃ garbhaṃ % sā nināyātha rohiṇīm // HV_48.2 //
sārdharātre sthitaṃ garbhaṃ $ śātayantī rajasvalā &
nidrayā sahasāviṣṭā % papāta dharaṇītale // HV_48.3 //
sā svapnam iva taṃ dṛṣṭvā $ garbhaṃ niḥsṛtam ātmanaḥ &
apaśyantī ca taṃ garbhaṃ % muhūrtaṃ vyathitābhavat // HV_48.4 //
tām āha nidrā saṃvignāṃ $ naiśe tamasi rohiṇīm &
rohiṇīm iva somasya % vasudevasya rohiṇīm // HV_48.5 //
karsaṇenāsya garbhasya $ svagarbhe cāhitasya vai &
saṃkarṣaṇo nāma śubhe % tava putro bhaviṣyati // HV_48.6 //
sā taṃ putram avāpyaiva $ hṛṣṭā kiṃcid avāṅmukhī &
viveśa rohiṇī veśma % suprabhā rohiṇī yathā // HV_48.7 //
tasya garbhasya mārgeṇa $ garbham ādhatta devakī &
yadarthaṃ sapta te garbhāḥ % kaṃsena vinipātitāḥ // HV_48.8 //
taṃ tu garbhaṃ prayatnena $ rarakṣur tasya rakṣiṇaḥ &
     [k: D6 T G1.2.4.5 M ins. after 9ab: :k]
     jāgrataḥ prayatāḥ sarve $ māsān saṃkhyāya śastriṇaḥ | *HV_48.9ab*595 |
sa tatra garbhavasatiṃ % vasaty ātmecchayā hariḥ // HV_48.9 //
     [k: D6 T G1.2.4.5 M ins. after 9: :k]
     yasminn ahani deveśaṃ $ garbham ādatta devakī | *HV_48.9*596 |
yaśodāpi samādhatta $ garbhaṃ tadahar eva tu &
viṣṇoḥ śarīrajāṃ nidrāṃ % viṣṇor nirdeśakāriṇīm // HV_48.10 //
garbhakāle tv asaṃpūrṇe $ aṣṭame māsi te striyau &
devakī ca yaśodā ca % suṣuvāte samaṃ tadā // HV_48.11 //
yām eva rajanīṃ kṛṣṇo $ jajñe vṛṣṇikule prabhuḥ &
tām eva rajanīṃ kanyāṃ % yaśodāpi vyajāyata \
nandagopasya bhāryā vai # kaṃsagopasya saṃmatā // HV_48.12 //
tulyakālaṃ hi garbhiṇyau $ yaśodā devakī tathā &
     [k: After 13ab, D6 T2 G1.3-5 M4 ins.: :k]
     aṣṭamyāṃ śrāvaṇe māse $ kṛṣṇapakṣe mahātithau | *HV_48.13ab*597:1 |
     rohiṇyām ardharātre ca $ sudhāṃśor udaye tathā | *HV_48.13ab*597:2 |
devaky ajanayad viṣṇuṃ % yaśodā tāṃ tu kanyakām \
muhūrte 'bhijite prāpte # sārdharātre vibhūṣite // HV_48.13 //
sāgarāḥ samakampanta $ celuś ca dharaṇīdharāḥ &
jajvaluś cāgnayaḥ śāntā % jāyamāne janārdane // HV_48.14 //
śivāḥ saṃpravavur vātāḥ $ praśāntam abhavad rajaḥ &
jyotīṃsi ca prakāśanta % jāyamāne janārdane // HV_48.15 //
     [k: K1.2,V1.2,B,Ds,D2.4.5 ins. after 15; Ñ2,Dn after line 1 of *601; Ñ3 after 16ab; D3 after 14: :k]
     abhijin nāma nakṣatraṃ $ jayantī nāma śarvarī | *HV_48.15*598:1 |
     muhūrto vijayo nāma $ yatra jāto janārdanaḥ || *HV_48.15*598:2 |
     avyaktaḥ śāśvataḥ sūkṣmo $ harinārāyaṇaḥ prabhuḥ | *HV_48.15*598:3 |
     jāyate bhagavāṃs tatra $ nayanair mohayañ jagat | *HV_48.15*598:4 |
anāhatā duṃdubhayo $ devānāṃ prāṇadan divi &
ākāśāt puṣpavarṣaṃ ca % vavarṣa tridiveśvaraḥ // HV_48.16 //
     [k: D6,T2-4,G,M ins. after 16; T1 after line 2 of *601: :k]
     antardhānagatāḥ sarve $ munayaḥ saṃśitavratāḥ | *HV_48.16*599:1 |
     astuvan niśi deveśaṃ $ jāyamānaṃ janārdanam || *HV_48.16*599:2 |
     eṣa eva jagatsvāmī $ vasudevasya veśmani | *HV_48.16*599:3 |
     bālyaṃ vapuḥ samāsthāya $ tūṣṇīm āste 'tha paśyata || *HV_48.16*599:4 |
     paśyatainaṃ suviśrabdhāḥ $ sākṣāl lokeśvaraṃ prabhum | *HV_48.16*599:5 |
     mānuṣīṃ tanum āsthāya $ lambantaṃ devakīkare || *HV_48.16*599:6 |
     eṣa hantuṃ durātmānaṃ $ kaṃsam āvirbhaviṣyati || *HV_48.16*599:7 |
     namas tasmai jagaddhātre $ viṣṇave kṛṣṇarūpiṇe | *HV_48.16*599:8 |
     acintyavibhave tasmai $ viśvakartre namo namaḥ | *HV_48.16*599:9 |
gīrbhir maṅgalayuktābhiḥ $ stuvanto madhusūdanam &
     [k: For 17ab D6 S subst.: :k]
     arthyābhir gīrbhir evaṃ taṃ $ jāyamānaṃ janārdanam | *HV_48.17ab*600 |
maharṣayaḥ sagandharvā % upatasthuḥ sahāpsarāḥ // HV_48.17 //
     [k: Ś1,K1-3,Ñ2.3,V,B,Dn,Ds,D2-4,T1.3.4,G4 ins. after 17; D5 after 17ab: :k]
     jāyamāne hṛṣīkeśe $ prahṛṣṭam abhavaj jagat | *HV_48.17*601:1 |
     indraś ca tridaśaiḥ sārdhaṃ $ tuṣṭāva madhusūdanam || *HV_48.17*601:2 |
     vasudevas tu taṃ rātrau $ jātaṃ putram adhokṣajam | *HV_48.17*601:3 |
     śrīvatsalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā $ yutaṃ divyaiś ca lakṣaṇaiḥ | *HV_48.17*601:4 |
     [k: B2 ins. after line 2 of *601: :k]
     devakī ca tato dīnā $ tam uvāca śucismitā | *HV_48.17*601A:1 |
     upasaṃhara sarvāsu $ divyaṃ rūpam idaṃ hare || *HV_48.17*601A:2 |
     jānātu māvatāraṃ te $ kaṃso 'yaṃ ditijāntaka | *HV_48.17*601A:3 |
     [k: K1-3,Ñ2.3,V,B,Dn,Ds,D2-5,T1.3.4,G4 cont.; D6,T2,G1-3.5,M4 cont. after *604: :k]
     uvāca vasudevas taṃ $ rūpaṃ saṃhara vai prabho | *HV_48.17*602:1 |
     bhīto 'haṃ deva kaṃsasya $ tasmād evaṃ vadāmy aham | *HV_48.17*602:2 |
     mama putrā hatās tena $ tava jyeṣṭhāmbujekṣaṇa || *HV_48.17*602:3 |
     vasudevavacaḥ śrutvā $ rūpaṃ saṃharad acyutaḥ | *HV_48.17*602:4 |
     anujñāpya pitṛtvena $ nandagopagṛhaṃ naya | *HV_48.17*602:5 |
     [k: K1 Ñ2.3 V1 D3 cont. *602: :k]
     ugrasenamate tiṣṭhan $ yaśodāyai dadau tadā | *HV_48.17*603 |

     [k: D6,T2,G1-3.5,M ins. after 17; T1.3.4,G4 cont. after *602: :k]
     evaṃ samākule kāle $ suṣupū rakṣiṇas tadā || *HV_48.17*604:1 |
     na kevalaṃ rakṣitāraḥ $ sāyudhā mohitāḥ kila | *HV_48.17*604:2 |
     sā purī madhurā sarvā $ suṣvāpa harimāyayā | *HV_48.17*604:3 |
     vasudevād ṛte tasmād $ devakyāś ca mahīpate || *HV_48.17*604:4 |
     vasudevas tato gatvā $ devakīgarbhaveśma tat | *HV_48.17*604:5 |
     dadarśa devadeveśaṃ $ rātrau jātam adhokṣajam || *HV_48.17*604:6 |
     nīlakuñcitakeśāntam $ unnidrāmbujavaktrakam | *HV_48.17*604:7 |
     nīlameghanibhaṃ kāntaṃ $ tejoraśim amānuṣam || *HV_48.17*604:8 |
     śayānam ambuje patre $ vaṭapatre yathā purā | *HV_48.17*604:9 |
     prācīnaśirasaṃ kṛṣṇaṃ $ paścimanyastapādakam || *HV_48.17*604:10 |
     tatra dṛṣṭo jarāyur na $ na ca prasavavedanā || *HV_48.17*604:11 |
     devakī sumukhī dṛṣṭvā $ sāsīnā putralokinī | *HV_48.17*604:12 |
     atyantavismayāviṣṭā $ vasudevena sābhavat | *HV_48.17*604:13 |
vasudevas tu saṃgṛhya $ dārakaṃ kṣipram eva tu &
     [k: D6 T1.3 G M4 ins. after 18ab; M1-3 subst. for 18ab: :k]
     śayānam aṅke devakyā $ rātrāv ādāya yādavaḥ | *HV_48.18ab*605 |
yaśodāyā gṛhaṃ bhīto % viveśa sutavatsalaḥ // HV_48.18 //
     [k: After 18, K3 D2 ins.: :k]
     tayā hṛtapratyayasarvavṛttiṣu | *HV_48.18*606:1 |*
        dvāḥstheṣu paureṣv anuśāyiteṣv atha | *HV_48.18*606:2 |*
     dvāras tu saravāḥ pihitā duratyayā | *HV_48.18*606:3 |*
        bṛhatkapāṭāyasakīlaśṛṅkhalaiḥ || *HV_48.18*606:4 |*
     tāḥ kṛṣṇavāhe vasudeva āgate | *HV_48.18*606:5 |*
        svayaṃ viśīryanta tamo yathā raveḥ | *HV_48.18*606:6 |*
     vavarṣa parjanya upāṃśugarjitaṃ | *HV_48.18*606:7 |*
        śeṣo 'nvagād vāri nivārayan phaṇaiḥ || *HV_48.18*606:8 |*
     magho 'tivarṣaty asakṛd yamānujā | *HV_48.18*606:9 |*
        gambhīratoyaughajavormiphenilā | *HV_48.18*606:10 |*
     bhayānakāvartaśatākulā nadī | *HV_48.18*606:11 |*
        mārgaṃ dadau sindhur iva śriyaḥ pateḥ || *HV_48.18*606:12 |*
     nandavrajaṃ śaurir upetya tatra tān | *HV_48.18*606:13 |*
        gopān prasuptān upalabhya nidrayā | *HV_48.18*606:14 |*
     sutaṃ yaśodāśayane nidhāya tam | *HV_48.18*606:15 |*
        sutām upādāya punar gṛhān agāt || *HV_48.18*606:16 |*
yaśodāyās tv avijñātaṃ $ tatra nikṣipya dārakam &
gṛhya tāṃ dārikāṃ cāpi % devakīśayane 'nyasat // HV_48.19 //
     [k: D6,S (except T3.4) ins.: :k]
     suptā eva tadā sarve $ rakṣiṇo viṣṇumāyayā | *HV_48.19*607 |
parivarte kṛte tābhyāṃ $ garbhābhyāṃ bhayaviklavaḥ &
vasudevaḥ kṛtārtho vai % nirjagāma niveśanāt // HV_48.20 //
     [k: After 20, K3 D2 ins.: :k]
     bahir antaḥ puradvāraḥ $ sarvāḥ pūrvavad āvṛtāḥ | *HV_48.20*608:1 |
     tato bāladhvaniṃ śrutvā $ gṛhapālāḥ samutthitāḥ || *HV_48.20*608:2 |
     te tu tūrṇam upavrajya $ devakyā garbhajanma tat | *HV_48.20*608:3 |
     ācakhyur bhojarājāya $ yad udvignaḥ pratīkṣate | *HV_48.20*608:4 |
ugrasenasutāyātha $ kaṃsāyānakaduṃdubhiḥ &
nivedayām_āsa tadā % kanyāṃ tāṃ varavarṇinīm // HV_48.21 //
     [k: For 21cd, M1-3 subst.: :k]
     bhīto nivedayām āsa $ jātā naḥ kanyaketi ha | *HV_48.21*609 |
tac chrutvā tvaritaḥ kaṃso $ rakṣibhiḥ saha vegitaḥ &
ājagāma gṛhadvāraṃ % vasudevasya vīryavān // HV_48.22 //
sa tatra tvarito dvāri $ kiṃ jātam iti cābravīt &
dīyatāṃ śīghram ity evaṃ % vāgbhiḥ samabhitarjayat // HV_48.23 //
tato hāhākṛtāḥ sarvā $ devakīpramukhāḥ striyaḥ &
     [k: After 24ab, N (except Ś1 D6) T1.3.4 ins.: :k]
     uvāca devakī dīnā $ bāṣpaviklavayā girā | *HV_48.24ab*610 |
dārikā putra jāteti % kaṃsaṃ tūvāca devakī // HV_48.24 //
śrīmanto me hatāḥ sapta $ putragarbhās tvayā vibho &
dārikeyaṃ hataivaiṣā % paśyasva yadi manyase // HV_48.25 //
dṛṣṭvā kaṃsas tu tāṃ kanyām $ ahṛṣyata mudā yutaḥ &
hataivaiṣā yadā kanyā % jātety uktvā vṛthāmatiḥ // HV_48.26 //
sā garbhaśayane kliṣṭā $ garbhāmbuklinnamūrdhajā &
kaṃsasya purato nyastā % pṛthivyāṃ pṛthivīsamā // HV_48.27 //
pāde tāṃ gṛhya puruṣaḥ $ samāvidhyāvadhūya ca &
udyacchann eva sahasā % śilāyāṃ samapothayat \
sāvadhūtā śilāpṛṣṭhe # 'niṣpiṣṭā divam utpatat // HV_48.28 //
hitvā garbhatanuṃ cāpi $ sahasā muktamūrdhajā &
jagāmākāśam āviśya % divyasraganulepanā \
     [k: Dn D2.5 ins. (Dn: "mukuṭāṭopabhūṣitā"): :k]
     hāraśobhitasarvāṅgī $ mukuṭojjvalabhūṣitā | *HV_48.29*611 |
kanyaiva cābhavan nityaṃ # divyā devair abhiṣṭutā // HV_48.29 //
nīlapītāmbaradharā $ gajakumbhopamastanī &
rathavistīrṇajaghanā % candravaktrā caturbhujā // HV_48.30 //
vidyudvispaṣṭavarṇābhā $ bālārkasadṛśekṣaṇā &
payodharasvanavatī % saṃdhyeva sapayodharā // HV_48.31 //
sā vai niśi tamograste $ babhau bhūtagaṇākule &
nṛtyatī hasatī caiva % viparītena bhāsvatī // HV_48.32 //
vihāyasagatā raudrā $ papau pānam anuttamam &
jahāsa ca mahāhāsaṃ % kaṃsaṃ ca ruṣitābravīt // HV_48.33 //
kaṃsa kaṃsa vināśāya $ yad ahaṃ ghātitā tvayā &
sahasā ca samutkṣipya % śilāyāṃ vinipātitā // HV_48.34 //
tasmāt tavāntakāle 'haṃ $ kṛṣyamāṇasya śatruṇā &
pāṭayitvā karair deham % uṣṇaṃ pāsyāmi śoṇitam // HV_48.35 //
evam uktvā vaco ghoraṃ $ sā yatheṣṭena vartmanā &
khaṃ sā devālayaṃ devī % sagaṇā vicacāra ha // HV_48.36 //

ḥK,Ñ2.3,V,B,Dn,Ds,D1.2.4-6,T,G ins. after 36, D3 after 36c, M4 after 36bḥ
     sā kanyā vavṛdhe atra $ vṛṣṇisadmani pūjitā | *HV_48.36*612:1 |
     putravat pālyamānā sā $ devī devājñayā tadā || *HV_48.36*612:2 |
     viddhi caināṃ athotpannām $ aṃśād devīṃ prajāpateḥ | *HV_48.36*612:3 |
     ekānaṃśāṃ yogakanyāṃ $ rakṣārthaṃ keśavasya tu || *HV_48.36*612:4 |
     tāṃ vai sarve sumanasaḥ $ pūjayanti sā yādavāḥ | *HV_48.36*612:5 |
     devavaddivyavapuṣaṃ $ kṛṣṇaḥ saṃrakṣito yayā | *HV_48.36*612:6 |

ḥK2,Ñ2,Ds,D5 ins. after line 3ḥ
     ekānaṃśeti yām āhur $ utpannāṃ mānavā bhuvi | *HV_48.36*612A |
tasyāṃ gatāyāṃ kaṃsas tu $ tāṃ mene mṛtyum ātmanaḥ &
vivikte devakīṃ caiva % vrīḍitaḥ pratyabhāṣata // HV_48.37 //
pitṛṣvasaḥ kṛto yatnas $ tava garbhā hatā mayā &
anyathaivānyato devi % mama mṛtyuḥ samutthitaḥ // HV_48.38 //
nairāśyena kṛto yatnaḥ $ svajane prahṛtaṃ mayā &
daivaṃ puruṣakāreṇa % na cātikrāntavān aham // HV_48.39 //
tyaja garbhakṛtāṃ cintāṃ $ tvam imāṃ śokakārikām &
hetubhūtas tv ahaṃ teṣāṃ % sati kālaviparyaye // HV_48.40 //
kāla eva nṛṇāṃ śatruḥ $ kālaś ca pariṇāmakaḥ &
kālo nayati sarvaṃ vai % hetubhūtaś ca madvidhaḥ // HV_48.41 //
     [k: K1.3.4 Ñ2.3 V B D S (except M1-3) ins.: :k]
     āgamiṣyanti vai devi $ yathābhāgam upadravaḥ | *HV_48.41*613:1 |
     idaṃ tu kaṣṭaṃ yaj jantuḥ $ kartāham iti manyate | *HV_48.41*613:2 |
mā kārṣīḥ putrajāṃ cintāṃ $ vilāpaṃ śokajaṃ tyaja &
evaṃprāyā nṛṇāṃ yonir % nāsti kālasya saṃsthitiḥ // HV_48.42 //
patāmi pādayor mūrdhnā $ putravat tava devaki &
madgatas tyajyatāṃ roṣo % jānāmy apakṛtaṃ svayam // HV_48.43 //
     [k: K4 Ñ2 V2.3 B Ds D6 T1.3 G M4 ins.: :k]
     ity uktavantaṃ kaṃsaṃ sā $ devakī vākyam abravīt | *HV_48.43*614 |
sāśrupūrṇamukhī dīnā $ bhartāram abhivīkṣatī &
uttiṣṭhottiṣṭha vatseti % kaṃsaṃ māteva jalpatī // HV_48.44 //

{devaky uvāca}
mamāgrato hatā garbhā $ ye tvayā kālarūpiṇā &
kāraṇaṃ tvaṃ na vai putra % kṛtānto hy atra kāraṇam // HV_48.45 //
garbhakṛntanam etan me $ sahanīyaṃ tvayā kṛtam &
mūrdhnā padbhyāṃ nipatatā % svaṃ ca karma jugupsatā // HV_48.46 //
garbhe 'pi niyato mṛtyur $ bālye 'pi na nivartate &
yuvāpi mṛtyor vaśagaḥ % sthaviro mṛta eva tu // HV_48.47 //
     kālamūlam idaṃ sarvaṃ $ hetubhūtas tvam eva hi | *HV_48.47*615 |
ajāte darśanaṃ nāsti $ yathā nāsti tathaiva saḥ &
jāto 'py ajātatāṃ yāti % vidhātrā yatra nīyate // HV_48.48 //
tad gaccha putra mā te bhūn $ madgataṃ manyukāraṇam &
mṛtyunāpahṛte pūrvaṃ % śeṣo hetuḥ pravartate // HV_48.49 //
vidhinā pūrvadṛṣṭena $ prajāsargeṇa tattvataḥ &
mātāpitros tu kāryeṇa % janmatas tūpapadyate // HV_48.50 //
niśamya devakīvākyaṃ $ sa kaṃsaḥ svam niveśanam &
     [k: K2-4 Ñ2.3 V B D S except M1-3 ins. after 51ab: :k]
     praviveśa susaṃrabdho $ dahyamānena cetasā | *HV_48.51ab*616 |
kṛtye pratihate dīno % jagāma vimanā bhṛśam // HV_48.51 //
     [k: After 51, Ñ2 V3 B1 ins.: :k]
     svavadhaṃ cintyamānas tu $ kanyāvākyam anusmaran | *HV_48.51*617 |

[h: HV (CE) ch. 49, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; version of March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
prāg eva vasudevas tu $ vraje śuśrāva rohiṇīm &
prajātāṃ putram evāgre % candrāt kāntatarānanam // HV_49.1 //
sa nandagopaṃ tvaritaḥ $ provāca śubhayā girā &
gacchānayā saha tvaṃ tu % vrajam eva yaśodayā // HV_49.2 //
     [k: D6,T1.2,G,M4 ins. after 2; M1.2 after 2ab; M3 cont. after *618: :k]
     yadā ca rohiṇī putraṃ $ prasūtā kamalekṣaṇā | *HV_49.2*619:1 |
     yaśodāpi tadaiveyaṃ $ prasūtā tanayaṃ vibho | *HV_49.2*619:2 |
tatremau dārakau gatvā $ jātakarmādibhir guṇaiḥ &
yojayitvā vraje tāta % saṃvardhaya yathāsukham \
rauhiṇeyaṃ ca me putraṃ # parirakṣa śiśuṃ vraje // HV_49.3 //
     [k: After 3, D6,T2,G1.2.4.5,M4 ins.: :k]
     pālayasva tadā tāta $ pramādabahule vraje | *HV_49.3*620 |
bālye kelikilaḥ sarvo $ bālye mūrcchanty amānuṣāḥ &
bālye caṇḍatamaḥ sarvas % tatra yatnaparo bhava // HV_49.4 //
ahaṃ vācyo bhaviṣyāmi $ pitṛpakṣeṣu putriṇām &
yo 'ham ekasya putrasya % na paśyāmi śiśor mukham // HV_49.5 //
hriyate hi balāt prajñā $ prājñasyāpi sato mama &
asmād dhi me bhayaṃ kaṃsān % nirghṛṇād vai śiśor vadhe // HV_49.6 //
tad yathā rauhiṇeyaṃ tvaṃ $ nandagopa mamātmajam &
gopāyasi yathā tāta % tattvānveṣī tathā kuru \
vighnā hi bahavo loke # bālān uttrāsayanti hi // HV_49.7 //
sa ca putro mama jyāyān $ kanīyāṃs tava cāpy ayam &
ubhāv api samaṃ premṇā % nirīkṣasva yathāsukham // HV_49.8 //
vardhamānāv ubhāv etau $ samānavayasau yathā &
śobhetāṃ govraje tasmin % nandagopa tathā kuru // HV_49.9 //
na ca vṛndāvane kāryo $ gavāṃ ghoṣaḥ kadācana &
     [k: After 10ab, D6,S ins.: :k]
     tatrāsau vasati krūro $ māṃsabhojī durātmavān | *HV_49.10*621 |
tatra vāse tu bhetavyaṃ % keśinaḥ pāpadarśinaḥ // HV_49.10 //
sarīsṛpebhyaḥ kīṭebhyaḥ $ śakunibhyas tathaiva ca &
goṣṭheṣu gobhyo vatsebhyo % rakṣyau te dvāv imau śiśū // HV_49.11 //
     [k: After 11, D6,T1.4,G1-3,M ins.: :k]
     yamunā naiva gantavyā $ tasyāṃ vasati kāliyaḥ | *HV_49.11*622 |
nandagopa gatā rātriḥ $ śīghrayāno vrajāśugaḥ &
ime tvāṃ tvarayantīha % pakṣiṇaḥ savyadakṣiṇāḥ // HV_49.12 //
rahite vasudevena $ so 'nujñāto mahātmanā &
yānaṃ yaśodayā sārdham % āruroha mudā yutaḥ // HV_49.13 //
kumāraṃ skandhavāhyāyāṃ $ śivikāyāṃ samāhitaḥ &
     [k: After 14ab, D6,T2,G1.3.5,M4 ins.: :k]
     śayane taṃ śiśuṃ caiva $ saṃveśya mṛdusaṃstare | *HV_49.14ab*623 |
saṃveśayāmāsa śiśuṃ % śayanīye mahāmatiḥ // HV_49.14 //
sa jagāma viviktena $ śītānilavisarpiṇā &
bahūdakena mārgena % yamunātīraśobhinā // HV_49.15 //
sa dadarśa śive deśe $ govardhananagopage &
yamunātīrasaṃbaddhaṃ % śītamārutasevitam // HV_49.16 //
virataśvāpadaṃ ramyaṃ $ latāvallīmahādrumam &
gobhis tṛṇanimagnābhiḥ % syandantībhir alaṃkṛtam // HV_49.17 //
samapracāraṃ ca gavāṃ $ samatīrthajalāśayam &
viṣāṇaskandhaghātaiś ca % vṛṣāṇāṃ ghṛṣṭapādapam // HV_49.18 //
bhāsāmipādānusṛtaṃ $ śyenaiś cāmiṣagṛddhibhiḥ &
sṛgālamṛgasiṃhaiś ca % vasāmedośibhir vṛtam // HV_49.19 //
śārdūlaśabdābhirutaṃ $ nānāpakṣisamākulam &
svādupuṣpaphalaṃ ramyaṃ % paryāptatṛṇasaṃstaram // HV_49.20 //
govrajaṃ gorutaśivaṃ $ gopanārībhir āvṛtam &
hambhāravaiś ca vatsānāṃ % sarvataḥ kṛtanisvanam // HV_49.21 //
sakaṭāvartavipulaṃ $ kaṇṭakīvāṭasaṃkulam &
paryanteśv āvṛtaṃ vanyair % bṛhadbhiḥ patitair drumaiḥ // HV_49.22 //
vatsānāṃ ropitaiḥ kīlair $ dāmabhiś ca vibhūṣitam &
karīṣākīrṇavasudhaṃ % kaṭacchannakuṭīmaṭham // HV_49.23 //
kṣamapracārabahulaṃ $ hṛṣṭapuṣṭajanāyutam &
dāmanīprāyabahulaṃ % gargarodgāranisvanam // HV_49.24 //
takranisrāvabahulaṃ $ dadhimaṇḍārdramṛttikam &
     [k: After 25ab, D6,T1.2.4,G1.2.4.5,M ins.: :k]
     navanītaparikṣiptam $ ājyagandhavibhūṣitam | *HV_49.25ab*624 |
manthānavalayodgārair % gopīnāṃ janitasvanam // HV_49.25 //
kākapakṣadharair bālair $ gopālaiḥ krīḍitālayam &
     [k: After 26ab, D6,T2.4,G,M ins.: :k]
     dārakair dārikābhiś ca $ parasparasamākulam | *HV_49.26ab*625 |
sārgaladvāragovāṭaṃ % madhye gosthānasaṃkulam \
sarpiṣā pacyamānena # surabhīkṛtamārutam // HV_49.26 //
nīlapītāmbarābhiś ca $ taruṇībhiḥ samantataḥ &
vanyapuṣpāvataṃsābhir % gopakanyābhir āvṛtam // HV_49.27 //
     [k: After 27, D2.5 ins.: :k]
     sīmantamadhurālāpāḥ $ smitabhrūlalitekṣaṇāḥ | *HV_49.27*626:1 |
     sītkārabhrūvilāsaiś ca $ cetobuddhimanoharāḥ | *HV_49.27*626:2 |
     sarvās tāś candravadanā $ gopanāryaḥ suśobhanāḥ || *HV_49.27*626:3 |
     tāsāṃ nūpuraśabdena $ mekhalānāṃ svanena ca | *HV_49.27*626:4 |
     svanantīnāṃ ca śabdena $ mayūrā nanṛtus tadā | *HV_49.27*626:5 |
śirasā dhṛtakumbhābhir $ baddhair udgrathitāmbaraiḥ &
yamunātīramārgeṇa % jalahārībhir āvṛtam // HV_49.28 //
     [k: D6,T1.2,G ins. after 28; T4,M1-3 after 28ab: :k]
     takravikrayayuktābhir $ dadhisarpiḥkrayeṣu ca | *HV_49.28*627 |
sa tatra praviśan hṛṣṭo $ govrajaṃ gopanāditam &
pratyudgato gopavṛddhaiḥ % strībhir vṛddhābhir eva ca \
niveśaṃ rocayāmāsa # parivarte sukhāśraye // HV_49.29 //
sā yatra rohiṇī devī $ vasudevasukhāvahā &
tatra taṃ bālasūryābhaṃ % kṛṣṇaṃ gūḍhaṃ nyaveśayat // HV_49.30 //
     [k: After 30, D6,S ins.: :k]
     vasudevaprayuktaś ca $ tayor gargo mahātapāḥ | *HV_49.30*628:1 |
     akaroj jātakarmādyāḥ $ kriyāḥ sarvā yathākramam | *HV_49.30*628:2 |
     brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā $ bhojanaṃ ca yathākramam | *HV_49.30*628:3 |
     gopāś caivotsavaṃ cakrur $ gobhyo viprebhya eva ca | *HV_49.30*628:4 |

[h: HV (CE) ch. 50, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; version of March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
tatra tasyāsataḥ kālaḥ $ sumahān atyavartata &
govraje nandagopasya % ballavatvaṃ prakurvataḥ // HV_50.1 //
     [k: After 1, B2 ins.: :k]
     (gargaś ca) [gargo] gopakule tatra $ vasudevapracoditaḥ | *HV_50.1*629:1 |
     pracchanna eva gopānāṃ $ saṃskārān akarot tayoḥ | *HV_50.1*629:2 |
dārakau kṛtanāmānau $ vavṛdhāte sukhaṃ ca tau &
jyeṣṭhaḥ saṃkarṣaṇo nāma % yavīyān kṛṣṇa eva tu // HV_50.2 //
meghakṛṣṇas tu kṛṣṇo 'bhūd $ dehāntaragato hariḥ &
vyavardhata gavāṃ madhye % sāgarasya ivāmbudaḥ // HV_50.3 //
     [k: After 3, D6, S (except G4) ins.: :k]
     vistareṇātha vakṣyāmi $ bālasya caritaṃ mahat | *HV_50.3*630:1 |
     avadhānaparo bhūtvā $ śṛṇu rājan yad icchasi || *HV_50.3*630:2 |
     sa tatra yogam āsthāya $ dānavāṃś cāvadhīt kila || *HV_50.3*630:3 |
     kaścid danoḥ suto vīraḥ $ kṛṣṇasya vadhakāṅkṣayā | *HV_50.3*630:4 |
     nandasya priyatām āyāc $ chākaṭaṃ vapur udvahan | *HV_50.3*630:5 |
śakaṭasya tv adhaḥ suptaṃ $ kadācit putragṛddhinī &
yaśodā taṃ samutsṛjya % jagāma yamunāṃ nadīm // HV_50.4 //
śiśulīlāṃ tataḥ kurvan $ svahastacaraṇau kṣipan &
     [k: D6,T,G,M1.2.4 ins. after 5ab; M3 after 6ab: :k]
     aṅguṣṭham āsye nikṣipya $ pādābhyāṃ paricikṣipan | *HV_50.5ab*631:1 |
     hāsyaṃ kurvañ śiśuḥ kṛṣṇo $ netrābhyāṃ parivibhraman || *HV_50.5ab*631:2 |
     karaṃ kareṇa saṃpīḍya $ pādaṃ pādena pīḍayan | *HV_50.5ab*631:3 |
     anekābhiḥ sa līlābhir $ lokāṃs tadgatamānasān | *HV_50.5ab*631:4 |
     kalmaṣaṃ kṣālayan viṣṇus $ tadgatāsaktacetasām | *HV_50.5ab*631:5 |
ruroda madhuraṃ kṛṣṇaḥ % pādāv ūrdhvaṃ prasārayan // HV_50.5 //
sa tatraikena pādena $ śakaṭaṃ paryavartayat &
     [k: M3 ins. *631. D6,T,G,M1.2.4 ins. after 6ab: M3 cont. after *631: :k]
     añjanena parikṣiptaṃ $ mukham unnamayan hariḥ | *HV_50.6ab*632 |
nyubjaṃ payodharākāṅkṣī % cakāra ca ruroda ca // HV_50.6 //
etasminn antare prāptā $ yaśodā śīghragāminī &
snātā prasnavadigdhāṅgī % baddhavatseva saurabhī // HV_50.7 //
sā dadarśa viparyastaṃ $ śakaṭaṃ vāyunā vinā &
hāheti kṛtvā tvaritā % dārakaṃ jagṛhe tadā // HV_50.8 //
na sā bubodha tat tena $ śakaṭaṃ parivartitam &
svasti me dārakāyeti % prītyā bhītā ca sābhavat // HV_50.9 //
kiṃ nu vakṣyati te putra $ pitā paramakopanaḥ &
tvayy adhaḥ śakaṭe supte % śakaṭe ca viloḍite // HV_50.10 //
kiṃ me snānena duḥsnānaṃ $ kiṃ ca me gamane nadīm &
paryaste śakaṭe putra % yā tvā paśyāmy apāvṛtam // HV_50.11 //
etasminn antare gobhir $ ājagāma vanecaraḥ &
kāṣāye vāsasī bibhran % nandagopo vrajāntikam // HV_50.12 //
sa dadarśa viparyastaṃ $ bhinnabhāṇḍaghaṭīghaṭam &
apāstadhūrvibhagnākṣaṃ % śakaṭaṃ cakramāli vai // HV_50.13 //
bhītas tvaritam āgamya $ sahasā sāśrulocanaḥ &
api me svasti putrāyety % asakṛd vacanaṃ vadan // HV_50.14 //
pibantaṃ stanam ālakṣya $ putraṃ svastho 'bravīt punaḥ &
vṛṣayuddhaṃ vinā kena % paryastaṃ śakaṭaṃ mama // HV_50.15 //
pratyuvāca yaśodā taṃ $ bhītā gadgadabhāṣiṇī &
na vijānāmy ahaṃ kena % śakaṭaṃ pātitaṃ bhuvi // HV_50.16 //
ahaṃ gatā nadīm ārya $ cailaprakṣālanārthinī &
āgatā ca viparyastam % apaśyaṃ śakaṭaṃ bhuvi // HV_50.17 //
tayoḥ kathayator evam $ abruvaṃs tatra dārakāḥ &
anena śiśunā yānam % etat pādena pātitam \
asmābhiḥ saṃpatadbhis tu # dṛṣṭam etad yadṛcchayā // HV_50.18 //
     [k: After 18, K3,V2,Dn,Ds2,D2.4.5,(marg.)T2 ins.: :k]
     nandagopas tu tac chrutvā $ vismayaṃ paramaṃ yayau | *HV_50.18*633:1 |
     prahṛṣṭaś caiva bhītaś ca $ kim etad iti cintayan | *HV_50.18*633:2 |
     na ca te śraddadhur gopāḥ $ sarve mānuṣabuddhayaḥ | *HV_50.18*633:3 |
āścaryam iti te sarve $ vismayotphullalocanāḥ &
svasthāne śakaṭaṃ caiva % cakrabandham akārayan // HV_50.19 //
     [k: After 19, D6,S,G ins.: :k]
     nando 'ṅkam enam āropya $ bhūreṇuṃ parigṛhya ca | *HV_50.19*634:1 |
     pradakṣiṇaṃ śiraḥ kurvan $ mantram etaj jajāpa ha | *HV_50.19*634:2 |
     viṣṇus te pūrvataḥ pātu $ rudro rakṣatu dakṣiṇam | *HV_50.19*634:3 |
     brahmā ca paścimaṃ pāyāt $ skando rakṣatv athottaram | *HV_50.19*634:4 |
     upariṣṭāt tathā sūryaḥ $ pāyāc cādhaś ca vāsukiḥ | *HV_50.19*634:5 |
     pāyāc ca tvām atho vatsa $ śiṣṭāḥ kāṣṭhāḥ samīraṇaḥ | *HV_50.19*634:6 |
     svastiṃ karotu bhagavān $ pinākī vṛṣabhadhvajaḥ | *HV_50.19*634:7 |
     gāvo rakṣantu sarvatra $ bhūmiḥ pātu sadāśivaḥ | *HV_50.19*634:8 |
     evam uccārya nandas tu $ kṛṣṇaṃ pasparśa sarvaśaḥ | *HV_50.19*634:9 |
     sa eva mantro bālānāṃ $ rakṣāyai parikīrtitaḥ | *HV_50.19*634:10 |
     [k: K1.2,Ñ,V,B,D1-5,T3 ins. after the addl. colophon; K3.4,Ñ1,Dn,Ds after 19; D6,T1.2.4,G,M4 cont. after *634: :k]
     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     kasyacit tv atha kālasya $ sakunīveṣadhāriṇī | *HV_50.19*635 |
dhātrī kaṃsasya bhojasya $ pūtaneti pariśrutā &
     [k: After 20ab, K2,Ñ2.3,V,B,Dn,Ds,D4-6,T,G,M4 ins.: :k]
     pūtanā nāma śakunī $ thorā prāṇabhayaṃkarī | *HV_50.20ab*636:1 |
     ājagāmārdharātre vai $ pakṣau krodhād vidhunvatī | *HV_50.20ab*636:2 |
     [k: While D2 ins. after 20ab: :k]
     tasmai stanaṃ durjaravīryam ulbaṇaṃ | *HV_50.20*637:1 |*
        ghorāṅkam ādāya śiśor dadāv atha | *HV_50.20*637:2 |*
     gāḍhaṃ karābhyāṃ bhagavān prapīḍya | *HV_50.20*637:3 |*
        prāṇaiḥ samaṃ roṣasamanvito 'pibat || *HV_50.20*637:4 |*
     sā muñca muñca bālam iti prabhāṣiṇī | *HV_50.20*637:5 |*
        niṣpīḍyamānākhilajīvamarmaṇi | *HV_50.20*637:6 |*
     vivṛtya netre caraṇau bhujau muhur | *HV_50.20*637:7 |*
        viklinnagātrā kṣipatī ruroda ha || *HV_50.20*637:8 |*
     tasyāḥ svanenātigabhīraraṃhasā | *HV_50.20*637:9 |*
        sādrir mahī dyauś ca cacāla sagrahā | *HV_50.20*637:10 |*
     rasā diśaś ca pratinedire janāḥ | *HV_50.20*637:11 |*
        petuḥ kṣitau vajranipātaśaṅkayā || *HV_50.20*637:12 |*
     niśācarītthaṃ vyathitastanā vyasur | *HV_50.20*637:13 |*
        vistārya keśāṃś caraṇau bhujāv api | *HV_50.20*637:14 |*
     prasārya goṣṭhe nijarūpam āśritā | *HV_50.20*637:15 |*
        vajrāhato vṛtra ivāpatan nṛpa || *HV_50.20*637:16 |*
     patamāno 'pi taddehas $ trigavyūtyantaradrumān | *HV_50.20*637:17 |
     cūrṇayām āsa rājendra $ mahad āsīt tad adbhutam || *HV_50.20*637:18 |
     īṣāmātrogradaṃṣṭrāsyaṃ $ girikandaranāsikam | *HV_50.20*637:19 |
     gaṇḍaśailastanaṃ raudraṃ $ prakīrṇāruṇamūrdhajam | *HV_50.20*637:20 |
     andhakūpagabhīrākṣaṃ $ pulinārohabhīṣaṇam | *HV_50.20*637:21 |
     baddhasetubhujorvaṅghri $ śūnyatoyahradodaram | *HV_50.20*637:22 |
     bālaṃ ca tasyā urasi $ krīḍantam akutobhayam | *HV_50.20*637:23 |
     gopyas tūrṇaṃ samabhyetya $ jagṛhur jātasaṃbhramāḥ || *HV_50.20*637:24 |
     yaśodārohiṇībhyāṃ tāḥ $ samaṃ bālasya sarvataḥ | *HV_50.20*637:25 |
     rakṣām vidadhire samyag $ gopucchabhramaṇādibhiḥ || *HV_50.20*637:26 |
     gomūtreṇa snāpayitvā $ punar gorajasārbhakam | *HV_50.20*637:27 |
     rakṣāṃ cakruś ca śakṛtā $ dvādaśāṅgeṣu nāmabhiḥ | *HV_50.20*637:28 |
tato 'rdharātrasamaye % śakuniḥ pratyadṛśyata // HV_50.20 //
vyāghragambhīranirghoṣā $ vyāharantī punaḥ punaḥ &
nililye śakaṭākṣe sā % prasnavotpīḍavarṣiṇī // HV_50.21 //
dadau stanaṃ ca kṛṣṇāya $ tatra suptajane niśi &
tasyāḥ stanaṃ papau kṛṣṇaḥ % prāṇaiḥ saha nanāda ca // HV_50.22 //
     [k: D6,T1.2,G,M ins. after 22cd; T3 after 22: :k]
     stanyaṃ tadviṣasaṃmiśraṃ $ rasyam āsīj jagadguroḥ | *HV_50.22*638:1 |
     patantīṃ tāṃ tu saṃdṛśya $ śakunīṃ bhayaviklavām | *HV_50.22*638:2 |
     prayāṇe śīghracapalāṃ $ vāśamānāṃ ca visvaram | *HV_50.22*638:3 |
     pādāṅguṣṭena tāṃ kṛṣṇaś $ cakrākrāntām akārayat | *HV_50.22*638:4 |
     cakrākrāntā tu śakunī $ papāta ca mamāra ca | *HV_50.22*638:5 |
     nanāda ca mahānādaṃ $ punaḥ punar asau hariḥ | *HV_50.22*638:6 |
tena śabdena vitrastās $ tato bubudhire janāḥ &
sa nandagopo gopāś ca % yaśodā ca suviklavā // HV_50.23 //
te tām apaśyan patitāṃ $ visaṃjñāṃ vipayodharām &
śakuniṃ nihatāṃ bhūmau % vajreṇeva vidāritām // HV_50.24 //
idaṃ kiṃ nv iti saṃtrastāḥ $ kasyedaṃ karma ceti ca &
nandagopaṃ puraskṛtya % gopās taṃ paryavārayan // HV_50.25 //
     [k: After 25, N (except Ś1, Ñ1),S (except M1-3) ins.: :k]
     nādhyagacchanta ca tadā $ hetuṃ tatra kadācana | *HV_50.25*639:1 |
     āścaryam āścaryam iti $ bruvanto 'nuyayur gṛhān | *HV_50.25*639:2 |
gateṣu teṣu gopeṣu $ vismiteṣu yathāgṛham &
yaśodāṃ nandagopas tu % papracchāgatasaṃbhramaḥ // HV_50.26 //
ko 'yaṃ vidhir na jānāmi $ vismayo me mahān ayam &
putrasya me bhayaṃ bhīru % bhīrutvaṃ samupāgatam // HV_50.27 //
yaśodā tv abravīd bhītā $ nārya jānāmi kiṃ nv idam &
dārakeṇa sahānena % suptā śabdena bodhitā // HV_50.28 //
yaśodāyām ajānantyāṃ $ nandagopaḥ sabāndhavaḥ &
kaṃsād bhayaṃ cakārograṃ % vismayaṃ ca jagāma ha // HV_50.29 //

[h: HV (CE) ch. 51, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
kāle gacchati saumyau tau $ dārakau kṛtanāmakau &
     [k: D6,T2-4,G1.2.4.5,M3.4 ins. after 1ab; M2 after 10ab: :k]
     pañca saṃvatsarān prāptau $ śobhayānau vrajaṃ muhuḥ | *HV_51.1ab*640 |
kṛṣṇasaṃkarṣaṇau cobhau % riṅginau samapadyatām // HV_51.1 //
tāv anyonyagatau bālau $ bālyād evaikatāṃ gatau &
ekamantradharau kāntau % bālacandrārkavarcasau // HV_51.2 //
ekanirmāṇaniryuktāv $ ekaśayyāsanāśanau &
ekaveṣadharāv ekaṃ % puṣyamāṇau śiśuvratam // HV_51.3 //
ekakāryāntaragatāv $ ekadehau dvidhā kṛtau &
ekacaryau mahāvīryāv % ekasya śiśutāṃ gatau // HV_51.4 //
ekapramāṇau lokānāṃ $ devavṛttāntamānuṣau &
kṛtsnasya jagato gopau % saṃvṛttau gopadārakau // HV_51.5 //
anyonyavyatiṣaktābhiḥ $ krīḍābhir abhiśobhitau &
anyonyakiraṇagrastau % candrasūryāv ivāmbare // HV_51.6 //
visarpantau tu sarvatra $ sarpabhogabhujāv ubhau &
rejatuḥ pāṃśudigdhāṅgau % dṛptau kalabhakāv iva // HV_51.7 //
kvacid bhasmapradigdhāṅgau $ karīṣaprokṣitau kvacit &
tau tatra paridhāvetāṃ % kumārāv iva pāvakī // HV_51.8 //
kvacij jānubhir uddhṛṣṭaiḥ $ sarpamāṇau virejatuḥ &
krīḍantau vatsaśālāsu % śakṛddigdhāṅgamūrdhajau // HV_51.9 //
śuśubhāte śriyā juṣṭāv $ ānandajananau pituḥ &
janaṃ ca vipra kurvāṇau % hasantau ca kvacit kvacit // HV_51.10 //
tau bālakau lalitakau $ mūrdhajavyākulekṣaṇau &
rejatuś candravadanau % dārakau sukumārakau // HV_51.11 //
     [k: After 11, D6,T1,G2-5,M4 ins.: :k]
     atiprasaktau ghoṣeṣu $ ghoṣam āpūrya dārakau | *HV_51.11*641 |
atiprasaktau tau dṛṣṭvā $ sarvavrajavicāriṇau &
nāśaknuvad vārayitum % nandagopaḥ sudurmadau // HV_51.12 //
tato yaśodā saṃkruddhā $ kṛṣṇaṃ kamalalocanam &
     [k: After 13ab, D6,S,G(ed.) ins.: :k]
     uvāca śiśurūpeṇa $ carantaṃ jagataḥ prabhum | *HV_51.13ab*642:1 |
     ehi vatsa piba stanyaṃ $ durvoḍhuṃ mama saṃprati || *HV_51.13ab*642:2 |
     etāvantam itaḥ kālaṃ $ kvā gato 'si gṛhād bahiḥ | *HV_51.13ab*642:3 |
     ity ādāya kare putraṃ $ gṛhān nirvāsya sā ruṣā | *HV_51.13ab*642:4 |
ānāyya śakaṭīmūlaṃ % bhartsayantī punaḥ punaḥ // HV_51.13 //
dāmnā caivodare baddhvā $ pratyabandhad udūkhale &
yadi śaknoṣi gaccheti % tam uktvā karma sākarot \
vyagrāyām tu yaśodāyām # nirjagāma tato 'ṅgaṇāt // HV_51.14 //
śiśulīlāṃ tataḥ kurvan $ kṛṣṇo vismāpayan vrajam &
so 'ṅgaṇān niḥsṛtaḥ kṛṣṇaḥ % karṣamāṇa udūkhalam // HV_51.15 //
sa yamābhyām pravṛddhābhyām $ arjunābhyāṃ caran vane &
niścakrāma śiśur madhyāt % karṣamāṇa udūkhalam // HV_51.16 //
tat tasya karṣato baddham $ tiryag gatam udūkhalam &
lagnaṃ tābhyāṃ samūlābhyām % arjunābhyāṃ cakarṣa ha // HV_51.17 //
tāv arjunau kṛṣyamāṇau $ tena bālena raṃhasā &
samūlaviṭapau bhagnau % sa tu madhye jahāsa vai // HV_51.18 //
nidarśanārthaṃ gopānāṃ $ divyaṃ svabalam āsthitaḥ &
tad dāma tasya bālasya % prabhāvād abhavad dṛḍham // HV_51.19 //
yamunātīramārgasthā $ gopyas taṃ dadṛśuḥ śiśum &
krandantyo vismayantyaś ca % yaśodānikaṭaṃ yayuḥ // HV_51.20 //
tās tu saṃbhrāntavadanā $ yaśodām ūcur aṅganāḥ &
ehy āgaccha yaśodeti % saṃbhrame kiṃ vilambase // HV_51.21 //
yau tāv arjunavṛkṣau tu $ vraje satyopayācitau &
     [k: For 22cd, Ś1,K1 subst.: :k]
     tāv etau tava putrasya $ patitāv upari drumau | *HV_51.22ab*643 |
putrasyopari tāv etau % patitau te mahīruhau // HV_51.22 //
dṛḍhena dāmnā tatraiva $ baddho vatsa ivodare &
jahāsa madhye vṛkṣābhyāṃ % tava putraḥ sa bālakaḥ // HV_51.23 //
     [k: M1.3 subst. for 23cd; M2 ins. after 23ab: :k]
     prahasann eva vṛkṣābhyāṃ $ madhye krīḍann ivāṅgaṇe | *HV_51.23cd*644 |
uttiṣṭha gaccha durmedhe $ mūḍhe paṇḍitamānini &
putram ānaya jīvantuṃ % muktaṃ mṛtyumukhād iva // HV_51.24 //
sā bhītā sahasotthāya $ hāhākāraṃ prakurvatī &
taṃ deśam agamad yatra % patitau tau mahādrumau // HV_51.25 //
dadarśa tābhyāṃ sā madhye $ drumābhyām ātmajaṃ śiśum &
dāmnā nibaddham udare % karṣamāṇam udūkhalam // HV_51.26 //
sagopīgopavṛddhaś ca $ sayuvā ca vrajas tadā &
paryagacchat tato draṣṭuṃ % gopeṣu mahad adbhutam // HV_51.27 //
jajalpus te yathākāmaṃ $ gopā vanavicāriṇaḥ &
     [k: After 28ab, D6,S ins.: :k]
     jajalpur jātasaṃbhrāntā $ sarve vismitacetasaḥ | *HV_51.28ab*645 |
kenemau pātitau vṛkṣau % ghoṣasyaivāgrapādapau // HV_51.28 //
vinā vātaṃ vinā varṣaṃ $ vidyutprapatanaṃ vinā &
vinā hastikṛtaṃ doṣam % kenemau pātitau drumau // HV_51.29 //
aho bata na śobhetāṃ $ vimūlāv arjunāv imau &
imau nipatitau bhūmau % vitoyau jaladāv iva // HV_51.30 //
     [k: After 30, B2 Poona, Bom. and Cal. eds. and G(ed.) ins.: :k]
     yadīmau ghoṣaracitau $ ghoṣakalyāṇakāriṇau | *HV_51.30*646 |
nandagopa prasannau te $ drumāv evaṃgatāv api &
yatra te dārako mukto % vimūlābhyām avikṣataḥ // HV_51.31 //
autpātikam idaṃ ghoṣe $ tṛtīyaṃ vartate tv iha &
pūtanāyā nipātaś ca % drumayoḥ śakaṭasya ca // HV_51.32 //
asmin sthāne niveśo 'yaṃ $ ghoṣasyāsya na vidyate &
utpātā hy atra dṛśyante % kathayanto naśobhanam // HV_51.33 //
nandagopas tu sahasā $ muktvā kṛṣṇam udūkhalāt &
niveśya cāṅke suciraṃ % mṛtaṃ punar ivāgatam // HV_51.34 //
     [k: K1.4,Ñ2,V2,B2.3,Dn,Ds,D2.3,T3,M4,G(ed.) ins. after 34: D5 after the repetition of 34cd: :k]
     nātṛpyat prekṣamāṇo vai $ kṛṣṇaṃ kamalalocanam | *HV_51.34*647 |
tato yaśodāṃ garhan vai $ nandagopo viveśa ha &
sa ca gopajanaḥ sarvo % ghoṣam eva jagāma ha // HV_51.35 //
sa ca tenaiva nāmnā tu $ kṛṣṇo vai dāmabandhanāt &
     [k: For 36ab, D6,S(except T3.4) subst.: :k]
     yena dāmnā nibaddho 'sāv $ udare sudṛḍhaṃ vraje | *HV_51.36ab*648 |
ghoṣe dāmodara iti % gopībhiḥ parigīyate // HV_51.36 //
etad āścaryabhūtaṃ hi $ bālasyāsīd viceṣṭitam &
kṛṣṇasya bharataśreṣṭha % ghoṣe nivasatas tadā // HV_51.37 //

[h: HV (CE) ch. 52, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
evaṃ tau bālyam uttīrṇau $ kṛṣṇasaṃkarṣalṇāvubhau &
tasminn eva vrajasthāne % saptavarṣau babhūvatuḥ // HV_52.1 //
nīlapītāmbaradharau $ pītaśvetānulepanau &
babhūvatur vatsapālau % kākapakṣadharāv ubhau // HV_52.2 //
parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ $ vādayantau varānanau &
     [k: D6,T2,G,M1-3 ins. after 3ab; T1,M4,G(ed.) after the repetition of 3ab: :k]
     gopavīthyāṃ sumadhuraṃ $ gāyantau kāmarūpiṇau | *HV_52.32ab*649 |
śuśubhāte vanagatau % triśīrṣāv iva pannagau // HV_52.3 //
mayūrāṅgadabāhū tau $ ballavāpīḍadhāriṇau &
vanamālākṛtoraskau % drumapotāv ivodgatau // HV_52.4 //
aravindakṛtāpīḍau $ rajjuyajñopavītinau &
saśikyatumbakarakau % gopaveṇaupravādakau // HV_52.5 //
     [k: After 5, D6,S,G(ed.) ins.: :k]
     parṇavādyasamāyuktau $ dadhyodanakarau kṛtī | *HV_52.5*650:1 |
     kiṃkiṇījālasaṃbaddha- $ kaṭideśavibhūṣitau || *HV_52.5*650:2 |
     kakṣakūṭasamālambi- $ śikyasthadhṛtapāyasau | *HV_52.5*650:3 |
     kālayantau ca daṇḍena $ vatsān vatsau diśaṃ prati || *HV_52.5*650:4 |
     gulmeṣu madhumādhvīkaṃ $ mārgamāṇāvitas tataḥ | *HV_52.5*650:5 |
     khādantau vanyamūlāni $ pibantau madhumākṣikam || *HV_52.5*650:6 |
     dadatau madhumūlāni $ dārakebhyaḥ samantataḥ | *HV_52.5*650:7 |
     khādantau khādayantau ca $ mūlāni ca phalāni ca || *HV_52.5*650:8 |
     tindukaṃ bhakṣayantu ca $ gopair āpatya bhūtale | *HV_52.5*650:9 |
     kīlair āpatya vṛkṣebhyaḥ $ khādayantu phalāni ca | *HV_52.5*650:10 |
kvacid dhasantāv anyonyaṃ $ krīḍamānau kvacit kvacit &
     [k: After 6ab, D6,S ins.: :k]
     dadhyodanaṃ prabhuñjānau $ kvacit kakṣavilambitam | *HV_52.6ab*651:1 |
     kvacic ca pānasaṃbhrāntau $ kvacit pāyasamoditau | *HV_52.6ab*651:2 |
     kvacid vṛkṣeṣu viśrāntau $ sthalīṣv iva yathāsukham | *HV_52.6ab*651:3 |
parṇaśayyāsu saṃsuptau % kvacin nidrāntaraiṣiṇau // HV_52.6 //
     [k: After 6 D6,S (außer T3,) ins.: :k]
     vatsān anu yathākāmaṃ $ carantau vatsapālakau | *HV_52.6*652:1 |
     vatsapucchān samādhūya $ vikṣiptantau pṛthak pṛthak | *HV_52.6*652:2 |
evaṃ vatsān pālayantau $ śobhayantau mahāvanam &
     [k: For 7ab Ś1 subst.: :k]
     evaṃ tu vatsapālau tau $ śobhayām āsatur vanam | *HV_52.7ab*653 |
cañcūryantau ramantau sma % kiśorāv iva cañcalau // HV_52.7 //
     [k: After 7, Db,T,G1-3.5,M ins.: :k]
     gāyantu ca kvacid geyān $ susvaraṃ madhurasvaram | *HV_52.7*654:1 |
     utkarṇaṃ mṛgasaṃghaṃ ca $ kurvantau gītanisvanaiḥ || *HV_52.7*654:2 |
     gajān paravaśān geyaiḥ $ kurvantau ca gahāvane | *HV_52.7*654:3 |
     lokam itthaṃ carantau ca $ ramayantau ca ceṣṭitaiḥ | *HV_52.7*654:4 |
atha dāmodaraḥ śrīmān $ saṃkarṣaṇam uvāca ha &
ārya nāsmin vane śakyaṃ % gopālaiḥ saha krīḍitum // HV_52.8 //
avagītam idaṃ sarvam $ āvābhyāṃ bhuktabhojanam &
prakṣīṇatṛṇakāṣṭhaṃ ca % gopair mathitapādapam // HV_52.9 //
gahanānīha yāny āsan $ kānanāni vanāni ca &
tāny ākāśanikāśāni % dṛśyante 'dya yathāsukham // HV_52.10 //
govāteṣv api ye vṛkṣāḥ $ parivṛttārgaleṣu ca &
sarve goṣṭhāgniṣu gatāḥ % kṣayam akṣayavarcasaḥ // HV_52.11 //
saṃnikṛṣṭāni yāny āsan $ kāṣṭhāni ca tṛṇāni ca &
tāni dūrāvakṛṣṭāni % mārgitavyāni bhūmiṣu // HV_52.12 //
araṇyam idam alpodam $ alpakakṣaṃ nirāśrayam &
anveṣitavyaviśrāmaṃ % dāruṇaṃ viraladrumam \
akarmaṇyeṣu vṛkṣeṣu # sthitaviprasthitadvijam // HV_52.13 //
     [k: K1.2,Ñ2(last two first time),V2,B,Dn,Ds,D2.3,T1,G4 ins. after 13; K2(second time).3,Ñ1.2(second time) after 16ab; Ñ3,V1 after 14ab; V3,D1.4.6, T2,G1-3.5,M4 cont. after *656: :k]
     saṃvāsasyāsya mahato $ janenotsāditadrumam | *HV_52.13*655 |
nirānandaṃ nirāsvādaṃ $ niṣprayojanam ārutam &
nirvihaṃgam idaṃ śūnyaṃ % nirvyañjanam ivāśanam // HV_52.14 //
vikrīyamāṇaiḥ kaṣṭhaiś ca $ śākaiś ca vanasaṃbhavaiḥ &
utsannasaṃcayatṛṇo % ghoṣo 'yaṃ nagarāyate // HV_52.15 //
śailānāṃ bhūṣaṇaṃ ghoṣo $ ghoṣāṇāṃ bhūṣaṇaṃ vanam &
     [k: After 16ab, K2(second time).3,Ñ1.2(second time) ins. *655, while K1,Ñ3,V,B,D,T2,G,M4 ins. after 16ab; K2,Ñ2 cont. after *655; T3.4 after 28ab: :k]
     vanānāṃ bhūṣaṇaṃ gāvas $ tāś cāsmākaṃ parā gatiḥ | *HV_52.16ab*656 |
tasmād anyad vanaṃ yāmaḥ % pratyagravayasendhanam // HV_52.16 //
icchanty anupabhuktāni $ bhoktuṃ gāvas tṛṇāni ca &
tasmād vanaṃ navatṛṇaṃ % gacchantu dhanino vrajāḥ // HV_52.17 //
na dvārabandhāvaraṇā $ na gṛhakṣetriṇas tathā &
praśastā vai vrajā loke % yathā vai cakracāriṇaḥ // HV_52.18 //
śakṛnmūtreṣu teṣv eva $ jātaṃ kṣārarasāyanam &
na tṛṇaṃ bhuñjate gāvo % nāpi tatpayaso hitam // HV_52.19 //
sthalīprāyāsu ramyāsu $ navāsu vanarājiṣu &
carāmaḥ sahitā gobhiḥ % kṣipraṃ saṃvāhyatāṃ vrajaḥ // HV_52.20 //
śrūyate hi vanaṃ ramyaṃ $ paryāptatṛṇasaṃstaram &
nāmnā vṛndāvanaṃ nāma % svāduvṛkṣaphalodakam // HV_52.21 //
ajhillikaṇṭakavanaṃ $ sarvair vanaguṇair yutam &
kadambapādapaprāyaṃ % yamunātīrasaṃśritam // HV_52.22 //
snigdhaśītānilavanaṃ $ sarvartunilayaṃ śubham &
gopīnāṃ sukhasaṃcāraṃ % cārucitravanāntaram // HV_52.23 //
tasya govardhano nāma $ nātidūre girir mahān &
bhrājate dīrghaśikharo % nandanasyeva mandaraḥ // HV_52.24 //
madhye cāsya mahāśākho $ nyagrodho yojanocchritaḥ &
bhāṇḍīro nāma śuśubhe % nīlamegha ivāmbare // HV_52.25 //
madhyena cāsya kālindī $ sīmantamiva kurvatī &
prayātā nandanasyeva % nalinī saritāṃ varā // HV_52.26 //
tatra govardhanaṃ caiva $ bhāṇḍīraṃ ca vanaspatim &
kālindīṃ ca nadīṃ ramyāṃ % drakṣyāvaś carataḥ sukham // HV_52.27 //
     [k: For 27cd, Ś1 subst.: :k]
     sukhaṃ carantaṃ drakṣyāvaḥ $ kālindīṃ ca nadīṃ śubhām | *HV_52.27*657 |
tatrāyaṃ vasatāṃ ghoṣas $ tyajyatāṃ nirguṇaṃ vanam &
saṃvāhayāma bhadraṃ te % kiṃcid utpādya kāraṇam // HV_52.28 //
evaṃ kathayatas tasya $ vāsudevasya dhīmataḥ &
prādurbabhūvuḥ śataśo % raktamāṃsavasāśanāḥ // HV_52.29 //
ghorāś cintayatas tasya $ svatanūruhajās tadā &
viniṣpetur bhayakarāḥ % sarvataḥ śataśo vṛkāḥ // HV_52.30 //
     [k: Ś1,K3,V2,(marg.)B1,Dn,Ds2,D5 ins. after 30; D4 after 28ab: :k]
     niṣpatanti sma bahavo $ vrajasyotsādanāya vai | *HV_52.30*658 |
vṛkān niṣpatitān dṛṣṭvā $ goṣu vatseṣv atho nṛṣu &
gopīṣu ca yathākāmaṃ % vraje trāso 'bhavan mahān // HV_52.31 //
te vṛkāḥ pancabaddhāś ca $ daśabaddhās tathāpare &
triṃśadviṃśatibaddhāś ca % śatabaddhās tathāpare // HV_52.32 //
     [k: After 32, M1-3 ins.: :k]
     pañcāśatṣaṣṭibaddhāś ca $ catvāriṃśat tathaiva ca | *HV_52.32*659 |
niścerus tasya gātrād dhi $ śrīvatsakṛtalakṣaṇāḥ &
kṛṣṇasya kṛṣṇavadanā % gopānāṃ bhayavardhanāḥ // HV_52.33 //
bhakṣayadbhiś ca tair vatsāṃs $ trāsayadbhiś ca govrajān &
niśi bālān haradbhiś ca % vṛkair utsādyate vrajaḥ // HV_52.34 //
na vanaṃ śakyate gantuṃ $ na gāś ca parirakṣitum &
na vanāt kiṃcid āhartuṃ % na ca vā tarituṃ nadīm // HV_52.35 //
     [k: After 35, all Mss. (except Ś1,M1-3) ins.: :k]
     trastā hy udvignamanaso $ gatās tasmin vane 'vasan | *HV_52.35*660 |
evaṃ vṛkair udīrṇais tu $ vyāghratilyaparākramaiḥ &
vrajo niṣpandaceṣṭaḥ sa % ekasthānacaraḥ kṛtaḥ // HV_52.36 //

[h: HV (CE) ch. 53, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
ītiṃ vṛkānāṃ dṛṣṭvā tu $ vardhamānāṃ durāsadām &
sastrīpuṃso 'tha ghoṣo vai % samasto 'mantrayat tadā // HV_53.1 //
sthāneneha na naḥ kāryaṃ $ vrajāmo 'nyan mahad vanam &
     [k: After 2ab, D6,T2,G1.3-5,M4,G(ed.) ins.: :k]
     yan nirbhayaṃ sukhakaraṃ $ sukhasaṃcāramārutam | *HV_53.2ab*661 |
yac chivaṃ ca sukhāḍhyaṃ ca % gavāṃ caiva sukhāvaham // HV_53.2 //
adyaiva kiṃ cireṇa sma $ vrajāmaḥ saha godhanaiḥ &
yāvad vṛkair vadhaṃ ghoraṃ % na naḥ sarvo vrajo vrajet // HV_53.3 //
eṣāṃ dhūmrāruṇāṅgānāṃ $ daṃṣṭriṇāṃ mukhakarṣiṇām &
vṛkāṇāṃ kṛṣṇavaktrāṇāṃ % bibhīmo niśi garjatām // HV_53.4 //
mama putro mama bhrātā $ mama vatso 'tha gaur mama &
vṛkair vyāpāditety evaṃ % krandanti sma gṛhe gṛhe // HV_53.5 //
tāsāṃ ruditaśabdena $ gavāṃ hambhāraveṇa ca &
vrajasyotthāpanaṃ cakrur % ghoṣavṛddhāḥ samāgatāḥ // HV_53.6 //
teṣāṃ matam athājñāya $ gantuṃ vṛndāvanaṃ prati &
vrajasya ca niveśāya % gavāṃ caiva sukhāya ca // HV_53.7 //
vṛndāvananiveśāya $ jñātvā tān kṛtaniścayān &
nandagopo bṛhadvākyaṃ % bṛhaspatir ivādade // HV_53.8 //
adyaiva niścayaprāptir $ yadi gantavyam eva naḥ &
śīghram ājñāpyatāṃ ghoṣaḥ % sajjībhavata māciram // HV_53.9 //
tato 'vaghuṣyata tadā $ ghoṣe tatprākṛtair naraiḥ &
śīghram gāvaḥ prakālyantāṃ % yujyantāṃ śakaṭāni ca // HV_53.10 //
vatsayūthāni kālyantāṃ $ bhāṇd.aṃ samadhiropayatām &
vṛndāvanam itaḥ sthānān % niveśāya ca gamyatām // HV_53.11 //
tac chrutvā nandagopasya $ vacanaṃ sādhu bhāṣitam &
     [k: For 12ab, G4 subst.: :k]
     tac chrutvā vacanaṃ tasya $ nandagopasya bhāṣitam | *HV_53.12ab*662 |
udatiṣṭhad vrajaḥ sarvaḥ % śīghraṃ gamanalālasaḥ // HV_53.12 //
prayāhy uttiṣṭha gacchāmaḥ $ kiṃ śeṣe yāhi yojaya &
uttiṣṭhati vraje tasmin % gopakolāhalo hy abhūt // HV_53.13 //
uttiṣṭhamānaḥ śuśubhe $ śakaṭīsaṃkaṭas tu saḥ &
vyāghraghoṣamahāghoṣo % ghoṣaḥ sāgaraghoṣavān // HV_53.14 //
gopīnāṃ gargarībhiś ca $ mūrdhni cottaṃsitair ghaṭaiḥ &
niṣpapāta vrajāt paṅktis % tārāpaṅktir ivāmbarāt // HV_53.15 //
nīlapītāruṇais tāsāṃ $ vastrair udgrathitocchritaiḥ &
śakracāpāyate paṅktir % gopīnāṃ mārgagāminī // HV_53.16 //
dāmanīdāmabhāraiś ca $ kecit kāyāvalambibhiḥ &
gopā mārgagatā bhānti % sāvarohā iva drumāḥ // HV_53.17 //
sa vrajo vrajatā bhāti $ śakaṭaughena bhāsvatā &
oghaiḥ pavanavikṣiptair % niṣpatadbhir ivārṇavaḥ // HV_53.18 //
kṣaṇena tadvrajasthānam $ iriṇaṃ samapadyata &
dravyāvayanirdhūtaṃ % kīrṇaṃ vāyasamaṇḍalaiḥ // HV_53.19 //
tataḥ krameṇa ghoṣaḥ sa $ prāpto vṛndāvanaṃ vanam &
niveśaṃ vipulaṃ cakre % niveśāya gavāṃ hitam // HV_53.20 //
śakaṭāvartaparyantaṃ $ candrārdhākārasaṃsthitam &
madhye yojanavistāraṃ % tāvad dviguṇam āyatam // HV_53.21 //
kaṇṭakībhiḥ pravṛddhābhis $ tathā kaṇṭakitair drumaiḥ &
nikhātocchritaśākhāgrair % abhiguptaṃ samantataḥ // HV_53.22 //
manthair āropyamānaiś ca $ manthabandhānukarṣaṇaiḥ &
adbhiḥ prakṣālyamānābhir % gargarībhis tatas tataḥ // HV_53.23 //
kilair āropyamāṇaiś ca $ dāmanīpāśapāśitaiḥ &
stambhanībhir dhṛtaiś cāpi % śakaṭaiḥ parivartitaiḥ // HV_53.24 //
niyogapāśair āsaktair $ gargarīstambhamūrdhasu &
chādanārthaṃ prakīrṇaiś ca % kaṭais tṛṇagṛhais tathā // HV_53.25 //
śākhāviṭaṅkair vṛkṣāṇāṃ $ kriyamāṇair itas tataḥ &
śodhamānair gavāṃ sthānaiḥ % sthāpyamānair udūkhalaiḥ // HV_53.26 //
prāṅmukhaiḥ sicyamānaiś ca $ saṃdīpyadbhiś ca pāvakaiḥ &
savatsacarmāstaraṇaiḥ % paryaṅkaiś cāvaropitaiḥ // HV_53.27 //
toyam uttārayantībhiḥ $ prokṣantībhiś ca tadvanam &
śākhāś cākarṣamāṇābhir % gopībhiś ca samantataḥ // HV_53.28 //
yuvabhiḥ sthaviraiś caiva $ gopair vyagrakarair bhṛśam &
viśasadbhiḥ kuṭhāraiś ca % kāṣṭhāny api tarūn api // HV_53.29 //
tad vrajasthānam adhikaṃ $ cakāśe kānanāvṛtam &
ramyaṃ vananiveśaṃ vai % svabhivṛṣṭyāmṛtopamam // HV_53.30 //
tās tu kāmadughā gāvaḥ $ sarvakālatṛṇaṃ vanam &
vṛndāvanam anuprāptā % nandanopamakānanam // HV_53.31 //
pūrvam eva tu kṛṣṇena $ gavāṃ satkārakāriṇā &
śivena manasā dṛṣṭaṃ % tadvanaṃ vanacāriṇā // HV_53.32 //
paścime tu tataḥ pakṣe $ gharmamāsi nirāmaye &
varṣatīvāmṛtaṃ deve % tṛṇaṃ tatravyavardhata // HV_53.33 //
na tatra vatsāḥ sīdanti $ na gāvo netare janāḥ &
yatra tiṣṭhati lokānāṃ % bhavāya madhusūdanaḥ // HV_53.34 //
tās tu gāvaḥ sa ghoṣaś ca $ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā &
kṛṣṇena vihitaṃ vāsaṃ % tam adhyāsanta nirvṛtāḥ // HV_53.35 //
     [k: D6,T,G ins. after 35; M4 after 34: :k]
     yatra tiṣṭhati deveśo $ devadevo janārdanaḥ | *HV_53.35*663:1 |
     na tatra prāṇināṃ duḥkhaṃ $ sa ca sarvasukhāvahaḥ | *HV_53.35*663:2 |
     [k: After the colophon, D3.6,S ins. a passage given in App I, No 11. (CE vol. 1, p. 799) :k]

[h: HV (CE) ch. 54, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
tau tu vṛndāvanaṃ prāptau $ vasudevasutāv ubhau &
ceratur vatsayūthāni % cārayantau sunirvṛttau // HV_54.1 //
pūrṇas tu gharmasamayas $ tayos tatra vane sukham &
krīḍatoḥ saha gopālair % yamunāṃ cāvagāhatoḥ // HV_54.2 //
     [k: After 2, D6,T1.2,G1-3.5,M ins.: :k]
     gate tasmin mahāgharme $ rajaḥpūrais tirohitaiḥ | *HV_54.2*664 |
tataḥ prāvṛd anuprāptā $ manasaḥ kāmadīpanī &
pravavarṣur mahāghorāḥ % śakracāpāṅktitodarāḥ \
babhūvādarśanaḥ sūryo # bhūmiś cādarśayat tṛṇam // HV_54.3 //
patatā meghavātena $ navatoyānukarṣiṇā &
saṃmārjitatalā bhūmir % yauvanastheva lakṣyate // HV_54.4 //
navavarṣāvasiktāni $ śakragopakulāni ca &
naṣṭadāvāgnidhūmāni % vavāni pracakāśire // HV_54.5 //
nṛttavyāpārakālaś ca $ mayūrāṇāṃ kalāpinām &
madaraktāḥ pravṛttāś ca % kekāḥ paṭuravāḥ kṛtāḥ // HV_54.6 //
navaprāvṛṣi kāntānāṃ $ ṣaṭpadāhāradāyinām &
yauvanasthaṃ kadambānāṃ % navābhrair bhrājate vapuḥ // HV_54.7 //
hāsitaṃ kuṭajaiḥ phullaiḥ $ kadambair vāsitaṃ vanam &
trāsitaṃ jaladair uṣṇaṃ % toṣitā vasudhā jalaiḥ // HV_54.8 //
saṃtaptā bhāskarajalair $ abhitaptā devāgnibhiḥ &
jalair balāhakotsṛṣṭair % ucchvasantīva parvatāḥ // HV_54.9 //
mahāvātasamuddhūtaṃ $ mahāmeghagaṇārpitam &
mahīmahārajaḥpūrais % tulyam āpadyate nabhaḥ // HV_54.10 //
kvacit kadambahāsāḍhyaṃ $ silindhrābharaṇaṃ kvacit &
saṃpradīptaṃ ivābhāti % phullanīpadrumaṃ vanam // HV_54.11 //
aindreṇa payasā siktaṃ $ mārutena navīkṛtam &
pārthivaṃ gandham āghrāya % lokaḥ kṣubhitamānasaḥ // HV_54.12 //
dṛptasāraṅganinadair $ dardur avyāhṛtena ca &
navaiś ca śikhivikruṣṭair % ekavarṇā vasuṃdharā // HV_54.13 //
bhramattūrṇamahāvegā $ varṣaprāptamahārayāḥ &
haryantas tīrajān vṛksān % vistarāṃ yānti nimnagāḥ // HV_54.14 //
saṃtatāsāraniryatnāḥ $ klinnapatrottaracchadāḥ &
na tyajanty agamāgrāṇi % śrāntā iva patatriṇaḥ // HV_54.15 //
toyagambhīralambeṣu $ prasravatsu nadatsu ca &
udareṣu navābhrāṇāṃ % majjatīva divākaraḥ // HV_54.16 //
tanūruhair utpatitaiḥ $ salilotpīḍasaṃkulā &
anveṣyamārgā vasudhā % bhāti śāḍvalamālinī // HV_54.17 //
vajreṇevāvarugnānāṃ $ nagānāṃ nagaśālinām &
srotobhiḥ parikṛttāni % patanti śikharāṇi ca // HV_54.18 //
patatā meghavarṣeṇa $ yathānimnānusāriṇā &
palvalodgīrṇaraktena % pūryante vanarājayaḥ // HV_54.19 //
hastocchritamukhā vanyā $ meghanādānusāriṇaḥ &
bhāntyātivṛṣṭyā mātaṅgā % gāṃ gatā iva toyadāḥ // HV_54.20 //
prāvṛṭpravṛttiṃ saṃdṛśya $ dṛṣṭvā cāmbudharān ghanān &
rauhiṇeyo mithaḥ kāle % kṛṣṇaṃ vacanam abravīt // HV_54.21 //
paśya kṛṣṇa ghanān kṛṣṇān $ balākotpātabhūṣaṇān &
gagane tava gātrāṇāṃ % varṇacorān samutthitān // HV_54.22 //
     [k: After 22, T3 ins.: :k]
     kāmināṃ hṛdayasyāśu $ nighnatas tān samantataḥ (sic) | *HV_54.22*665 |
tava nidrākaraḥ kālas $ tava gātropamam nabhaḥ &
tvam ivājñātavasatiṃ % candro vasati vārṣikīm // HV_54.23 //
etan nīlotpalaśyāmaṃ $ nīlotpaladalaprabham &
     [k: After 24ab M2 ins.: :k]
     nīlotpaladale kāle $ bhāti vṛndāvanaṃ vanam | *HV_54.24ab*666 |
saṃprāpte durdine kāle % durdinaṃ bhāti vai nabhaḥ // HV_54.24 //
paśya kṛṣṇa jalodagraiḥ $ kṛṣṇair udgrathitair ghanaiḥ &
govardhano yathā ramyo % bhāti govardhano giriḥ // HV_54.25 //
patitenāmbhasā hy ete $ samantān madatarpitāḥ &
bhrājante kṛṣṇasāraṅgāḥ % kānaneṣu mudānvitāḥ // HV_54.26 //
etāny ambuprahṛṣṭāni $ haritāni mṛdūni ca &
tṛṇāni śatapatrākṣa % patrair gūhanti medinīm // HV_54.27 //
kṣarajjalānāṃ śailānāṃ $ vanānāṃ ca jalāgame &
sasasyānāṃ ca sīmānāṃ % na lakṣmīr vyatiricyate // HV_54.28 //
śīghravātasamuddhūtāḥ $ proṣitautsukyakāriṇaḥ &
dāmodaroddāmaravāḥ % prāgalbhyaṃ yānti toyadāḥ // HV_54.29 //
hare haryaśvacāpena $ trivarṇena trivikrama &
vibāṇajyena dhanuṣā % tavedaṃ madhyamaṃ padam // HV_54.30 //
nabhasya ca nabhaś cakṣur $ na bhāty eṣa nabhaścaraḥ &
meghaiḥ śītātapakaro % viraśmir iva raśmimān // HV_54.31 //
dyāvāpṛthivyoḥ saṃsargaḥ $ satataṃ vitataiḥ kṛtaḥ &
avyavacchinnadhāraughaiḥ % samudraughanibhair ghanaiḥ // HV_54.32 //
nīpārjunakadambānāṃ $ pṛthivyāṃ cābhivṛṣtayaḥ &
gandhaiḥ kolāhalā vānti % vātā madanadīpanāḥ // HV_54.33 //
saṃpravṛttamahāvarṣaṃ $ lambamānamahāmbudam &
bhāty agādham aparyantaṃ % sasāgaram ivāmbaram // HV_54.34 //
dhārānirmalanārācaṃ $ vidyut kavacanirmalam &
śakracāpāyudhadharaṃ % yuddhasajjam ivāmbaram // HV_54.35 //
śailānāṃ ca vanānāṃ ca $ drumāṇāṃ ca varānana &
praticchannāni bhāsante % śikharāṇi ghanair ghanaiḥ // HV_54.36 //
gajānīkair ivākīrṇaṃ $ salilodgāribhir ghanaiḥ &
varṇasārūpyatāṃ yāti % gaganaṃ sāgarasya vai // HV_54.37 //
samudroddhūtajanitā $ lolaśāḍvalakampinaḥ &
śītāh sapṛṣatodgārāḥ % karkaśā vānti mārutāḥ // HV_54.38 //
niśāsu suptacandrāsu $ muktatoyāsu toyadaiḥ &
magnasūryasya nabhaso % nābhibhānti diśo daśa // HV_54.39 //
     [k: After 39, K,Ñ2.3,V,B,D(except D6),T1.3.4 ins.: :k]
     cetanaṃ puṣkaraṃ kośaiḥ $ kṣudhādhmātaiḥ samantataḥ | *HV_54.39*667:1 |
     na ghṛṇīnāṃ na ramyāṇāṃ $ vivekaṃ yānti kṛṣṭayaḥ | *HV_54.39*667:2 |
     [k: Ñ2 cont.: :k]
     saṃhatānāṃ dvirephānāṃ $ niveśaṃ yānti paṅkayaḥ | *HV_54.39*668 |
gharmadoṣaparityaktaṃ $ meghatoyavibhūṣitam &
paśya vṛndāvanaṃ kṛṣṇa % vanaṃ caitrarathaṃ yathā // HV_54.40 //
evaṃ prāvṛṅgunān sarvāñ $ śrīmān kṛṣṇasya pūrvajaḥ &
kathayann eva balavān % vrajam eva jagāma ha // HV_54.41 //
tau rāmayantāv anyonyaṃ $ kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau &
tatkālaṃ jñātibhiḥ sārdhaṃ % ceratus tau mahad vanam // HV_54.42 //
     [k: After adhy. 54, D3.6,S ins. App12. :k]

[h: HV (CE) ch. 55, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
kadācit tu tadā kṛṣṇo $ vinā saṃkarṣaṇaṃ gurum &
cacāra tadvanavaraṃ % kāmarūpī varānanaḥ // HV_55.1 //
kākapakṣadharaḥ śrīmāñ $ śyāmaḥ padmadalekṣaṇaḥ &
śrīvatsenorasā yuktaḥ % śaśāṅka iva lakṣmaṇā // HV_55.2 //
sāṅgadenāgrapādena $ paṅkajodbhinnavarcasā &
sukumārābhitāmreṇa % krāntavikrāntagāminā // HV_55.3 //
pīte prītikare nṝṇāṃ $ padmakiñjalkasaprabhe &
sūkṣme vasāno vasane % sasaṃdhya iva toyadaḥ // HV_55.4 //
vanyavyāpārayuktābhyāṃ $ vyagrābhyāṃ daṇḍarajjubhiḥ &
bhujābhyāṃ sādhuvṛttābhyāṃ % pūjitābhyāṃ divaukasaiḥ // HV_55.5 //
sadṛśaṃ puṇḍarīkasya $ gandhena kamalasya ca &
rarāja tasya tadbālye % ruciroṣṭhapuṭaṃ mukham // HV_55.6 //
śikhābhis tasya muktābhī $ rarāja mukhapaṅkajam &
vṛttaṃ ṣaṭpadapaṅktībhir % yathā syāt padmamaṇḍalam // HV_55.7 //
tasyārjunakadambāḍhyā $ nīpakandalamālinī &
rarāja mālā śirasi % nakṣatrāṇāṃ yathā divi // HV_55.8 //
sa tayā mālayā vīraḥ $ śuśubhe sarvapuṣpayā &
meghakālāmbudaśyāmo % nabhasya iva mūrtimān // HV_55.9 //
ekenāmalapatreṇa $ kaṇṭhasūtrāvalambinā &
rarāja barhipatreṇa % mandamārutakampinā // HV_55.10 //
kvacid gāyan kvacit krīḍaṃś $ cañcūryaṃś ca kvacit kvacit &
parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ % vādayānaḥ kvacid vane // HV_55.11 //
gopaveṇuṃ sumadhuraṃ $ kāmāt tam api vādayan &
prahlādanārthaṃ ca gavāṃ % kvacid vanagato yuvā \
gokule 'mbudharaśyāmaś # cacāra dyutimān prabhuḥ // HV_55.12 //
     [k: After 12, Ś1 ins.: :k]
     govardhanasya ca gireḥ $ parṇavādyaṃ śruteḥ sukham | *HV_55.12*669 |
reme ca tatra ramyāsu $ citrāsu vanarājiṣu &
mayūraravaghuṣṭāsu % madanoddīpanīṣu ca \
meghanādaprativyūhair # nāditāsu samantataḥ // HV_55.13 //
śāḍvalacchannamārgāsu $ śilīndhrābharaṇāsu ca &
kandalāmaladantīṣu % sravantīṣu navaṃ jalam // HV_55.14 //
kesarāṇāṃ navair gandhair $ madaniḥśvasitopamaiḥ &
abhīkṣṇaṃ niḥśvasantīṣu % yoṣitsv iva samantataḥ // HV_55.15 //
sevyamāno navair vātair $ drumasaṃghātaniḥsṛtaiḥ &
tāsu kṛṣṇo mudaṃ lebhe % saumyāsu vanarājiṣu // HV_55.16 //
sa kadācid vane tasmin $ gobhiḥ saha parivrajan &
dadarśa vipulodagraṃ % śākhinaṃ śākhināṃ varam // HV_55.17 //
sthitaṃ dharaṇyāṃ meghābhaṃ $ nibiḍaṃ patrasaṃcayaiḥ &
gaganārdhocchritākāraṃ % pavanābhogakāriṇaṃ // HV_55.18 //
nīlacitrāṅgavarṇaiś ca $ sevitaṃ bahubhir dvijaiḥ &
phalaiḥ pravālaiś ca ghanaṃ % sendracāpaghanopamam // HV_55.19 //
bhavanākāraviṭapaṃ $ latāpuṣpasumaṇḍitam &
viśālamūlāvatataṃ % pavanāmbhodadhāriṇam // HV_55.20 //
ādhipatyam ivānyeṣāṃ $ tasya deśasya śākhinām &
kurvāṇaṃ śubhakarmāṇaṃ % tiro varṣantam avyayam // HV_55.21 //
nyagrodhaṃ parvatākāraṃ $ bhāṇḍīraṃ nāma nāmataḥ &
dṛṣṭvā tatra matiṃ cakre % nivāsāya divā prabhuḥ // HV_55.22 //
sa tatra vayasā tulyair $ vatsapālaiḥ sahānaghaḥ &
reme vai divasaṃ kṛṣṇaḥ % purā svargagato yathā // HV_55.23 //
     [k: After 55.23, D2.6 S ins. a passage given in App13. :k]
taṃ krīḍamāṇaṃ gopālāḥ $ kṛṣṇaṃ bhāṇḍīravāsinam &
ramayanti sma bahavo % vanyaiḥ krīḍanakais tadā // HV_55.24 //
anye sma parigāyanti $ gopā muditamānasāḥ &
gopālāḥ kṛṣṇam evānye % gāyanti sma ratipriyāḥ // HV_55.25 //
teṣāṃ sa gāyatām eva $ vādayāmāsa vīryavān &
parṇavādyāntare veṇuṃ % tumbīvīṇāṃ ca tatra ha // HV_55.26 //
kadācic cārayann eva $ gāḥ sa govṛṣabhekṣaṇaḥ &
jagāma yamunātīraṃ % latālaṃkṛtapādapam // HV_55.27 //
taraṃgāpāṅgakuṭilāṃ $ vārisparśasukhānilām &
tāṃ ca padmotpalavatīṃ % dadarśa yamunāṃ nadīm // HV_55.28 //
sutīrthāṃ svādusalilāṃ $ hradinīṃ vegagāminīm &
toyavātoddhatair vegair % avanāmitapādapām // HV_55.29 //
haṃsakāraṇḍavodghuṣṭāṃ $ sārasaiś ca vināditām &
anyonyamithunaiś caiva % sevitāṃ mithunecaraiḥ // HV_55.30 //
jalajaiḥ prāṇibhiḥ kīrṇāṃ $ jalajair bhūṣitāṃ guṇaiḥ &
jalajaiḥ kusumaiś citrāṃ % jalajair haritodakām // HV_55.31 //
prasthitasrotacaraṇāṃ $ pulinaśroṇimaṇḍalām &
āvartanābhigambhīrāṃ % padmalomānurañjitām // HV_55.32 //
hradaśātodarākrāntāṃ $ tritaraṃgavalīdharām &
cakravākastanataṭāṃ % tīrapārśvāyatānanām // HV_55.33 //
     [k: After 33, Ds ins.: :k]
     mīnākṣicapalāṃ kāntāṃ $ kāntaśaivalamūrdhajām | *HV_55.33*670 |
phenaprahṛṣṭadaśanāṃ $ prasannāṃ haṃsahāsinīm &
rucirotpalapatrākṣīṃ % natabhrūṃ jalajekṣaṇām // HV_55.34 //
hradadīrghalalāṭāntāṃ $ kāntāṃ śaivalamūrdhajām &
dīrghasrotāyatabhujām % ābhogaśravaṇāyatām // HV_55.35 //
kāraṇḍavākuṇḍalinīṃ $ śrīmatpaṅkajalocanām &
kāśacāmīkaraṃ vāso % vasānāṃ haṃsalakṣaṇām // HV_55.36 //
taṭajābharaṇopetāṃ $ mīnanirmalamakhalām &
vāriplavaplavakṣaumāṃ % sārasārāvanūpurām // HV_55.37 //
jhāṣanakrānuliptāṅgīṃ $ kūrmalakṣaṇaśobhinīm &
nipānaśvāpadāpīḍāṃ % nṛbhiḥ pītapayodharām \
śvāpadocchiṣṭasalilām # āśramasthānasaṃkulām // HV_55.38 //
     [k: After 38, D3.6,S ins.: :k]
     siddhārādhyamahādeva+ $ +sikatāliṅgamaṇḍitām | *HV_55.38*671:1 |
     munimṛtkuṇḍikāpūra+ $ +samūdbhūtamahāravām (sic) | *HV_55.38*671:2 |
     siddhayoṣit kucasrasta+ $ +kuṅkumakṣodapiṅgalām | *HV_55.38*671:3 |
     sutīrthāṃ sarvapāpaghnīṃ $ nṛṇāṃ tadgatacetasām | *HV_55.38*671:4 |
tāṃ samudrasya mahiṣīṃ $ vīkṣamāṇaḥ samantataḥ &
cacāra ruciraṃ kṛṣṇo % yamunām upaśobhayan // HV_55.39 //
tāṃ caran sa nadīṃ śreṣṭhāṃ $ dadarśa hradam uttamam &
dīrghaṃ yojanavistāraṃ % dustaraṃ tridaśair api // HV_55.40 //
gambhīram akṣobhyajalaṃ $ niṣkampam iva sāgaram &
toyapaiḥ śvāpadais tyaktaṃ % śūnyaṃ toyacaraiḥ khagaiḥ // HV_55.41 //
agādhenāmbhasā pūrṇaṃ $ meghapūrṇam ivāmbaram &
duḥkhopasarpyaṃ tīreṣu % sasarpair vipulair bilaiḥ // HV_55.42 //
viṣāraṇigatasyāgner $ dhūmena pariveṣṭitam // HV_55.43 //
upabhogaiḥ parityaktaṃ $ sadbhis triṣavaṇārthibhiḥ &
ākāśād apy asaṃcāryaṃ % khagair ākāśagocaraiḥ // HV_55.44 //
tṛṇeṣv api patatsv apsu $ jvalantam iva tejasā &
samantād yojanaṃsāgraṃ % tīreṣv api durāsadam // HV_55.45 //
viṣānalena ghoreṇa $ jvālāprajvalitaṃ hradam &
vajrasyottaratas tasya % krośamātre nirāmaye // HV_55.46 //
taṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa $ kṛṣṇo vai vipulaṃ hradam &
agādhaṃ dyotamānaṃ ca % kasyedaṃ sumahad dhradam // HV_55.47 //
asmin sa kāliyo nāma $ kālāñjanacayopamaḥ &
uragādhipatiḥ sākṣād % dhrade vasati dārunaḥ // HV_55.48 //
utsṛjya sāgare vāsaṃ $ yo mayā vāhitaḥ purā &
bhayāt patagarājasya % suparṇasyoragāśinaḥ // HV_55.49 //
teneyaṃ dūṣitā sarvā $ yamunā sāgaraṃgamā &
bhayāt tasyoragapater % nāyaṃ deśo niṣevyate // HV_55.50 //
tad idaṃ dāruṇākāram $ araṇyaṃ rūḍhaśāḍvalam &
sāvarohadrumaṃ ghoraṃ % kīrṇaṃ nānālatādrumaiḥ // HV_55.51 //
rakṣitaṃ sarparājasya $ sacivair vanavāsibhiḥ &
vanaṃ nirviṣayākāraṃ % viṣānnam iva duḥspṛśam \
tair āptakāribhir nityaṃ # sarvataḥ parirakṣitam // HV_55.52 //
śaivālamalinaiś cāpi $ vṛkṣaiḥ kṣupalatākulaiḥ &
kartavyamārgau bhrājete % hradasyāsya taṭāv ubhau // HV_55.53 //
tad asya sarparājasya $ kartavyo nigraho mayā &
yathevaṃ saridambhodā % bhavec chivajalāśayā // HV_55.54 //
     [k: For 54cd, D3.6,T1.2,G,M subst.: :k]
     ayaṃ ca sevyaḥ kartavyo $ hradaḥ śītajalāśraya | *HV_55.54*672 |

     [k: After *672, K2 ins.: :k]
     sa saṃkarṣaṇaṃ āmantrya $ keśavas tv idam abravīt | *HV_55.54*673 |

     [k: K2 cont.; Ñ2.3,V2,B1 ins. after 54; V1.3,D2 after 55; K1 after the repetition of 56ab; K4,D5 after 56ab; Ds2 cont. after *675: :k]
     ātmānam ātmano vākyaṃ $ provāca sa priyaṃvadaḥ | *HV_55.54*674:1 |
     idaṃ vanaṃ nadī ceyaṃ $ śaraṇyam iti me matiḥ | *HV_55.54*674:2 |
     na nisarpanti dṛśyante $ sattvānīha mahītale | *HV_55.54*674:3 |
vrajopabhogyā ca śubhā $ nāge vai damite mayā &
sarvartusukhasaṃcārā % sarvatīrthasukhāśrayā // HV_55.55 //
etadarthaṃ ca vāso 'yam $ vraje 'smin gopajanma ca &
amīṣām utpathasthānāṃ % śāsanārthaṃ durātmanām // HV_55.56 //
etaṃ kadambam āruhya $ tad eṣa śiśulīlayā &
vinipatya hrade ghore % damayiṣyāmi kāliyam // HV_55.57 //
     [k: After 57, K2,Ñ2.3,V,B,Ds,D4.5 ins.: :k]
     evaṃ kṛte bāhuvīryaṃ $ loke khyātiṃ gamiṣyati | *HV_55.57*675 |

     [k: After *675, Ds2 cont. *674; while D3.6,S(except T3.4) ins. after 57: :k]
     mama jpādatalasparśād $ dīrghajīvī bhaved ayam | *HV_55.57*676:1 |
     kadambaḥ puṣpaphalavān $ samārādhyaś ca matpriyaiḥ || *HV_55.57*676:2 |
     so 'yaṃ kadambaśikharaḥ $ sarvaprāṇisukhāvahaḥ | *HV_55.57*676:3 |
     adyāpi bhrājate viṣṇoḥ $ pādasaṃsparśaśobhayā | *HV_55.57*676:4 |

[h: HV (CE) ch. 56, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner. version March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
sopasṛtya nadītīraṃ $ baddhvā parikaraṃ dṛḍham &
ārohac capalaḥ kṛṣṇaḥ % kadambaśikharaṃ yuvā // HV_56.1 //
kṛṣṇaḥ kadambaśikharāl $ lambamāno 'mbudākṛtiḥ &
hradamadhye 'karoc chabdaṃ % nipatann ambujekṣaṇaḥ // HV_56.2 //
     [k: After 2, D2 ins.: :k]
     nīlotpaladalaśyāmo $ hrade tasmin papāta ha | *HV_56.2*677 |
sa kṛṣṇenāvapatatā $ kṣobhitaḥ sa mahāhradaḥ &
saṃprāśicyata vegena % bhidyamāna ivārṇavaḥ // HV_56.3 //
tena śabdena saṃkṣubdhaṃ $ tatsarpabhavanaṃ mahat &
uttiṣṭhad udakāt sarpo % roṣaparyākulekṣaṇaḥ // HV_56.4 //
sa coragapatiḥ kruddho $ megharāśisamaprabhaḥ &
tato raktāntanayanaḥ % kāliyaḥ samadṛśyata // HV_56.5 //
pañcāsyaḥ pāvakocchvāsaś $ calajjihvo 'nalānanaḥ &
pṛtubhiḥ pañcabhir ghoraiḥ % śirobhiḥ parivāritaḥ // HV_56.6 //
pūrayitvā hradaṃ sarvaṃ $ bhogenānalavarcasā &
sphurann iva sa roṣeṇa % jvalann iva ca tejasā // HV_56.7 //
krodhena tajjalaṃ tasya $ sarvaṃ śṛtam ivābhavat &
pratiśrotāś ca bhīteva % jagāma yamunā nadī \
tasya krodhāgnipūrṇena # vaktreṇābhūc ca mārutaḥ // HV_56.8 //
dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ hradagataṃ $ krīḍantaṃ śiśulīlayā &
sadhūmāḥ pannagendrasya % mukhān niścerur arciṣaḥ // HV_56.9 //
sṛjatā tena roṣāgniṃ $ samīpe tīrajā drumāḥ &
kṣaṇena bhasmasān nītā % yugāntapratimena vai // HV_56.10 //
tasya putrāś ca dārāś ca $ bhṛtyāś cānye mahoragāḥ &
vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ % vaktrebhyo viṣasaṃbhavam \
sadhūmāḥ pannagendrās te # nipetur amitaujasaḥ // HV_56.11 //
praveśitaś ca taiḥ sarpaiḥ $ sa kṛṣṇo bhogabandhanam &
niryatnacaraṇākāras % tasthau girir ivācalaḥ // HV_56.12 //
dadaṃśur daśanais tīkṣṇair $ viṣotpīḍajalāvilaiḥ &
te kṛṣṇaṃ sarpapatayo % na mamāra ca vīryavān // HV_56.13 //
     [k: After 13, D6,S (außer T3.4,), G(ed.) ins.: :k]
     saṃdaśyamāno daśanair $ na cacāla sa keśavaḥ | *HV_56.13*678:1 |
     vyacarat suciraṃ kālaṃ $ kṛṣṇo vai kāliye hrade | *HV_56.13*678:2 |
etasminn antare bhītā $ gopālāḥ sarva eva te &
krandamānā vrajaṃ jagmur % bāṣpasaṃdigdhayā girā // HV_56.14 //
eṣa mohaṃ gataḥ kṛṣṇo $ magno vai kāliyahrade &
bhakṣyate sarparājena % tad āgacchata māciram // HV_56.15 //
nandagopāya vai kṣipraṃ $ ballavāya nivedyatām &
eṣa te kṛṣyate putraḥ % sarpeṇeti mahāhrade // HV_56.16 //
nandagopas tu tac chrutvā $ vajrapātopamaṃ vacaḥ &
ārtaḥ skhalitavikrāntas % taṃ jagāma hradottamam // HV_56.17 //
sabālayuvatīvṛddhaḥ $ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā &
ākrīḍaṃ pannagendrasya % janas taṃ samupāgamat // HV_56.18 //
nandagopamukhā gopās $ te sarve sāśrulocanāḥ &
     [k: After 19ab, D6,T1.2,G1-3.5,M1.2.4 ins.: :k]
     idaṃ kiṃ tv iti saṃbhrāntāḥ $ kasyedaṃ karma ceti vai | *HV_56.19ab*679 |
hāhākāraṃ prakurvantas % tasthus tīre hradasya vai // HV_56.19 //
vrīḍitā vismitāś caiva $ śokārtāś ca punaḥ punaḥ &
kecit tu kṛṣṇa hā heti % hā dhig ity apare punaḥ \
apare hā hatāḥ smeti # rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ // HV_56.20 //
striyaś caiva yaśodāṃ tām $ hā hatāsīti cukruśuḥ &
yā paśyasi priyaṃ putraṃ % sarparājavaśaṃgataṃ \
saṃditaṃ sarpabhogena # kṛṣyamāṇaṃ yathā mṛgam // HV_56.21 //
aśmasāramayaṃ nūnaṃ $ hṛdayaṃ te 'bhilakṣyate &
putraṃ katham imaṃ dṛṣṭvā % yaśode nāvadīryate // HV_56.22 //
duḥkhitaṃ bata paśyāmo $ nandagopaṃ hradāntike &
nyasya putramukhe dṛṣṭiṃ % niścetanam avasthitam // HV_56.23 //
yaśodām anugacchantyaḥ $ sarpāvāsam imaṃ hradam &
praviśāmo na yāsyāmaḥ % sarvā dāmodaraṃ vinā // HV_56.24 //
divasaḥ ko vinā sūryaṃ $ vinā candreṇa kā niśā &
vinā vṛṣeṇa kā gāvo % vinā kṛṣṇena ko vrajaḥ \
vinā kṛṣṇaṃ na yāsyāmo # vivatsā iva dhenavaḥ // HV_56.25 //
tāsāṃ vilapitaṃ śrutvā $ teṣām ca vrajavāsinām &
     [k: After 26ab, Ñ2.3,V,B1.2,Ds,D3.5 ins.: :k]
     vilāpaṃ nandagopasya $ yaśodāṃ rudatīṃ tathā | *HV_56.26ab*680 |
ekabhāvaśarīrajña % ekadeho dvidhākṛtaḥ \
saṃkarṣaṇas tu saṃkruddho # babhāṣe kṛṣṇam avyayam // HV_56.26 //
kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho $ gopānāṃ nandivardhana &
damyatām eṣa vai kṣipraṃ % sarparājo viṣāyudhaḥ // HV_56.27 //
ime no bāndhavās tāta $ tvāṃ matvā mānuṣaṃ prabho &
paridevanti karuṇam % sarve mānuṣabuddhayaḥ // HV_56.28 //
tac chrutvā rauhiṇeyasya $ vākyaṃ saṃjñāsamīritam &
vikrīḍyāsphoṭayad bāhū % tad bhittvā bhogabandhanam // HV_56.29 //
tasya padbhyāṃ athākramya $ bhogarāśiṃ jalokṣitam &
śiro 'sya kṛṣṇo jagrāha % svahastenāvanāmya ca // HV_56.30 //
tasyāruroha sahasā $ madhyamaṃ tan mahac chiraḥ &
so 'sya mūrdhni sthitaḥ kṛṣṇo % nanarta rucirāṅgadaḥ // HV_56.31 //
     [k: After 31, D6,S ins.: :k]
     lāsyaṃ bahuvidhaṃ kṛṣṇo $ vidadhe tasya mūrdhani || *HV_56.31*681:1 |
     tasya nṛttaṃ smaran viṣṇor $ harṣo 'dya mama jāyate | *HV_56.31*681:2 |
     romṇāṃ sarveṣu gātreṣu $ rājann udgamayan sadā | *HV_56.31*681:3 |
mṛdyamānaḥ sa kṛṣṇena $ śrāntamūrdhā bhujaṃgamaḥ &
asyaiḥ sarudhirodgāraiḥ % kātaraṃ vākyam abravīt // HV_56.32 //
avijñānān mayā kṛṣṇa $ roṣo 'yaṃ saṃpradarśitaḥ &
damito 'haṃ hataviṣo % vaśagas te varānana // HV_56.33 //
tadājñāpaya kiṃ kuryāṃ $ sadārāpatyabāndhavaḥ &
kasya vā vaśatāṃ yāmi % jīvitaṃ me pradīyatām // HV_56.34 //
     [k: After 34, D6,T1.2,G1.3.5,M1.2.4 ins.: :k]
     namas te brahmarudrendra+ $ +surāsuranamaskṛta | *HV_56.34*682:1 |
     śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi $ jīvitaṃ me pradīyatām || *HV_56.34*682:2 |
     aparādhaṃ kṛtaṃ yat tu $ mūḍhenākṛtabuddhinā | *HV_56.34*682:3 |
     darpānvitena ca mayā $ na tat saṃsmartum arhasi || *HV_56.34*682:4 |
     prasanne tvayi deveśa $ vainateyo na māṃ haret | *HV_56.34*682:5 |
     tasmād vidhatsva yat kāryaṃ $ mayā kartavyam īśvara | *HV_56.34*682:6 |
     ity uktvā sa śirobhis tu $ kṛṣṇapādāv apūjayat | *HV_56.34*682:7 |
pañcamūrdhānataṃ dṛṣṭvā $ sarpaṃ sarpāriketanaḥ &
akruddha eva bhagavān % pratyuvācorageśvaram // HV_56.35 //
tavāsmin yamunātoye $ naiva sthānaṃ dadāmy aham &
gacchārṇavajalaṃ sarpa % saputraḥ sahabāndhavaḥ // HV_56.36 //
yaś ceha bhūyo dṛśyeta $ sthale vā yadi vā jale &
tava bhṛtyas tanūjo vā % kṣipraṃ vadhyaḥ sa me bhavet // HV_56.37 //
śivaṃ cāsya jalasyāstu $ tvaṃ ca gaccha mahārṇavam &
sthāne tv iha bhaved doṣas % tavāntakaraṇo mahān // HV_56.38 //
matpadāni ca te sarpa $ dṛṣṭvā mūrdhani sāgare &
garudaḥ pannagaripus % tvayi na prahariṣyati // HV_56.39 //
     [k: After 39, D6,T1,G1-3,M1.2.4 ins.: :k]
     evam uktas tu kṛṣṇena $ patatrivaraketunā | *HV_56.39*682A |

     [k: *682 occurs twice, after 56.34 and after 56.39; the second occurrence has been numbered *682A. :k]
gṛhya mūrdhnā tu caraṇau $ kṛṣṇasyoragapuṃgavaḥ &
paśyatām eva gopānāṃ % jagāmādarśanaṃ hradāt // HV_56.40 //
nirjite tu gate sarpe $ kṛṣṇam uttīrya viṣṭhitam &
vismitās tuṣṭuvur gopāś % cakruś caiva pradakṣiṇam // HV_56.41 //
ūcuḥ sarve susaṃprītā $ nandagopaṃ vanecarāḥ &
dhanyo 'sy anugṛhīto 'si % yasya te putra īdṛśaḥ // HV_56.42 //
adyaprabhṛti gopānāṃ $ gavāṃ ghoṣasya cānagha &
āpatsu śaraṇaṃ kṛṣṇaḥ % prabhuś cāyatalocanaḥ // HV_56.43 //
jātā śivajalā sarvā $ yamunā munisevitā &
sarvais tīrthaiḥ sukhaṃ gāvo % vicariṣyanti naḥ sadā // HV_56.44 //
vyaktam eva vayaṃ gopā $ vane yat kṛṣṇam īdṛśam &
mahadbhūtaṃ na jānīmaś % channam agnim iva vraje // HV_56.45 //
evaṃ te vismitāḥ sarve $ stuvantaḥ kṛṣṇam avyayam &
jagmur gopagaṇā ghoṣaṃ % devāś caitrarathaṃ yathā // HV_56.46 //

[h: HV (CE) ch. 57, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
damite sarparāje tu $ kṛṣṇena yamunāhrade &
tam eva ceratur deśam % sahitau rāmakeśavau // HV_57.1 //
jagmatus tau tu saṃraktau $ godhanaiḥ saha gāminau &
giriṃ govardhanaṃ ramyaṃ % vasudevasutāv ubhau // HV_57.2 //
govardhanasyottarato $ yamunātīram āśritam &
dadṛśāte 'tha tau vīrau % ramyaṃ tālavanaṃ mahat // HV_57.3 //
tau tālaparṇapratate $ ramye tālavane ratau &
ceratuḥ paramaprītau % vṛṣapotāv ivodgatau // HV_57.4 //
sa tu deśaḥ samaḥ snigdho $ loṣṭapāṣāṇavarjitaḥ &
darbhaprāyasthalībhūtaḥ % sumahān kṛṣṇamṛttikaḥ // HV_57.5 //
tālais tair vipulaskandhair $ ucchritaiḥ śyāmaparvabhiḥ &
phalāgraśākhibhir bhāti % nāgahastair ivocchritaiḥ // HV_57.6 //
tatra dāmodaro vākyam $ uvāca vadatāṃ varaḥ &
aho tālaphalaiḥ pakvair % vāsiteyaṃ vanasthalī // HV_57.7 //
svādūny ārya sugandhīni $ śyāmāni rasavanti ca &
tālapakvāni sahitau % pātayāvo laghukramau // HV_57.8 //
yady eṣām īdṛśo gandho $ madhuro ghrānasaṃmataḥ &
rasenāmṛtakalpena % bhaviṣyantīti me matiḥ // HV_57.9 //
dāmodaravacaḥ śrutvā $ rauhiṇeyo hasann iva &
pātayaṃs tālapakvāni % cālayām āsa tāṃs tarūn // HV_57.10 //
tat tu tālavanaṃ nṝṇām $ asevyaṃ duratikramam &
nirmāṇabhūtam iriṇaṃ % puruṣādālayopamam // HV_57.11 //
     [k: After 11, D6,T1.2,G1.3-5,M ins.: :k]
     pāṣāṇair atha rājendra $ bahubhiḥ parvatopamaiḥ | *HV_57.11*683:1 |
     pakvāni caiva rājendra $ pātayām āsa kāmataḥ | *HV_57.11*683:2 |
dāruṇo dhenuko nāma $ daityo gardabharūpavān &
kharayūthena mahatā % vṛtaḥ samupasevate // HV_57.12 //
sa tat talavanaṃ ghoraṃ $ gardabhaḥ parirakṣati &
nṛpakṣiśvāpadagaṇāṃs % trāsayānaḥ sa durmatiḥ // HV_57.13 //
tālaśabdaṃ sa taṃ śrutvā $ saṃghuṣṭaṃ phalapātane &
nāmarṣayata saṃkruddhas % tālasvanam iva dvipaḥ // HV_57.14 //
śabdānusārī saṃkruddho $ darpāviddhasaṭānanaḥ &
stabdhākṣo heṣitapaṭuḥ % khurair nirdārayan mahīm // HV_57.15 //
āviddhapuccho hṛṣito $ vyāttānana ivāntakaḥ &
āpatann eva dadṛśe % rauhiṇeyam avasthitam // HV_57.16 //
tālānāṃ tam adho dṛṣṭvā $ sa dhvajākāram avyayam &
rauhiṇeyaṃ kharo duṣṭaḥ % so 'daśad daśanāyudhaḥ // HV_57.17 //
padbhyām ubhābhyāṃ ca punaḥ $ paścimābhyāṃ parāṅmukhaḥ &
jaghānorasi daityaḥ sa % rauhiṇeyaṃ nirāyudham // HV_57.18 //
tābhyām eva sa jagrāha $ padbhyāṃ taṃ daityagardabham &
āvarjitamukhaskandhaṃ % prairayat tālamūrdhani // HV_57.19 //
sa bhagnorukaṭignīvo $ bhagnapṛṣṭho durākṛtiḥ &
kharas tālaphalaiḥ sārdhaṃ % papāta dharaṇītale // HV_57.20 //
taṃ gatāsuṃ gataśrīkaṃ $ patitaṃ vīkṣya gardabham &
jñātīṃs tathāparāṃs tasya % cikṣepa tṛṇarājani // HV_57.21 //
     [k: After 21, T1.2,G1.2.5,M1-3 ins.: :k]
     te sarve tālapakvaiś ca $ nipetur dharaṇītale | *HV_57.21*684 |
sā bhūr gardabhadehaiś ca $ tālapakvaiś ca pātitaiḥ &
babhāse channajaladā % dyaur ivāvyaktaśāradī // HV_57.22 //
tasmin gardabhadaiteya tu $ sānuge vinipātite &
ramyaṃ tālavanaṃ tadd hi % bhūyo ramyataraṃ babhau // HV_57.23 //
vipramuktabhayaṃ śubhraṃ $ viviktākāradarśanam &
caranti sma sukhaṃ gāvas % tattālavanam uttamam // HV_57.24 //
tataḥ pravyāhṛtāḥ sarve $ gopā vananivāsinaḥ &
vītaśokā vanaṃ sarve % cañcūryante sma te sukham // HV_57.25 //
tataḥ sukhaṃ prakīrṇāsu $ goṣu nāgendravikramau &
drumaparṇāsane kṛtvā % tau yathārhaṃ niṣidatuḥ // HV_57.26 //

[h: HV (CE) ch. 58, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
atha tau jātaharṣau tu $ vasudevasutāv ubhau &
tattālavanam utsṛjya % bhūyo bhāṇḍīraṃ āgatau // HV_58.1 //
cārayantau vivṛddhāni $ godhanāni śubhānanau &
sphītasasyaprarūḍhāni % vīkṣamāṇau vanāni ca // HV_58.2 //
kṣvedayantau pragāyantau $ pracinvantau ca pādapān &
nāmabhir vyāharantau ca % savatsā gāḥ paraṃtapau // HV_58.3 //
niryogapāśair āsaktau $ skandhābhyām śubhalakṣaṇau &
vanamālākṛtoraskau % bālaśṛṅgāv ivarṣabhau // HV_58.4 //
suvarṇāñjanavarṇābhāv $ anyonyasadṛśāmbarau &
mahendrāyudhasaṃsaktau % śuklakṛṣṇāv ivāmbudau // HV_58.5 //
kuśāgrakusumānāṃ ca $ karṇapūramanoramau &
vanamārgeṣu kurvāṇau % vanyaveṣadharāv ubhau // HV_58.6 //
govardhanasyānucarau $ vane sānucarau ca tau &
ceratur lokasiddhābhiḥ % krīḍābhir aparājitau // HV_58.7 //
tāv enaṃ mānuṣīṃ dīkṣāṃ $ vahantau surapūjitau &
tajjātiguṇayuktābhiḥ % krīḍābhiś ceratur vanam // HV_58.8 //
tau tu bhāṇḍīram ucite $ kāle krīḍānuvartinau &
prāptau paramaśākhāḍhyaṃ % nyagrodhaṃ śākhināṃ varam // HV_58.9 //
tatra spandolikābhiś ca $ yuddhamārgaiś ca daṃśitau &
aśmabhiḥ kṣepaṇīyaiś ca % tau vyāyāmam akurvatām // HV_58.10 //
yuddhamārgaiś ca vividhair $ gopālaiḥ sahitāv ubhau &
muditau siṃhavikrāntau % yathākāmaṃ viceratuḥ // HV_58.11 //
tayo ramayator evaṃ $ tallipsur asurottamaḥ &
pralambo 'bhyāgamat teṣāṃ % chidrānveṣī tayos tadā // HV_58.12 //
gopālaveṣam āsthāya $ vanyapuṣpavibhūṣitaḥ &
lobhayānaḥ sa tau vīrau % hāsyaiḥ krīḍanakais tathā // HV_58.13 //
so 'vagāhata niḥśaṅkas $ teṣāṃ madhyam amānuṣaḥ &
mānuṣaṃ vapur āsthāya % pralambo dānavottamaḥ // HV_58.14 //
prakrīḍitāś ca te sarve $ saha tenāmarāriṇā &
gopālavapuṣaṃ gopā % manyamānāḥ svabāndhavam // HV_58.15 //
sa tu chidrāntaraprepsuḥ $ pralambo gopatāṃ gataḥ &
dṛṣṭiṃ paridadhe kṛṣṇe % rauhiṇeye ca dāruṇām // HV_58.16 //
aviṣahyaṃ tato matvā $ kṛṣṇam adbhutavikramamḥ&
rauhiṇeyavadhe yatnam % akarod dānavottamaḥ // HV_58.17 //
hariṇākrīḍanaṃ nāma $ bālakrīḍanakaṃ tataḥ &
prakrīḍitāś ca te sarve % dvau dvau yugapad utpatan // HV_58.18 //
kṛṣṇaḥ śrīdāmasahitaḥ $ pupluve gopasūnunā &
saṃkarṣaṇas tu plutavān % pralambena sahānaghaḥ // HV_58.19 //
gopālās tv apare dvaṃdvaṃ $ gopālair aparaiḥ saha &
pradrutā laṅghayanto vai % te 'nyonyaṃ laghuvikramāḥ // HV_58.20 //
śrīdāmam ajayat kṛṣṇaḥ $ pralambaṃ rohiṇīsutaḥ &
gopālaiḥ kṛṣṇapakṣīyair % gopālās tv apare jitāḥ // HV_58.21 //
te vāhayantas tv anyonyam $ saṃharṣāt sahasā drutāḥ &
bhāṇḍīraskandham uddiśya % maryādāṃ punar āgaman // HV_58.22 //
saṃkarṣaṇaṃ tu skandhena $ śīghram utkṣipya dānavaḥ &
drutaṃ jagāma vimukhaḥ % sacandra iva toyadaḥ // HV_58.23 //
     [k: After 23, K4 ins.: :k]
     aviṣahyaṃ manyamānaḥ $ kṛṣṇaṃ dānavapuṃgavaḥ | *HV_58.23*685:1 |
     vahan drutataraṃ prāgād $ avarohaṇataḥ param | *HV_58.23*685:2 |
sa bhāram asahaṃs tasya $ rauhiṇeyasya dhīmataḥ &
vavṛdhe sumahākāyaś % candrākrānta ivāmbudaḥ // HV_58.24 //
sa bhāṇḍīravaṭaprakhyaṃ $ dagdhāñjanagiriprabham &
svaṃ vapur darśayām āsa % pralambo dānavottamaḥ // HV_58.25 //
pañcastabakayuktena $ mukuṭenārkavarcasā &
dīpyamānānano daityaḥ % sūryākrānta ivāmbudaḥ // HV_58.26 //
mahānano mahāgrīvaḥ $ umahān antakopamaḥ &
raudraḥ śakaṭacakrākṣo % nāmayaṃs caraṇaiḥ kṣitim // HV_58.27 //
sragdāmalambābharaṇaḥ $ pralambāmbarabhūṣaṇaḥ &
dhīraḥ pralambaḥ prayayau % toyalamba ivāmbudaḥ // HV_58.28 //
sa jahāraiva vegena $ rauhiṇeyaṃ mahāsuraḥ &
sāgaropaplavagataṃ % kṛtsnaṃ lokam ivāntakaḥ // HV_58.29 //
hriyamāṇaḥ pralambena $ sa tu saṃkarṣaṇo yuvā &
uhyamāna ivaikena % kālameghena candramāḥ // HV_58.30 //
sa saṃdigdham ivātmānaṃ $ mene saṃkarṣaṇas tadā &
daityaskandhagataḥ śrīmān % kṛṣṇaṃ cedam uvāca ha // HV_58.31 //
hriye 'haṃ kṛṣṇa daityena $ parvatodagravarcasā &
pradarśayitvā mahatīm % māyāṃ mānuṣarūpiṇīm // HV_58.32 //
katham asya mayā kāryaṃ $ śāsanaṃ duṣṭacetasaḥ &
pralambasya pravṛddhasya % darpād dviguṇavarcasaḥ // HV_58.33 //
tam āha sasmitaṃ kṛṣṇaḥ $ sāmnā harṣakalena vai &
abhijño rauhiṇeyasya % vṛttasya ca balasya ca // HV_58.34 //
aho 'yaṃ mānuṣo bhāvo $ vyaktam evānugṛhyate &
yas tvaṃ jaganmayaṃ guhyaṃ % guhyād guhyataraṃ gataḥ // HV_58.35 //
smarārya tanum ātmānam $ lokānāṃ tvaṃ viparyaye &
avagacchātmanātmānam % samudrāṇāṃ samāgame // HV_58.36 //
purātanānāṃ devānāṃ $ brahmaṇaḥ salilasya ca &
ātmavṛttapravṛttāni % saṃsmarādyaṃ ca vai vapuḥ // HV_58.37 //
śiraḥ khaṃ te jalaṃ mūrtiḥ $ kṣamā bhūr dahano mukham &
vāyur lokāyur ucchvāso % manaḥsraṣṭā manus tava // HV_58.38 //
sahasrāsyaḥ sahasrāṅgaḥ $ sahasracaraṇekṣaṇaḥ &
     [k: After 39ab Ś1 ins.: :k]
     sahasraśīrṣo viśvātmā $ śatajihvaḥ śatodaraḥ | *HV_58.39ab*686 |
sahasrapatranābhas tvaṃ % sahasrāṃśudharo 'rihā // HV_58.39 //
yat tvayā darśitaṃ loke $ tat paśyanti divaukasaḥ &
yat tvayā noktapūrvaṃ hi % kas tad anveṣṭum arhati // HV_58.40 //
yad veditavyaṃ loke 'smiṃs $ tat tvayā samudāhṛtam &
viditaṃ yat tavaikasya % devā api na tad viduḥ // HV_58.41 //
ātmajaṃ te vapur vyomni $ na paśyanty ātmasaṃbhavam &
yat tu te kṛtrimaṃ rūpaṃ % tad arcanti divaukasaḥ // HV_58.42 //
     [k: For 42cd T3 subst.: :k]
     yasya caivaṃvidhaṃ rūpaṃ $ paśyanti tridivaukasaḥ | *HV_58.42*687 |
davair na dṛṣṭaś cāntas te $ tenānanta iti smṛta &
tvaṃ hi sūkṣmo mahān ekaḥ % sūkṣmair api durāsadaḥ // HV_58.43 //
tvayy eva parvatastambhā $ śāśvatī jagatī sthitā &
acalā prāṇināṃ yonir % dhārayaty akhilaṃ jagat // HV_58.44 //
catuḥsāgarabhogas tvaṃ $ cāturvarṇyavibhāgavit &
caturyugeśo lokānāṃ % cāturhotraphalāśanaḥ // HV_58.45 //
yathā tvam asi lokānāṃ $ tathāhaṃ tac ca me matam &
ubhāv ekaśarīrau svo % jagadarthe dvidhā kṛtau // HV_58.46 //
     [k: After 46 Ñ2.3,V2.3,BDs,D4 ins.: :k]
     ahaṃ vā śāśvataḥ kṛṣṇas $ tvaṃ vā śeṣaḥ purātanaḥ | *HV_58.46*688 |
lokānāṃ śāśvato devas $ tvaṃ hi śeṣaḥ sanātanaḥ &
āvayor dehamātreṇa % dvidhedaṃ dhāryate jagat // HV_58.47 //
ahaṃ yaḥ sa bhavān eva $ yas tvaṃ so 'haṃ sanātanaḥ &
dvāv eva vihitau hy āvām % ekadehau mahābalau // HV_58.48 //
tadāsse mūḍhavat kiṃ tvaṃ $ prāg enaṃ jahi dānavam &
mūrdhni devaripuṃ deva % vajrakalpena muṣṭinā // HV_58.49 //
saṃsmāritaḥ sa kṛṣṇena $ rauhiṇeyaḥ purātanam &
sa balena tadā pūrṇas % trailokyāntaracāriṇā // HV_58.50 //
     [k: For 50cd, T3 subst.: :k]
     balenāyujyata tadā $ mahatānyena dīptimān | *HV_58.50*689 |
tataḥ pralambaṃ durvṛttaṃ $ subaddhena mahābhujaḥ &
muṣṭinā vajrakalpena % mūrdhni vīraḥ samāhanat // HV_58.51 //
tasyottamāṅgaṃ sve kāye $ vikapālaṃ viveśa ha &
     [k: For 52ab, T3 subst.: :k]
     tena muṣṭiprahāreṇa $ kapālaṃ tad dvidhābhavat | *HV_58.52ab*690 |
jānudbhyāṃ jagatīṃ caiva % gatāsuḥ sa jagāma ha // HV_58.52 //
jagatyāṃ vinikīrṇasya $ tasya rūpam abhūt tadā &
pralambasyāmbarasthasya % meghasyeva vidīryataḥ // HV_58.53 //
tasya bhagnottamāṅgasya $ dehāt susrāva śoṇitam &
bahugairikasaṃyuktaṃ % śailaśṛṅgād ivodakam // HV_58.54 //
sa nihatya pralambaṃ tu $ saṃhṛtya balam ātmanaḥ &
paryaṣvajata kṛṣṇaṃ vai % rauhiṇeyaḥ pratāpavān // HV_58.55 //
taṃ tu kṛṣṇaś ca gopāś ca $ divisthāś ca divaukasaḥ &
tuṣṭuvur nihate daitye % jayāśīrbhir mahābalam // HV_58.56 //
balenāyaṃ hato daityo $ bālenākliṣṭakarmaṇā &
     [k: After 57ab Ś1 K1.3 Ñ2 V2 Dn Ds1 (marg.) Ds2 D4.5 (marg.) ins.: :k]
     vicaranty aśarīriṇyo $ vācaḥ surasamīritāḥ | *HV_58.57ab*691 |
baladeveti nāmasya % devaiś coktaṃ divi sthitaiḥ // HV_58.57 //
balaṃ tu baladevasya $ tadā bhuvi janā viduḥ &
karmajaṃ nihate daitye % devair api durāsade // HV_58 //

[h: HV (CE) ch. 59, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]
tayoḥ pravṛttayor evaṃ $ kṛṣṇasya ca balasya ca &
vane vicarator māsau % vyatiyātau sma vārṣikau // HV_59.1 //
vrajam ājagmatus tau tu $ vraje śuśruvatus tadā &
prāptaṃ śakramahaṃ vīrau % gopāṃś cotsavalālasān // HV_59.2 //
kautūhalād idaṃ vākyaṃ $ kṛṣṇaḥ provāca tatra vai &
ko 'yaṃ śakramaho nāma % yena vo harṣa āgataḥ // HV_59.3 //
tatra vṛddhatamas tv eko $ gopo vākyam uvāca ha &
śrūyatāṃ tāta śakrasya % yadarthaṃ maha iṣyate // HV_59.4 //
devānām īśvaraḥ śakro $ meghānāṃ cārisūdana &
tasya cāyaṃ kratuḥ kṛṣṇa % lokapālasya śāśvataḥ // HV_59.5 //
tena saṃcoditā meghās $ tasyāyudhavibhūṣitāḥ &
tasyaivājñākarāḥ sasyaṃ % janayanti navāmbubhiḥ // HV_59.6 //
meghasya payaso dātā $ puruhūtaḥ puraṃdaraḥ &
saṃprahṛṣṭaḥ sa bhagavān % prīṇayaty akhilaṃ jagat // HV_59.7 //
tena saṃpāditaṃ sasyaṃ $ vayam anye ca mānavāḥ &
vartayāmopabhujjānās % tarpayāmaś ca devatāḥ // HV_59.8 //
devo varṣati lokeṣu $ tataḥ sasyaṃ pravartate &
pṛthivyāṃ tarpitāyāṃ ca % sāmṛtaṃ lakṣyate jagat // HV_59.9 //
kṣīravatya imā gāvo $ vatsavatyaś ca nirvṛtāḥ &
tena saṃvardhitā gāvas % tṛṇaiḥ puṣṭāḥ sapuṃgavāḥ // HV_59.10 //
nāsasyā nātṛṇā gāvo $ na bubhukṣārdito janaḥ &
dṛśyate yatra dṛśyante % vṛṣṭimanto balāhakāḥ // HV_59.11 //
dudoha savitur gā vai $ śakro divyāḥ payasvalāḥ &
tāḥ kṣaranti navaṃ kṣīraṃ % medhyaṃ meghaughadhāritam // HV_59.12 //
vāyvīritaṃ tu megheṣu $ karoti ninadaṃ mahat &
javenāvarjitaṃ caiva % garjatīti janā viduḥ // HV_59.13 //
tasya caivohyamānasya $ vātayuktair balāhakaiḥ &
vajrāśanisamāḥ śabdā % bhavanty agamabhedinaḥ // HV_59.14 //
     [k: For 14cd, D6 subst.: :k]
     vajrāśanisamāñ śabdān $ garjanto gagane sthitāḥ | *HV_59.14*692 |
taj jalaṃ vajraniṣpeṣair $ vimuñcati nabhogatam &
bahubhiḥ kāmagair meghaiḥ % śakro bhṛtyair iveśvaraḥ // HV_59.15 //
kvacid durdinasaṃkāśaiḥ $ kvacic channābhrasaṃsthitaiḥ &
kvacic chīkaramuktābhaṃ % kurvadbhir gaganaṃ ghanaiḥ // HV_59.16 //
     [k: Ñ2.3,V,B,D2.3,T3 ins. after 16ab; Ds after 16: :k]
     kvacidbhinnāñjanākāraiḥ $ kvacicchīkaravarṣibhiḥ | *HV_59.16*693:1 |
     maṇḍayaty eva devendro $ viśvam eva nabho ghanaiḥ | *HV_59.16*693:2 |
evam etat payo dugdhaṃ $ gobhiḥ sūryasya vāridaḥ &
parjanyaḥ sarvalokānāṃ % bhavāya bhuvi varṣati // HV_59.17 //
     [k: After 17, K,Ñ2.3,V,B,D (except D6,),T3 ins.: :k]
     yasmāt prāvṛḍ iyaṃ kṛṣṇa $ śakrasya bhuvi bhāvinī | *HV_59.17*694 |
tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ $ sarve śakraṃ mudā yutāḥ &
mahaiḥ sureśam arcanti % vayam anye ca mānavāḥ // HV_59.18 //
gopavṛddhasya vacanaṃ $ śrutvā śakraparigrahe &
prabhāvajño 'pi śakrasya % vākyaṃ dāmodaro 'bravīt // HV_59.19 //
vayaṃ vanacarā gopa $ gopā godhanajīvinaḥ &
gāvo 'smaddaivataṃ viddhi % girayaś ca vanāni ca // HV_59.20 //
karṣakāṇāṃ kṛṣir vṛttiḥ $ paṇyaṃ vipaṇijīvinām &
asmākaṃ gauḥ parā vṛttir % etat traividhyam ucyate \
vidyayā yo yayā yuktas # tasya sā daivataṃ param // HV_59.21 //
     [k: After 21, Ñ2.3 V B1.2 Dn Ds T3.4 ins.: :k]
     saiva pūjyārcanīyā ca $ saiva tasyopakāriṇī | *HV_59.21*695 |
yo 'nyasya phalam aśnānaḥ $ karoty anyasya satkriyām &
dvāv anarthau sa labhate % pretya ceha ca mānavaḥ // HV_59.22 //
kṛṣyantāḥ prathitāḥ sīmāḥ $ sīmāntaṃ śrūyate vanam &
vanāntā girayaḥ sarve % sā cāsmākaṃ gatir dhruvā // HV_59.23 //
śrūyante girayaś cāpi $ vane 'smin kāmarūpiṇaḥ &
praviśya tās tās tanavo % ramante sveṣu sānuṣu // HV_59.24 //
bhūtvā kesariṇaḥ siṃhā $ vyāghrāś ca nakhināṃ varāḥ &
vanāni svāni rakṣanti % trāsayanto drumacchidaḥ // HV_59.25 //
yadā caiṣāṃ vikurvanti $ te vanālayajīvinaḥ &
ghnanti tān eva durvṛttān % pauruṣādena karmaṇā // HV_59.26 //
mantrayajñaparā viprāḥ $ sītāyajñāś ca karṣakāḥ &
giriyajñā vayaṃ gopā % ijyo 'smābhir girir vane // HV_59.27 //
tan mahyaṃ rocate gopā $ giriyajñaṃ vayaṃ vane &
kurmaḥ kṛtvā sukhaṃ sthānaṃ % pādape vātha vā girau // HV_59.28 //
tatra hatvā paśūn medhyān $ vitatyāyatane kṛte &
sarvaghoṣasya saṃdohaḥ % kriyatāṃ kiṃ vicāryate // HV_59.29 //
taṃ śaratkusumāpīḍāḥ $ parivārya pradakṣiṇam &
gāvo girivaraṃ sarvās % tato yāntu vanaṃ punaḥ // HV_59.30 //
prāptā kileyaṃ hi gavāṃ $ svāduvīryatṛṇā guṇaiḥ &
śaratpramuditā ramyā % gatameghajalāśayā // HV_59.31 //
priyakaiḥ puṣpitair gauraṃ $ śyāmaṃ bāṇavanaiḥ kvacit &
kaṭhoratṛṇam ābhāti % nirmayūrarutaṃ vanam // HV_59.32 //
vimalā vijalā vyomni $ vibalākā vividyutaḥ &
vivartante jaladharā % vimadā iva kuñjarāḥ // HV_59.33 //
paṭunā meghavātena $ vārṣikeṇāvakampitāḥ &
parṇotkaraghanāḥ sarve % prasādaṃ yānti pādapāḥ // HV_59.34 //
     [k: For 34, T2 subst.: :k]
     vinā ca meghanādena $ nirmayūrarutaṃ vanam | *HV_59.34*696:1 |
     nadyo bahuvidhākārā $ jalaṃ svacchaṃ vahanti ca | *HV_59.34*696:2 |
sitavarṇāmbudoṣṇīṣaṃ $ haṃsacāmaravījitam &
pūrṇacandrāmalacchatraṃ % sābhiṣekam ivāmbaram // HV_59.35 //
haṃsair vihasitānīva $ sumutkuṣṭāni sārasaiḥ &
sarvāṇi tanutāṃ yānti % jalāni jaladakṣaye // HV_59.36 //
cakravākastanataṭāḥ $ pulinaśroṇimaṇḍalāḥ &
haṃsalakṣaṇahāsinyaḥ % patiṃ yānti samudragāḥ // HV_59.37 //
kumudotphullam udakaṃ $ tārābhiś catram ambaram &
samam abhyutsmayantīva % śarvarīṣv itaretaram // HV_59.38 //
mattakrauñcāvaghuṣṭeṣu $ kalamāpakvapāṇḍuṣu &
nirviṣṭaramaṇīyeṣu % vaneṣu ramate manaḥ // HV_59.39 //
puṣkariṇyas taḍāgāni $ vāpyaś ca vikacotpalāḥ &
kedārāḥ saritaś caiva % sarāṃsi ca śriyājvalan // HV_59.40 //
paṅkajāni ca padmāni $ tathānyāni sitāni ca &
     [k: For 41ab, G3-5 subst.: :k]
     śriyā jvalatpaṅkajāni $ tāmrāṇi ca sitāni ca | *HV_59.41*697 |
utpalāni ca nīlāni % bhejire vārijāṃ śriyam // HV_59.41 //
madaṃ jahuḥ sitāpāṅgā $ mandaṃ vavṛdhire 'nilāḥ &
abhavad vyabhramākāśam % abhūc ca nibhṛto rṇavaḥ // HV_59.42 //
ṛtuparyāyaśithilair $ vṛttanṛttasamujjhitaiḥ &
mayūrāṅgaruhair bhūmir % bahunetreva lakṣyate // HV_59.43 //
svapaṅkamalinais tīraiḥ $ kāśapuṣpalatākulaiḥ &
haṃsasārasavinyāsair % yamunā yāti saṃyatā // HV_59.44 //
kalamāpakvasasyeṣu $ kedāreṣu vaneṣu ca &
sasyādā jalajādāś ca % mattā viruruvuḥ khagāḥ // HV_59.45 //
siṣicur yāni jaladā $ jalena jaladāgame &
tāni śaṣpāṇy abālāni % kaṭhinatvaṃ gatāni vai // HV_59.46 //
tyaktvā meghamayaṃ vāsaḥ $ śaradguṇavidīpitaḥ &
eṣa vītamale vyomni % hṛṣṭo vasati candramāḥ // HV_59.47 //
kṣīriṇyo dviguṇaṃ gāvaḥ $ pramattā dviguṇaṃ vṛṣāḥ &
vanānāṃ dviguṇā lakṣmīḥ % sasyair guṇavatī mahī // HV_59.48 //
jyotīṃṣi ghanamuktāni $ padmavanti jalāni ca &
manāṃsi ca manuṣyāṇāṃ % prasādam upayānti vai // HV_59.49 //
asṛjat savitā vyomni $ nirmuktajalade bhṛśam &
śaratprajvalitaṃ tejas % tīkṣṇaraśmir viśoṣayan // HV_59.50 //
nīrājayitvā sainyāni $ niryānti vijigīṣavaḥ &
anyonyarāṣṭrābhimukhāḥ % pārthivāḥ pṛthivīkṣitaḥ // HV_59.51 //
bandhujīvābhitāmrāsu $ baddhapaṅkavatīṣu ca &
manas tiṣṭhati kāntāsu % citrāsu vanarājiṣu // HV_59.52 //
vaneṣu ca virājante $ pādapā vanaśobhinaḥ &
asanāh saptaparṇāś ca % kovidārāś ca puṣpitāḥ // HV_59.53 //
iṣusāhvā nikumbhāś ca $ priyakāḥ svarṇakās tathā &
     [k: For 54ab, D6 T1.2 G M subst.: :k]
     ikṣusasyā nikupyāś ca $ priyaṅguś ca viśeṣataḥ | *HV_59.54ab*698 |
sṛmarāḥ picukāś caiva % ketakyaś ca samantataḥ // HV_59.54 //
vrajepu ca viśeṣeṇa $ gargarodgārahāsiṣu &
śaratprakāśayoṣeva % goṣṭheṣv aṭati rūpiṇī // HV_59.55 //
nūnaṃ tridaśalokasthaṃ $ meghakālasukhoṣitam &
patatriketanaṃ devaṃ % bodhayanti divaukasaḥ // HV_59.56 //
śarady evaṃ susasyāyāṃ $ prāptāyāṃ prāvṛṣaḥ kṣaye &
     [k: V3,B1 ins. after 57ab; V2,D2-5 after 56ab; Dn,Ds2 after 53: :k]
     nīlacandrārkavarṇaiś ca $ racitaṃ bahubhir dvijaiḥ | *HV_59.57*699:1 |
     phalaiḥ pravālaiś ca ghanam $ indracāpaghanopamam | *HV_59.57*699:2 |
     bhavanākāraviṭapaṃ $ latāparam amaṇḍitam | *HV_59.57*699:3 |
     viśālamūlāvanataṃ $ pavanābhogamaṇḍitam | *HV_59.57*699:4 |
arcayāma giriṃ devaṃ % gāś caiva saviśeṣataḥ // HV_59.57 //
sāvataṃsair viṣāṇaiś ca $ barhāpīḍaiś ca daṃśitaiḥ &
ghaṇṭābhiś ca pralambābhiḥ % puṣpaiḥ śāradikais tathā // HV_59.58 //
śivāya gāvaḥ pūjyantāṃ $ giriyajñaḥ pravartatām &
pūjyantāṃ tridaśaiḥ śakro % girir asmābhir ijyatām // HV_59.59 //
kāriṣyāmi goyajñaṃ $ balād api na saṃśayaḥ &
yadāsti mayi vaḥ prītir % yadi vā suhṛdo vayam // HV_59.60 //
gāvo hi pūjyāḥ satataṃ $ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ &
syāt tu sāmnā bhavet prītir % bhavatāṃ vaibhavāya ca \
tata etan mama vacaḥ # kriyatām avicāritam // HV_59.61 //

[h: HV (CE) ch. 60, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyaṇa uvāca}
dāmodaravacaḥ śrutvā $ hṛṣṭās te goṣu jīvinaḥ &
tadvāg amṛtam ākhyātaṃ % pratyūcur aviśaṅkayā // HV_60.1 //
tavaiṣā bāla mahatī $ gopānāṃ harṣavardhinī &
prīṇayaty eva naḥ sarvān % buddhir vṛddhikarī nṛṇām // HV_60.2 //
tvaṃ gatis tvaṃ ratiś caiva $ tvaṃ vettā tvaṃ parāyaṇam &
bhayeṣv abhayadas tvaṃ nas % tvaṃ caiva suhṛdāṃ suhṛt // HV_60.3 //
tvatkṛte kṛṣṇa ghoṣo 'yaṃ $ kṣemo muditagokulaḥ &
kṛtsno vasati śāntārir % yathā svargagatas tathā // HV_60.4 //
janmaprabhṛti divyais tair $ vikrāntair bhuvi duṣkaraiḥ &
boddhavyāc cābhimānāc ca % vismitāni manāṃsi naḥ // HV_60.5 //
balena ca parārdhyena $ yaśasā vikrameṇa ca &
uttamas tvaṃ ca martyeṣu % deveṣv iva puraṃdaraḥ // HV_60.6 //
     [k: After 6, K, Ñ2.3,V,B,D (except D3),T1.3.4,G,M4 ins.: :k]
     pratāpena ca tīkṣṇena $ dīptyā pūrṇatayāpi ca | *HV_60.6*700:1 |
     uttamas tvaṃ ca martyeṣu $ deveṣv iva divākaraḥ | *HV_60.6*700:2 |
kāntyā lakṣmyā prasādena $ vadanena smitena ca &
uttamas tvaṃ ca martyeṣu % deveṣv iva niśākaraḥ // HV_60.7 //
veṣeṇa vapuṣā caiva $ bālyena caritena ca &
syāt te śaktidharas tulyo % na tu kaścana mānuṣaḥ // HV_60.8 //
yat tvayābhihitaṃ vākyaṃ $ giriyajñaṃ prati prabho &
kas tal laṅghayituṃ śakto % velām iva mahodadheḥ // HV_60.9 //
sthitaḥ śakramahas tāta $ śrīmān girimahas tv ayam &
tvatpraṇīto 'dya gopānāṃ % gavāṃ hetoḥ pravartatām // HV_60.10 //
bhojanāny upakalpyantāṃ $ payasaḥ peśalāni ca &
kumbhāś ca viniveśyantām % udapāneṣu śobhanāḥ \
lehyasya pāyasasyārthe # droṇyaś ca vipulāyatāḥ // HV_60.11 //
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca $ tat sarvam upanīyatām &
bhājanāni ca māṃsasya % nyasyantām odanasya ca \
trirātraṃ caiva saṃdohaḥ # sarvaghoṣasya gṛhyatām // HV_60.12 //
viśasyantāṃ ca paśavo $ bhojyā ye mahiṣādayaḥ &
pravartatāṃ ca yajño 'yaṃ % sarvagopasusaṃkulaḥ // HV_60.13 //
ānandajanano ghoṣo $ mahān muditagokulaḥ &
tūryapraṇādaghoṣaiś ca % vṛṣabhāṇāṃ ca garjitaiḥ // HV_60.14 //
hambhāravaiś ca vatsānāṃ $ gopānāṃ harṣavardhanaḥ &
dadhihrado ghṛtāvartaḥ % payaḥkulyāsamākulaḥ // HV_60.15 //
māṃsarāśipraklṛptāḍhyaḥ $ prakāśaudanaparvataḥ &
saṃprāvartata yajñaḥ sa % girer gobhiḥ samākulaḥ \
tuṣṭagopajanākīrṇo # gopanārīmanoharaḥ // HV_60.16 //
     [k: After 16, K3, Dn, D2.5 (marg.) ins.: :k]
     bhakṣyāṇāṃ rāśayas tatra $ śataśaś copakalpitāḥ | *HV_60.16*701:1 |
     gandhamālyaiś ca vividhair $ dhūpair uccāvacais tathā | *HV_60.16*701:2 |
athādhiśritaparyante $ paryāpte yajñasaṃvidhau &
yajñaṃ gires tithau saumye % cakrur gopā dvijaiḥ saha // HV_60.17 //
yajanānte tad annaṃ tu $ tat payo dadhi cottamam &
māṃsaṃ ca māyayā kṛṣṇo % girir bhūtvā samaśnute // HV_60.18 //
     [k: After 18, D2 ins.: :k]
     īdṛśaṃ hy abhavat tatra $ gopānāṃ bharatarṣabha | *HV_60.18*702 |
tarpitāś cāpi viprāgryās $ tuṣṭāḥ saṃpūrṇabhojanāḥ &
uttasthuḥ prītamanasaḥ % svasti vācya yathāsukham // HV_60.19 //
bhuktvā cāvabhṛte kṛṣṇaḥ $ payaḥ pītvā ca kāmataḥ &
saṃtṛpto 'smīti divyena % rūpeṇa prajahāsa vai // HV_60.20 //
     [k: After 20, T3 ins.: :k]
     prajahāsa girer mūrdhni $ sthitaḥ kamalalocanaḥ | *HV_60.20*703 |
taṃ gopāḥ parvatākāraṃ $ divyasraganulepanam &
girimūrdhni sthitaṃ dṛṣṭvā % kṛṣṇaṃ jagmuḥ pradhānataḥ // HV_60.21 //
bhagavān api tenaiva $ rūpeṇāc chāditaḥ prabhuḥ &
saha taiḥ praṇato gopair % vavandātmānam ātmanā // HV_60.22 //
tam ūcur vismitā gopā $ devaṃ girivare sthitam &
bhagavaṃs tvadvaśe yuktā % dāsāḥ kiṃ kurma kiṃkarāḥ // HV_60.23 //
sa uvāca tato gopān $ giriḥ suprabhayā girā &
adyaprabhṛti yājyo 'haṃ % goṣu yady asti vo dayā // HV_60.24 //
ahaṃ vaḥ prathamo devaḥ $ sarvakāmakaraḥ śivaḥ &
mama prabhāvāc ca gavām % ayutāny eva bhokṣyatha // HV_60.25 //
śivas ca vo bhaviṣyāmi $ madbhaktānāṃ vane vane &
raṃsye ca saha yuṣmābhir % yathā divigatas tathā // HV_60.26 //
ye ceme prathitā gopā $ nandagopādayaḥ sthitāḥ &
eṣāṃ prītaḥ prayacchāmi % gopānāṃ vipulaṃ dhanam // HV_60.27 //
paryāpnuvantu māṃ kṣipraṃ $ gāvo vatsasamākulāḥ &
evaṃ mama parā prītir % bhaviṣyati na saṃśayaḥ // HV_60.28 //
tato nīrājanārthaṃ vai $ vṛndaśo gokulāni ca &
parivavrur girivaraṃ % savṛṣāṇi sahasraśaḥ // HV_60.29 //
tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ $ sāpīḍastabakāṅgadāḥ &
sasragāpīḍaśṛṅgāgrāḥ % śataśo 'tha sahasraśaḥ // HV_60.30 //
anujagmuś ca gopālāḥ $ kālayanto dhanāni ca &
bhakticchedānuliptāṅgā % raktapītāsitāmbarāḥ // HV_60.31 //
mayūracitrāṅgadino $ bhujaiḥ praharaṇāvṛtaiḥ &
mayūrapatravṛntānāṃ % keśabandhaiḥ suyojitaiḥ \
babhrājur adhikaṃ gopāḥ # samavāye tadādbhute // HV_60.32 //
anye vṛṣān āruruhur $ nṛtyanti smāpare mudā &
gopālās tv apare gāś ca % jagṛhur vegagāminaḥ // HV_60.33 //
tasmin paryāyanirvṛtte $ gavāṃ nīrājanotsave &
antardhānaṃ jagāmāśu % tena dehena so giriḥ // HV_60.34 //
kṛṣṇo 'pi gopasthito $ viveśa vrajam eva ha &
giriyajñapravṛttena % tenāścaryeṇa vismitaḥ // HV_60.35 //
     [k: After 35, N(except Ñ1), S (except M1-3), G(ed.) ins.: :k]
     gopāḥ sabālavṛddhā vai $ tuṣṭuvur mudhusūdanam (sic) | *HV_60.35*704 |

     [k: K4 cont.: :k]
     nṛtyaṃ gītaṃ prakurvāṇāḥ $ sahakṛṣṇā vrajaṃ yayuḥ | *HV_60.35*705 |

[h: HV (CE) ch. 61, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
mahe pratihate śakraḥ $ sakrodhas tridaśeśvaraḥ &
saṃvartakaṃ nāma gaṇaṃ % toyadānām athābravīt // HV_61.1 //
bho balāhakamātaṅgāḥ $ śrūyatāṃ mama bhāṣitam &
yadi vo matpriyaṃ kāryaṃ % rājabhaktipuraskṛtam // HV_61.2 //
ete vṛndāvana gatā $ dāmodaraparāyaṇāḥ &
nandagopādayo gopā % vidviṣanti mamotsavam // HV_61.3 //
ājīvo yaḥ paras teṣāṃ $ gopatvaṃ ca yataḥ smṛtam &
tā gāvaḥ saptarātreṇa % pīḍyantāṃ vṛṣṭimārutaiḥ // HV_61.4 //
airāvatagataś cāham $ svayam evāmbu dāruṇam &
srakṣyāmi vṛṣṭiṃ vātaṃ ca % vajrāśanisamaprabham // HV_61.5 //
bhavadbhiś caṇḍavarṣeṇa $ caratā mārutena ca &
hatās tāḥ savrajā gāvas % tyakṣyanti bhuvi jīvitam // HV_61.6 //
evam ājñāpayām āsa $ sa sarvāñ jaladān prabhuḥ &
pratyāhate vai kṛṣṇena % śāsane pākaśāsanaḥ // HV_61.7 //
     [k: For 7cd, M1-3 subst.: :k]
     mahe pratihate viṣṇoḥ $ śāsanāt pākaśāsanaḥ | *HV_61.7*706 |
tatas te jaladāḥ kṛṣṇā $ ghoranādā bhayāvahāḥ &
ākāśaṃ chādayāmāsuḥ % sarvataḥ parvatopamāḥ // HV_61.8 //
vidyutsaṃpātajananāḥ $ śakracāpavibhūṣitāḥ &
timirāvṛtam ākāśaṃ % cakrus te jaladās tadā // HV_61.9 //
gajā ivānye saṃsaktāḥ $ kecin makaravarcasaḥ &
nāgā ivānye gagane % cerur jaladapuṃgavāḥ // HV_61.10 //
te 'nyonyavapuṣā baddhā $ nāgayūthāyutopamāḥ &
durdinaṃ vipulaṃ cakruś % chādayanto nabhas talam // HV_61.11 //
nṛhastanāgahastānāṃ $ veṇūnāṃ caiva sarvaśaḥ &
     [k: For 12ab, M1-3 subst.: :k]
     sthūlanāgoruhastānāṃ $ satataṃ sarvatodiśam | *HV_61.12ab*707 |
dhārābhis tulyarūpābhir % vavṛṣus te balāhakāḥ // HV_61.12 //
samudraṃ menire taṃ hi $ kham ārūḍhaṃ nṛcakṣuṣaḥ &
durvigāhyam aparyantam % agādhaṃ durdinaṃ mahat // HV_61.13 //
na saṃpatanti khagamā $ dudruvur mṛgajātayaḥ &
parvatābheṣu megheṣu % khe nadatsu samantataḥ // HV_61.14 //
suptasūryendusadṛśe $ meghair nabhasi dāruṇaih &
ativṛṣṭena lokasya % virūpam abhavad vapuḥ // HV_61.15 //
meghaughair niṣprabhākāram $ adṛśyagrahatārakam &
candrasūryāṃśurahitaṃ % khaṃ babhūvātiniṣprabham // HV_61.16 //
vāriṇā meghamuktena $ mucyamānena cāsakṛt &
     [k: After 17ab,D6 T1.2 G M ins.: :k]
     meghayuktena vātena $ ghūrṇitam viśvatomukham | *HV_61.17ab*708 |
ābabhau sarvatas tatra % bhūmis toyamayī yathā // HV_61.17 //
vinedur barhiṇas tatra $ stokakālparutāḥ khagāḥ &
vivṛddhiṃ nimnagā yātāḥ % plavagāḥ saṃplavaṃ gatāḥ // HV_61.18 //
garjitena ca meghānāṃ $ parjanyaninadena ca &
tarjitānīva kampante % tṛṇāni tarubhiḥ saha // HV_61.19 //
prāpto 'ntakālo lokānāṃ $ prāptā caikārṇavā mahī &
iti gopagaṇā vākyaṃ % vyāharanti bhayārditāḥ // HV_61.20 //
     [k: After 20, all Mss. (except Ś1 Ñ1 M1-3) ins.: :k]
     tenotpātāmbuvarṣeṇa $ gāvo viprahatā bhṛśam | *HV_61.20*709 |
hambhāravaiḥ krandamānā $ na celuḥ stambhitopamāḥ &
niṣkampasakthiśravaṇā % niṣprayatnakhurānanāḥ \
hṛṣṭalomārdratanavaḥ # kṣāmakukṣipayodharāḥ // HV_61.21 //
kāścit prāṇān jahuḥ śrāntā $ nipetuḥ kāścid āturāḥ &
kāścit savatsāḥ patitā % gāvaḥ śīkaravejitāḥ // HV_61.22 //
kāścid ākramya kroḍena $ vatsāṃś tiṣṭhanti mātaraḥ &
vimukhāḥ śrāntasakthyaś ca % nirāhārāḥ kṛśodarāḥ // HV_61.23 //
petur ārtā vepamānā $ gāvo varṣaparājitāḥ &
vatsāś conmukhakā bālā % dāmodara mukhāḥ sthitāḥ \
trāhīti vadanair dīnaiḥ # kṛṣṇam ūcur ivārtavat // HV_61.24 //
     [k: After 24, T3 ins.: :k]
     gavāṃ paśya mahābāho $ vedanāṃ paramāturāḥ | *HV_61.24*710 |
gavāṃ tatkadanaṃ dṛṣṭvā $ durdināgamajaṃ bhayam &
gopāṃś cāsannavadanān % kopaṃ kṛṣṇaḥ samādadhe // HV_61.25 //
     [k: After 25c, T3 ins.: :k]
          gāś cāpi paramāturāḥ | *HV_61.25*711:1 |*
     roṣatāmrekṣaṇaḥ śrīmān | *HV_61.25*711:2 |*
     [k: After 25, D6,T1.3.4,G1-3,M4 ins.: :k]
     aho dhārṣṭyaṃ surapater $ mām anādṛtya saṃprati | *HV_61.25*712:1 |
     gavāṃ vadhaḥ kṛtas tasya $ gopānāṃ ca tathā kṛtaḥ | *HV_61.25*712:2 |
sa cintayitvā saṃrabdho $ dṛṣṭo yogo gavām iti &
ātmānam ātmanā vākyam % idam āha priyaṃvadaḥ // HV_61.26 //
adyāham imam utpāṭya $ sakānanavanaṃ girim &
kalpayeyaṃ gavāṃ sthānaṃ % varṣatrāṇāya durdharam // HV_61.27 //
ayaṃ dhṛto mayā śailo $ bhūmīgṛhanibhopamaḥ &
trāsyante savrajā gāvo % madvaśyaś ca bhaviṣyati // HV_61.28 //
evaṃ sa cintayitvā tu $ viṣṇuḥ satyaparākramaḥ &
     [k: After 29ab, K4 ins.: :k]
     ity uktvaikena hastena $ kṛtvā govardhanācalam | *HV_61.29ab*713:1 |
     dadhāra līlayā kṛṣṇaś $ chatrākam iva bālakaḥ | *HV_61.29ab*713:2 |
bāhvor balaṃ darśayiṣyan % samīpaṃ taṃ mahīdharam \
dorbhyāṃ utpāṭayāmāsa # kṛṣṇo girir ivāparaḥ // HV_61.29 //
     [k: After 29, D6 S ins.: :k]
     samūlaviṭapaskandhaś $ cacāla sa mahāgiriḥ | *HV_61.29*714:1 |
     ghaṇāghaṇakṛtaḥ śailaḥ $ saprāṇa iva niḥśvasan | *HV_61.29*714:2 |
sa dhṛtaḥ saṃgato meghair $ giriḥ savyena pāṇinā &
gṛhabhāvaṃ gatas tatra % gṛhākāreṇa varcasā // HV_61.30 //
bhūmer utpāṭyamānasya $ tasya śailasya sānuṣu &
śilāḥ praśithilāś celur % niṣpetuś ca sapādapāḥ // HV_61.31 //
     [k: After 31, D6,S ins.: :k]
     rakṣiṣyan godhanaṃ viṣṇur $ gopānāṃ gopatir hariḥ | *HV_61.31*715:1 |
     gomadhyasthitagovindo $ gopān rakṣan sagokulān || *HV_61.31*715:2 |
     dadhāra godhanaṃ viṣṇur $ godharaṃ ca vilambayan | *HV_61.31*715:3 |
     gopān vismāpayan gopo $ gomārge saṃsthito hariḥ | *HV_61.31*715:4 |
     ādyaṃ vapuś ca gṛhṇāno $ lokānām īśvareśvaraḥ || *HV_61.31*715:5 |
     vyarthaṃ cakāra govindo $ godharasya samīhitam | *HV_61.31*715:6 |
     govardhanasyāsya gireḥ $ khe khaṇāyitavigrahaḥ | *HV_61.31*715:7 |
śikharair ghūṇamānaiś ca $ sīdamānaiś ca sarvataḥ &
vidhṛtaiś cocchritaiḥ śṛṅgair % agamaḥ khagamo 'bhavat // HV_61.32 //
calatprasravaṇaiḥ pārśvair $ meghaughair ekatāṃ gataiḥ &
bhidyamānāśmanicayaś % cacāla dharaṇīdharaḥ // HV_61.33 //
na meghānāṃ pravṛṣṭānāṃ $ na śailasyāśmavarṣiṇaḥ &
     [k: After 34ab, M1-3 ins.: :k]
     vāyoś ca ghūrṇamānasya $ vidyutāṃ bhramatām api | *HV_61.34ab*716:1 |
     viṣṇutejobhibhūtānām $ adṛśyanta vapūṃṣi ca | *HV_61.34ab*716:2 |
vividus te janā rūpaṃ % vāyos tasya ca garjataḥ // HV_61.34 //
meghaiḥ śikharasaṃdhānair $ jalaprasravaṇānvitaiḥ &
miśrīkṛta ivābhāti % girir uddāmabarhiṇaḥ // HV_61.35 //
āpluto 'yaṃ giriḥ pakṣair $ iti vidyādharoragāḥ &
gandharvaṛṣayaś caiva % vāco muñcanti susvarāḥ // HV_61.36 //
sa kṛṣṇatalavinyasto $ muktamūlaḥ kṣites talāt &
rītīr nirvartayāmāsa % kāñcanāñ janarājatīḥ // HV_61.37 //
kānicic chāditānīva $ saṃkīrṇārdhāni kānicit &
girer meghaṃ praviṣṭāni % tasya śṛṅgāṇi cābhavan // HV_61.38 //
giriṇā kampyamānena $ kampitānāṃ tu śākhinām &
puṣpam uccāvacaṃ bhūmau % vyaśīryata samantataḥ // HV_61.39 //
niḥsṛtāḥ pṛthumūrdhānaḥ $ svastikārdhavibhūṣitāḥ &
dvijihvapatayaḥ kruddhāḥ % khecarāḥ khe samantataḥ // HV_61.40 //
ārtiṃ jagmuḥ khagagaṇā $ varṣeṇa ca bhayena ca &
utpatyotpatya gaganāt % punaḥ petur avāṅmukhāḥ // HV_61.41 //
rejuś cāroṣitāḥ siṃhāḥ $ sajalā iva toyadāḥ &
gargarā iva mathyanto % neduḥ śārdūlapuṃgavāḥ // HV_61.42 //
viṣamaiś ca samībhūtaiḥ $ samaiś cātyantadurgamaiḥ &
vyāvṛttadehaḥ sa girī % ramya evopalakṣyate // HV_61.43 //
abhivṛṣṭasya tair meghais $ tasya rūpaṃ babhūva ha &
stambhitasyeva rudreṇa % tripurasya vihāyasi // HV_61.44 //
bāhudaṇḍena kṛṣṇasya $ vidhṛtaṃ sumahat tadā &
nīlābhrapaṭalac channaṃ % tadgiricchatram ābabhau // HV_61.45 //
svapnāyamāno jaladair $ nimīlitaguhāmukhaḥ &
bāhūpadhāne kṛṣṇasya % prasupta iva khe giriḥ // HV_61.46 //
nirvihaṃgarutair vṛkṣair $ nirmayūrarutair vanaiḥ &
nirālamba ivābhāti % giriḥ sa śikharair vṛtaḥ // HV_61.47 //
paryastair ghūrṇamānaiś ca $ pracaladbhiś ca sānubhiḥ &
sajvarāṇīva śailasya % vanāni śikharāṇi ca // HV_61.48 //
uttamāṅgagatās tasya $ meghāḥ pavanavāhanāḥ &
tvaryamāṇā mahendreṇa % toyaṃ mumucur akṣayam // HV_61.49 //
sa lambamānaḥ kṛṣṇasya $ bhujāgre saghano giriḥ &
cakrārūḍha ivābhāti % deśo nṛpatipīḍitaḥ // HV_61.50 //
sa meghanicayas tasthau $ giriṃ taṃ parivārya ha &
puraṃ puraskṛtya yathā % sphīto janapado mahān // HV_61.51 //
niveśya taṃ kare śailaṃ $ tulayitvā ca sasmitam &
provāca goptā gopānāṃ % prajāpatir iva sthitaḥ // HV_61.52 //
etad devair asaṃbhāvyaṃ $ divyena vidhinā mayā &
kṛtaṃ girigṛhaṃ gopā % nivātaśaraṇaṃ gavām // HV_61.53 //
     [k: After 53, K4 ins.: :k]
     na trāsa iha vaḥ kāryo $ maddhastād dhi nipātane | *HV_61.53*717:1 |
     vātavarṣabhayenālaṃ $ tattrāṇaṃ vihitaṃ hi vaḥ | *HV_61.53*717:2 |
     [k: = BhP 10,25.21 :k]
kṣipraṃ viśantu yūthāni $ gavām iha hi śāntaye &
nivāteṣu ca deśeṣu % nivasantu yathāsukham \
yathāvrajaṃ yathāyūthaṃ # yathāsāraṃ ca vai sukham // HV_61.54 //
vibhajyatām ayaṃ deśaḥ $ kṛto varṣanivāraṇaḥ &
śailotpāṭanabhūr eṣā % mahatī nirmitā mayā \
     [k: After 55cd, Ds D5 Bom. Poona eds. ins.: :k]
     yuthaśaś ca vibhajyātha $ vasadhvaṃ gopasattamāḥ | *HV_61.55cd*718:1 |
     pañcakrośapramāṇena $ krauśaikaṃ vistaro mahān | *HV_61.55cd*718:2 |
trailokyam apy utsahate # grasituṃ kiṃ punar vrajam // HV_61.55 //
tataḥ kilakilāśabdo $ gavāṃ hambhāravāśritaḥ &
gopānāṃ tumulo jajñe % meghanādaś ca bāhyataḥ // HV_61.56 //
praviśanti tato gāvo $ gopair yūthaprakalpitāḥ &
tasya śailasya vipulaṃ % pradaraṃ gahvarodaram // HV_61.57 //
kṛṣṇo 'pi mūle śailasya $ śailastambha ivocchritaḥ &
dadhāraikena hastena % śailaṃ priyam ivātithim // HV_61.58 //
tato vrajasya bhāṇḍāni $ yuktāni śakaṭāni ca &
viviśur varṣabhītāni % tad gṛhaṃ girinirmitam // HV_61.59 //
atidaivaṃ tu kṛṣṇasya $ dṛṣṭvā tat karma vajrabhṛt &
mithyāpratijño jaladān % vārayāmāsa vai vibhuḥ // HV_61.60 //
saptarātre tu nirvṛtte $ dharaṇyāṃ vigatotsave &
jagāma saṃvṛto meghair % vṛtrahā svargam uttamam // HV_61.61 //
nivṛtte saptarātre tu $ tiṣye skanne śatakratau &
gatābhre vimale vyomni % divase dīptabhāskare // HV_61.62 //
gāvas tenaiva mārgeṇa $ parijagmur gataśramāḥ &
khaṃ ca sthānaṃ tato ghoṣaḥ % pratyayāt punar eva saḥ // HV_61.63 //
kṛṣṇo 'pi taṃ giriśreṣṭhaṃ $ svasthāne sthāvarātmavān &
prīto niveśayāmāsa % dhruvāya varado vibhuḥ // HV_61.64 //

[h: HV (CE) ch. 62, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
dhṛtaṃ govardhanaṃ dṛṣṭvā $ paritrātaṃ ca gokulam &
kṛṣṇasya darśanaṃ śakro % rocayāmāsa vismitaḥ // HV_62.1 //
sa nirjalāmbudākāraṃ $ mattaṃ madajalokṣitam &
āruhyairāvataṃ nāgam % ajagāma mahītalam // HV_62.2 //
sa dadarśopaviṣṭaṃ vai $ govardhanaśilātale &
kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇaṃ % puruhūtaḥ puraṃdaraḥ // HV_62.3 //
taṃ dṛśya bālaṃ mahatā $ tejasā dīptam avyayam &
gopaviṣadharaṃ viṣṇuṃ % parijajñe puraṃdaraḥ // HV_62.4 //
tālastambhavanaśyāmaṃ $ sa taṃ śrīvatsalakṣaṇam &
paryāptanayanaḥ śakraḥ % sarvair netrair udaikṣata // HV_62.5 //
dṛṣṭvā cainaṃ śriyā juṣṭaṃ $ martyaloke 'maropamam &
     [k: After 6ab, D6,T1.2,G,M4 ins.: :k]
     surāṇāṃ kāryasiddhyarthaṃ $ nityaṃ karmasu niṣṭhitam | *HV_62.6ab*719 |
sūpaviṣṭaṃ śilāpṛṣṭe % śakraḥ sa vrīḍito 'bhavat // HV_62.6 //
tasyopaviṣṭasya sukham $ pakṣābhyāṃ pakṣipuṃgavaḥ &
antardhānagataś chāyām % cakāroragabhojanaḥ // HV_62.7 //
     [k: After 7, D6,S (except T3.4,) ins.: :k]
     chāyayā ca tayā yuktaṃ $ keśavaṃ yajñarūpiṇam | *HV_62.7*720 |
taṃ vivikte nagagataṃ $ lokavṛttāntatatparam &
upatasthe gajaṃ hitvā % kṛṣṇaṃ balaniṣūdanaḥ // HV_62.8 //
sa samīpagatas tasya $ divyasraganulepanaḥ &
rarāja devarājo vai % vajrapūrṇakaraḥ prabhuḥ // HV_62.9 //
kirīteṇārkavarṇena $ vidyudvidyotakāriṇā &
     [k: N (except Ś1),T,G1-3.5,M4 ins. after 10ab; G4 after 8: :k]
     kuṇḍalābhyāṃ sa divyābhyāṃ $ satataṃ śobhitānanaḥ | *HV_62.10ab*721:1 |
     pañcastabakalambena $ devabhūṣaṇabhūṣitaḥ || *HV_62.10ab*721:2 |
     sahasrapatrakāntena $ dehabhūṣaṇakāriṇā | *HV_62.10ab*721:3 |
     īkṣamāṇaḥ sahasreṇa $ netrāṇāṃ kāmarūpiṇām | *HV_62.10ab*721:4 |
     tridaśājñāpanārthena $ meghanirghoṣakāriṇā | *HV_62.10ab*721:5 |
     [k: D6,T,G,M4 ins. after line 4; M1-3 after 10ab: :k]
     praṇāma akaroc chakraḥ $ kṣantavyam iti cābravīt | *HV_62.10ab*721A:1 |
     tuṣṭāva ca hariṃ viṣṇuṃ $ gopaveṣavibhūṣitam || *HV_62.10ab*721A:2 |
     namas te devadeveśa $ bhūtabhāvanabhāvana | *HV_62.10ab*721A:3 |
     hiraṇyaretase tubhyaṃ $ namaḥ somapradāyine || *HV_62.10ab*721A:4 |
     namo vedaikatattvārtha $ tannibodhana bodhana | *HV_62.10ab*721A:5 |
     namaḥ praṇavavācyāya $ vācakāya namo namaḥ || *HV_62.10ab*721A:6 |
     namas te viśvarūpāya $ namo lokahitāya te | *HV_62.10ab*721A:7 |
     namo gopavirūpāya $ namo godharadhāriṇe || *HV_62.10ab*721A:8 |
     namaḥ purāṇarūpāya $ namas te madhusūdana || *HV_62.10ab*721A:9 |
     kiṃ vānena jagannātha $ namaskāreṇa keśava | *HV_62.10ab*721A:10 |
     yā yās tu devadevasya $ mūrtayo mūrtimattara | *HV_62.10ab*721A:11 |
     namas tābhyas tathā viṣṇo $ sarvābhyaḥ sarvakāmada || *HV_62.10ab*721A:12 |
     kṣantavyaṃ mama deveśa $ kṛtaṃ gopālanandana | *HV_62.10ab*721A:13 |
     ajñānād etha vā jñānād $ roṣād vā yadunandana || *HV_62.10ab*721A:14 |
     samartheṣv asamartheṣu $ roṣaḥ prasphurati prabho | *HV_62.10ab*721A:15 |
     na kenacid bhavāñ śāsyaḥ $ śāstā sarvasya vai prabho || *HV_62.10ab*721A:16 |
     tvannimittam idaṃ sarvam $ aindraṃ mama sudurlabham | *HV_62.10ab*721A:17 |
     tvatprasādaj jagannātha $ devānām īśvaro yataḥ || *HV_62.10ab*721A:18 |
     tataś ca devadeveśa $ kṣantavyaṃ dāsa ity aham | *HV_62.10ab*721A:19 |
     ity uktvātha punar vākyaṃ $ vyājahāra śacīpatiḥ || *HV_62.10ab*721A:20 |
     kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣam $ abālaṃ bālarūpiṇam | *HV_62.10ab*721A:21 |
     atasīpuṣpasaṃkāśaṃ $ śrīvatsakṛtalakṣaṇam | *HV_62.10ab*721A:22 |
     upaviṣṭaṃ śilāpṛṣṭhe $ kṛtvā karmātimānuṣam || *HV_62.10ab*721A:23 |
     na hi dāseṣu kopo 'sti $ svāmināṃ svāmisattama | *HV_62.10ab*721A:24 |
atha divyena madhuram % vyājahāra svareṇa tam // HV_62.10 //
kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho $ jñātīnāṃ nandivardhana &
atidaivaṃ kṛtaṃ karma % tvayā prītimatā gavām // HV_62.11 //
mayā sṛṣṭeṣu megheṣu $ yugāntāvartakāriṣu &
yat tvayā rakṣitā gāvas % tenāsmi paritoṣitaḥ // HV_62.12 //
svāyaṃbhuvena yogena $ yac cāyaṃ parvatottamaḥ &
dhṛto veśma ivākāśe % ko hy etena na vismayet // HV_62.13 //
pratiṣiddhe mama mahe $ mayeyaṃ ruṣitena vai &
ativṛṣṭiḥ kṛtā kṛṣṇa % gavāṃ vai saptarātrikī // HV_62.14 //
sā tvayā pratiṣiddheyaṃ $ meghavṛṣṭir durāsadā &
devaiḥ sadānavagaṇair % durnivāryā mayi sthite // HV_62.15 //
aho me supriyaṃ kṛṣṇa $ yat tvaṃ mānuṣadehavān &
samagraṃ vaiṣṇavaṃ tejo % vinigūhasi roṣitaḥ // HV_62.16 //
sādhitaṃ devatānāṃ hi $ manye 'haṃ kāryam avyayam &
tvayi mānuṣyam āpanne % yuktenaivaṃ svatejasā // HV_62.17 //
setsyate vīra kāryārtho $ na kiṃcit parihāsyate &
devānām yad bhavān netā % sarvakāryapurogamaḥ // HV_62.18 //
ekas tvam asi lokānāṃ $ devānāṃ ca sanātanaḥ &
dvitīyaṃ nānupaśyāmi % dhuraṃ yas te samudvahet // HV_62.19 //
yathā hi puṃgavaḥ śreṣṭho $ magne dhuri niyujyate &
evaṃ tvam asi devānāṃ % magnānāṃ dvijavāhana // HV_62.20 //
tvaccharīragataṃ kṛṣṇa $ jagatpraharaṇaṃ tv idam &
brahmaṇā sādhu nirdiṣṭaṃ % dhātubhya iva kāñcanam // HV_62.21 //
svayaṃ svayaṃbhūr bhagavān $ buddhyātha vayasāpi vā &
na tvānugantuṃ śakto vai % paṅgur drutagatiṃ yathā // HV_62.22 //
stāṇubhyo himavāñ śreṣṭho $ hradānāṃ varuṇālayaḥ &
garutmān pakṣiṇāṃ śreṣṭho % devatānāṃ bhavān varaḥ // HV_62.23 //
apām adhastāl loko vai $ tasyopari mahīdharāḥ &
nāgānām upariṣṭād bhūḥ % pṛthivyupari mānuṣāḥ // HV_62.24 //
manuṣyalokād ūrdhvaṃ tu $ khagānāṃ gatir ucyate &
ākāśasyopari ravir % dvāraṃ svargasya bhānumān // HV_62.25 //
devalokaḥ paras tasmād $ vimānagahano mahān &
yatrāhaṃ kṛṣṇa devānām % aindre vinihitaḥ pade // HV_62.26 //
     [k: After 26, D6,T1.2,G,M ins.: :k]
     tvayā hi lokanāthena $ viṣṇunā prabhaviṣṇunā | *HV_62.26*722 |
svargād ūrdhvaṃ brahmaloko $ brahmarṣigaṇasevitaḥ &
tatra somagatiś caiva % jyotiṣāṃ ca mahātmanām // HV_62.27 //
tasyopari gavāṃ lokaḥ $ sādhyās taṃ pālayanti hi &
sa hi sarvagataḥ kṛṣṇa % mahākāśagato mahān // HV_62.28 //
uparyupari tatrāpi $ gatis tava tapomayī &
yāṃ na vidmo vayaṃ sarve % pṛcchanto 'pi pitāmaham // HV_62.29 //
     [k: After 29, D6,S (except T4) ins.: :k]
     pitāmaho 'pi bhagavāṃs $ tvatprasādād yadṛcchayā | *HV_62.29*723:1 |
     yāṃ yoganiratā viṣṇo $ bhajante brahmavādinaḥ | *HV_62.29*723:2 |
lokas tv arvāg duṣkṛtināṃ $ nāgalokas tu dāruṇaḥ &
pṛthivī karmaśīlānāṃ % kṣetraṃ sarvasya karmaṇaḥ // HV_62.30 //
kham asthirāṇāṃ viṣayo $ vāyunā tulyavṛttinām &
gatiḥ śamadamāḍhyānāṃ % svargaḥ sukṛtakarmaṇām // HV_62.31 //
brāhme tapasi yuktānāṃ $ brahmalokaḥ parā gatiḥ &
gavām eva hi goloko % durārohā hi sā gatiḥ // HV_62.32 //
sa tu lokas tvayā kṛṣṇa $ sīdamānaḥ kṛtātmanā &
dhṛto dhṛtimatā vīra % nighnatopadravaṃ gavām // HV_62.33 //
tad ahaṃ samanuprāpto $ gavāṃ vākyena coditaḥ &
brahmanaś ca mahābhāga % gauravāt tava cāgataḥ // HV_62.34 //
ahaṃ bhūtapatiḥ kṛṣṇa $ devarājaḥ puraṃdaraḥ &
aditer garbhaparyāye % pūrvajas te purātanaḥ // HV_62.35 //
tejas tejasvinaś caiva $ yat te darśitavān aham &
megharūpeṇa tat sarvaṃ % kṣantum arhasi me vibho // HV_62.36 //
evaṃ kṣāntamanāḥ kṛṣṇa $ svena saumyena tejasā &
brahmaṇaḥ śṛṇu me vākyaṃ % gavāṃ ca gajavikrama // HV_62.37 //
āha tvā bhagavān brahmā $ gāvaś cākāśagā divi &
karmabhis toṣitā divyais % tava saṃrakṣaṇādibhiḥ // HV_62.38 //
bhavatā rakṣitā gāvo $ gobhir lokāś ca rakṣitāḥ &
yad vayaṃ puṃgavaiḥ sārdhaṃ % vardhāmaḥ prasavais tathā // HV_62.39 //
karṣakān puṃgavair vāhyair $ medhyena haviṣā surān &
śriyaṃ śakṛtpavitreṇa % tarpayiṣyāma kāmagāḥ // HV_62.40 //
tad asmākaṃ gurus tvaṃ hi $ prāṇadaś ca mahābala &
adyaprabhṛti no rājā % tvam indro vai bhaviṣyasi // HV_62.41 //
tasmāt tvaṃ kāñcanaiḥ pūrṇair $ divyasya payaso ghaṭaiḥ &
ebhis tvam abhiṣicyasva % mayā hastāvanāmitaiḥ // HV_62.42 //
ahaṃ kilendro devānāṃ $ tvaṃ gavām indratāṃ gataḥ &
govinda iti lokās tvāṃ % stoṣyanti bhuvi śāśvatam // HV_62.43 //
mamopari yathendras tvam $ sthāpito gobhir īśvaraḥ &
upendra iti kṛṣṇa tvām % gāsyanti divi devatāḥ // HV_62.44 //
ye ceme vārṣikā māsāś $ catvāro vihitā mama &
eṣām ardhaṃ prayacchāmi % śaratkālaṃ tu paścimam // HV_62.45 //
varṣārdhe ca dhvajo nityaṃ $ tataḥ pūjām avāpsyati &
mamāmbuprabhavaṃ darpaṃ % tadā tyakṣyanti barhinaḥ // HV_62.46 //
alpavīryamadāś caiva $ ye cānye meghanādinaḥ &
śāntiṃ sarve gamiṣyanti % jalakālavicāriṇaḥ // HV_62.47 //
triśaṅkvagastyacaritām $ āśāṃ ca vicariṣyati &
sahasraraśmir ādityas % tāpayan svena tejasā // HV_62.48 //
tataḥ śaradi yuktānāṃ $ maunamūkeṣu barhiṣu &
yāvat sukhatarais toyair % vipluteṣu pluteṣu ca // HV_62.49 //
     [k: N (except Ś,Ñ1),T2-4,G,M4 ins. after 49; T1 after 52ab: :k]
     haṃsasārasapūrṇeṣu $ nadīnāṃ pulineṣu ca | *HV_62.52ab*724 |
mattakrauñcapraṇādeṣu $ matteṣu vṛṣabheṣu ca &
goṣu caiva prahṛṣṭāsu % kṣarantīṣu payo bahu // HV_62.50 //
nivṛtteṣu ca megheṣu $ niryātya jagato jalam &
ākāśe śastrasaṃkāśe % haṃseṣu vicaratsu ca // HV_62.51 //
jātapadmeṣu toyeṣu $ vāpīṣu ca saritsu ca &
     [k: K1.2,Ñ,V,B,D,T2-4,G1.3-5,M4 ins. after 52ab; Ś1 after 51: :k]
     taḍāgeṣu ca kānteṣu $ toyeṣu vimaleṣu ca | *HV_62.52ab*725 |
kalamāvanatāgrāsu % pakvakedārapaṅktiṣu // HV_62.52 //
madhyasthaṃ salilārambhaṃ $ kurvantīṣu nadīṣu ca &
sasasyāyāṃ ca sīmāyāṃ % manoharyāṃ muner api // HV_62.53 //
pṛthivyāṃ pṛthurāṣṭrāyāṃ $ ramāyāṃ varṣasaṃkṣaye &
śrāmatsu paṅktimārgeṣu % phalavatsu tṛṇeṣu ca \
ikṣumatsu ca deśeṣu # pravṛtteṣu makheṣu ca // HV_62.54 //
tataḥ pravartsyate puṇyā $ śaratsuptotthite tvayi &
loke 'smin kṛṣṇa nikhile % yathaiva tridive tathā // HV_62.55 //
narās tvāṃ caiva māṃ caiva $ dhvajākārāsu yaṣṭiṣu &
mahendraś cāpy upendraś ca % mahīyetāṃ mahītale // HV_62.56 //
ye cāvayoḥ sthitā vṛtte $ mahendropendrasaṃjñite &
mānavāḥ praṇamiṣyanti % teṣāṃ nāsty anayāgamaḥ // HV_62.57 //
     [k: After 57, T2 ins.: :k]
     svargalokādayānīya $ maṇipīṭhaṃ surādhipaḥ | *HV_62.57*726:1 |
     niveśya kṛṣṇaṃ ratnaiḥ prāṅ+ $ +muktādyair abhiṣecayat | *HV_62.57*726:2 |
     kṛtvā nīrājanaṃ divyair $ alaṃkṛtya ca bhūṣaṇaiḥ | *HV_62.57*726:3 |
tataḥ śakras tu tān gṛhya $ ghaṭān divyapayodharān &
abhiṣekeṇa govindaṃ % yojayāmāsa yogavit // HV_62.58 //
dṛṣṭvā tam abhiṣicyantaṃ $ gāvas tāḥ saha yūthapaiḥ &
stanaiḥ prasnavasaṃyuktaiḥ % siṣicuḥ kṛṣṇam avyayam // HV_62.59 //
meghāś ca divi muktābhiḥ $ sāmṛtābhiḥ samantataḥ &
siṣicus toyadhārābhir % abhiṣicyantam avyayam // HV_62.60 //
vanaspatīnāṃ sarveṣāṃ $ susrāvendunibhaṃ payaḥ &
vavarṣuḥ puṣpavarṣaṃ ca % nedus tūryāṇi cāmbare // HV_62.61 //
stuvanti munayaḥ sarve $ vāgbhir mantraparāyaṇāḥ &
     [k: After 62ab, D6,S ins.: :k]
     vasiṣṭho vāmadevaś ca $ jābālir atha kāśyapaḥ | *HV_62.62ab*727:1 |
     viśvāmitro bharadvājaḥ $ kaṇvo 'trir bhagavān prabhuḥ | *HV_62.62ab*727:2 |
     ete ca munayaḥ sarve $ siddhāś ca paramarṣayaḥ | *HV_62.62ab*727:3 |
ekārṇavavimuktaṃ ca % dadhāra vasudhā vapuḥ // HV_62.62 //
prasādaṃ sāgarā jagmur $ vavur vātā jagaddhitāḥ &
ītayaḥ praśamaṃ jagmur % jagmur nirvairatāṃ nṛpāḥ // HV_62.63 //
     [k: After 63, K4 ins.: :k]
     kṛṣṇe 'bhiṣita etāni $ sarvāṇi kurunandana | *HV_62.63*728:1 |
     nirvairāṇyabhavaṃs tāta $ krūrāṇy api nisargataḥ | *HV_62.63*728:2 |
mārgastho vibabhau bhānuḥ $ somo yogena saṃgataḥ &
pravālapuṣpaśabalāḥ % phalavantaś ca pādapāḥ // HV_62.64 //
madaṃ prasusruvur nāgā $ yātās toṣaṃ vane mṛgāḥ &
alaṃkṛtā gātraruhair % vātubhir bhānti parvatāḥ // HV_62.65 //
devalokopamo lokas $ tṛpto 'mṛtasutarpitaḥ &
āsīt kṛṣṇābhiṣeke hi % divyasvargarasokṣitaḥ // HV_62.66 //
abhiṣiktaṃ tu taṃ gobhiḥ $ śakro govindam avyayam &
divyaśuklāmbaradharam % devarājo 'bravīd idam // HV_62.67 //
eṣa me prathamaḥ kṛṣṇa $ niyogo goṣu yaḥ kṛtaḥ &
śrūyatāmaparaṃ cāpi % mamāgamanakāraṇam // HV_62.68 //
kṣipraṃ saṃsādhyatāṃ kaṃsaḥ $ keśī ca turagādhamaḥ &
ariṣṭaś ca madāviṣṭo % rājarājyaṃ tataḥ kuru // HV_62.69 //
pitṛṣvasari jātas te $ mamāṃśo 'ham iva sthitaḥ &
sa te rakṣyaś ca mānyaś ca % sakhye ca viniyujyatām // HV_62.70 //
tvayā hy anugṛhītaḥ sa $ tava vṛttānuvartakaḥ &
tvadvaśe vartamānaḥ sa % prāpsyate vipulaṃ yaśaḥ // HV_62.71 //
bhāratasya ca vaṃśasya $ sa variṣṭho dhanurdharaḥ &
bhaviṣyaty anurūpaś ca % tvām ṛte na ca raṃsyate // HV_62.72 //
bhārataṃ tvayi cāsaktaṃ $ tasmiṃś ca puruṣottame &
ubhābhyām api saṃyoge % yāsyanti nidhanaṃ nṛpāḥ // HV_62.73 //
pratijñātaṃ ca me kṛṣṇa $ ṛṣimadhye sureṣu ca &
mama putro 'rjuno nāma % jātaḥ kuntyāṃ kurūdvahaḥ // HV_62.74 //
so 'strāṇāṃ pāratantrajñaḥ $ śreṣṭhaś cāpavikarṣaṇe &
taṃ pravekṣyanti vai sarve % rājānaḥ śastrayodhinaḥ // HV_62.75 //
akṣauhiṇyaś ca śūrāṇāṃ $ rājñāṃ saṃgrāmaśālinām &
samare rājadharmeṇa % yojayiṣyanti mṛtyunā // HV_62.76 //
tasyāstracaritaṃ mārgaṃ $ dhanuṣo lāghavena ca &
nānuyāsyanti rājāno % devā vā tvāṃ vinā prabho // HV_62.77 //
sa te bandhuḥ sahāyaś ca $ saṃgrāmeṣu bhaviṣyati &
tasya yogo vidhātavyas % tvayā govinda matkṛte // HV_62.78 //
draṣṭavyaḥ sa yathāhaṃ vai $ tvayā mānyaś ca nityaśaḥ &
jñātā tvam eva lokānām % arjunasya ca nityaśaḥ // HV_62.79 //
tvayā hi nityaṃ rakṣyaḥ sa $ āhaveṣu mahatsu ca &
rakṣitasya tvayā tasya % na mṛtyuḥ prabhaviṣyati // HV_62.80 //
arjunaṃ viddhi māṃ kṛṣṇa $ māṃ caivātmānam ātmanā &
ātmā te 'haṃ yathā śaśvat % tathaiva tava so 'rjuna // HV_62.81 //
tvayā lokān imāñ jitvā $ baler hastāt tribhiḥ kramaiḥ &
devatānāṃ kṛto rājā % purā jyeṣṭhakramād aham // HV_62.82 //
tvāṃ ca satyamayaṃ jñātvā $ satyeṣṭaṃ satyavikramam &
satyenopetya devā vai % yojayanti ripukṣaye // HV_62.83 //
so 'rjuno nāma me putraḥ $ pitus te bhaginīsutaḥ &
iha sauhṛdatāṃ yātu % bhūtvā sahacaraḥ purā // HV_62.84 //
tasya te yudhyataḥ kṛṣṇa $ svasthāne 'tha gṛhe 'pi vā &
voḍhavyā puṃgaveneva % dhūḥ sarvā raṇavāhinī // HV_62.85 //
kaṃse vinihate kṛṣṇa $ tvayā bhāvyarthadarśinā &
abhitas tan mahadyuddhaṃ % bhaviṣyati mahīkṣitām // HV_62.86 //
tatra teṣāṃ nṛvīrāṇām $ atimānuṣakarmaṇām &
vijayasyārjuno bhoktā % yaśasā tvaṃ tu yokṣyase // HV_62.87 //
etan me kṛṣṇa kārtsnyena $ kartum arhasi bhāṣitam &
yady ahaṃ te surāś caiva % satyaṃ ca priyam acyuta // HV_62.88 //
śakrasya vacanaṃ śrutvā $ kṛṣṇo govindatāṃ gataḥ &
prītena manasā yuktaḥ % prativākyaṃ jagāda ha // HV_62.89 //
prīto 'smi darśanād eva $ tava śakra śacīpate &
yat tvayābhihitaṃ cedaṃ % na kiṃcit parihāsyate // HV_62.90 //
jānāmi bhavato bhāvaṃ $ jānāmy arjunasaṃbhavam &
jāne pitṛṣvasā dattā % pāṇḍor vasumatīpateḥ // HV_62.91 //
yudhiṣṭhiraṃ ca jānāmi $ kumāraṃ dharmanirmitam &
bhīmasenaṃ ca jānāmi % vāyoḥ saṃtānajāṃ tanum // HV_62.92 //
     [k: After 92, T4 ins.: :k]
     nāgāyutasamaprāṇam $ anekāsuramardanam | *HV_62.92*729 |
aśvibhyāṃ sādhu jānāmi $ sṛṣṭaṃ putradvayaṃ śubham &
nakulaṃ sahadevaṃ ca % mādryāḥ kukṣibhavāv ubhau // HV_62.93 //
kānīnaṃ cāpi jānāmi $ savituḥ prathamaṃ sutam &
pitṛṣvasari karṇaṃ vai % prasūtaṃ sūtatāṃ gatam // HV_62.94 //
dhārtarāṣṭrāś ca me sarve $ viditā yuddhakāṅkṣiṇaḥ &
     [k: After 95ab, V2,B1 ins.: :k]
     duryodhanamukhāḥ śakra $ kauravāṇāṃ mahābalāḥ | *HV_62.95ab*730 |
pāṇḍor uparamaṃ caiva % śāpāśaninipātajam // HV_62.95 //
tad gaccha tridivaṃ śakra $ sukhāya tridivaukasām &
nārjunasya ripuḥ kaścin % mamāgre prabhaviṣyati // HV_62.96 //
arjunārthe ca tān sarvān $ pāṇḍavān akṣatān yudhi &
kuntyā niryātayiṣyāmi % nivṛtte bhārate mṛdhe // HV_62.97 //
yac ca vakṣyati māṃ śakra $ tanūjas tava so 'rjunaḥ &
bhṛtyavat tat kariṣyāmi % tava snehena yantritaḥ // HV_62.98 //
satyasaṃdhasya tac chrutvā $ priyaṃ prītasya bhāṣitam &
     [k: After 99ab D6,S ins.: :k]
     praṇamya devadevasya $ mūrdhnā śakraḥ padāmbujam | *HV_62.99ab*731 |
kṛṣṇasya sākṣāt tridivaṃ % jagāma tridaśeśvaraḥ // HV_62.99 //
     [k: After 99 D6,T2,G,M4 ins.: :k]
     etad ākhyānam āyuṣyāṃ $ puṇyaṃ pāpaprāṇāśanam | *HV_62.99*732:1 |
     parjanyaprītijanakam $ avagrahanivārakam | *HV_62.99*732:2 |
     sarvasaukhyapriyakaraṃ $ devaguhyam anuttamam | *HV_62.99*732:3 |

[h: HV (CE) ch. 63, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
gate śakre tataḥ kṛṣṇaḥ $ pūjyamāno vrajaukasaiḥ &
govardhanadharaḥ śrīmān % viveśa vrajam eva ha // HV_63.1 //
taṃ sma vṛddhābhinandanti $ jñātayaś ca sahoṣitāḥ &
dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smas % tvaddhṛtena nagena ha // HV_63.2 //
gāvo varṣabhayāt tīrṇā $ vayaṃ tīrṇā mahābhayāt &
tava prasādād govinda % devatulya mahādyute // HV_63.3 //
amānuṣāṇi karmāṇi $ tava paśyāma gopate &
dhāraṇenāsya śailasya % vidmas tvāṃ kṛṣṇam avyayam // HV_63.4 //
kas tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ $ marutāṃ vā mahābala &
vasūnāṃ vā kimarthaṃ ca % vasudevaḥ pitā tava // HV_63.5 //
vane ca bālakrīḍā te $ janma cāsmāsu garhitam &
kṛṣṇa divyā ca te ceṣṭā % śaṅkitāni manāṃsi naḥ // HV_63.6 //
kimarthaṃ gopaveṣeṇa $ ramase 'smāsu garhitam &
lokapālopamaś caiva % gās tvaṃ kiṃ parirakṣasi // HV_63.7 //
devo vā dānavo vā tvam $ yakṣo gandharva eva vā &
asmākaṃ bāndhavo jāto % yo 'si so 'si namo 'stu te // HV_63.8 //
     [k: After 8, D6,S ins.: :k]
     namo 'stu kṛṣṇa kṛṣṇeti $ namo gopālabandhave | *HV_63.8*733:1 |
     namo bālāya goptre ca $ gopaveṣāya bāndhava || *HV_63.8*733:2 |
     namas te śiśusiṃhāya $ namo bhūdharadhāriṇe | *HV_63.8*733:3 |
     devāyātha variṣṭhāya $ yakṣāya ca namo namaḥ || *HV_63.8*733:4 |
     namas te nandaputrāya $ yaśodāyāḥ sutāya ca | *HV_63.8*733:5 |
     ko bhavān kaś ca vā devaḥ $ kimarthaṃ no 'bhirakṣasi | *HV_63.8*733:6 |
kenacid yadi kāryeṇa $ vasasi*iha yadṛcchayā &
vayaṃ* tava*anugāḥ sarve % bhavantaṃ* śaraṇaṃ* gatāḥ // HV_63.9 //
gopānāṃ* vacanaṃ* śrutvā $ kṛṣṇaḥ padmanibhekṣaṇaḥ &
pratyuvāca smitaṃ* kṛtvā % jñātīn sarvān samāgatān // HV_63.10 //
yathā manyanti māṃ sarve $ bhavanto bhīmavikramāḥ &
tathāhaṃ nāvagantavyaḥ % svajātīyo 'smi bāndhavaḥ // HV_63.11 //
yadi tv avaśyaṃ śrotavyaḥ $ kālaḥ saṃpratipālyatām &
tato bhavantaḥ śroṣyanti % māṃ ca drakṣyanti tattvataḥ // HV_63.12 //
yady ahaṃ bhavatāṃ ślāghyo $ bāndhavo devasaprabhaḥ &
parijñānena kiṃ kāryam % yady eṣo 'nugraho mama // HV_63.13 //
evam uktās tu te gopā $ vasudevasutena vai &
baddhamaunā diśaḥ sarve % bhejire pihitānanāḥ // HV_63.14 //
kṛṣṇas tu yauvanaṃ dṛṣṭvā $ niśi candramaso navam &
śāradīnāṃ niśānāṃ ca % manaś cakre ratiṃ prati // HV_63.15 //
sa karīṣāṅgarāgāsu $ vrajarathyāsu vīryavān &
vṛṣāṇāṃ jātarāgāṇāṃ % yuddhāni samayojayat // HV_63.16 //
gopālāṃś ca balodagrān $ yodhayām āsa vīryavān &
vane sa vīro gāś caiva % jagrāha grāhavad vibhuḥ // HV_63.17 //
yuvatyo gopakanyāś ca $ rātrau saṃkālya kālavit &
kaiśorakaṃ mānayānaḥ % saha tābhir mumoda ha // HV_63.18 //
tās tasya vadanaṃ kāntaṃ $ kāntā gopastriyo niśi &
pibanti nayanākṣepair % gāṃ gataṃ śaśinaṃ yathā // HV_63.19 //
haritālārdrapītena $ kauśeyena ca bhāsvatā &
bhadravastreṇa vasitaḥ % kṛṣṇaḥ kāntataro 'bhavat // HV_63.20 //
sa baddhāṅgadaniryūhaś $ citrayā vanamālayā &
śobhamāno hi govindaḥ % śobhayām āsa taṃ vrajam // HV_63.21 //
namo dāmodarāyeti $ gopakanyās tadābruvan &
vicitraṃ caritaṃ ghoṣe % dṛṣṭvā tat tasya bhāsvataḥ // HV_63.22 //
     [k: After 22, D6,S ins.: :k]
     namas te kṛṣṇa gopeti $ prasīda prabhaveti ca | *HV_63.22*734 |
tās taṃ payodharottānair $ urobhiḥ samapīḍayan &
bhrāmitākṣaiś ca vadanair % nirīkṣante varāṅganāḥ // HV_63.23 //
tā vāryamānāḥ pitṛbhir $ bhrātṛbhir mātṛbhis tathā &
kṛṣṇaṃ gopāṅganā rātrau % mṛgayanti ratipriyāḥ // HV_63.24 //
tās tu paṅktīkṛtāḥ sarvā* $ ramayanti manoramam &
gāyantyaḥ kṛṣṇacaritaṃ* % dvaṃdvaśo gopakanyakāḥ // HV_63.25 //
kṛṣṇalīlānukāriṇyaḥ $ kṛṣṇapraṇihitekṣaṇāḥ &
kṛṣṇasya gatigāminyas % taruṇyas tā varāṅganāḥ // HV_63.26 //
vaneṣu tālahastāgraiḥ $ kuṭṭayantyas tathāparāḥ &
cerur vai caritaṃ tasya % kṛṣṇasya vrajayoṣitaḥ // HV_63.27 //
tās tasya nṛtyaṃ gītaṃ ca $ vilāsasmitavīkṣitam &
muditāś cānukurvantyaḥ % krīḍanti vrajayoṣitaḥ // HV_63.28 //
bhāvaniṣpannamadhuraṃ $ gāyantyas tā varāṅganāḥ &
vrajaṃ gatāḥ sukhaṃ cerur % dāmodaraparāyaṇāḥ // HV_63.29 //
     [k: For 29cd, D2 subst.: :k]
     cerur dāmodaraparāḥ $ sukhaṃ nāryo vrajaṃ gatāḥ | *HV_63.29*735 |
karīṣapāṃsudigdhāṅgyas $ tāḥ kṛṣṇam anuvavrire &
ramayantyo yathā nāgaṃ % sapramodāḥ kareṇavaḥ // HV_63.30 //
tam anyā bhāvavikacair $ netraiḥ prahasitānanāḥ &
pibanty atṛptā vanitāḥ % kṛṣṇaṃ kṛṣṇamṛgekṣaṇāḥ // HV_63.31 //
mukham asyāparā vīkṣya $ tṛṣitā gopakanyakāḥ &
ratyantaragatā rātrau % pibanti ratilālasāḥ // HV_63.32 //
hāheti kurvatas tasya $ prahṛṣṭās tā varāṅganāḥ &
jagṛhur niḥsṛtāṃ vāṇīṃ % sāmnā dāmodareritām // HV_63.33 //
tāsāṃ grathitasīmantā $ raticintākulīkṛtāḥ &
cāru visraṃsire keśāḥ % kucāgre gopayoṣitām // HV_63.34 //
     [k: D6,T,G,M4,G(ed.) ins. after 34; M1-3 subst. for 33-34: :k]
     atha dāmodaraḥ kāścij $ jagrāha ratilālasaḥ || *HV_63.34*736:1 |
     evaṃ gopāṅganāḥ kṛṣṇaṃ $ ramayanti manoramāḥ | *HV_63.34*736:2 |
     alaṃkṛtāḥ sumadhuraṃ $ gāyantyo madhuvihvalāḥ || *HV_63.34*736:3 |
     kṛṣṇo 'pi madhuraktākṣo $ gopīnāṃ harṣavardhanaḥ | *HV_63.34*736:4 |
     papau tāsāṃ mukhaṃ viṣṇur $ ghūrṇayan netraṣaṭpadam || *HV_63.34*736:5 |
     aparāṃ vāsasī gṛhya $ cucumbe gopakanyakām | *HV_63.34*736:6 |
     āliliṅge 'tha kāṃcit tu $ kṛṣṇo madavilocanaḥ || *HV_63.34*736:7 |
     anyayā saha govindaḥ $ śete līlāvidhānavit | *HV_63.34*736:8 |
     anyasyā vāsasī gṛhya $ dṛṣṭvā cāru papau mukham | *HV_63.34*736:9 |
     anyāṃ lilekha govindo $ nakhaiḥ śātaiś ca keśavaḥ || *HV_63.34*736:10 |
     anyāṃ ca keśe saṃgṛhya $ mukham unnamya līlayā | *HV_63.34*736:11 |
     āliliṅge 'tha govindo $ gopaveṣatiraskṛtaḥ || *HV_63.34*736:12 |
     ekāṃ saṃgṛhya saṃtyajya $ kāṃcid anyām avāsṛjat | *HV_63.34*736:13 |
     paśyantyā ramayām āsa $ kāṃcid anyām arīramat || *HV_63.34*736:14 |
     āhūya kāṃcid deveśaḥ $ kāṃcid anyām arīramat | *HV_63.34*736:15 |
     tāṃ punaḥ sahasā gṛhya $ tatsamakṣam arīramat || *HV_63.34*736:16 |
     tāś ca gopyaḥ svabhartṛṃś ca $ saṃtyajya harim eva ha | *HV_63.34*736:17 |
     ayam eva hi no jyeṣṭhaḥ $ śreṣṭhaś ceti varāṅganāḥ | *HV_63.34*736:18 |
     kṛṣṇe ca devadeveśe $ paraṃ bhāvaṃ samāyayuḥ | *HV_63.34*736:19 |
evaṃ sa kṛṣṇo gopīnāṃ $ cakravālair alaṃkṛtaḥ &
śāradīṣu sacandrāsu % niśāsu mumude sukhī // HV_63.35 //

[h: HV (CE) ch. 64, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
pradoṣārdhe kadācit tu $ kṛṣṇe ratiparāyaṇe &
trāsayan samado goṣṭhān % ariṣṭaḥ pratyadṛśyata // HV_64.1 //
nirvāṇāṅgārameghābhas $ tīkṣṇaśṛṅgo'rkalocanaḥ &
kṣuratīkṣṇāgracaraṇaḥ % kālaḥ kāla ivāparaḥ // HV_64.2 //
lelihānaḥ saniṣpeṣaṃ $ jihvayauṣṭhau punaḥ punaḥ &
garvitāviddhalāṅgūlaḥ % kaṭhinaskandhabandhanaḥ // HV_64.3 //
kakudodagranirmāṇaḥ $ pramāṇād duratikramaḥ &
śakṛnmūtropaliptāṅgo % gavām udvejano bhṛśam // HV_64.4 //
mahākaṭiḥ sthūlamukho $ dṛḍhajānur mahodaraḥ &
viṣāṇāvalgitagatir % lambatā kaṇṭhacarmaṇā // HV_64.5 //
gavāroheṣu capalas $ tarughātaṅkitānanaḥ &
yuddhasañjaviṣāṇāgro % dviṣadvṛṣabhasūdanaḥ // HV_64.6 //
ariṣṭo nāma hi gavām $ ariṣṭo dāruṇākṛtiḥ &
daityo vṛṣabharūpeṇa % goṣṭhān viparidhāvati // HV_64.7 //
pātayāno gavāṃ garbhān $ dṛpto gacchaty anārtavam &
bhajamānaś ca capalo % gṛṣṭīḥ saṃpracacāra ha // HV_64.8 //
śṛṅgapraharaṇo raudraḥ $ praharan goṣu durmadaḥ &
goṣṭheṣu na ratiṃ lebhe % vinā yuddhaṃ sa govṛṣaḥ // HV_64.9 //
     [k: 9 After 9, K1.2,D2-4 ins.: :k]
     kasyacit tv atha kālasya $ sa vṛṣaḥ keśavāgrataḥ | *HV_64.9*737:1 |
     ājagāma balodragro $ vaivasvatavaśe sthitaḥ | *HV_64.9*737:2 |
     [k: K1,D2-4 cont.; K3.4,Ñ,V,B,Dns,D1.5.6,T,G,M4 ins. after 9: :k]
     sa tatra gās tu prasabhaṃ $ bādhamāno madotkaṭaḥ | *HV_64.9*738 |
etasminn eva kāle tu $ gavāḥ kṛṣṇasamīpagāḥ &
trāsayāmāsa duṣṭātmā % vaivasvata pathe sthitaḥ // HV_64.10 //
sendrāśanir ivāmbhodo $ nardamāno mahāvṛṣaḥ &
cakāra nirvṛṣaṃ goṣṭhaṃ % nirvatsaśiśupuṃgavam // HV_64.11 //
     [k: V2,B1,D4,T2,G1,M ins. after 11; D6,T1,G2.3.5 after the second occurrence of 11cd: :k]
     tam ārād abhidhāvantaṃ $ nardamānaṃ mahāvṛṣam | *HV_64.11*739 |
tālaśabdena taṃ kṛṣṇaḥ $ siṃhanādaiś ca mohayan &
abhyadhāvata govindo % daityaṃ vṛṣabharūpiṇam // HV_64.12 //
sa kṛṣṇaṃ govṛṣo dṛṣṭvā $ hṛṣṭalāṅgūlalocanaḥ &
ruṣitas talaśabdena % yuddhākāṅkṣī nanarda ha // HV_64.13 //
tam āpatantam udvṛttam $ dṛṣṭvā vṛṣabhadānavam &
tasmāt sthānān na vyacalat % kṛṣṇo girir ivācalaḥ // HV_64.14 //
vṛṣaḥ kakṣayor dṛṣṭiṃ $ praṇidhāya dhṛtānanaḥ &
kṛṣṇasya nidhanākāṅkṣī % tūrṇam abhyutpapāta ha // HV_64.15 //
tam āpatantaṃ pramukhe $ pratijagrāha durdharam &
kṛṣṇaḥ kṛṣṇāñjananibhaṃ % vṛṣaṃ prati vṛṣopamaḥ // HV_64.16 //
sa saṃsaktas tu kṛṣṇena $ vṛṣeṇeva mahāvṛṣaḥ &
mumoca vaktrajaṃ phenaṃ % nastato 'tha sa śabdavat // HV_64.17 //
tāv anyonyāv aruddhāṅgau $ yuddhe kṛṣṇavṛṣāv ubhau &
rejatur meghasamaye % saṃsaktāv iva toyadau // HV_64.18 //
tasya darpabalaṃ hatvā $ kṛtvā śṛṅgāntare padam &
apīḍayad ariṣṭasya % kaṇṭhaṃ klinnam ivāmbaram // HV_64.19 //
śṛṅgaṃ cāsya punaḥ savyam $ utpāṭya yamadaṇḍavat &
tenaiva prāharad vaktre % sa mamāra bhṛśaṃ hataḥ // HV_64.20 //
vibhinnaśṛṅgo bhagnāsyo $ bhagnaskandhaś ca dānavaḥ &
papāta rudhirodgārī % sāmbudhāra ivāmbudaḥ // HV_64.21 //
govindena hataṃ dṛṣṭvā $ dṛptaṃ vṛṣabhadānavam &
sādhu sādhv iti bhūtāni % tatkarmāsyābhituṣṭuvuḥ // HV_64.22 //
sa copendro vṛṣaṃ hatvā $ kāntavaktro niśāmukhe &
aravindābhanayanaḥ % punar eva rarāja ha // HV_64.23 //
te 'pi govṛttayaḥ sarve $ kṛṣṇaṃ kamalalocanam &
upāsāṃcakrire hṛṣṭāḥ % svarge śakram ivāmarāḥ // HV_24 //

[h: HV (CE) ch. 65, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
kṛṣṇaṃ vrajagataṃ śrutvā $ vardhamānam ivānalam &
udvegam agamat kaṃsaḥ % śaṅkamānas tato bhayam // HV_65.1 //
pūtanāyāṃ hatāyāṃ ca $ kāliye ca parājite &
dhenuke pralayaṃ nīte % pralambe ca nipātite // HV_65.2 //
dhṛte govardhane caiva $ viphale śakraśāsane &
goṣu trātāsu ca tathā % spṛhaṇīyena karmaṇā // HV_65.3 //
kakudmini hate 'riṣṭe $ gopeṣu muditeṣu ca &
dṛśyamāne vināśe ca % saṃnikṛṣṭe mahābhaye // HV_65.4 //
karṣaṇena ca vṛkṣābhyāṃ $ bālenābālakarmaṇā &
acintyaṃ karma tac chrutvā % vardhamāneṣu śatruṣu // HV_65.5 //
prāptāriṣṭam ivātmānaṃ $ mene sa mathureśvaraḥ &
visaṃjñendriyabhūtātmā % gatāsupratimo 'bhavat // HV_65.6 //
tato jñātīn samānāyya $ pitaraṃ cograśāsanaḥ &
niśi stimitamūkāyām % mathurāyāṃ janādhipaḥ // HV_65.7 //
vasudevaṃ ca devābhaṃ $ kahvaṃ cāhūya yādavam &
satyakaṃ dārukaṃ caiva % kahvāvarajam eva ca // HV_65.8 //
bhojaṃ vaitaraṇaṃ caiva $ vikadruṃ ca mahābalam &
bhayesakhaṃ ca rājānaṃ % vipṛthuṃ ca pṛthuśriyam // HV_65.9 //
babhruṃ dānapatiṃ caiva $ kṛtavarmāṇam eva ca &
bhūritejasam akṣobhyaṃ % bhūriśravasam eva ca // HV_65.10 //
etān sa yādavān sarvān $ ābhāṣya śṛṇuteti ca &
ugrasenasuto rājā % provāca mathureśvaraḥ // HV_65.11 //
bhavantaḥ sarvakāryajñāḥ $ sarvaśāstraviśāradāḥ &
nyāyavṛttāntakuśalās % trivargasya pravartakāḥ // HV_65.12 //
kartavyānāṃ ca kartāro $ lokasya vibudhopamāḥ &
parvatā iva niṣkampā % vṛtte mahati tasthuṣaḥ // HV_65.13 //
     [k: For 13cd, K,Ñ2.3,V1.3,B,D(except D6),T3.4 subst.: :k]
     tasthivāṃso mahāvṛtte $ niṣkampā iva parvatāḥ | *HV_65.13*740 |
adambhavṛttayaḥ sarve $ gurukarmasu codyatāḥ &
rājamantradharāḥ sarve % sarve dhanuṣi pāragāḥ // HV_65.14 //
yaśaḥpradīpā lokānāṃ $ vedārthānāṃ vivakṣavaḥ &
āśramāṇāṃ nisargajñā % varṇānāṃ kramapāragāḥ // HV_65.15 //
pravaktāraḥ suniyatā $ netāro nayadarśinaḥ &
bhettāraḥ pararāṣṭrāṇāṃ % trātāraḥ śaraṇārthinām // HV_65.16 //
evam akṣatacāritraiḥ $ śrīmadbhir uditoditaiḥ &
dyaur api anugṛhītā syād % bhavadbhiḥ kiṃ punar mahī // HV_65.17 //
ṛṣīṇām iva vo vṛttaṃ $ prabhāvo marutām iva &
rudrāṇām iva vaḥ krodho % dīptir aṅgirasām iva // HV_65.18 //
vyāvartamānaṃ sumahad $ bhavadbhiḥ khyātakīrtibhiḥ &
dhṛtaṃ yadukulaṃ vīrair % bhūtalaṃ parvatair iva // HV_65.19 //
evaṃ bhavatsu yukteṣu $ mama cittānuvartiṣu &
vardhamāno mamānartho % bhavadbhiḥ kim upekṣitaḥ // HV_65.20 //
eṣa kṛṣṇa iti khyāto $ nandagopasuto vraje &
vardhamāna ivāmbhodo % mūlaṃ naḥ parikṛntati // HV_65.21 //
anamātyasya śūnyasya $ cārāndhasya mamaiva tu &
kāraṇān nandagopasya % sa suto gopito gṛhe // HV_65.22 //
upekṣita iva vyādhiḥ $ pūryamāṇa ivāmbudaḥ &
nadanmegha ivoṣṇānte % sa durātmā vivardhate // HV_65.23 //
tasya nāhaṃ gatiṃ jāne $ na yogaṃ na parāyaṇam &
nandagopasya bhavane % jātasyādbhutakarmaṇaḥ // HV_65.24 //
kiṃ tadbhūtaṃ samutpannaṃ $ devāpatyaṃ na vidmahe &
atidevair amānuṣyaiḥ % karmabhiḥ so 'numīyate // HV_65.25 //
pūtanā śakunī bālye $ śiśunā stanapāyinā &
stanapānepsunā pītā % prāṇaiḥ saha durāsadā // HV_65.26 //
     [k: D6,T1.2,G2-5,M2.4,G ins. after 26 ein; G1 ins. after 25: :k]
     tathaiva tena bālena $ pādāṅguṣṭhena līlayā | *HV_65.26*741:1 |
     śayane vai śayānena $ śakaṭaṃ parivartitam || *HV_65.26*741:2 |
     tathā bālena balinā $ ane jātau bṛhattarau | *HV_65.26*741:3 |
     samūlaviṭapau bhagnau $ sahajau yamalārjunau | *HV_65.26*741:4 |
yamunāyāṃ hrade nāgaḥ $ kāliyo damitas tathā &
rasātalacaro nītaḥ % kṣaṇenādarśanaṃ hradāt \
nandagopasuto yogaṃ # kṛtvā ca punar utthitaḥ // HV_65.27 //
dhenukas tālaśikharāt $ pātito jīvitaṃ vinā &
     [k: After 28, D6,S (except T3.4) ins.: :k]
     tasyāgrajo mahāvīryo $ balabhadro durātmavān | *HV_65.28*742 |
pralambaṃ yaṃ mṛdhe devā % na śekur abhivīkṣitum \
bālena muṣṭinaikena # sa hataḥ prākṛto yathā // HV_65.29 //
vāsavasyotsavaṃ bhaṅktvā $ varṣaṃ vāsavaroṣajam &
nirjalaṃ gokulaṃ kṛtvā % dhṛto govardhano giriḥ // HV_65.30 //
hatas tv ariṣṭo balavān $ viśṛṅgaś ca kṛto vraje &
     [k: D6,T1,G2.3.5,M ins. after 31ab; T2,G1.4 after 30: :k]
     kena vā nararūpeṇa $ śakyo govardhano giriḥ | *HV_65.31ab*743:1 |
     uddhartuṃ govraje satyaṃ $ na jāne 'py adbhutaṃ tataḥ || *HV_65.31ab*743:2 |
     idam atyadbhutaṃ sarvaṃ $ varṣaṃ vāsavanirmitam | *HV_65.31ab*743:3 |
     nivāritaṃ saptadinaṃ $ kim ataḥ param adbhutam | *HV_65.31ab*743:4 |
abālo bālyam āsthāya % ramate bālalīlayā // HV_65.31 //
prabandhaḥ karmaṇām eṣa $ tasya govrajavāsinaḥ &
saṃnikṛṣṭaṃ bhayaṃ caiva % keśino mama ca dhruvam // HV_65.32 //
bhūtapūrvaś ca me mṛtyuḥ $ sa nūnaṃ pūrvadaihikaḥ &
yuddhakāṅkṣī hi sa yathā % tiṣṭhatīva mamāgrataḥ // HV_65.33 //
kva ca gopatvam aśubhaṃ $ mānuṣyaṃ mṛtyudurbalam &
kva ca devaprabhāvena % krīḍitavyaṃ vraje mama // HV_65.34 //
aho nīcena vapuṣā $ cchādayitvātmano vapuḥ &
ko 'py eṣa ramate devaḥ % śmaśānastha ivānalaḥ // HV_65.35 //
     [k: After 35, D5 ins.: :k]
     aho yādavaśreṣṭhā vai $ kathayantu samāhitāḥ | *HV_65.35*744 |

     [k: While D6,T1.2,GM1-3 ins. after 35: :k]
     idam apy aparaṃ manye $ śrotavyaṃ yadupuṃgavāḥ | *HV_65.35*745:1 |
     yathā mama tathā yūyaṃ $ jānītha sakalaṃ vacaḥ | *HV_65.35*745:2 |
śrūyate hi purā viṣṇuḥ $ surāṇāṃ kāraṇāntare &
vāmanena tu rūpeṇa % jahāra pṛthivīm imām // HV_65.36 //
     [k: After 36, D6,T1.2,G1-3.5,M,G ins.: :k]
     devarājāya tu tadā $ dattavān kila keśavaḥ | *HV_65.36*746 |
kṛtvā kesariṇo rūpaṃ $ viṣṇunā prabhaviṣṇunā &
hato hiraṇyakaśipur % dānavānāṃ pitāmahaḥ // HV_65.37 //
     [k: G(ed.) cont. after *746; D6,T1.2,G,M ins. after 37: :k]
     hatvā tu dānavaṃ saṃkhye $ rājānaṃ kṛtavān hariḥ | *HV_65.37*747 |
acintyaṃ rūpam āsthāya $ śvetaśailasya mūrdhani &
bhavena cyāvitā daityāḥ % purā tat tripuraṃ ghnatā // HV_65.38 //
pālito guruputreṇa $ bhārgavo 'ṅgirasena vai &
praviśya cāsurīṃ māyām % anāvṛṣṭiṃ cakāra ha // HV_65.39 //
anantaḥ śāśvato devaḥ $ sahasravadano 'vyayaḥ &
vārāhaṃ rūpam āsthāya % ujjahārārṇavān mahīm // HV_65.40 //
     [k: After 40, D6,S (except T3.4) ins.: :k]
     sabhūdharavanām urvīṃ $ śakrāya pradadau hariḥ | *HV_65.40*748 |
amṛte nirmite pūrvaṃ $ viṣṇuḥ strīrūpam āsthitaḥ &
surāṇām asurāṇāṃ ca % yuddhaṃ cakre sudāruṇam // HV_65.41 //
amṛtārthe purā cāpi $ devadaityasamāgame &
dadhāra mandaraṃ viṣṇur % akūpāra iti śrutiḥ // HV_65.42 //
     [k: N (except Ś1) TG1.3-5,M4 ins. after 42; G2 after 41ab: :k]
     vapur vāmanam āsthāya $ nindanīyaṃ purā vapuḥ | *HV_65.42*749:1 |
     tribhiḥ kramais tu trīlokāñ $ jahāra tridivālayam | *HV_65.42*749:2 |
caturdhā tejaso bhāgaṃ $ kṛtvā dāśarathe gṛhe &
sa eva rāmasaṃjño vai % rāvaṇaṃ vyaśasat tadā // HV_65.43 //
     [k: After 43, D6,S (except T3.4) ins.: :k]
     sa eva bhagavān viṣṇur $ bhūtvā bhārgavanandanaḥ | *HV_65.43*750:1 |
     paraśvadhane śātena $ jaghāna kṛtavīryajam || *HV_65.43*750:2 |
     triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ $ hatvā kṣatriyapuṃgavān | *HV_65.43*750:3 |
     hayamedhe tadā yajñe $ kāśyapāya dadau kila | *HV_65.43*750:4 |
evam eṣa nikṛtyā vai $ tattadrūpam upāgataḥ &
sādhayaty ātmanaḥ kāryaṃ % surāṇām arthasiddhaye // HV_65.44 //
tad eṣa nūnaṃ viṣṇur vā $ śakro vā marutāṃ varaḥ &
matsādhanepsayā prāpto % nārado māṃ yad uktavān // HV_65.45 //
atra me śaṅkate buddhir $ vasudevaṃ prati prabho &
asya buddhiviśeṣeṇa % vayaṃ kātaratāṃ gatāḥ // HV_65.46 //
ahaṃ hi khaṭvāṅgavane $ nāradena samāgataḥ &
dvitīyaṃ sa hi māṃ vipraḥ % punar evābravīd vacaḥ // HV_65.47 //
yat tvayānuṣṭhito yatnaḥ $ kaṃsa garbhakṛte mahān &
vasudevena te rātrau % karma tad viphalīkṛtam // HV_65.48 //
dārikā yā tvayā rātrau $ śilāyāṃ kaṃsa pātitā &
tāṃ yaśodāsutāṃ viddhi % kṛṣṇaṃ ca vasudevajam // HV_65.49 //
rātrau vyāvartitāv etau $ garbhau tava vadhāya vai &
vasudevena saṃdhāya % mitrarūpeṇa śatruṇā // HV_65.50 //
sā tu kanyā yaśodāyā $ vindhye parvatasattame &
hatvā śumbhaniśumbhau dvau % dānavau nagacāriṇau // HV_65.51 //
kṛtābhiṣekā varadā $ bhūtasaṃghaniṣevitā &
arcyate dasyubhir ghorair % mahāpaśubalipriyā // HV_65.52 //
surāpiśitapūrṇābhyāṃ $ kumbhābhyām upaśobhitā &
mayūrāṅgadacitraiś ca % barhabhāraiś ca bhūṣitā // HV_65.53 //
dṛptakukuṭasaṃnādaṃ $ vanaṃ vāyasanāditam &
chāgayūthaiś ca saṃpūrṇam % aviruddhaiś ca pakṣibhiḥ // HV_65.54 //
siṃhavyāghravarāhāṇāṃ $ nādena pratināditam &
vṛkṣagambhīranibiḍaṃ % kāntāraiḥ sarvato vṛtam // HV_65.55 //
divyabhṛṅgāracamarair $ ādarśaiś ca vibhūṣitam &
devatūryaninādaiś ca % śataśaḥ pratināditam \
sthānaṃ tasyā nage vindhye # nirmitaṃ svena tejasā // HV_65.56 //
ripūṇāṃ trāsajananī $ nityaṃ tatra manorame &
vasate paramaprītā % daivatair api pūjitā // HV_65.57 //
yas tv ayaṃ nandagopasya $ kṛṣṇa ity ucyate sutaḥ &
atra me nāradaḥ prāha % sumahat karma kāraṇam // HV_65.58 //
dvitīyo vasudevād vai $ vāsudevo bhaviṣyati &
sa hi te sahajo mṛtyur % bāndhavaś ca bhaviṣyati // HV_65.59 //
sa eva vāsudevo vai $ vasudevasuto balī &
bāndhavo dharmato mahyaṃ % hṛdayenāntako ripuḥ // HV_65.60 //
yathā hi vāyaso mūrdhni $ padbhyāṃ yasyaiva tiṣṭhati &
netre tudati tasyaiva % vaktreṇāmiṣagṛddhinā // HV_65.61 //
vasudevas tathaivāyaṃ $ saputraḥ sahabāndhavaḥ &
cchinatti mama mūlāni % bhuṅkte ca mama pārśvataḥ // HV_65.62 //
bhrūṇahatyāpi saṃtāryā $ govadhaḥ strīvadho 'pi vā &
na kṛtaghnasya loko 'sti % bāndhavasya viśeṣataḥ // HV_65.63 //
patitānugataṃ mārgaṃ $ niṣevaty acireṇa saḥ &
yaḥ kṛtaghno 'nubandhena % prītiṃ vahati dāruṇām // HV_65.64 //
narakādhyuṣitaḥ panthā $ gantavyas tena dāruṇaḥ &
apāpe pāpahṛdayo % yaḥ pāpam anutiṣṭhati // HV_65.65 //
     [k: After 65, D6,T1.2,G1-3.5,M1.2 ins.: :k]
     sa yāti narakaṃ ghoraṃ $ punarāvṛttidurlabham | *HV_65.65*751 |
ahaṃ vā svajanaḥ ślāghyaḥ $ sa vā ślāghyataraḥ sutaḥ &
niyamair guruvṛttena % tvayā bāndhavakāmyayā // HV_65.66 //
hastināṃ kalahe ghore $ vadham ṛcchanti vīrudhaḥ &
yuddhavyuparame te tu % sahāśnanti mahāvane // HV_65.67 //
bāndhavānām api tathā $ bhedakāle samutthite &
vadhyate yo 'ntaraprepsuḥ % svajano yāti vikriyām // HV_65.68 //
kalis tvaṃ hi vināśāya $ mayā puṣṭo vijānatā &
     [k: After 69ab, T1.2,G,M1-3 ins.: :k]
     gaccha gaccha yathākāmaṃ $ vasudeva narādhama || *HV_65.69ab*752:1 |
     tad dattaṃ kṛpaṇaṃ piṇḍaṃ $ yad dattaṃ tava jānatā | *HV_65.69ab*752:2 |
     tac chvabhyo yadi dattaṃ syāc $ chreyo mama bhaviṣyati | *HV_65.69ab*752:3 |
vasudeva kulasyāsya % yad virodhayase bhṛśam \
amarṣī vairaśīlaś ca # sadā pāpamatiḥ śaṭhaḥ // HV_65.69 //
sthāne yadukulaṃ mūḍha $ śocanīyaṃ tvayā kṛtam &
vasudeva vṛthāvṛddha % yan mayā tvaṃ puraskṛtaḥ // HV_65.70 //
śvetena śirasā vṛddho $ naiva varṣaśatī bhavet &
yasya buddhiḥ pariṇatā % sa vai vṛddhatamo nṛṇām // HV_65.71 //
     [k: After 71, Bom., Poona eds. ins.: :k]
     na tena vṛddho bhavati $ yenāsya palitaṃ śiraḥ | *HV_65.71*753 |
tvaṃ tu karkaśaśīlaś ca $ buddhyā ca na bahuśrutaḥ &
kevalaṃ vayasā vṛddho % yathā śaradi toyadaḥ // HV_65.72 //
kiṃ ca tvaṃ sādhu jānīṣe $ vasudeva vṛthāmate &
hate kaṃse mama suto % mathurāṃ pālayiṣyati // HV_65.73 //
chinnāśas tvaṃ vṛthāvṛddha $ mithyā hy evaṃ vicāritam &
jijīviṣur na sa hy asti % yo hi tiṣṭhen mamāgrataḥ // HV_65.74 //
prahartukāmo viśvaste $ yas tvaṃ svasthena cetasā &
tat te pratikariṣyāmi % putrayos tava paśyataḥ // HV_65.75 //
na me vṛddhavadhaḥ kaścid $ dvijastrīvadha eva vā &
kṛtapūrvaḥ kariṣye vā % viśeṣeṇa tu bāndhave // HV_65.76 //
iha tvaṃ jātasaṃvṛddho $ mama pitrā vivardhitaḥ &
pitṛṣvasur me bhartā ca % yadūnāṃ prathamo guruḥ // HV_65.77 //
kule mahati vikhyātaḥ $ prathite cakravartinām &
gurvarthaṃ pūjitaḥ sadbhir % yadubhir dharmabuddhibhiḥ // HV_65.78 //
kiṃ kariṣyāmahe sarve $ satsu vaktavyatāṃ gatāḥ &
yadūnāṃ yūthamukhyasya % yasya te vṛttam īdṛśam // HV_65.79 //
madvadho vā jayo vātha $ vasudevasya durṇayaiḥ &
satsu yāsyanti puruṣā % yadūnām avaguṇṭhitāḥ // HV_65.80 //
tvayā hi madvadhopāyaṃ $ tarkayānena vai mṛdhe &
aviśvāsyaṃ kṛtaṃ karma % vācyāś ca yadavaḥ kṛtāḥ // HV_65.81 //
aśāmyaṃ vairam utpannaṃ $ mama kṛṣṇasya cobhayoḥ &
śāntim ekatare śāntiṃ % gate yāsyanti yādavāḥ // HV_65.82 //
     [k: After 82, D6,S (except T3,T4 ins.: :k]
     tiṣṭha vā gaccha vā mūḍha $ yatheṣṭaṃ mama pārśvataḥ || *HV_65.82*754:1 |
     hantuṃ svajanam udvṛttaṃ $ so 'yaṃ yadukulodvahaḥ | *HV_65.82*754:2 |
     mā bhūd ayaṃ parīvādo $ loke yādavasattamāḥ | *HV_65.82*754:3 |
     anyathā vadhayogyo 'si $ nātra kāryā vicāraṇā | *HV_65.82*754:4 |
gacchatv ayaṃ dānapatiḥ $ kṣipram ānayituṃ vrajāt &
nandagopaṃ ca gopāṃś ca % karadān mama śāsanāt // HV_65.83 //
vācyaś ca nandagopo vai $ karam ādāya vārṣikam &
śīghram āgaccha nagaraṃ % gopaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ // HV_65.84 //
kṛṣṇasaṃkarṣaṇau caiva $ vasudevasutāv ubhau &
draṣṭum icchati vai kaṃsaḥ % sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ // HV_65.85 //
etau yuddhavidau raṅge $ kālanirmāṇayodhinau &
dṛḍhapratikṛtī caiva % śṛṇomi vyāyatodyamau // HV_65.86 //
asmākam api mallau dvau $ sajjau jayadhṛtotsavau &
tābhyāṃ saha niyotsyete % tau yuddhakuśalāv ubhau // HV_65.87 //
draṣṭavyau ca mayāvaśyaṃ $ bālau tāv amaropamau &
pitṛṣvasuḥ sutau mukhyau % vrajavāsau vanecarau // HV_65.88 //
vaktavyaṃ ca vraje tasmin $ samīpe vrajavāsinām &
rājā dhanurmahaṃ nāma % kārayiṣyati vai sukhī // HV_65.89 //
saṃnikṛṣṭe vrajās tatra $ nivasantu yathāsukham &
janasyāmantritasyārthe % yathā syāt sarvam avyayam // HV_65.90 //
payasaḥ sarpiṣaś caiva $ dadhno dadhyuttarsya ca &
yathākāmapradānāya % bhojyādhiśrayaṇāya ca // HV_65.91 //
akrūra gaccha śīghraṃ tvaṃ $ tāv ānaya mamājñayā &
saṃkarṣaṇaṃ ca kṛṣṇaṃ ca % draṣṭuṃ kautūhalaṃ hi me // HV_65.92 //
tābhyām āgamane prītiḥ $ parā mama kṛtā bhavet &
dṛṣṭvā tu tau mahāvīryau % tad vidhāsyāmi yad dhitam // HV_65.93 //
syān nāma vākyaṃ śrutvaivaṃ $ mama tau paribhāṣitam &
na gacchetāṃ yathākālaṃ % nigrāhyāv api tau mama // HV_65.94 //
sāntvam eva tu bāleṣu $ pradhānaṃ prathamo nayaḥ &
madhureṇaiva tau mandau % svayam evānayāśu vai // HV_65.95 //
akrūra kuru me prītim $ etāṃ paramadurlabhām &
yadi vā nopajapto 'si % vasudevena suvrata // HV_65.96 //
     [k: After 96, N (except Ś1), T1-3,G,M4, ins.: :k]
     tathā kartavyam etad dhi $ yathā tāv āgamiṣyataḥ | *HV_65.96*755 |

     [k: T1.2,G1.4.5,M4 cont.; D6,G2.3 ins. after 95; M1-3 ins. after 93 ab: :k]
     ity uktvā virarāmaiva $ kaṃsaḥ sa madhureśvaraḥ | *HV_65.96*756 |
evam ākruṣyamānas tu $ vasudevo vasūpamaḥ &
sāgarākāram ātmānaṃ % niṣprakampam adhārayat // HV_65.97 //
vākśalyais tāḍyamānas tu $ kaṃsenādīrghadarśinā &
kṣamāṃ manasi saṃdhyāya % nottaraṃ pratyabhāṣata // HV_65.98 //
ye tu taṃ dadṛśus tatra $ kṣipyamāṇam anekaśaḥ &
dhig dhig ity asakṛt te vai % śanair ūcur avāṅmukhāḥ // HV_65.99 //
akrūras tu mahātejā $ jānan divyena cakṣuṣā &
jalam dṛṣṭveva tṛṣitaḥ % preṣitaḥ prītimān abhūt // HV_65.100 //
     [k: After 100, D6,T1.2,G,M,G(ed.) ins.: :k]
     paśyāmi devadeveśaṃ $ śaṅkhacakragadādharam | *HV_65.100*757:1 |
     yogināṃ yogagamyaṃ tam $ īśvaraṃ sakaleśvaram || *HV_65.100*757:2 |
     paśyāmi bālaṃ govindaṃ $ gopaveṣavibhūṣitam | *HV_65.100*757:3 |
     saṃkarṣaṇasahāyaṃ taṃ $ padmapatranibhekṣaṇam || *HV_65.100*757:4 |
     adya me saphalaṃ janma $ dṛṣṭo yena mayā hariḥ || *HV_65.100*757:5 |
     mayūrāṅgadacitrāṅgaṃ $ tumbavīṇāvimiśritam | *HV_65.100*757:6 |
     drakṣyāmi lokanāthaṃ taṃ $ gopīstanavilālasam || *HV_65.100*757:7 |
     yadi māṃ cakṣuṣā samyak $ prītiyuktena paśyati | *HV_65.100*757:8 |
     tadānīṃ saphalaṃ janma $ mama taṃ paśyato harim || *HV_65.100*757:9 |
     yaṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve $ viramante tapobalāt | *HV_65.100*757:10 |
     sa māṃ vakṣyati kiṃcit tu $ vacanaṃ vāgvidāṃ varaḥ || *HV_65.100*757:11 |
     evaṃ vicintya manasā $ gantuṃ śīghrataro 'bhavat | *HV_65.100*757:12 |
tasminn eva muhūrte tu $ mathurāyāḥ sa niryayau &
prītimān puṇḍarīkākṣaṃ % draṣṭuṃ dānapatiḥ svayam // HV_65.101 //

[h: HV (CE) ch. 66, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
kṣiptaṃ yaduvṛṣaṃ dṛṣṭvā $ sarve te yadupuṃgavāḥ &
nipīḍya śravaṇān hastair % menire taṃ gatāyuṣam // HV_66.1 //
andhas tv anāvignamanā $ dhairyād avikṛtaṃ vacaḥ &
provāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ % samāsāt kaṃsam ojasā // HV_66.2 //
aślāghyo me mataḥ putra $ tavāyaṃ vākpariśramaḥ &
ayukto garhitaḥ sadbhir % bāndhaveṣu viśeṣataḥ // HV_66.3 //
ayādavo yadi bhavāñ $ śṛṇu tāvad yad ucyate &
na hi tvāṃ yādavā vīra % balāt kurvanti yādavam // HV_66.4 //
aślāghyā vṛṣṇayaḥ putra $ yeṣāṃ tvam anuśāsitā &
ikṣvākuvaṃśajo rājā % vinivṛttaḥ svavaṃśakṛt // HV_66.5 //
bhojo vā yādavo vāsi $ kaṃso vāsi yathā tathā &
sahajaṃ te śiras tāta % jaṭī muṇḍo 'pi vā bhava // HV_66.6 //
ugrasenas tv ayaṃ śocyo $ yo 'smākaṃ kulapāṃsanaḥ &
durjātīyena yena tvam % īdṛśo janitaḥ sutaḥ // HV_66.7 //
na cātmano guṇāṃs tāta $ pravadanti manīṣiṇaḥ &
pareṇoktā guṇā gauṇyaṃ % yānti vedārtasaṃmitāḥ // HV_66.8 //
pṛthivyāṃ yaduvaṃśo 'yaṃ $ nindanīyo mahīkṣitām &
bālaḥ kulāntakṛn mūḍho % yeṣāṃ tvam anuśāsitā // HV_66.9 //
sādhus tvam ebhir vākyaiś ca $ tvayā sādhv iti bhāṣitaiḥ &
na vācā sādhitaṃ kāryam % ātmā ca vivṛtaḥ kṛtaḥ // HV_66.10 //
guror anavaliptasya $ mānyasya mahatām api &
kṣepaṇaṃ kaḥ śubhaṃ manyed % dvijasyeva vadhaṃ kṛtam // HV_66.11 //
mānyāś caivābhigamyāś ca $ vṛddhās tāta yathāgrayaḥ &
krodho hi teṣāṃ pradahel % lokān antargatān api // HV_66.12 //
budhena tāta dāntena $ nityam abhyucchritātmanā &
dharmasya gatir anveṣyā % matsyasya gatir apsv iva // HV_66.13 //
kevalaṃ tvaṃ tu garveṇa $ vṛddhān agnisamān iha &
vācā dunoṣi marmaghnyā % amantroktā yathāhutiḥ // HV_66.14 //
vasudevaṃ ca putrārthe $ yadi tvaṃ parigarhase &
tatra mithyāpralāpaṃ te % nindāmi kṛpaṇaṃ vacaḥ // HV_66.15 //
dāruṇe 'pi pitā putre $ naiva dāruṇatāṃ vrajet &
     [k: For 16ab, Ś1 subst.: :k]
     dāruṇo 'pi pituḥ putraḥ $ kaḥ putre dāruṇaḥ pitā | *HV_66.16ab*758 |
putrārthe hy āpadaḥ kaṣṭāḥ % pitaraḥ prāpnuvanti hi // HV_66.16 //
     [k: For 16cd, T1,G2,M1-3 subst.: :k]
     putrās te hy āpadaḥ kaṣṭāt $ pitaraṃ tārayanti tu | *HV_66.16*759 |
chādito vasudevena $ yadi putraḥ śiśus tadā &
manyase yady akartavyaṃ % pṛcchasva pitaraṃ svakam // HV_66.17 //
garhatā vasudevaṃ ca $ yaduvaṃśaṃ ca nindatā &
tvayā yādavaputrāṇāṃ % vairajaṃ viṣam arjitam // HV_66.18 //
akartavyaṃ yadi kṛtaṃ $ vasudevena putrajam &
kimartham ugrasenena % śiśus tvaṃ na vināśitaḥ // HV_66.19 //
pun nāmno narakāt putro $ yasmāt trātā pitṝn sadā &
tasmād bruvanti putreti % putraṃ dharmavido janāḥ // HV_66.20 //
     [k: After 20, D6,T1.2,G,M,G(ed.) ins.: :k]
     pitrā putras tu goptaś cet $ ko doṣo vada sāṃpratam | *HV_66.20*760:1 |
     rakṣitas tava pitrāsi $ kimarthaṃ vada bāliśa || *HV_66.20*760:2 |
     anena tava vākyena $ śatravo yādavāḥ kṛtāḥ | *HV_66.20*760:3 |
jātyā hi yādavaḥ kṛṣṇaḥ $ sa ca saṃkarṣaṇo yuvā &
tvaṃ cāpi vidhṛtas tābhyāṃ % jātavaireṇa cetasā // HV_66.21 //
uddhūtānīha sarveṣāṃ $ yadūnāṃ hṛdayāni vai &
vasudeve tvayā kṣipte % vāsudeve ca kopite // HV_66.22 //
kṛṣṇe ca bhavato dveṣād $ vasudevavigarhaṇāt &
     [k: After 23ab, D6,T1.2,G1-3.5,M,G(ed.) ins.: :k]
     tyakṣyāmahe vayaṃ sarve $ bhavantaṃ yadi sādhavaḥ | *HV_66.23ab*761:1 |
     asanto vayam evātra $ loke khyātā narādhama || *HV_66.23ab*761:2 |
     yadi saktāḥ parityaktuṃ $ putra tvāṃ sāṃprataṃ vayam | *HV_66.23ab*761:3 |
     sarvān asmān parityajya $ gacchasīti na saṃśayaḥ | *HV_66.23ab*761:4 |
śaṃsanti hīmāni bhayaṃ % nimittāny aśubhāni te // HV_66.23 //
sarpāṇāṃ darśanaṃ tīvraṃ $ svapnānāṃ ca niśākṣaye &
puryā vaidhavyaśaṃsīni % kāraṇair anumīmahe // HV_66.24 //
eṣa ghoro grahaḥ svātīm $ ullikhan khe gabhastibhiḥ &
vakram aṅgārakaś cakre % vyāharanti kharaṃ dvijāḥ // HV_66.25 //
     [k: N (except Ś1) T1-3 ins. after 25; T4 after 65.46a: :k]
     budhena paścimā saṃdhyā $ vyāptā ghoreṇa tejasā | *HV_66.25*762:1 |
     vaiśvānarapathe śukro hy $ aticāraṃ cacāra ha || *HV_66.25*762:2 |
     ketunā dhūmaketos tu $ nakṣatrāṇi trayodaśa | *HV_66.25*762:3 |
     bharaṇyādīni bhinnāni $ nānuyanti niśākaram | *HV_66.25*762:4 |
śivā śmaśānān niṣkramya $ niḥśvāsāṅgāravarṣiṇī &
ubhe saṃdhye purīṃ ghorā % paryeti bahu vāśatī // HV_66.26 //
ulkā nirghātanādena $ papāta dharaṇītale &
calaty aparvaṇi mahī % girīṇāṃ śikharāṇi ca // HV_66.27 //
prāksaṃdhyā parighagras tā $ bhābhir badhnāti bhāskaram &
pratilomaṃ ca yānty ete % vyāharanto mṛgadvijāḥ // HV_66.28 //
grastaḥ svarbhānunā sūryo $ divā naktam ajāyata &
dhūmotpātair diśo vyāptāḥ % śuṣkāśanisamāhatāḥ // HV_66.29 //
prasravanti ghanā raktaṃ $ sāśanistanayitnavaḥ &
calitā devatāḥ sthānāt % tyajanti vihagā nagān // HV_66.30 //
yāni rājavināśāya $ daivajñāḥ kathayanti hi &
tāni sarvāṇi paśyāmo % nimittāny aśubhāni vai // HV_66.31 //
tvaṃ cāpi svajanadveṣī $ rājadharmaparāṅmukhaḥ &
animittāgatakrodhaḥ % saṃnikṛṣṭabhayo hy asi // HV_66.32 //
yas tvaṃ devopamaṃ vṛddhaṃ $ vasudevam dhṛtavratam &
mohāt kṣipasi durbuddhe % kutas te śāntir ātmanaḥ // HV_66.33 //
tvadgato yo hi naḥ snehas $ taṃ tyajāmo 'dya vai vayam &
ahitaṃ svasya vaṃśasya % na tvāṃ vayam upāsmahe // HV_66.34 //
sa hi dānapatir dhanyo $ yo drakṣyati vanegatam &
puṇḍarīkapalāśākṣaṃ % kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam // HV_66.35 //
     [k: After 35 D6,S (except T3.4,)G(ed.) ins.: :k]
     bālaṃ cābālasadvṛttam $ īśvaraṃ sakaleśvaram | *HV_66.35*763:1 |
     yogidhyeyaṃ sadādṛśyaṃ $ santaṃ sadasadātmakam || *HV_66.35*763:2 |
     yo hi drakṣyati taṃ kṛṣṇaṃ $ tasmai bhūyo namo namaḥ || *HV_66.35*763:3 |
     ādyānām ādyam ādiṃ ca $ sakalaṃ niṣkalaṃ hariṃ | *HV_66.35*763:4 |
     yo hi drakṣyati taṃ devaṃ $ tasmai bhūyo namo namaḥ || *HV_66.35*763:5 |
     vayam eva nirānandās $ vayā guptā yataḥ sadā | *HV_66.35*763:6 |
     yeṣāṃ tvam īśvaro 'dhanyas $ teṣāṃ śāntiḥ kuto ratiḥ | *HV_66.35*763:7 |
chinnamūlo hy ayaṃ vaṃśo $ yadūnāṃ tvatkṛte kṛtaḥ &
kṛṣṇo jñātīn samānāyya % sa saṃdhānaṃ kariṣyati // HV_66.36 //
kṣāntam eva tadānena $ vasudevena dhīmatā &
kālasaṃpakvavijñāno % brūhi tvaṃ yad yad icchasi // HV_66.37 //
mahyaṃ tu rocate kaṃsa $ vasudevasahāyavān &
gaccha kṛṣṇasya nilayaṃ % prītis te tena rocatām // HV_66.38 //
     [k: After 38, Ś1,K,Ñ,V,B,Dn,Ds,D1-5,T.3.4 ins. the colophon. While D6,S (except T3.4),G(ed.) ins.: :k]
     anyathā tu gatiḥ kaṃsa $ tava nāstīti niścayaḥ | *HV_66.38*764 |
andhakasya vacaḥ śrutvā $ kaṃsaḥ saṃraktalocanaḥ &
kiṃcid apy abruvan krodhād % viveśa svaṃ niveśanam // HV_66.39 //
te ca sarve yathāveśma $ yādavāḥ śrutavistarāḥ &
jagmur vigatasaṃkalpāḥ % kaṃsavaikṛtaśaṃsinaḥ // HV_66.40 //

[h: HV (CE) ch. 67, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
akrūro 'pi yathājñaptaḥ $ kṛṣṇadarśanalālasaḥ &
jagāma rathamukhyena % manasas tulyagāminā // HV_67.1 //
kṛṣṇasyāpi nimittāni $ śubhāny aṅgagatāni vai &
pitṛtulyena śaṃsanti % bāndhavena samāgamam // HV_67.2 //
prāg eva ca narendreṇa $ māthureṇaugraseninā &
keśinaḥ preṣito dūto % vadhāyopendrakāraṇāt // HV_67.3 //
sa tu dūtavacaḥ śrutvā $ keśī kleśakaro nṛṇām &
vṛndāvanagato gopān % bādhate sma durāsadaḥ // HV_67.4 //
mānuṣaṃ māṃsam aśnānaḥ $ kruddho duṣṭaparākramaḥ &
durdānto vājidaityo 'sau % karoti kadanaṃ mahat // HV_67.5 //
nighnan gā vai sagopālā $ gavāṃ piśitabhojanaḥ &
durdamaḥ kāmacārī ca % kesarī niravagrahaḥ // HV_67.6 //
tadaraṇyaṃ śmaśānābhaṃ $ nṛṇām asthibhir āvṛtam &
yatrāste sa hi duṣṭātmā % keśī turagadānavaḥ // HV_67.7 //
khurair dārayate bhūmim $ vegenārujate drumān &
heṣitaiḥ spardhate vāyum % plutair laṅghyate nabhaḥ // HV_67.8 //
atipravṛddho mattaś ca $ duṣṭāśvo vanagocaraḥ &
ākampitasaṭo raudraḥ % kaṃsasya caritānugaḥ // HV_67.9 //
iriṇaṃ tadvanaṃ sarvaṃ $ tena saudāsakarmaṇā &
kṛtaṃ turagadaityena % sarvān gopāñ jighāṃsatā // HV_67.10 //
tena duṣṭapracāreṇa $ dūṣitaṃ tadvanaṃ mahat &
na nṛbhir godhanair vāpi % sevyate vanavṛttibhiḥ // HV_67.11 //
niḥsaṃpātaḥ kṛtaḥ panthās $ tena tadviṣayāśrayaḥ &
madāc calitavṛttena % nṛmāṃsāny aśnatā bhṛśam // HV_67.12 //
nṛśabdānusaraḥ kruddhaḥ $ sa kadācid dināgame &
jagāma ghoṣasaṃvāsaṃ % coditaḥ kāladharmaṇā // HV_67.13 //
taṃ dṛṣṭvā dudruvur gopāḥ $ striyaś ca śiśubhiḥ saha &
krandamānā jagannātham % kṛṣṇaṃ nātham upāśritāḥ // HV_67.14 //
tāsāṃ ruditaśabdena $ gopānāṃ kranditena ca &
dattvābhayaṃ tu kṛṣṇo vai % keśinaṃ so 'bhidudruve // HV_67.15 //
keśī cābhyudyata grīvaḥ $ prakāśadaśanekṣaṇaḥ &
heṣamāṇo javodagro % govindābhimukho yayau // HV_67.16 //
tam āpatantaṃ saṃprekṣya $ keśinaṃ hayadānavam &
pratyujjagāma govindas % toyadaḥ śaśinaṃ yathā // HV_67.17 //
keśinas tu tam abhyāśe $ dṛṣṭvā kṛṣṇam avasthitam &
manuṣyabuddhayo gopāḥ % kṛṣṇam ūcur hitauṣiṇaḥ // HV_67.18 //
     [k: After 18, V2 ins.: :k]
     kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho $ jñātīnāṃ nandivardhana | *HV_67.18*765:1 |
     jagatām abhayado 'si tvaṃ $ trāyasvāsmān viśeṣataḥ | *HV_67.18*765:2 |
kṛṣṇa tāta na khalv eṣa $ sahasā te hayādhamaḥ &
upasarpyo bhavān bālaḥ % pāpaś caiṣa durāsadaḥ // HV_67.19 //
eṣa kaṃsasya sahajaḥ $ prāṇas tāta bahiścaraḥ &
uttamaś ca hayendrāṇāṃ % dānavo 'pratimo yudhi // HV_67.20 //
trāsanaḥ parasainyānāṃ $ turagāṇāṃ mahābalaḥ &
svadhyaḥ sarvasattvānāṃ % prathamaḥ pāpakarmaṇām // HV_67.21 //
gopānāṃ tadvacaḥ śrutvā $ vadatāṃ madhusūdanaḥ &
keśinā saha yuddhāya % matiṃ cakre 'risūdanaḥ // HV_67.22 //
tataḥ savyaṃ dakṣiṇaṃ ca $ maṇḍalāni paribhraman &
padbhyām ubhābhyāṃ sa hayaḥ % krodhenārujate drumān // HV_67.23 //
mukhe lambasaṭe cāsya $ skandhadeśe ghanāvṛte &
valayo 'bhrataraṃgābhāḥ % susruvuḥ krodhajaṃ jalam // HV_67.24 //
sa phenaṃ vaktrajaṃ caiva $ vavarṣa rajasāvṛtam &
himakāle yathā vyomni % nīhāram iva candramāḥ // HV_67.25 //
govindam aravindākṣaṃ $ heṣitogāraśīkaraiḥ &
sa phenair gātranirgīrṇaiḥ % prokṣayāmāsa sarvataḥ // HV_67.26 //
khuroddharaṇamuktena $ madhurakṣodapāṇḍunā &
rajasā sa hayaḥ kṛṣṇaṃ % cakārāruṇamūrdhajam // HV_67.27 //
plutavalgitapādas tu $ takṣamāṇo dharāṃ khuraiḥ &
dantān nirdaśamānas tu % keśī kṛṣṇam upādravat // HV_67.28 //
sa saṃsaktas tu kṛṣṇena $ keśī turagasattamaḥ &
purvābhyāṃ caraṇābhyāṃ vai % kṛṣṇaṃ vakṣasy atāḍayat // HV_67.29 //
punaḥ punaś ca sa balī $ prāhiṇot pārśvataḥ khurān &
     [k: After 30ab N (except Ś1,Ñ1,D2.6),T3 ins.: :k]
     kṛṣṇasya dānavo ghoraṃ $ prahāram amitaujasaḥ | *HV_67.30ab*766 |
vaktreṇa cāsya ghoreṇa % tīkṣṇadaṃṣṭrāyudhena vai \
adaśad bāhuvivaraṃ # kṛṣṇasya ruṣito hayaḥ // HV_67.30 //
sa lambakesarasaṭaḥ $ kṛṣṇena saha saṃgataḥ &
rarāja keśī meghena % saṃsaktaḥ kha ivāṃśumān // HV_67.31 //
uraś cāsyorasā hantum $ iyeṣa balavān hayaḥ &
vegena vāsudevasya % krodhād dviguṇavikramaḥ // HV_67.32 //
tasyotsiktasya balavān $ kṛṣṇo 'py amitavikramaḥ &
bāhum ābhoginaṃ kṛtvā % mukhe kruddhaḥ samādadhat // HV_67.33 //
sa taṃ bāhum aśakto vai $ khādituṃ bhoktum eva vā &
     [k: After 34ab, D6,T1.2,G1-3.5,M,G(ed.) ins.: :k]
     punar ābhoginaṃ bāhuṃ $ tadvaktragatam añjasā | *HV_67.34ab*767:1 |
     kṛṣṇaḥ prasārayāmāsa $ līlayā dānavaṃ hasan | *HV_67.34ab*767:2 |
daśanair mūlanirmuktaiḥ % saphenaṃ rudhiraṃ vaman // HV_67.34 //
vipāṭitābhyām oṣṭhābhyām $ kaṭābhyāṃ vidalīkṛtaḥ &
akṣiṇī vikṛte cakre % visṛte muktabandhane // HV_67.35 //
nirastahanur āviṣṭaḥ $ śoṇitāsrāvilekṣaṇaḥ &
utkarṇo naṣṭacetās tu % sa keśī bahvaceṣṭata // HV_67.36 //
utpatya cāsakṛt pādaiḥ $ sakṛnmūtraṃ samutsṛjan &
svinnārdralomā śrāntas tu % niryatnacaraṇo 'bhavat // HV_67.37 //
keśivaktravilagnas tu $ kṛṣṇabāhur aśobhata &
vyābhugna iva gharmānte % candrārdhakiraṇair ghanaḥ // HV_67.38 //
keśī ca kṛṣṇasaṃsaktaḥ $ śrāntagātro vyarocata &
prabhātāvanataś candraḥ % śrānto merum ivāśritaḥ // HV_67.39 //
tasya kṛṣṇabhujoddhūtāḥ $ keśino daśanā mukhāt &
     [k: For 40ab M1-3 subst.: :k]
     keśino vaktranirdhūtā $ vividhā daśanā bhuvi | *HV_67.40ab*768 |
petuḥ śaradi nistoyāḥ % sitābhrāvayavā iva // HV_67.40 //
     [k: Ś1,KÑ1.3,V1.2,B,D,T,G,M4 ins. after 40; Ñ2,V3 ins. lines 1-2 after 37 and lines 3-8 after 36: :k]
     sa tu keśī bhṛśaṃ śrāntaḥ $ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā | *HV_67.40*769:1 |
     svabhujaṃ svāyataṃ kṛtvā $ pāṭito balavat tadā || *HV_67.40*769:2 |
     sa pāṭito bhujenājau $ kṛṣṇena vikṛtānanaḥ | *HV_67.40*769:3 |
     keśī nadan mahānādaṃ $ dānavo vyathitas tadā || *HV_67.40*769:4 |
     vighūrṇamānaḥ srastāṅgo $ mukhād rudhiram udvaman | *HV_67.40*769:5 |
     bhṛśaṃ vyaṅgīkṛtavapur $ nikṛttārdha ivācalaḥ || *HV_67.40*769:6 |
     vyāditāsyo mahāraudraḥ $ so 'suraḥ kṛṣṇabāhunā | *HV_67.40*769:7 |
     nipapāta yathā kṛtto $ nāgo hi dvidalīkṛtaḥ | *HV_67.40*769:8 |
     [k: After line 4, Ś1 ins.: :k]
     sa papātāśu vegena $ bhujāyāmena pāṭitaḥ | *HV_67.40*769A |
bāhunā kṛttadehasya $ keśino rūpam ābabhau &
paśor iva mahāghoraṃ % nihatasya pinākinā // HV_67.41 //
     [k: For 41cd, Ś1 subst.: :k]
     droṇībhyāṃ māṃsapūrṇābhyāṃ $ pinākibhavane yathā | *HV_67.41*770 |
dvipādapṛṣṭhapucchārdhe $ sravaṇaikākṣināsike &
keśinas te dvidhā bhūte % dve ardhe rejatuḥ kṣitau // HV_67.42 //
     [k: After 42, D6,S(except T3.4),G(ed.) ins.: :k]
     vajreṇa vinikṛttārdhau $ parvatāv iva bhūtale | *HV_67.42*771 |
keśidantakṣataś cāpi $ kṛṣṇasya śuśubhe bhujaḥ &
vṛddhas tāla ivāraṇye % gajendradaśanāṅkitaḥ // HV_67.43 //
taṃ hatvā keśinaṃ yuddhe $ kalpayitvā ca bhāgaśaḥ &
kṛṣṇaḥ padmapalāśākṣo % hasaṃs tatraiva tasthivān // HV_67.44 //
taṃ hataṃ keśinaṃ dṛṣṭvā $ gopā gopastriyaś ca tāḥ &
babhūvur muditāḥ sarve % hatavighnā hataklamāḥ // HV_67.45 //
dāmodaraṃ ca śrīmantam $ yathāsthānaṃ yathāvayaḥ &
abhyanandan priyair vākyaiḥ % pūjayantaḥ punaḥ punaḥ // HV_67.46 //
aho tāta kṛtaṃ karma $ hato 'yaṃ lokakaṇṭakaḥ &
daityaḥ kṣiticaraḥ kṛṣṇa % hayarūpaṃ samāsthitaḥ // HV_67.47 //
kṛtaṃ vṛndāvanaṃ kṣemaṃ $ sevyaṃ sarvanṛpakṣiṇām &
ghnatā pāpam imaṃ tāta % keśinaṃ hayam āhave // HV_67.48 //
hatā no bahavo gopā $ gāvo vatsāś ca vatsalāḥ &
naike cānye janapadā % hatānena durātmanā // HV_67.49 //
eṣa saṃvartakaṃ kartum $ udyataḥ kila pāpakṛt &
nṛlokaṃ nirnaraṃ kṛtvā % cartukāmo yathāsukham // HV_67.50 //
naitasya pramukhe sthātuṃ $ kaścic chakto jijīviṣuḥ &
api devasamūheṣu % kiṃ punaḥ pṛthivītale // HV_67.51 //
     [k: After 51, S(except T3.4) ins.: :k]
     evaṃ te tuṣṭuvur gopāḥ $ kṛṣṇaṃ kamalalocanam | *HV_67.51*772 |
athāhāntarhito vipro $ nāradaḥ khagamo muniḥ &
prīto 'smi viṣṇo deveśa % kṛṣṇa kṛṣṇeti cāsakṛt // HV_67.52 //
     [k: After 52, D6,S,G(ed.) ins.: :k]
     namas tubhyaṃ jagannātha $ devadeva janārdana | *HV_67.52*773:1 |
     namas tubhyaṃ namas tubhyaṃ $ śaṅkhacakragadādhara || *HV_67.52*773:2 |
     namas te jñānarūpāya $ keśavāya ca cakriṇe | *HV_67.52*773:3 |
     nama ādyāya bījāya $ nirguṇāya guṇātmane || *HV_67.52*773:4 |
     namaḥ sahasraśirase $ tvāṃ nato 'smi janārdana | *HV_67.52*773:5 |
     namāmi lokanāthaṃ tvāṃ $ namas te devarūpiṇe || *HV_67.52*773:6 |
     namas te 'stu hṛṣīkeśa $ pāhi naḥ sarvato hare | *HV_67.52*773:7 |
     iti stutvā jagannāthaṃ $ punar evābravīd vacaḥ | *HV_67.52*773:8 |
yad idaṃ duṣkaraṃ karma $ kṛtaṃ keśijighāṃsayā &
tvayy eva kevalaṃ yuktam % tridive tryambake 'pi vā // HV_67.53 //
ahaṃ yuddhotsukas tāta $ tarpitenāntarātmanā &
idaṃ narahayaṃ yuddham % darṣṭuṃ svargād ihāgataḥ // HV_67.54 //
pūtanānidhanādīni $ karmāṇi tava dṛṣṭavān &
ahaṃ tv anena govinda % karmaṇā paritoṣitaḥ // HV_67.55 //
hayasyāsya mahendro 'pi $ bibheti balasūdanaḥ &
kurvāṇasya vapur ghoram % keśino duṣṭacetasaḥ // HV_67.56 //
yat tvayā pāṭito dvaidhaṃ $ bhujenāyataparvaṇā &
eṣo 'sya mṛtyur antāya % vihito viśvayoninā // HV_67.57 //
yasmāt tvayā hataḥ keśī $ tasmān macchāsanaṃ śṛṇu &
keśavo nāma nāmnā tvaṃ % khyāto loke bhaviṣyasi // HV_67.58 //
svasty astu bhavato loke $ sādhayāmy aham āśugaḥ &
kṛtyaśeṣaṃ ca te kāryaṃ % śaktas tvam asi māciram // HV_67.59 //
tvayi kāryāntaragate $ narā iva divaukasaḥ &
viḍambayantaḥ krīḍanti % līlāṃ tvadbalam āśritāḥ // HV_67.60 //
abhyāśe vartate kālo $ bhāratasyāhavodadheḥ &
hastaprāptāni yuddhāni % rājñāṃ tridivagāminām // HV_67.61 //
panthānaḥ śodhitā vyomni $ vimānārohiṇordhvagāḥ &
avakāśā vibhajyante % śakraloke mahīkṣitām // HV_67.62 //
ugrasenasute śānte $ padasthe tvayi keśava &
abhitas tan mahadyuddhaṃ % bhaviṣyati mahīkṣitām // HV_67.63 //
tvāṃ cāpratimakarmāṇaṃ $ saṃśrayiṣyanti pārthivāḥ &
bhedakāle narendrāṇāṃ % pakṣagrāho bhaviṣyasi // HV_67.64 //
tvayi rājāsanasthe hi $ rājaśrīṃ vahati prabho &
śriyaṃ tyakṣyanti rājānas % tvatprabhāvān na saṃśayaḥ // HV_67.65 //
eṣa me kṛṣṇa saṃdeśaḥ $ śrutibhiḥ khyātim eṣyasi &
devatānāṃ divisthānāṃ % jagataś ca jagatpate // HV_67.66 //
dṛṣṭaṃ me bhavataḥ karma $ dṛṣṭaś cāsi mayā prabho &
kaṃse bhūyaḥ sameṣyāmi % śāsite sādhayāmy aham // HV_67.67 //
     [k: After 67, D6,S(except T3.4) ins.: :k]
     bahunāpi kim uktena $ pāhi viprān yathāsukham | *HV_67.67*774:1 |
     jānāmi tvāṃ mahābāho $ devānām api daivatam | *HV_67.67*774:2 |
     [k: D6,T1.2,G,M4 cont.; K,Ñ2.3,V,B,Dn,Ds,D1-5,T3.4 ins. after 67: :k]
     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     evam uktvā tu sa tadā $ nāradaḥ khaṃ jagāma ha | *HV_67.68*775 |
nāradasya vacaḥ śrutvā $ devasaṃgītayoginaḥ &
     [k: After 68ab K1.2.4,Ñ1,D5,M4 ins.: :k]
     tatheti sa samābhāṣya $ punar gopān samāsadat | *HV_67.68ab*776 |
gopān kṛṣṇaḥ samāsādya % vrajam eva viveṣa ha // HV_67.68 //

[h: HV (CE) ch. 68, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
athāstaṃ gacchati tadā $ mandaraśmau divākare &
saṃdhyāraktatale vyomni % śaśāṅke pāṇḍumaṇḍale // HV_68.1 //
nīḍastheṣu vihaṃgeṣu $ satsu prāduṣkṛtāgniṣu &
īṣat tamaḥ saṃvṛtāsu % dikṣu sarvāsu sarvataḥ // HV_68.2 //
ghoṣāvāseṣu supteṣu $ vāśantīṣu śivāsu ca &
naktaṃcareṣu hṛṣṭeṣu % piśitām iṣakāṅkṣiṣu // HV_68.3 //
śakragopāpāhvayāmode $ pradoṣe 'bhyāśatas kare &
saṃdhyāmayīm iva guhāṃ % saṃpraviṣṭe divākare // HV_68.4 //
adhiśrayaṇavelāyāṃ $ prāptāyāṃ gṛhamedhinām &
vanyair vaikhānasair mantrair % hūyamāne hutāśane // HV_68.5 //
upāvṛttāsu vai goṣu $ duhyamānāsu ca vraje &
asakṛd vyāharantīṣu % baddhavatsāsu dhenuṣu // HV_68.6 //
prakīrṇadāmanīkeṣu $ gās tathaivāhvayatsu ca &
saninādeṣu gopeṣu % kālyamāne ca godhane // HV_68.7 //
karīṣeṣu praklṛpteṣu $ dīpyamāneṣu sarvaśaḥ &
kāṣṭhabhārānataskandhair % gopair abhyāgatais tathā // HV_68.8 //
kiṃcid abhyutthite some $ mandaraśmau virājati &
īṣad vigāhamānāyāṃ % rajanyāṃ divase gate // HV_68.9 //
prāpte dinavyuparame $ pravṛtte kṣaṇadāmukhe &
bhāskare tejasi gate % saumye tejasy upasthite // HV_68.10 //
agnihotrākule kāle $ saumyendau pratyupasthite &
agnīṣomātmake saṃdhau % vartamāne jaganmaye // HV_68.11 //
paścimenāgninā dīpte $ pūrveṇottaravarcasā &
dagdhādrisadṛśe vyomni % kiṃcit tārāgaṇākule // HV_68.12 //
vayobhir vāsaśubhatām $ bandhubhiś ca samāgamam &
śaṃsadbhiḥ syandanenāśu % prāpto dānapatir vrajam // HV_68.13 //
praviśann eva papraccha $ sāṃnidhyaṃ keśavasya saḥ &
rauhiṇeyasya cākrūro % nandagopasya cāsakṛt // HV_68.14 //
     [k: After 14 D4 ins. (BhP 10,38.25-27): :k]
     padāni tasyākhilalokapāla+ | *HV_68.14*777:1 |*
        kirīṭajuṣṭāmalapādareṇoḥ | *HV_68.14*777:2 |*
     dadarśa goṣṭhe kṣitikautukāni | *HV_68.14*777:3 |*
        vilakṣitāny abjayavāṅkuśādyaiḥ || *HV_68.14*777:4 |*
     taddarśanāhlādavivṛddhasaṃbhramaḥ | *HV_68.14*777:5 |*
        premṇordhvaromāśrukalākulekṣaṇaḥ | *HV_68.14*777:6 |*
     rathād avaskandya sa teṣv aceṣṭata | *HV_68.14*777:7 |*
        prabhor amūny aṅghrirajāṃsy aho iti || *HV_68.14*777:8 |*
     dehabhṛtām iyān artho $ hitvā dambhaṃ bhiyaṃ śucam | *HV_68.14*777:9 |
     saṃdeśād yo harer liṅga+ $ +darśanaśravaṇādibhiḥ | *HV_68.14*777:10 |
     [k: On the other hand, D6,T1.2,G,M ins. after 14: :k]
     tato nivedito gopair $ idaṃ tad iti yādavaḥ | *HV_68.14*778 |
sa nandagopasya gṛhaṃ $ vāsāya vasudopamaḥ &
avaruhya tato yānāt % praviveśa mahābalaḥ // HV_68.15 //
     [k: After 15, Ñ2.3,V,B,Dn,Ds1(marg.)ṣ2,D3-5,T1.2,G,M4 ins.: :k]
     harṣapūrṇena vaktreṇa $ sāśrunetreṇa caiva hi | *HV_68.15*779 |
praviśann eva ca dvāri $ dadarśādohane gavām &
vatsamadhye sthitaṃ kṛṣṇaṃ % savatsam iva govṛṣam // HV_68.16 //
sa taṃ harṣaparītena $ vacasā gadgadena vai &
     [k: After 17ab D6,T1.2,G,M,G(ed.) ins.: :k]
     netrābhyāṃ yādavo viṣṇum $ ākulaṃ samudaikṣata || *HV_68.17ab*780:1 |
     acintayat tadākrūro $ loke matsadṛśo na hi | *HV_68.17ab*780:2 |
     ya enaṃ lokanāthaṃ taṃ $ sakalaṃ dṛṣṭavān aham || *HV_68.17ab*780:3 |
     nārāyaṇam aṇīyāṃsaṃ $ sthūlāt sthūlataraṃ harim || *HV_68.17ab*780:4 |
     ko 'yaṃ matsadṛśo loke $ dṛṣṭavān yo 'ham īśvaram | *HV_68.17ab*780:5 |
ehi keśava tāteti % pravyāharata dharmavit // HV_68.17 //
uttānaśāyinaṃ dṛṣṭvā $ punar dṛṣṭvā śriyā vṛtam &
avyaktayuvanaṃ kṛṣṇam % akrūraḥ praśaśaṃse ha // HV_68.18 //
ayaṃ sa puṇḍarīkākṣaḥ $ siṃhaśārdūlavikramaḥ &
saṃpūrṇajalameghābhaḥ % parvatapravarākṛtiḥ // HV_68.19 //
mṛdheṣv adharṣaṇīyena $ saśrīvatsena vakṣasā &
dviṣannidhanadakṣābhyāṃ % bhujābhyāṃ sādhu bhūṣitaḥ // HV_68.20 //
mūrtimān sarahasyātmā $ jagato 'gryasya bhājanam &
gopaveṣadharo viṣṇur % udagrāgratanūruhaḥ // HV_68.21 //
kirīṭalāñcchanenāpi $ śirasā cchatravarcasā &
kuṇḍalottamayogyābhyāṃ % śravaṇābhyāṃ vibhūṣitaḥ // HV_68.22 //
hārārheṇa ca pīnena $ suvistīrṇena vakṣasā &
dvābhyāṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ % vṛttābhyām upaśobhitaḥ // HV_68.23 //
strīsahasropacaryeṇa $ vapuṣā manmathāgninā &
pīte vasāno vasane % so 'yaṃ viṣṇuḥ sanātanaḥ // HV_68.24 //
dharaṇyāśrayabhūtābhyāṃ $ caraṇābhyām ariṃdamaḥ &
trailokyākrāntibhūtābhyāṃ % bhuvi padbhyām avasthitaḥ // HV_68.25 //
rucirāgrakaraś cāsya $ cakrocita ivekṣyate &
dvitīya udyataś caiva % gadāsaṃyogam icchati // HV_68.26 //
avatīrṇo bhavāyeha $ prathamaṃ padam ātmanaḥ &
śobhate 'dya bhuvi śreṣṭhas % tridaśānāṃ dhuraṃdharaḥ // HV_68.27 //
ayaṃ bhaviṣye dṛṣṭo vai $ bhaviṣyakuśalair budhaiḥ &
gopālo yādavaṃ vaṃśaṃ % kṣīṇaṃ vistārayiṣyati // HV_68.28 //
tejasā cāsya yadavaḥ $ śataśo 'tha sahasraśaḥ &
vaṃśam āpūrayiṣyanti % oghā iva mahārṇavam // HV_68.29 //
asyedaṃ śāsane sarvaṃ $ jagat sthāsyati śāśvatam &
nihatāmitrasāmantaṃ % sphītaṃ kṛtayuge yathā // HV_68.30 //
ayam āsthāya vasudhāṃ $ sthāpayitvā jagadvaśe &
rājñāṃ bhaviṣyaty upari % na ca rājā bhaviṣyati // HV_68.31 //
nūnaṃ tribhiḥ kramair jitvā $ yathānena kṛtaḥ prabhuḥ &
purā puraṃdaro rājā % devatānāṃ triviṣṭape // HV_68.32 //
tathaiva vasudhāṃ jitvā $ jitapūrvāṃ tribhiḥ kramaiḥ &
sthāpayiṣyati rājānam % ugrasenaṃ na saṃśayaḥ // HV_68.33 //
pramṛṣṭavairagādho 'yaṃ $ praśnaiś ca bahubhiḥ śrutaḥ &
brāhmaṇair brahmavādaiś ca % purāṇo 'yaṃ hi gīyate // HV_68.34 //
spṛhaṇīyo hi lokasya $ bhaviṣyati ca keśavaḥ &
tathā hy asyotthitā buddhir % mānuṣyam upasevitum // HV_68.35 //
ahaṃ tv asyādya vasatiṃ $ pūjayiṣye yathāvidhi &
viṣṇutvaṃ manasā caiva % pūjayiṣyāmi mantravat // HV_68.36 //
     [k: For 36cd Ś1 subst.: :k]
     viṣṇuṃ tvāṃ pūjayiṣyāmi $ manasā caiva mantravān | *HV_68.36*781 |
yac ca jātiparijñānaṃ $ prādurbhāvaś ca vai nṛṣu &
amānuṣaṃ vedmi cainaṃ % ye cānye divyacakṣuṣaḥ // HV_68.37 //
     [k: After 37 D6,T1.2,G1-3.5,M,G(ed.) ins.: :k]
     stoṣye devaṃ jagannāthaṃ $ vārāhaṃ vāmanaṃ harim | *HV_68.37*782:1 |
     namāmi puṇḍarīkākṣaṃ $ naranārāyaṇākṛtim | *HV_68.37*782:2 |
     namāmi vāmanaṃ viṣṇuṃ $ trailokyākrāntapauruṣam | *HV_68.37*782:3 |
so 'haṃ kṛṣṇena vai rātrau $ saṃmantrya viditātmanā &
sahānena gamiṣyāmi % savrajo yadi maṃsyate // HV_68.38 //
evaṃ bahuvidhaṃ kṛṣṇaṃ $ dṛṣṭvā hetvarthakāraṇaiḥ &
viveśa nandagopasya % kṛṣṇena saha saṃsadam // HV_68.39 //

[h: HV (CE) ch. 69, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
sa nandagopasya gṛhaṃ $ praviṣṭaḥ sahakeśavaḥ &
gopavṛddhān samānīya % provācāmitadakṣiṇaḥ // HV_69.1 //
kṛṣṇaṃ caivābravīt prīto $ rauhiṇeyena saṃgatam &
śvaḥ purīṃ mathurāṃ tāta % gamiṣyāmaḥ śivāya vai // HV_69.2 //
yāsyanti ca vrajāḥ sarve $ sagokulaparigrahāḥ &
kaṃsājñayā samucitaṃ % karam ādāya vārṣikam // HV_69.3 //
     [k: After 3, Ñ2.3,V2,B1.2,Ds,D4,T3.4 ins.: :k]
     vayaṃ caiva pragantāro $ ratham āsthāya saṃgatāḥ | *HV_69.3*783 |
samṛddhas tasya kaṃsasya $ bhaviṣyati dhanurmahaḥ &
taṃ drakṣyatha samṛddhaṃ ca % svajanaṃ ca sameṣyatha // HV_69.4 //
pitaraṃ vasudevaṃ ca $ satataṃ duḥkhabhājanam &
dīnaṃ putravadhaśrāntaṃ % yuvām atha sameṣyathaḥ // HV_69.5 //
satataṃ pīḍyamānaṃ ca $ kaṃsenāśubhabuddhinā &
daśānte śoṣitaṃ vṛddhaṃ % duḥkhaiḥ śithilatāṃ gatam // HV_69.6 //
kaṃsasya ca bhayāt trastaṃ $ bhavadbhyāṃ ca vinākṛtam &
dahyamānaṃ divā rātrau % sotkaṇṭhenāntarātmanā // HV_69.7 //
tāṃ ca drakṣyāmi govinda $ putrair amṛditastanīm &
devakīṃ devasaṃkāśāṃ % sidantīṃ vihataprabhām // HV_69.8 //
putraśokena śuṣyantīṃ $ tvaddarśanaparāyaṇām &
viyogaśokasaṃtaptāṃ % vivatsām iva saurabhīm // HV_69.9 //
upaplutekṣaṇāṃ nityaṃ $ nityaṃ malinavāsasam &
svarbhānuvadanagrastāṃ % śaśāṅkasya prabhām iva // HV_69.10 //
tvaddarśanaparāṃ nityaṃ $ tavāgamanakāṅkṣiṇīm &
tvatpravṛttena śokena % sīdantīṃ vai tapasvinīm // HV_69.11 //
tvatpralāpeṣv akuśalāṃ $ tvayā bālye viyojitām &
arūpajñāṃ tava vibho % vaktrasyāsyenduvarcasaḥ // HV_69.12 //
yadi tvāṃ janayitvā sā $ kliśyate kṛṣṇa devakī &
apatyārtho nu kas tasyā % varaṃ hy evānapatyatā // HV_69.13 //
ekaḥ śoko hi nārīṇām $ aputrāṇāṃ vidhīyate &
saputrā tv aphale putre % dhik prajātena tapyate // HV_69.14 //
tvaṃ tu śakrasamaḥ putro $ yasyās tvatsadṛśo guṇaiḥ &
pareṣām apy abhayado % na sā śocitum arhati // HV_69.15 //
vṛddhau tavāmbāpitarau $ parabhṛtyatvam āgatau &
tvatkṛte bhartsyamānau tau % kaṃsenādīrghadarśinā // HV_69.16 //
yadi te devakī mānyā $ pṛthivīvātmadhāriṇī &
tāṃ śokasalile magnām % uttārayitum arhasi // HV_69.17 //
taṃ ca vṛddhaṃ priyasutaṃ $ vasudevaṃ mahābalam &
putrayogena saṃyojya % kṛṣṇa dharmam avāpsyasi // HV_69.18 //
yathā nāgaḥ sudurvṛtto $ damino yamunāhrade &
vipulaś ca dhṛtaḥ śailo % yathā vai bhūdharas tvayā // HV_69.19 //
darpodvṛttaś ca balavān $ ariṣṭo vinipātitaḥ &
paraprāṇaharaḥ keśī % duṣṭātmā ca hatas tvayā // HV_69.20 //
etenaiva prayatnena $ vṛddhāv uddhṛtya duḥkhitau &
yathā dharmam avāpnoṣi % tat kṛṣṇa paricintyatām // HV_69.21 //
nirbhartsyamāno yair dṛṣṭaḥ $ pitā te kṛṣṇa saṃsadi &
te sarve cakrur aśrūṇi % netrair duḥkhānvitā bhṛśam // HV_69.22 //
     [k: After 22 D6,T1.2,G1-3.5,M,G(ed.) ins.: :k]
     andhena kiṃcid uktvaiva $ kaṃso nirbhartsitaḥ kila | *HV_69.22*784 |
garbhāvakartanādīni $ duḥkhāni subahūni sā &
mātā te devakī kṛṣṇa % kaṃsasya sahate 'vaśā // HV_69.23 //
mātāpitṛbhyāṃ sarveṇa $ jātena nibhṛtena vai &
ṛṇaṃ vai pratikartavyaṃ % yathāyogam udāhṛtam // HV_69.24 //
evaṃ te kurvataḥ kṛṣṇa $ mātāpitror anugraham &
parityajetāṃ tau śokaṃ % syāc ca dharmas tavātulaḥ // HV_69.25 //
     [k: After 25, T3 ins.: :k]
     dharmas te vipulo 'nanto $ bhaviṣyati na saṃśayaḥ | *HV_69.25*785 |
kṛṣṇas tu viditārtho vai $ tam āhāmitadakṣiṇam &
bāḍham ity eva tejasvī % na ca cukrodha keśavaḥ // HV_69.26 //
te ca gopāḥ samāgamya $ nandagopapurogamāḥ &
akrūravacanaṃ śrutvā % saṃceluḥ kaṃsaśāsanāt // HV_69.27 //
gamanāya ca te sajjā $ babhūvur vrajavāsinaḥ &
sajjaṃ copāyanaṃ kṛtvā % gopavṛddhāḥ pratasthire // HV_69.28 //
karaṃ cānaḍuhaḥ sarpir $ mahiṣāṃś copanāyikān &
yathāsāraṃ yathāyūtham % upanīya payo ghṛtam // HV_69.29 //
taṃ sajjayitvā kaṃsasya $ karaṃ copāyanāni ca &
te sarve gopapatayo % gamanāyopatasthire // HV_69.30 //
akrūrasya kathābhis tu $ saha kṛṣṇena jāgrataḥ &
rauhiṇeyatṛtīyasya % sā niśā vyatyavartata // HV_69.31 //

[h: HV (CE) ch. 70, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
tataḥ prabhāte vimale $ pakṣivyāhārasaṃkule &
naiśākare raśmijāle % kṣaṇadākṣayasaṃhṛte // HV_70.1 //
nabhasy aruṇasaṃtīrṇe $ paryaste jyotimaṇḍale &
pratyūṣapavanāsāraiḥ % kledite dharaṇītale // HV_70.2 //
kṣīṇākārāsu tārāsu $ suptaniṣpratibhāsu ca &
naiśam antardadhe rūpam % udagacchad divākaraḥ \
śītāṃśuḥ śāntakiraṇo # niṣprabhaḥ samapadyata // HV_70.3 //
     [k: After 3, N T1.3.4 G2 M4 ins.: :k]
     eko nāśayate rūpam $ eko vardhayate vapuḥ | *HV_70.3*786 |
gobhiḥ samavakīrṇāsu $ vrajaniryāṇabhūmiṣu &
manthāvartanapūrṇeṣu % gargareṣu nadatsu ca // HV_70.4 //
dāmabhir yamyamāneṣu $ vatseṣu taruṇeṣu ca &
gopair āpūryamāṇeṣu % ghoṣarathyāsu sarvaśaḥ // HV_70.5 //
tatraiva gurukaṃ bhāṇḍaṃ $ sakaṭāropitaṃ bahu &
tvaritāḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā % jagmuḥ syandanavāhanāḥ // HV_70.6 //
kṛṣṇo 'tha rauhiṇeyaś ca $ sa caivāmitadakṣiṇaḥ &
trayo rathagatā jagmus % trilokapatayo yathā // HV_70.7 //
athāha kṛṣṇam akrūro $ yamunātīram āśritaḥ &
syandanaṃ tāta rakṣasva % yatnaṃ ca kuru vājiṣu // HV_70.8 //
hayebhyo yavasaṃ dattvā $ hayabhāṇḍe rathe tathā &
pragāḍhaṃ yatnam āsthāya % kṣaṇaṃ tāta pratīkṣatām // HV_70.9 //
yamunāyā hrade hy asmin $ toṣyāmi bhujageśvaram &
divyair bhāgavatair mantraiḥ % sarvalokaprabhuṃ yataḥ // HV_70.10 //
     [k: After 10, V2.3,B,D(except D1),T1.3.4,M4 ins.: :k]
     guhyaṃ bhāgavataṃ devaṃ $ sarvalokasya bhāvanam | *HV_70.10*787 |
śrīmatsvastikamūrdhānaṃ $ praṇamiṣyāmi bhoginam &
sahasraśirasaṃ devam % anantaṃ nīlavāsasam // HV_70.11 //
dharmadevasya tasyāsyād $ yad viṣaṃ prabhaviṣyati &
sarvaṃ tad amṛtaprakhyam % aśiṣyāmy amaro yathā // HV_70.12 //
svastikāyatanaṃ dṛṣṭvā $ dvijihvaṃ śrīvibhūṣitam &
samājas tatra sarpāṇāṃ % śāntyarthaṃ vai bhaviṣyati // HV_70.13 //
āstāṃ māṃ samudīkṣantau $ bhavantau saṃgatāv ubhau &
nivṛtto bhujagendrasya % yāvad asmi hradottamāt // HV_70.14 //
tam āha kṛṣṇaḥ saṃhṛṣṭo $ gaccha dharmiṣṭha māciram &
āvāṃ khalu na śaktau svas % tvayā hīnāv ihāsitum // HV_70.15 //
     [k: After 15, D6,T2,G,M1.2.4 ins.: :k]
     evam uktas tu kṛṣṇena $ praṇamya manasā harim | *HV_70.15*788 |
sa hrade yamunāyās tu $ mamajjāmitadakṣiṇaḥ &
rasātale sa dadṛśe % sarpalokam imaṃ yathā // HV_70.16 //
     [k: For 16cd, D5 subst.: :k]
     rasātale hradāntaś ca $ darśanāgamanaṃ yathā | *HV_70.16*789 |
tasya madhye sahasrāsyam $ hematālocchritadhvajam &
lāṅgalāsaktahastāgram % musalāpāśritodaram // HV_70.17 //
asitāmbarasaṃvītam $ pāṇḍuraṃ pāṇḍurānanam &
kuṇḍalaikadharaṃ mattam % suptam amburuhekṣaṇam // HV_70,18 //
bhogodarāsane śubhre $ svena dehena kalpite &
svāsīnaṃ svastikābhyāṃ ca % varābhyāṃ ca mahīdharam // HV_70.19 //
kiṃcit savyāpavṛttena $ maulinā hemacūlinā &
jātarūpamayaiḥ padmair % mālayā cchannavakṣasam // HV_70.20 //
raktacandanadigdhāṅgam $ dīrghabāhum ariṃdamam &
padmanābhaṃ sitābhrābham % bhābhir jvalitatejasam // HV_70.21 //
dadarśa bhogināṃ nātham $ sthitam ekārṇaveśvaram &
pūjyamānaṃ dvijihvendrair % vāsukipramukhaiḥ prabhum // HV_70.22 //
kambalāśvatarau nāgau $ tau cāmaradharāv ubhau &
avījayetāṃ taṃ devam % dharmāsanagataṃ prabhum // HV_70.23 //
tasyābhyāsagato bhāti $ vāsukiḥ pannageśvaraḥ &
vṛto 'nyaiḥ sacivaiḥ sarpaiḥ % karkoṭakapuraḥsaraiḥ // HV_70.24 //
taṃ ghaṭaiḥ kāñcanair divyaiḥ $ paṅkajacchannamūrdhajam &
rājānaṃ snāpayāmāsuḥ % snātam ekārṇavāmbubhiḥ // HV_70.25 //
tasyotsaṅge ghanaśyāmam $ śrīvatsācchāditodaram &
     [k: After 26a, T4 ins.: :k]
          koṭikandarpasundaram | *HV_70.26a*790:1 |*
     dakṣiṇāvartasusnigdha- | *HV_70.26a*790:2 |*
     [k: After 26ab, D6,T1.2,G,M4,G(ed.) ins.: :k]
     sahasraśubhanāmānam $ arkacandrekṣaṇadyutim | *HV_70.26ab*791 |
pītāmbaradharaṃ viṣṇuṃ % sūpaviṣṭaṃ dadarśa ha // HV_70.26 //
āsīnaṃ caiva somena $ tulyasaṃhananaṃ prabhum &
saṃkarṣaṇam ivāsīnaṃ % taṃ divyaṃ viṣṭaraṃ vinā // HV_70.27 //
sa kṛṣṇaṃ tatra sahasā $ vyāhartum upacakrame &
tasya saṃstambhayāmāsa % vākyaṃ kṛṣṇaḥ svatejasā // HV_70.28 //
     [k: After 28, D6,S(except T3.4),G(ed.) ins.: :k]
     sa ca bhāgavatair mantrair $ arcayitvā gadādharam | *HV_70.28*792:1 |
     stutvā ca devam īśānaṃ $ varadaṃ bhaktavatsalam | *HV_70.28*792:2 |
     ātmānaṃ kṛtakṛtyānām $ agresaram amaṃsta saḥ | *HV_70.28*792:3 |
so 'nubhūya bhujaṃgānāṃ $ taṃ bhāgavatam avyayam &
udatiṣṭhat punas toyād % vismito 'mitadakṣiṇaḥ // HV_70.29 //
sa tau rathasthāv āsinau $ tatraiva balakeśavau &
udīkṣamāṇāv anyonyaṃ % dadarśādbhutarūpiṇau // HV_70.30 //
athāmajjat punas tatra $ tadākrūraḥ kutūhalāt &
ijyate yatra devaḥ sa % nīlavāsāḥ sanātanaḥ // HV_70.31 //
tathaivāsīnam utsaṅge $ sahasrāsyadharasya vai &
dadarśa kṛṣṇam akrūraḥ % pūjyamānaṃ yathāvidhi // HV_70.32 //
bhūyaś ca sahasotthāya $ taṃ mantraṃ manasā vahan &
rathaṃ tenaiva mārgeṇa % jagāmāmitadakṣiṇaḥ // HV_70.33 //
tam āha keśavo hṛṣṭaḥ $ sthitam akrūram āgatam &
kīdṛśaṃ nāgalokasya % vṛttaṃ bhāgavate hrade // HV_70.34 //
ciraṃ tu bhavatā kālaṃ $ vyākṣepeṇa vilambitam &
manye dṛṣṭaṃ tvayāścaryaṃ % hṛdayaṃ te yathācalam // HV_70.35 //
pratyuvāca sa taṃ kṛṣṇam $ āścaryaṃ bhavatā vinā &
kiṃ bhaviṣyati lokeṣu % careṣu sthāvareṣu ca // HV_70.36 //
tatrāścaryaṃ mayā dṛṣṭaṃ $ yat kṛṣṇa bhuvi durlabham &
tad ihāpi yathā tatra % paśyāmi ca ramāni ca // HV_70.37 //
saṃgataś cāsmi lokānām $ āścaryeṇeha rūpiṇā &
ataḥ parataraṃ kṛṣṇa % nāścaryaṃ draṣṭum utsahe // HV_70.38 //
     [k: After 38, T1,G2.3,M ins.: :k]
     ko vāyaṃ triṣu lokeṣu $ vismayaṃ bhavatā vinā | *HV_70.38*793 |

     [k: T1,G2.3,M cont.; D6,T2,G1.4.5,G(ed.) ins. after 38: :k]
     namaḥ sarvātmane tubhyaṃ $ vismayāya jagatpate | *HV_70.38*794:1 |
     namo 'stu devadeveśa $ tubhyaṃ sarvātmane namaḥ | *HV_70.38*794:2 |
     namo 'stu viṣṇave tubhyam $ ameyāya jagatpate || *HV_70.38*794:3 |
     kiṃ vānena jagannātha $ kṛtakṛtyo 'smi sāṃpratam | *HV_70.38*794:4 |
     kṛtyaśeṣaṃ sadā viṣṇo $ kim utsṛjasi sāṃpratam | *HV_70.38*794:5 |
tad āgaccha gamiṣyāmaḥ $ kaṃsarājapurīṃ prabho &
yāvann āstaṃ vrajaty eṣa % divasānte divākaraḥ // HV_70.39 //

[h: HV (CE) ch. 71, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
te tu yuktvā rathavaraṃ $ sarva evāmitaujasaḥ &
     [k: After 1ab, all Mss. (except Ś1,Ñ1,M1-3) ins.: :k]
     kṛṣṇena sahitāḥ prāptās $ tathā saṃkarṣaṇena ca | *HV_71.1ab*795 |
     [k: Ñ2.3 V1.2 B D2-6 T2-4 cont.: :k]
     asasāda purīṃ rasyāṃ $ mathurāṃ kaṃsapālitām | *HV_71.1ab*796 |
viviśuḥ pūḥpradhānāṃ vai % kāle raktadivākare // HV_71.1 //
tau tu svabhavanaṃ vīrau $ kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau &
praveśitau buddhimatā % akrūreṇārkatejasā // HV_71.2 //
tāv āha varavarṇāṅgau $ bhīto dānapatis tadā &
tyaktavyā tāta gamane % vasudevagṛhe spṛhā // HV_71.3 //
yuvayor hi kṛte vṛddhaḥ $ kaṃsena sa nirasyate &
bhartsyate ca divā rātrau % neha sthātavyam ity api // HV_71.4 //
     [k: After 4, all Mss. (except Ś1,Ñ1,M1-3) ins.: :k]
     tad yuvābhyāṃ hi kartavyaṃ $ pitrarthaṃ sukham uttamam | *HV_71.4*797:1 |
     yathā sukham avāpnoti $ tad vai kāryaṃ hitānvitam | *HV_71.4*797:2 |
     [k: D2 cont. (=BhP 10,41.11.12ab.13.15-16): :k]
     nāhaṃ yuvābhyāṃ rahitaḥ $ pravekṣye mathurāṃ purīm | *HV_71.4*798:1 |
     tyaktuṃ nārhasi māṃ nātha $ bhaktaṃ te bhaktavatsala || *HV_71.4*798:2 |
     āgaccha yāma gehān naḥ $ sanāthān kurv adhokṣaja | *HV_71.4*798:3 |
     punīhi pādarajasā $ gṛhān no gṛhamedhinām | *HV_71.4*798:4 |
     yacchaucenānutṛpyanti $ pitaraḥ sāgnayaḥ surāḥ || *HV_71.4*798:5 |
     āpas te 'ṅghryavanejanyas $ trīn lokān śucayo 'punan | *HV_71.4*798:6 |
     śirasādhatta yāḥ śarvaḥ $ svayaṃ tāḥ sagarātmajāḥ || *HV_71.4*798:7 |
     devadeva jagannātha $ puṇyaśravaṇakīrtana | *HV_71.4*798:8 |
     yadūnām uttamaḥśloka $ nārāyaṇa namo 'stu te | *HV_71.4*798:9 |
tam uvāca tataḥ kṛṣṇo $ yāsyāvo 'vām atarkitau &
prekṣantau mathurāṃ vīra % rājamārgaṃ ca dhārmika // HV_71.5 //
     [k: K,Ñ,V,B,D,T3.4 ins. after 5; T1,G2-5 after 5ab: :k]
     tasyaiva tu gṛhaṃ sādho $ gacchāvo yadi manyase | *HV_71.5*799 |

     [k: D2 cont. (=BhP10,41.18]): :k]
     evam ukto bhagavatā $ so 'krūro vimanā iva | *HV_71.5*800:1 |
     purīṃ praviṣṭaḥ kaṃsāya $ karmāvedya gṛhaṃ yayau | *HV_71.5*800:2 |
     [k: V2,Dn,D6 cont. after *799; T1.2,G,G(ed.) ins. after 6ab; M1-3 after 5: :k]
     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     akrūro 'pi namaskṛtya $ manasā viṣṇum avyayam | *HV_71.5*801:1 |
     jagāma kaṃsapārśvaṃ tu $ prahṛṣṭenāntarātmanā | *HV_71.5*801:2 |
     [k: T1.2,G,M cont.: :k]
     tau ca devau jagannāthau $ balakeśavasaṃjñitau | *HV_71.5*802 |
anuśiṣṭau ca tau vīrau $ prasthitau prekṣakāv ubhau &
ālānābhyām ivotsṛṣṭau % kuñjarau yuddhakāṅkṣiṇau // HV_71.6 //
     [k: After 6, D6,S(except T3.4) ins.: :k]
     dārakāś ca tayor mārgam $ anuvavruḥ samantataḥ | *HV_71.6*803 |
tau tu mārgagataṃ dṛṣṭvā $ rajakaṃ raṅgakārakam &
ayācetāṃ tatas tāni % vāsāṃsi virajāni vai // HV_71.7 //
rajakaḥ sa tu tau prāha $ yuvāṃ kasya vanecarau &
rājño vāsāṃsi yau mūrkhau % yācetāṃ nirbhayāv ubhau // HV_71.8 //
ahaṃ kaṃsasya vāsāṃsi $ nānādeśodbhavāni ca &
kāmarāgāṇi śataśo % rajāmi vividhāni ca // HV_71.9 //
yuvāṃ kasya vane jātau $ mṛgaiḥ saha vivardhitau &
jātarāgāv idaṃ dṛṣṭvā % raktam ācchādanaṃ bahu // HV_71.10 //
aho vāṃ jīvitaṃ tyaktaṃ $ yau bhavantāv ihāgatau &
mūrkhau prākṛtavijñānau % vāso yācitum arhatha // HV_71.11 //
tasmai cukrodha vai kṛṣṇo $ rajakāyālpamedhase &
prāptāriṣṭāya mūrkhāya % sṛjate vāṅmayaṃ viṣam // HV_71.12 //
talenāśanikalpena $ sa taṃ mūrdhany atāḍayat &
gatāsuḥ sa papātorvyāṃ % rajako vyastamastakaḥ // HV_71.13 //
taṃ hataṃ paridevantyo $ bhāryās tasya vicukruśuḥ &
tvaritaṃ muktakeśyaś ca % jagmuḥ kaṃsaniveśanam // HV_71.14 //
     [k: After 14, D6,S (except T3.4) ins.: :k]
     kṛṣṇo 'pi balabhadraś ca $ vāsāṃsy ādāya sarvataḥ | *HV_71.14*804:1 |
     paridhāya tu tau pūrvaṃ $ śobhayetāṃ mahāmatī || *HV_71.14*804:2 |
     dārakebhyas tato dattvā $ suślakṣṇāni mṛdūni ca | *HV_71.14*804:3 |
     te ca sarve suvasanā $ virejuḥ śataśas tathā || *HV_71.14*804:4 |
     śeṣāṇi tu tadā kṛṣṇo $ vāsāṃsi subahūny api | *HV_71.14*804:5 |
     ācchichācchidya sahasā $ ciccheda ca pipeṣa ca || *HV_71.14*804:6 |
     bhasmasād akarot tasya $ rajakasya niveśanam | *HV_71.14*804:7 |
tāv apy ubhau suvasanau $ jagmatur mālyakāraṇāt &
     [k: After 15ab, V2 ins.: :k]
     yathāyogaṃ yathābhogyaṃ $ yathāyogaṃ ni[darśya] ca | *HV_71.15ab*805 |
vīthīṃ mālyāpaṇānāṃ vai % gandhāghrātau dvipāv iva // HV_71.15 //
guṇako nāma tatrāsīn $ mālyavṛttiḥ priyaṃvadaḥ &
prabhūtamālyāpaṇavāl % lakṣmīvān mālyajīvanaḥ // HV_71.16 //
taṃ kṛṣṇaḥ ślakṣṇayā vācā $ mālyārtham abhisṛṣṭayā &
dehīty uvāca tatkālaṃ % mālākāram akātaram // HV_71.17 //
tābhyāṃ prīto dadau mālyaṃ $ prabhūtaṃ mālyajīvanaḥ &
bhavatoḥ svam idaṃ ceti % provāca priyadarśanaḥ // HV_71.18 //
prītas tu manasā kṛṣṇo $ guṇakāya varaṃ dadau &
śrīs tvāṃ matsaṃśrayā saumya % dhanaughair abhivartsyate // HV_71.19 //
sa labdhvā varam avyagro $ mālyavṛttir adhomukhaḥ &
kṛṣṇasya patito mūrdhnā % pratijagrāha taṃ varam // HV_71.20 //
yakṣāv imāv iti tadā $ sa mene mālyajīvanaḥ &
sa bhṛśaṃ bhayasaṃvigno % nottaraṃ pratyapadyata // HV_71.21 //
     [k: After 21, D6,S (except T3.4),G(ed.) ins.: :k]
     adyāpi tasya prabhavo $ vaṃśo bhavati ratnavān | *HV_71.21*806:1 |
     kīrtimān balavān nityaṃ $ keśavena tadā kṛtaḥ || *HV_71.21*806:2 |
     viṣṇoḥ prasādaḥ sumahān $ sadārakṣat tadanvayam | *HV_71.21*806:3 |
vasudevasutau tau tu $ rājamārgagatāv ubhau &
kubjāṃ dadṛśatur bhūyaḥ % ānulepanabhājanām // HV_71.22 //
tām āha kṛṣṇaḥ kubjeti $ kasyedam anulepanam &
nayasy ambujapatrākṣi % kṣipram ākhyātum arhasi // HV_71.23 //
sā sthitāvekṣiṇī bhūtvā $ pratyuvācāmbujekṣaṇam &
kṛṣṇaṃ jaladagambhīraṃ % vidyutkuṭilagāminī // HV_71.24 //
rājñaḥ snānagṛhaṃ yāmi $ tad gṛhāṇānulepanam &
     [k: After the first occurrence of 25ab, Bom., Poona eds. ins.: :k]
     dṛṣṭvaiva tvāravindākṣa $ vismitāsmi varānana | *HV_71.25ab*807 |
sthitāsmy āgaccha bhadraṃ te % hṛdayasyāsi me priyaḥ // HV_71.25 //
kutaś cāgamyate saumya $ yan māṃ tvaṃ nāvabudhyase &
mahārājasya dayitāṃ % niyuktām anulepane // HV_71.26 //
tām uvāca hasantīṃ tu $ kṛṣṇaḥ kubjām avasthitām &
     [k: For 27ab, K1.2 subst.: :k]
     tām uvāca tataḥ kṛṣṇaḥ $ sairandhrīṃ prahasann iva | *HV_71.27ab*808 |

     [k: After 27ab, G4 ins.: :k]
     sugandham etad rājārhaṃ $ ruciraṃ rucirānane | *HV_71.27ab*809 |
āvayor gātrasadṛśaṃ % dīyatām anulepanam // HV_71.27 //
vayaṃ hi deśātithayo $ mallāḥ prāptā varānane &
draṣṭuṃ dhanurmahaṃ divyaṃ % rāṣṭraṃ caiva maharddhimat // HV_71.28 //
pratyuvācātha sā kṛṣṇaṃ $ priyo 'si mama darśane &
     [k: After 29ab, D5 (marg.) ins.: :k]
     tataḥ sā praṇatā bhūtvā $ pradadāv anulepanam | *HV_71.29ab*810 |
rājārham idam agryaṃ ca % tad gṛhāṇānulepanam // HV_71.29 //
     [k: T1,G,M,G(ed.) ins. after 29; T2 after the second occurrence of 29: :k]
     kṛṣṇo 'tha balabhadraś ca $ tadādāyānulepanam | *HV_71.29*811:1 |
     aṅgāni cāpy alimpetāṃ $ śubhaṃ ca susugandhi ca || *HV_71.29*811:2 |
     mālayātha tadā viṣṇur $ baddhayā bahupuṣpayā | *HV_71.29*811:3 |
     govindo gopatiḥ kṛṣṇo $ rarāja kṛtaśekharaḥ | *HV_71.29*811:4 |
     saṃkarṣaṇo 'tha balavān $ rarāja bahumālayā | *HV_71.29*811:5 |
tāv ubhāv anuliptāṅgāv $ ārdragātrau virejatuḥ &
tīrthagau paṅkadigdhāṅgau % yamunāyāṃ yathā vṛṣau // HV_71.30 //
     [k: After 30, D6,S(except T3.4),G(ed.) ins.: :k]
     dārakāś ca tathā sarve $ virejuḥ kṛtaśekharāḥ | *HV_71.30*812:1 |
     vikṛtaṃ bhūṣayanto 'pi $ prabhāvāc chārṅgadhanvanaḥ | *HV_71.30*812:2 |
tāṃ tu kubjāṃ tataḥ kṛṣṇo $ dvyaṅgulenāgrapāṇinā &
śanaiḥ saṃtolayāmāsa % kṛṣṇo līlāvidhānavit // HV_71.31 //
sā tu magnastanayugā $ svāyatāṅgī śucismitā &
jahāsoccaiḥ stanataṭā % ṛjuyaṣṭir latā yathā // HV_71.32 //
praṇayāc cāpi kṛṣṇaṃ sā $ babhāṣe mattakāśinī &
kva yāsyasi mayā ruddhaḥ % kānta tiṣṭha gṛhāṇa mām // HV_71.33 //
tau jātahāsāv anyonyaṃ $ satalākṣepam avyayau &
vīkṣamāṇau prahasitau % kubjāyāḥ śrutavistarau // HV_71.34 //
kṛṣṇas tu kubjāṃ kāmārtāṃ $ sasmitaṃ visasarja ha &
     [k: After 35ab, D6,T1.2,G,M,G(ed.)ins.: :k]
     yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre $ nāhaṃ tādṛgvidho naraḥ | *HV_71.35ab*813 |
tatas tau kubjayā muktau % praviṣṭau rājasaṃsadam // HV_71.35 //
tāv ubhau vrajasaṃvṛddhau $ gopaveṣavibhūṣitau &
gūḍhaceṣṭānanau bhūtvā % praviṣṭau rājaveṣma tat // HV_71.36 //
dhanuḥśālāṃ gatau tau tu $ bālāv apariśaṅkitau &
himavadvanasaṃbhūtau % siṃhāv iva balotkaṭau // HV_71.37 //
didṛkṣantau mahat tatra $ dhanur āyāgabhūṣitam &
papracchatuś ca tau vīrāv % āyudhāgārikaṃ tadā // HV_71.38 //
bhoḥ kaṃsadhanuṣāṃ pāla $ śrūyatām āvayor vacaḥ &
katarat tad dhanuḥ saumya % maho 'yaṃ yasya vartate \
āyāgabhūtaṃ kaṃsasya # darśayasva yadīcchasi // HV_71.39 //
sa tayor darśayāmāsa $ tad dhanuḥ stambhasaṃnibham &
anāropyam asaṃbhedyaṃ % devair api savāsavaiḥ // HV_71.40 //
tad gṛhītvā tataḥ kṛṣṇas $ tolayāmāsa vīryavān &
dorbhyāṃ kamalapatrākṣaḥ % prahṛṣṭenāntarātmanā // HV_71.41 //
tolayitvā yathākāmaṃ $ tad dhanur daityapūjitam &
āropayāmāsa balī % nāmayāmāsa cāsakṛt // HV_71.42 //
ānamyamānaṃ kṛṣṇena $ prakarṣād uragopagam &
dvidhābhūtam abhūn madhye % dhanur āyāgabhūṣitam // HV_71.43 //
     [k: After 43, D2 ins. (=BhP 10,42.18-22): :k]
     dhanuṣo bhajyamānasya $ śabdaḥ khaṃ rodasī diśaḥ | *HV_71.43*814:1 |
     pūrayām āsa yaṃ śrutvā $ kaṃsas trāsam upāgamat || *HV_71.43*814:2 |
     tadrakṣiṇaḥ sānucarā $ kupitā ātatāyinaḥ | *HV_71.43*814:3 |
     gṛhītukāmā āvavrur $ gṛhyatāṃ vadhyatām iti || *HV_71.43*814:4 |
     atha tān durabhiprāyān $ vilokya balakeśavau | *HV_71.43*814:5 |
     kruddhau dhanvana ādāya $ śakale tāṃś ca jaghnatuḥ || *HV_71.43*814:6 |
     balaṃ ca kaṃsaprahitaṃ $ hatvā śālāmukhāt tataḥ | *HV_71.43*814:7 |
     niṣkramya ceratur dṛptau $ nirīkṣya purasaṃpadaḥ || *HV_71.43*814:8 |
     tayos tad adbhutaṃ vīryaṃ $ niśamya puravāsinaḥ | *HV_71.43*814:9 |
     tejaḥ prāgalbhyarūpaṃ ca $ menire vibudhottamau | *HV_71.43*814:10 |
bhaṅktvā tu tad dhanuḥ śreṣṭhaṃ $ kṛṣṇas tvaritavikramaḥ &
niścakrāma mahāvegaḥ % sa ca saṃkarṣaṇo yuvā // HV_71.44 //
anuyuktau tatas tau ca $ bhagne dhanuṣi rakṣibhiḥ &
dhanuṣo bhaṅganādena % vāyunirghoṣakāriṇā \
cacālāntaḥpuraṃ sarvaṃ # diśaś caiva pupūrire // HV_71.45 //
     [k: After 45, Bom., Poona eds., G(ed.) ins.: :k]
     nirgamya tv āyudhāgārāj $ jagmatur gopasaṃnidhau || *HV_71.45*815:1 |
     vegenāyudhapālas tu $ gacchan saṃbhrāntamānasaḥ | *HV_71.45*815:2 |
sa tv āyudhāgāranaro $ bhītas tvaritavikramaḥ &
samīpaṃ nṛpater gatvā % kākocchvāso 'bhyabhāṣata // HV_71.46 //
śrūyatāṃ mama vijñāpyam $ āścaryaṃ dhanuṣo gṛhe &
nirvṛttam asmin kāle yaj % jagataḥ saṃbhramopamam // HV_71.47 //
narau kasyāpi sahitau $ śikhāvitatamūrdhajau &
nīlapitāmbaradharau % pītaśvetānulepanau // HV_71.48 //
     [k: After 48, Ñ2.3,V,B,Ds,D2.4-6,T1.3.4 ins.: :k]
     tāv antaḥpuram ajñātau $ praviṣṭau kāmaveginau | *HV_71.48*816 |
devaputropamau vīrau $ bālāv iva hutāśanau &
sthitau dhanurgṛhe saumyau % sahasā khād ivāgatau \
     [k: After 49cd, D3 ins.: :k]
     saumyau mahasya codyuktāv $ āgatau puruṣarṣabhau | *HV_71.49cd*817 |
mayā dṛṣṭau parivyaktaṃ # rucirācchādanasrajau // HV_71.49 //
tābhyām ekas tu padmākṣaḥ $ śyāmaḥ pītāmbarasrajaḥ &
jagrāha tad dhanūratnaṃ % durgrahaṃ daivatair api // HV_71.50 //
tat sa bālo bṛhadrūpaṃ $ balād yantram ivāyasam &
āropayitvā vegena % nāmayāmāsa līlayā // HV_71.51 //
kṛṣyamāṇaṃ tu tat tena $ vibāṇaṃ bāhuśālinā &
muṣṭideśe vikūjitvā % dvidhābhūtam abhajyata // HV_71.52 //
     [k: After 52, K1-3,Ñ2.3,V,B,D,S(except M1-3) ins.: :k]
     tataḥ pracalitā bhūmir $ naiva bhāti ca bhāskaraḥ | *HV_71.52*818:1 |
     dhanuṣo bhaṅganādena $ bhramatīva nabahstalam || *HV_71.52*818:2 |
     tad adbhutam ahaṃ dṛṣṭvā $ vismayaṃ paramaṃ gataḥ | *HV_71.52*818:3 |
     bhayād bhayadasatrūṇāṃ $ tad ihākhyātum āgataḥ || *HV_71.52*818:4 |
     na jānāmi mahārāja $ kau tāv amitavikramau | *HV_71.52*818:5 |
     ekaḥ kailāsasaṃkāśa $ eko 'ñjanagiriprabhaḥ | *HV_71.52*818:6 |
sa tu tac cāparatnaṃ vai $ bhaṅktvā stambham iva dvipaḥ &
niṣpapātānilagatiḥ % sānugo 'mitavikramaḥ \
jagāma tad dvidhā kṛtvā # na jāne ko 'py asau nṛpa // HV_71.53 //
śrutvaiva dhanuṣo bhaṅgaṃ $ kaṃso 'py udvignamānasaḥ &
visṛjyāyudhapālaṃ vai % praviveśa gṛhottamam // HV_71.54 //

[h: HV (CE) ch. 72, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
sa cintayitvā dhanuṣo $ bhaṅgaṃ bhojavivardhanaḥ &
     [k: After 1ab, N(except Ś1,Ñ1), S(except r M1-3) ins.: :k]
     babhūva vimanā rājā $ cintayan bhṛśaduḥkhitaḥ || *HV_72.1ab*819:1 |
     kathaṃ bālo vigatabhīr $ avamatya mahābalam | *HV_72.1ab*819:2 |
     prekṣamāṇas tu puruṣair $ dhanur bhaṅktvā vinirgataḥ || *HV_72.1ab*819:3 |
     yasyārthe dāruṇaṃ karma $ kṛtvā lokavigarhitam | *HV_72.1ab*819:4 |
     pitṛsvasrātmajān bhītaḥ $ ṣaḍevāhaṃ upasthitam || *HV_72.1ab*819:5 |
     daivaṃ puruṣakāreṇa $ na śakyam ativartitum | *HV_72.1ab*819:6 |
     nāradoktaṃ ca vacanaṃ $ nūnaṃ mahyam upasthitam || *HV_72.1ab*819:7 |
     evaṃ rājā vicintyātha $ niṣkramya sa gṛhottamāt | *HV_72.1ab*819:8 |
prekṣāgāraṃ jagāmāśu % mañcānām avalokakaḥ // HV_72.1 //
sa dṛṣṭvā sarvaniryuktaṃ $ prekṣāgāraṃ nṛpottamaḥ &
śreṇīnāṃ dṛḍhasaṃyuktair % mañcavāṭair nirantaram // HV_72.2 //
sottamāgārayuktābhir $ valabhībhir vibhūṣitam &
kuṭībhiś ca pravṛddhābhir % ekastambhaiś ca bhūṣitam // HV_72.3 //
sarvataḥ sāraniryuktaṃ $ svāyataṃ supratiṣṭhitam &
udakpravaṇasaṃśliṣṭaṃ % mañcārohaṇam uttamam // HV_72.4 //
nṛpāsanaparikṣiptaṃ $ saṃcārapathasaṃkulam &
channaṃ tad vedikābhiś ca % mānavaughabharakṣamam // HV_72.5 //
sa dṛṣṭvā bhūṣitaṃ raṅgam $ ājñāpayata buddhimān &
śvaḥ sacitrāḥ samālyāś ca % sapatākās tathaiva ca // HV_72.6 //
suvāsitā vapuṣmanta $ upanītottaracchadāḥ &
kriyantāṃ mañcavāṭāś ca % valabhīvīthayas tathā // HV_72.7 //
akṣavāṭe karīṣasya $ kalpyantāṃ rāśayo 'vyayāḥ &
paṭās taraṇaśobhāś ca % balayaś cānurūpataḥ // HV_72.8 //
sthāpyantāṃ sunikhātāś ca $ mahākumbhā yathākramam &
udabhārasahāḥ sarve % sakāñcanaghaṭottarāḥ // HV_72.9 //
balayaś copakalpyantāṃ $ kaṣāyāś caiva kumbhaśaḥ &
prāśnikāś ca nimantryantāṃ % śreṇyaś ca sapurogamāḥ // HV_72.10 //
ājñā ca deyā mallānāṃ $ prekṣakāṇāṃ tathaiva ca &
samāje mañcaśobhāś ca % kalpyantāṃ sūpakalpitāḥ // HV_72.11 //
evam ājñāpya rājā sa $ samājavidhim uttamam &
samājavāṭān niṣkramya % viveśa svaṃ niveśanam // HV_72.12 //
āhvānaṃ tatra saṃcakre $ tasya malladvayasya vai &
cāṇūrasyāprameyasya % muṣṭikasya tathaiva ca // HV_72.13 //
tau tu mallau mahāvīryau $ balinau yuddhaśālinau &
kaṃsasyājñāṃ puraskṛtya % hṛṣṭau viviśatus tadā // HV_72.14 //
tau samīpagatau mallau $ dṛṣṭvā jagati viśrutau &
uvāca kaṃso nṛpatiḥ % sopanyāsam idaṃ vacaḥ // HV_72.15 //
bhavantau mama vikhyātau $ mallau vīradhvajocitau &
pūjitau ca yathānyāyaṃ % satkārārhau viśeṣataḥ // HV_72.16 //
tan matto yadi satkāraḥ $ smaryate sukṛtāni vā &
kartavyaṃ me mahat karma % bhavadbhyāṃ svena tejasā // HV_72.17 //
yāv etau mama saṃvṛddhau $ vraje gopālakāv ubhau &
saṃkarṣaṇaś ca kṛṣṇaś ca % bālāv api jitaśramau // HV_72.18 //
etau raṅgagatau yuddhe $ yudhyamānau vanecarau &
nipātān antaraṃ śīghraṃ % hantavyau nātra saṃśayaḥ // HV_72.19 //
bālāv imau capalakāv $ akriyāv iti sarvathā &
nāvajñā tatra kartavyā % kartavyo yatna eva hi // HV_72.20 //
tābhyāṃ yudhi nirastābhyāṃ $ gopābhyāṃ raṅgasaṃnidhau &
āyatāṃ ca tadātve ca % śreyo mama bhaviṣyati // HV_72.21 //
nṛpateḥ snehasaṃyuktair $ vacobhir hṛṣṭamānasau &
ūcatur yuddhasaṃmattau % mallau cāṇūramuṣṭikau // HV_72.22 //
yady āvayās tau pramukhe $ sthāsyete gopakilbiṣau &
hatāv ity avagantavyau % pretarūpau tapasvinau // HV_72.23 //
yadi vā pratiyotsyete $ tāv ariṣṭapariplutau &
āvābhyāṃ roṣayuktābhyāṃ % pramukhasthau vanaukasau // HV_72.24 //
     [k: After 24, D6,T1.2,G,M,G(ed.) ins.: :k]
     hatvā tau goṣu saṃvṛddhau $ dāsyāvas tava bhūtalam | *HV_72.24*820:1 |
     vyapaitu te bhayaṃ rājann $ āvāṃ mallottamau mṛdhe || *HV_72.24*820:2 |
     ity uktvāspoṭanaṃ cakre $ mattamalladvayaṃ tathā | *HV_72.24*820:3 |
     siṃhanādaṃ ca tac cakre $ bhūgolakavidārakam | *HV_72.24*820:4 |
evaṃ vāgviṣam utsṛjya $ tāv ubhau mallapuṃgavau &
anujñātau narendreṇa % svagṛhaṃ pratijagmatuḥ // HV_72.25 //

[h: HV (CE) ch. 73, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
mahāmātraṃ tataḥ kaṃso $ babhāṣe hastijīvinam &
hastī kuvalayāpīḍaḥ % samājadvāri tiṣṭhatu // HV_73.1 //
balavān madalolākṣaś $ capalaḥ krodhano nṛṣu &
dānotkaṭakaṭaś caṇḍaḥ % prativāraṇaroṣaṇaḥ // HV_73.2 //
sa saṃcodayitavyas te $ tāv uddiśya vanaukasau &
vasudevasutau nīcau % yathā syātāṃ gatāyuṣau // HV_73.3 //
tvayā caiva gajendreṇa $ yadi tau goṣu jīvinau &
bhavetāṃ ghātitau raṅge % paśyeyam aham utkaṭau // HV_73.4 //
tatas tau patitau dṛṣṭvā $ vasudevaḥ sabāndhavaḥ &
chinnamūlo nirālambaḥ % sabhāryo vinaśiṣyati // HV_73.5 //
ye ceme yādavā mūrkhāḥ $ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ &
vinaśiṣyanti chinnāśā % dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ nipātitam // HV_73.6 //
etau hatvā gajendreṇa $ mallair vā svayam eva vā &
purīṃ niryādavāṃ kṛtvā % vicariṣyāmy ahaṃ sukhī // HV_73.7 //
pitāpi me parityakto $ yo yādavakulodvahaḥ &
śeṣāś ca me parityaktā % yādavāḥ kṛṣṇapakṣiṇaḥ // HV_73.8 //
na cāham ugrasenena $ jātaḥ kila sutārthinā &
mānuṣeṇālpavīryeṇa % yathā mām āha nāradaḥ // HV_73.9 //
     [k: After 9, N(except Ś1 Ñ1) S (except M1-3) ins. a passage given in App. I (No. 14). :k]
suyāmunaṃ nāma giriṃ $ mama mātā rajasvalā &
prekṣituṃ saha sā strībhir % gatā vanakutūhalāt // HV_73.10 //
sā tatra ramaṇīyeṣu $ ruciradrumasānuṣu &
cacāra nagaśṛṅgeṣu % kandareṣu nadīṣu ca // HV_73.11 //
kiṃnarodgītamadhurāḥ $ pratiśrutyānunāditāḥ &
śṛṇvantī kāmajananīr % vācaḥ śrotrasukhāvahāḥ // HV_73.12 //
barhiṇānāṃ ca virutaṃ $ khagānāṃ ca vikūjitam &
abhīkṣṇam abhiśṛṇvantī % strīdharmam abhirocayat // HV_73.13 //
etasminn antare vāyur $ vanarājiviniḥsṛtaḥ &
hṛdyaḥ kusumagandhāḍhyo % vavau manmathabodhanaḥ // HV_73.14 //
dvirephābharaṇāś caiva $ kadambā vāyughaṭṭitāḥ &
mumucur gandham adhikaṃ % saṃtatāsāramūrchitāḥ // HV_73.15 //
kesarāḥ puṣpavarṣaiś ca $ vavṛṣuḥ madabodhanāḥ &
nīpā dīpā ivābhānti % puṣpakaṇṭakadhāriṇaḥ // HV_73.16 //
mahī navatṛṇacchannā $ śakragopavibhūṣitā &
yauvanastheva vanitā % khaṃ dadhārārtavaṃ vapuḥ // HV_73.17 //
atha saubhapatiḥ śrīmān $ drumilo nāma dānavaḥ &
     [k: After 18ab, N(except Ś1,Ñ1),S(except M1-3) ins. App. I (No. 15). :k]
ugrasenasya rūpeṇa % mātaraṃ me pradharṣayat // HV_73.18 //
sā patisnigdhahṛdayā $ bhāvenopasasarpa tam &
śaṅkitā cābhavat paścāt % tasya gauravadarśanāt // HV_73.19 //
sā tam āhotthitā bhītā $ na tvaṃ mama patir dhruvam &
kaś ca tvaṃ vikṛtākāro % yenāsmi malinīkṛtā // HV_73.20 //
ekapatnīvratam idaṃ $ mama saṃdūṣitaṃ tvayā &
patyur me rūpam āsthāya % nīca nīcena karmaṇā // HV_73.21 //
kiṃ māṃ vakṣyanti ruṣitā $ bāndhavāḥ kulapāṃsanīm &
jugupsitā ca vatsyāmi % patipakṣair nirākṛtā // HV_73.22 //
dhik tvām īdṛśam akṣāntaṃ $ dauṣkulaṃ vyutthitendriyam &
aviśvāsyam anāyuṣyaṃ % paradārābhimarśanam // HV_73.23 //
sa tām āha prasajjantīṃ $ kṣiptaḥ krodhena dānavaḥ &
ahaṃ vai drumilo nāma % saubhasya patir ūrjitaḥ // HV_73.24 //
kiṃ māṃ kṣipasi doṣeṇa $ mūḍhe paṇḍitamānini &
mānuṣaṃ patim āśritya % hīnavīryaparākramam // HV_73.25 //
vyabhicārān na duṣyanti $ striyaḥ strīmān agarvite &
ny hy āsīnn iyatā buddhir % mānuṣīṇāṃ viśeṣataḥ // HV_73.26 //
śrūyante hi striyo bahvyo $ vyabhicāravyatikramaiḥ &
prasūtā devasaṃkāśān % putrān amitavikramān // HV_73.27 //
atīva tvaṃ hi loke 'smin $ patidharmavatī satī &
śuddhā keśānvidhunvantī % bhāṣase yad yad icchasi // HV_73.28 //
kasya tvam iti yac cāhaṃ $ tvayokto mattakāśinī &
kaṃso nāma ripudhvaṃśī % tava putro bhaviṣyati // HV_73.29 //
sā saroṣā punar bhūtvā $ nindatī tasya taṃ varam &
uvāca vyathitā devī % dānavaṃ duṣṭavādinam // HV_73.30 //
dhik te vṛttaṃ sudurvṛtta $ yaḥ sarvā nindase striyaḥ &
santi striyo nīcavṛttāḥ % santi caiva pativratāḥ // HV_73.31 //
yās tv ekapatnyaḥ śrūyante $ 'rundhatīpramukhāḥ striyaḥ &
dhṛtās tābhis trayo lokāḥ % sarve vai kulapāṃsana // HV_73.32 //
yas tvayā mama putro vai $ datto vṛttavināśanaḥ &
na me bahumatas tv eṣa % śṛṇu cāpi yad ucyate // HV_73.33 //
utpatsyati pumān nīca $ pativaṃśe mamāvyayaḥ &
bhaviṣyati sa te mṛtyur % yaś ca dattas tvayā sutaḥ // HV_73.34 //
drumilas tv evam uktas tu $ jagāmākāśam eva tu &
     [k: After 35ab, N(except Ś1,Ñ1), S(except M1-3) ins.: :k]
     tenaiva rathamukhyena $ divyenāpratigāminā | *HV_73.35ab*821 |
jagāma ca purīṃ dīnā % mātā tad ahar eva me // HV_73.35 //
     [k: After 35, N(except Ś1,Ñ1),S(except M1-3) ins.: :k]
     mām evam uktvā bhagavān $ nārado munisattamaḥ | *HV_73.35*822:1 |
     dīpyamānas tapovīryāt $ sākṣād agnir iva jvalan || *HV_73.35*822:2 |
     vallakīṃ vādyamānas tu $ saptasvaravimūrchitām | *HV_73.35*822:3 |
     gāyano lakṣyavīthīṃ ca $ jagāma brahmaṇo 'ntikam || *HV_73.35*822:4 |
     śṛṇuṣvedaṃ mahāmātra $ nibodha vacanaṃ mama | *HV_73.35*822:5 |
     tathyaṃ coktaṃ nāradena $ traikālajñena dhīmatā || *HV_73.35*822:6 |
     ahaṃ balena vīryeṇa $ nayena vinayena ca | *HV_73.35*822:7 |
     prabhāveṇaiva śauryeṇa $ tejasā vikrameṇa ca || *HV_73.35*822:8 |
     satyena caiva dānena $ nānyo 'sti sadṛśaḥ pumān | *HV_73.35*822:9 |
     viditvā sarvam ātmānaṃ $ vacanaṃ śraddadhāmy aham | *HV_73.35*822:10 |
kṣetrajo 'haṃ sutas tv evam $ ugrasenasya hastipa &
mātāpitṛbhyāṃ saṃtyaktaḥ % sthāpitaḥ svena tejasā // HV_73.36 //
ubhābhyāṃ cāpi vidviṣṭo $ bāndhavaiś ca viśeṣataḥ &
     [k: After 37ab K1.2,Ñ2.3,D2.3 ins.: :k]
     tad imau ghātayitvā tu $ hastinā gopakilbiṣau | *HV_73.37ab*823 |

     [k: While D6,T1.2,G,M1-2 ins. after 37ab: :k]
     badhvā ca pitaraṃ rājye $ sthito 'smi ca balīyasā | *HV_73.37ab*824 |
etān api haniṣyami % hatvā gopālakāv ubhau // HV_73.37 //
tad gaccha gajam āruhya $ sāṅkuśaprāsatomaraḥ &
sthiro bhava mahāmātra % samājadvāri mā ciram // HV_73.38 //
     [k: After 38, Ds1(marg.) ins.: :k]
     samāgatau ca tau dṛṣṭvā $ jahi gopālakāv ubhau | *HV_73.38*825 |

[h: HV (CE) ch. 74, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
tasminn ahani nirvṛtte $ dvitīye samupasthite &
saṃkīryata mahāraṅgaḥ % paurair yuddhadidṛkṣubhiḥ // HV_74.1 //
     [k: After 1, V2,D5 ins.: :k]
     rājabhir viṣayāntasthaiḥ $ pradhānapuruṣais tataḥ | *HV_74.1*826:1 |
     nārībhir māthurīyābhiḥ $ śyāmābhiḥ saṃghasaṃsthitāḥ || *HV_74.1*826:2 |
     pīnastanībhiḥ kaṃsasya $ tathā bilvapayodharaiḥ | *HV_74.1*826:3 |
     aparākhaṇḍitābhis tu $ mañjarīsadṛśaiḥ stanaiḥ | *HV_74.1*826:4 |
     [k: D5 cont.: :k]
     bhrū dhanurdṛṣṭiviśikhaṃ $ nāsā jyā siñjati tataḥ | *HV_74.1*827:1 |
     ghnanty ākṛṣya ca kṛṣṇaṃ tāḥ $ kaṃsena viniyojitāḥ || *HV_74.1*827:2 |
     kandalīdaṇḍakāṇḍena $ badhvā taṃ mohapāśakaiḥ | *HV_74.1*827:3 |
     nābhīhrade ca gambhīre $ kālayākhye parājite || *HV_74.1*827:4 |
     kaṃsadhātrīsṛtāṃ snātvā $ dantaiś chinnastanīṃ tataḥ | *HV_74.1*827:5 |
     pāṇibhyāṃ tatkucau gopo $ na samarthaḥ pradharṣitum || *HV_74.1*827:6 |
     śakaṭasya ca bhaṅgaṃ sa $ yathā kāritavāñ śiśuḥ | *HV_74.1*827:7 |
     asmākaṃ śakaṭībhaṅgaṃ $ yugmayoḥ kucayos tataḥ || *HV_74.1*827:8 |
     ariṣṭaṃ hatavān yo 'yaṃ $ kakudā sadṛśau stanau | *HV_74.1*827:9 |
     ghātayiṣyati gopo 'yaṃ $ mallābhyāṃ balavattaraḥ | *HV_74.1*827:10 |
sacitrāṣṭāstricaraṇāḥ $ sārgaladvāravedikāḥ &
sagavākṣārdhacandrāś ca % satalottamabhūṣitāḥ // HV_74.2 //
prāṅmukhaiś cārunirmuktaiḥ $ mālyadāmāvataṃsitaiḥ &
alaṃkṛtair virājadbhiḥ % śāradair iva toyadaiḥ // HV_74.3 //
mañcāgāraiḥ suniryuktair $ yuddhārthaṃ suvibhūṣitaiḥ &
samājavāṭaḥ śuśubhe % sa meghaughair ivārṇavaḥ // HV_74.4 //
svakarmadravyayuktābhiḥ $ patākābhir nirantaram &
śreṇīnāṃ ca gaṇānāṃ ca % mañcā bhānty acalopamāḥ // HV_74.5 //
antaḥpuragatānāṃ ca $ prekṣāgārāṇy adūrataḥ &
rejuḥ kāñcanacitrāṇi % ratnajvālākulāni ca // HV_74.6 //
tāni ratnaughakḷptāni $ sasānupragrahāṇi ca &
rejur javanikākṣepaiḥ % sapakṣā iva khe nagāḥ // HV_74.7 //
tatra cāmarahāsaiś ca $ bhūṣaṇānāṃ ca śiñjitaiḥ &
maṇīnāṃ ca vicitrāṇāṃ % vicitrāś cerur arciṣaḥ // HV_74.8 //
gaṇikānāṃ pṛthaṅmañcāḥ $ śubhair āstaraṇāmbaraiḥ &
śobhitā vāramukhyābhir % vimānapratimaujasaḥ // HV_74.9 //
tatrāsanāni mukhyāni $ paryaṅkāś ca hiraṇmayaḥ &
prakīrṇāś ca kuthāś citrāḥ % sapuṣpastabakadrumāḥ // HV_74.10 //
sauvarṇāḥ pānakumbhāś ca $ pānabhūmyaś ca śobhitāḥ &
phalāvadaṃśapūrṇāś ca % cāṅger yaḥ pānayojitāḥ // HV_74.11 //
anye ca mañcā bahavaḥ $ kāṣṭhasaṃcayabandhanāḥ &
rejuḥ prastaraśas tatra % prakāśā mañcasaṃcayāḥ // HV_74.12 //
uttamāgārikāś cānye $ sūkṣmajālāvalokinaḥ &
strīnāṃ prekṣāgṛhā bhānti % rājahaṃsā ivāmbare // HV_74.13 //
prākhaṅmuś cāruniryukto $ meruśṛṅgasamaprabhaḥ &
rukmapatranibhastambhaś % citraniryogaśobhitaḥ // HV_74.14 //
prekṣāgāraḥ sa kaṃsasya $ pracakāśe 'dhikaṃ śriyā &
śobhito mālyadāmaiś ca % nivāsakṛtalakṣaṇaḥ // HV_74.15 //
tasminn ānājanākīrṇe $ janaughapratinādite &
samājavāṭe saṃstabdhe % kampamānārṇavaprabhe // HV_74.16 //
     [k: After 16, D2.5 ins.: :k]
     nandagopādayo gopā $ bhojarājasamāhṛtāḥ | *HV_74.16*828:1 |
     niveditopāyanās te $ ekasmin mañca āviśan | *HV_74.16*828:2 |
rājā kuvalayāpīḍo $ raṅgasya dvāri kuñjaraḥ &
tiṣṭhatv iti samājñāpya % prekṣāgāram athāyayau // HV_74.17 //
sa śukle vāsasī bibhrac $ chvetavyajanacāmaraḥ &
śuśubhe śvetamukuṭaḥ % śvetābhra iva candramāḥ // HV_74.18 //
tasya siṃhāsanasthasya $ sukhāsīnasya dhīmataḥ &
rūpam apratimaṃ dṛṣṭvā % paurāḥ procur jayāśiṣaḥ // HV_74.19 //
     [k: After 19, D6,T1.2,G,M,G(ed.) ins.: :k]
     tato devāḥ sagandharvāḥ $ siddhāś ca paramarṣayaḥ | *HV_74.19*829:1 |
     puraṃdaraṃ puraskṛtya $ jagmur yuddhadidṛkṣavaḥ || *HV_74.19*829:2 |
     vimānasthās tu te sarve $ virejuḥ sitacāmarāḥ | *HV_74.19*829:3 |
     śakro 'py airāvatagataḥ $ śuśubhe ca samātaliḥ || *HV_74.19*829:4 |
     ūrvaśīpramukhāḥ sarvā $ vāramukhyās tadābhavan | *HV_74.19*829:5 |
     śakrapārśvagatās tās tu $ sitacāmarapāṇayaḥ || *HV_74.19*829:6 |
     dilīpapramukhās te tu $ munayo rājasattamāḥ | *HV_74.19*829:7 |
     anekayugaparyantaṃ $ sthitā divi ca śakravat | *HV_74.19*829:8 |
     bhagavantaṃ jagannāthaṃ $ draṣṭuṃ gopavibhūṣitam | *HV_74.19*829:9 |
     nāradād yās tu munayo $ yuddhaṃ draṣṭuṃ vyavasthitāḥ || *HV_74.19*829:10 |
     mallābhyāṃ devayoḥ sārdhaṃ $ raṅgamadhye samutthitam | *HV_74.19*829:11 |
     amaraughais tadākāśaṃ $ nibiḍaṃ samapadyata || *HV_74.19*829:12 |
     raṅgavāṭas tadā caiva $ janaiḥ sarvaiḥ samāvṛtaḥ | *HV_74.19*829:13 |
     dyauś cāpi devasaṃghaiś ca $ nibiḍābhūd viyaccaraiḥ | *HV_74.19*829:14 |
     ekākāraṃ samabhavad $ bhūtalaṃ ca nabhaḥsthalam | *HV_74.19*829:15 |
tataḥ praviviśur mallā $ raṅgam āvalgitāmbarāḥ &
tisraś ca bhāgaśaḥ kakṣyāḥ % prāviśan balaśālinaḥ // HV_74.20 //
tatas tūryaninādena $ kṣveḍitāsphoṭitena ca &
vasudevasutau hṛṣṭau % raṅgadvāram upasthitau // HV_74.21 //
     [k: After 21, Ds,D5, Bom.,Poona eds., G (ed.) ins.: :k]
     ballavau vastrasaṃvītau $ suravandanabhūṣitau | *HV_74.21*830:1 |
     ūrdhvapīḍau sragāpīḍau $ bāhuśastrakṛtodyamau | *HV_74.21*830:2 |
     āsphoṭayantāv anyonyaṃ $ bāhū caivārgalāpamau | *HV_74.21*830:3 |
tāv āpatantau tvaritau $ pratiṣiddhau varānanau &
     [k: After 22ab, D2 ins. (=BhP 10,43.2-5): :k]
     raṅgadvāraṃ samāsādya $ tasmin gajam avasthitam | *HV_74.22ab*831:1 |
     apaśyat kuvalayāpīḍaṃ $ kṛṣṇo 'mbaṣṭhapraṇoditam || *HV_74.22ab*831:2 |
     baddhvā parikaraṃ śauriḥ $ samuhya kuṭilālakān | *HV_74.22ab*831:3 |
     uvāca hastipaṃ vācā $ meghanādagabhīrayā || *HV_74.22ab*831:4 |
     ambaṣṭhāmbaṣṭha mārgaṃ nau $ dehy apākrama mā ciram | *HV_74.22ab*831:5 |
     no cet sakuñjaraṃ hatvā $ nayāmi yamasādanam || *HV_74.22ab*831:6 |
     evaṃ nirbhartsito 'mbaṣṭhaḥ $ kupitaḥ kopitaṃ gajam | *HV_74.22ab*831:7 |
     codayām āsa kṛṣṇāya $ kālāntakayamopamam | *HV_74.22ab*831:8 |
tena mattena nāgena % codyamānena vai bhṛśam // HV_74.22 //
sa mattahastī duṣṭātmā $ kṛtvā kuṇḍalinaṃ karam &
cakāra codito yatnaṃ % nihantuṃ balakeśavau // HV_74.23 //
tataḥ prahasitaḥ kṛṣṇas $ trāsyamāno gajena vai &
kaṃsasyamatsaraṃ caiva % jagarhe sa durātmanaḥ // HV_74.24 //
     [k: For 24cd, D6,T1.2,G,M subst.: :k]
     anena gajamukhyena $ hantuṃ vyavasitaḥ kila || *HV_74.24*832:1 |
     aho tu kaṃso durmedhāḥ $ kim ato vismayaḥ paraḥ | *HV_74.24*832:2 |
     iti saṃcintya bhagavān $ balabhadram udaikṣata || *HV_74.24*832:3 |
     tasya tāṃ jagṛhe buddhiṃ $ balabhadro durātmanaḥ | *HV_74.24*832:4 |
tvarate khalu kaṃso 'yaṃ $ gantuṃ vaivasvatakṣayam &
yo mām anena nāgena % pradharṣayitum icchati // HV_74.25 //
saṃnikṛṣṭe tato nāge $ garjamāne yathā ghane &
sahasotpatya govindaś % cakre tālasvanaṃ prabhuḥ // HV_74.26 //
kṣveditāsphoṭitaravaṃ $ kṛtvā nāgasya cāgrataḥ &
karaṃ ca śrīdharas tasya % pratijagrāha vakṣasā // HV_74.27 //
viṣāṇāntarago bhṛtvā $ punaś caraṇamadhyagaḥ &
babādhe taṃ gajaṃ kṛṣṇaḥ % pavanas toyadaṃ yathā // HV_74.28 //
sa hastāc ca viniṣkrānto $ viṣāṇāgrāc ca dantinaḥ &
vimuktaḥ pādamadhyāc ca % kṛṣṇo dvipam amohayat // HV_74.29 //
so 'ntikāyas tu saṃmūḍho $ hantuṃ kṛṣṇam aśaknuvan &
gajaḥ sveṣv eva gātreṣu % mathyamāno rarāsa ha // HV_74.30 //
papāta bhūmau jānubhyāṃ $ daśanābhyāṃ tutoda ha &
madaṃ susrāva roṣāc ca % gharmāpāya yathā ghanaḥ // HV_74.31 //
kṛṣṇas tu tena nāgena $ krīḍitvā śiśunā yathā &
nidhanāya matiṃ cakre % kaṃsadviṣṭena cetasā // HV_74.32 //
sa tasya pramukhe pādaṃ $ kṛtvā kumbhād anantaram &
dorbhyāṃ viṣāṇam utpāṭya % tenaiva prāharat tadā // HV_74.33 //
sa tena vajrakalpena $ svena dantena kuñjaraḥ &
hanyamānaḥ śakṛnmūtraṃ % cakārārto rarāsa ha // HV_74.34 //
kṛṣṇajarjaritāṅgasya $ kuñjarasyārtacetasaḥ &
kaṭābhyām atisusrāva % vegavad bhūri śoṇitam // HV_74.35 //
lāṅgūlaṃ cāsya vegena $ niścakarṣa halāyudhaḥ &
śailapṛṣṭhārdhasaṃlīnaṃ % vainateya ivoragam // HV_74.36 //
tenaiva gajadantena $ kṛṣṇo hatvā tu kuñjaram &
jaghānaikaprahāreṇa % gajāroham atholbaṇam // HV_74.37 //
so 'rtanādaṃ mahat kṛtvā $ vidanto dantināṃ varaḥ &
papāta samahāmātro % vajrabhinna ivācalaḥ // HV_74.38 //
     [k: K,Ñ2.3,V,B,D,S(except M1-3) ins. after 38, Ñ1 after 39ab: :k]
     tatas tau tu gajāṅgāni $ pragṛhya raṇakarkaśau | *HV_74.38*833:1 |
     gajasya pādarakṣāṃś ca $ jaghnatuḥ puruṣarṣabhau || *HV_74.38*833:2 |
     tāṃś ca hatvā viviśatur $ madhyaṃ raṅgasya tāv ubhau | *HV_74.38*833:3 |
     nāsatyāv aśvinau svargād $ avatīrṇāv ivecchayā || *HV_74.38*833:4 |
     vṛṣṇyandhakāś ca bhojāś ca $ dadṛsur vanamālinau | *HV_74.38*833:5 |
     kṣveḍitotkruṣṭanādena $ bāhvor āsphoṭitena ca || *HV_74.38*833:6 |
     siṃhanādaiś ca tālaiś ca $ harṣayām āsatur janam || *HV_74.38*833:7 |
     tau dṛṣṭvā bhojarājas tu $ viṣasāda vṛthāmatiḥ | *HV_74.38*833:8 |
     paurāṇām anurāgaṃ ca $ harṣaṃ cālakṣya bhārata | *HV_74.38*833:9 |
taṃ hatvā puṇḍarīkākṣo $ nadantaṃ dantināṃ varam &
avatīrṇo 'rṇavākāraṃ % samājaṃ sahapūrvajaḥ // HV_74.39 //
     [k: After 39, D2 ins. (= BhP 10,43.17): :k]
     mallānām aśanir nṛṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān | *HV_74.39*834:1 |*
        gopānāṃ svajano 'satāṃ kṣitibhujāṃ śāstā svapitroḥ śiśuḥ | *HV_74.39*834:2 |*
     mṛtyur bhojapater virāḍ aviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ | *HV_74.39*834:3 |*
        vṛṣṇīnāṃ paradevateti vidito raṅgaṃ praviṣṭo hariḥ | *HV_74.39*834:4 |*

     [k: On the other hand, D6,S(except T3.4) ins. after 39: :k]
     devāś ca munayaḥ sarve $ namaskṛtvā gadādharam | *HV_74.39*835:1 |
     vimānasthās tato yuddhaṃ $ dṛṣṭiṃ draṣṭuṃ samādadhuḥ || *HV_74.39*835:2 |
     tataḥ kṛṣṇo mahābāhur $ baladevena saṃyutaḥ | *HV_74.39*835:3 |
     janāṃś ca manasā pūjya $ kaṃsaṃ hantuṃ samudyataḥ | *HV_74.39*835:4 |

[h: HV (CE) ch. 75, transliterated and collated with ViP and BrP by Utz Podzeit, extracted from the collation and edited by Peter Schreiner; March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
praviśantaṃ tu vegena $ mārutāvalgitāmbaram &
pūrvajaṃ purataḥ kṛtvā % kṛṣṇaṃ kamalalocanam // HV_75.1 //
gajadantakṛtollekhaṃ $ subhujaṃ devakīsutam &
līlākṛtāṅgadaṃ vīraṃ % madena rudhireṇa ca // HV_75.2 //
valgamānaṃ yathā siṃhaṃ $ garjamānaṃ yathā ghanam &
bāhuśabdaprahāreṇa % cālayantaṃ vasuṃdharām // HV_75.3 //
augraseniḥ samālokya $ dantidantodyatāyudham &
kṛṣṇaṃ bhṛśāyastamukhaḥ % saroṣaṃ samudaikṣata // HV_75.4 //
     [k: After 4, D6,S(except T3.4) ins.: :k]
     raṅgasthā api te sarve $ netrair animiṣais tathā | *HV_75.4*836:1 |
     dadṛśuḥ puṇḍarīkākṣaṃ $ prahṛṣṭenāntarātmanā | *HV_75.4*836:2 |
bhujāsaktena śuśubhe $ gajadantena keśavaḥ &
candrārdhabimbasaṃyukto % yathaikaśikharo giriḥ // HV_75.5 //
valgamāne govinde sa $ kṛtsno raṅgasāgaraḥ &
janaughapratinādena % pūryamāṇa ivābabhau // HV_75.6 //
     [k: After 6, all Mss. (except Ś1,M1-3) ins.: :k]
     tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ $ kaṃsaḥ paramakopanaḥ | *HV_74.6*837:1 |
     cāṇūram ādiśad yuddhe $ kṛṣṇasya sumahābalam || *HV_74.6*837:2 |
     andhraṃ mallaṃ ca nikṛtiṃ $ muṣṭikaṃ ca mahābalam | *HV_74.6*837:3 |
     baladevāya sakrodho $ dideśādricayopa-mam | *HV_74.6*837:4 |
kaṃsenāpi samājñaptaś $ cāṇūraḥ pūrvam eva tu &
yodhavyaṃ saha kṛṣṇena % tvayā yatnavateti vai // HV_75.7 //
sa roṣeṇa tu cāṇūraḥ $ kaṣāyīkṛtalocanaḥ &
abhyavartata yuddhāya % apāṃ pūrṇo yathā ghanaḥ // HV_75.8 //
     [k: After 8, D5,S(except T3.4),G(ed.) ins.: :k]
     āha cainaṃ sa govindaṃ $ vyapaneṣyāmi te madam | *HV_75.8*838:1 |
     acirād drakṣyase gopa $ mama vaivasvataṃ balāt || *HV_75.8*838:2 |
     tac chrutvaiva tu govindo $ babhāṣe taṃ gatāyuṣam | *HV_75.8*838:3 |
     tādṛśaṃ tava sāmarthyaṃ $ drakṣyāmi balam uttamam | *HV_75.8*838:4 |
     acirād drakṣyase malla $ tvayā vātha mayādhama || *HV_75.8*838:5 |
     darśayasva samarthaś cet $ tvadbalaṃ kathyase 'dhama | *HV_75.8*838:6 |
     evam uktvā tu govindo $ nanāda vividhaṃ bahu | *HV_75.8*838:7 |
avaghuṣṭe samāje tu $ niḥśabdastimite jane &
yādavās tatra sahitā % idaṃ vacanam abruvan // HV_75.9 //
     [k: After 9, B2 ins.: :k]
     bāṇapakṣaṃ parityaṃ ca $ yuddhaṃ sāmnā nirīkṣya ca | *HV_75.9*839 |
bāhuyuddham idaṃ raṅge $ saprāśnikam akātaram &
kriyābalasamājñātam % aśastraṃ nirmitaṃ purā // HV_75.10 //
adbhiś cāpi śramo nityaṃ $ vineyaḥ kāladarśibhiḥ &
karīṣeṇa ca mallasya % satataṃ prakriyā smṛtā // HV_75.11 //
sthito bhūmigataś caiva $ yo yathāmārgataḥ sthitaḥ &
     [k: For 12ab, D6,T1.2,G,M subst.: :k]
     sthitau bhūmigatau caiva $ yathā tau mārgam āsthitau | *HV_75.12ab*840 |
niyudhyataś ca paryāyaḥ % prāśnikaiḥ samudāhṛtaḥ // HV_75.12 //
bālo vā yadi vā madhyaḥ $ sthaviro vā kṛśo 'pi vā &
balastho vā sthito raṅge % jñeyaḥ kakṣyāntareṇa vai // HV_75.13 //
balataś ca kriyātaś ca $ bāhuyuddhavidhir yudhi &
nirghātānantaraṃ kiṃcin % na kartavyaṃ vijānatā // HV_75.14 //
tad idaṃ prastutaṃ raṅge $ yuddhaṃ kṛṣṇāndhramallayoḥ &
bālaḥ kṛṣṇo mahān andhras % tatra na syād vicāraṇā // HV_75.15 //
tataḥ kilakilāśabdaḥ $ samāje samavartata &
prāvalgata ca govindo % vākyaṃ cedam uvāca ha // HV_75.16 //
ahaṃ bālo mahān andhro $ vapuṣā parvatopamaḥ &
yuddhaṃ mama sahānena % rocate bāhuśālinā // HV_75.17 //
yuddhavyatikramaḥ kaścin $ na bhaviṣyati matkṛtaḥ &
na hy ahaṃ bāhuyodhānāṃ % dūṣayiṣyāmi yan matam // HV_75.18 //
yo 'yaṃ karīṣadharmaś ca $ toyadharmaś ca raṅgajaḥ &
kaṣāyasya ca saṃsargaḥ % samayo hy eṣa kalpitaḥ // HV_75.19 //
saṃyamaḥ sthiratā śauryaṃ $ vyāyāmaḥ matkriyā balam &
reṅge ca niyatā siddhir % etad yuddhamukhe vratam // HV_75.20 //
yad ayaṃ bāhubhir yuddhaṃ $ savairaṃ kartum udyataḥ &
atra vai nigrahaḥ kāryas % toṣayiṣyāmy ahaṃ jagat // HV_75.21 //
karūṣeṣu prasūto 'yaṃ $ cāṇūro nāma nāmataḥ &
bāhuyodhī sarīreṇa % karmabhiś cānucintyatām // HV_75.22 //
etena bahavo mallā $ nihatā yuddhadurmadāḥ &
raṅgapratāpakāmena % mallamārgaś ca dūṣitaḥ // HV_75.23 //
sastrasiddhis tu yodhānāṃ $ saṃgrāme śastrayodhinām &
raṅgasiddhis tu mallānāṃ % pratimallanighātajā // HV_75.24 //
raṇe vijayamānasya $ kīrtir bhavati śāśvatī &
hatasyāpi raṇe sastrair % nākapṛṣṭhaṃ vidhīyate // HV_75.25 //
raṇe hy ubhayataḥ siddhir $ hatasyāpi ghnato 'pi vā &
sā hi prāṇāntikā yātrā % mahadbhiḥ sādhu pūjitā // HV_75.26 //
ayaṃ tu mārgo balataḥ $ kriyātaś ca viniḥsṛtaḥ &
mṛtasya raṅge kaḥ svargo % jayato vā kuto ratiḥ // HV_75.27 //
ye tu kecit svadoṣeṇa $ rājñaḥ paṇḍitamāninaḥ &
     [k: After 28ab D6,T,G,M4,G(ed.) ins.: :k]
     yotsyāma bālā balibhir $ bāhubhiḥ saha saṃkaṭe | *HV_75.28ab*841:1 |
     evam uktvā tataḥ kṛṣṇaś $ cāṇūraṃ samapadyata | *HV_75.28ab*841:2 |
     āsphoṭya bāhū rājendra $ cāṇūraḥ kṛṣṇam abhyayāt || *HV_75.28ab*841:3 |
     tāv ubhau siṃhavikrāntau $ mattāv iva mahāgajau | *HV_75.28ab*841:4 |
     yuyudhāte tadānyonyam $ ebhir mallapariśramaiḥ | *HV_75.28ab*841:5 |
pratāpārthe hatā mallā % mallahantur vadho hi saḥ // HV_75.28 //
evaṃ saṃjalpatām eva $ tābhyāṃ yuddhaṃ sudāruṇam &
ubhābhyām abhavad ghoraṃ % vāraṇābhyāṃ yathā vane // HV_75.29 //
kṛtapratikṛtaiś citrair $ bāhubhiś ca sasaṃkaṭaiḥ &
saṃnipātāvadhūtaiś ca % pramāthonmathanais tathā // HV_75.30 //
     [k: After 30, N(except Ñ1,D6),T3.4 ins.: :k]
     tāv ubhāv api saṃśliṣṭau $ yathā śailamayau tathā | *HV_75.30*842 |
kṣepaṇair muṣṭibhiś caiva $ varāhodbhūtanisvanaiḥ &
kīlair vajranipātaiś ca % prasṛṣṭābhis tathaiva ca // HV_75.31 //
śalākānakhapātaiś ca $ pādoddhūtaiś ca dāruṇaiḥ &
jānubhiś cāsmanirghoṣaiḥ % śirobhiś cāvaghaṭṭitaiḥ // HV_75.32 //
tad yuddham abhavad ghoram $ asastraṃ bāhutejasā &
balaprāṇena śūrāṇāṃ % samājotsavasaṃnidhau // HV_75.33 //
saṃrajyata janaḥ sarvaḥ $ sotkruṣṭaninadotthitaḥ &
sādhu vādāṃś ca mañceṣu % ghoṣayanty apare janāḥ // HV_75.34 //
     [k: After 34, D6,S(except T3.4) ins.: :k]
     diviṣṭhāś ca tathā devāḥ $ sādhu sādhv iti cābruvan | *HV_75.34*843 |
tataḥ prasvinnavadanaḥ $ kṛṣṇapraṇihitekṣaṇaḥ &
nyavārayata tūryāṇi % kaṃsaḥ savyena pāṇinā // HV_75.35 //
pratiṣiddheṣu tūryeṣu $ mṛdaṅgādiṣu teṣu vai &
khe saṃgatāny avādyanta % devatūryāṇy anekaśaḥ // HV_75.36 //
yudhyamāne hṛṣīkeśe $ puṇḍarīkanibhekṣaṇe &
svayam eva pravādyanta % tūryaghoṣāś ca sarvaśaḥ // HV_75.37 //
antardhānagatā devā $ vimānaiḥ kāmarūpibhiḥ &
cerur vidyādharaiḥ sārdhaṃ % kṛṣṇasya jayakāṅkṣiṇaḥ // HV_75.38 //
jayasva kṛṣṇa cāṇūraṃ $ dānavaṃ malladehinam &
iti saptarṣayaḥ sarve % ūcuś caiva nabhogatāḥ // HV_75.39 //
cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ $ krīḍitvā devakīsutaḥ &
balam āhārayāmāsa % kaṃsasyābhāvadarśivān // HV_75.40 //
tataś cacāla vasudhā $ mañcāś caiva jughūrṇire &
mukutāc cāpi kaṃsasya % papāta maṇir uttamaḥ // HV_75.41 //
dorbhyām ānamya kṛṣṇas tu $ cāṇūraṃ pūrṇajīvitam &
prāharan muṣṭinā mūrdhni % vakṣasyāhatya jānunā // HV_75.42 //
niḥsṛte sāśrurudhire $ tasya netre sabandhane &
tāpanīye yathā ghaṇṭe % vakṣyopari vilambite // HV_75.43 //
sa papāta ca raṅgasya $ madhye niḥsṛtalocanaḥ &
cāṇūro vigataprāṇo % jīvitānte mahītale // HV_75.44 //
dehena tasya raṅgasya $ cāṇūrasya gatāyuṣaḥ &
saṃniruddho mahāmārgaḥ % sa śaileneva lakṣyate // HV_75.45 //

[h: HV (CE) ch. 76, transliterated by Peter Schreiner; version of March 4, 2002. Not yet proof-read. :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
rauhiṇeyo hate tasmiṃś $ cāṇūre baladarpite &
jagrāha muṣṭikaṃ raṅge % kṛṣṇas tosalakaṃ punaḥ // HV_76.1 //
     [k: After 1c, D2 ins.: :k]
     ... $ muṣṭinā cāhanad bhṛśam | *HV_76.1c*844:1 |
     papāta rudhirodgārī $ tatkṣaṇād gatajīvitaḥ | *HV_76.1c*844:2 |
     agamad baladevo 'ndhram $ ... | *HV_76.1c*844:3 |
saṃnipāte tu tau mallau $ prathame krodhamūrcchitau &
sameyātāṃ rāmakṛṣṇau % kālasya vaśavartinau // HV_76.2 //
     [k: K1(marg.),Ñ2.3,V,B,Dn,D2.4.5 ins. after 2; K3 after 9: :k]
     nirghātāvanatau bhūtvā $ raṅgamadhye vavalgatuḥ | *HV_76.2*845 |
kṛṣṇas tosalam udyamya $ giriśṛṅgopamaṃ balī &
bhrāmayitvā śataguṇaṃ % niṣpipeṣa mahītale // HV_76.3 //
tasya kṛṣṇābhipannasya $ pīḍitasya balīyasā &
mukhād rudhiram atyartham % ājagāma mumūrṣataḥ // HV_76.4 //
saṃkarṣaṇas tu suciraṃ $ yodhayitvā mahābalaḥ &
andhramallaṃ mahāmallo % maṇḍalāni vidarśayan // HV_76.5 //
muṣṭinaikena tejasvī $ sāśanistanayitnunā &
śirasy abhyahanad vīro % vajreṇeva mahāgirim // HV_76.6 //
sa niṣpatitamastiṣko $ visrastanayanānanaḥ &
papātābhimukhas tatra % tato nādo mahān abhūt // HV_76.7 //
andhratosalakau hatvā $ kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau &
krodhasaṃraktanayanau % raṅgamadhye vavalgatuḥ // HV_76.8 //
samājavāṭo nirmallaḥ $ so 'bhavad bhīmadarśanaḥ &
andhre tadā mahāmalle % muṣṭike ca nipātite // HV_76.9 //
ye ca saṃprekṣakā gopā $ nandagopapurogamāḥ &
bhayakṣobhitasarvāṅgāḥ % sarve tatrāvatasthire // HV_76.10 //
harṣajaṃ vāri netrābhyāṃ $ vartayānā pravepatī &
prasnavotpīḍitā kṛṣṇaṃ % devakī samudaikṣata // HV_76.11 //
kṛṣṇadarśanayuktena $ bāṣpeṇākulitekṣaṇaḥ &
vasudevo jarāṃ tyaktvā % snehena taruṇāyate // HV_76.12 //
vāramukhyāś ca tāḥ sarvāḥ $ kṛṣṇasya mukhapaṅkajam &
papur hi netrabhramarair % nimeṣāntaragāmibhiḥ // HV_76.13 //
kaṃsasyāpi mukhe svedo $ bhrūbhedāntaragocaraḥ &
abhavad roṣaniryāsaḥ % kṛṣṇasaṃdarśaneritaḥ // HV_76.14 //
keśavāyāsadhūmena $ roṣaniḥśvāsavāyunā &
dīptam antargataṃ tasya % hṛdayaṃ mānasāgninā // HV_76.15 //
tasya prasphuritauṣṭhasya $ bhinnālīkasya tasya vai &
kaṃsavaktrasya roṣeṇa % raktasūryāyate vapuḥ // HV_76.16 //
krodharaktān mukhāt tasya $ prasṛtāḥ svedabindavaḥ &
udyatasyeva sūryasya % prasṛtāḥ pādapaṅktayaḥ // HV_76.17 //
     [k: For 17cd, K,Ñ2.3,V1.3,B,Dn,Ds,D1-5,T3.4 subst.; Ñ1,T1,G4 ins. after 17ab: :k]
     yathā ravikaraspṛṣṭā $ vṛkṣāvaśyāyabindavaḥ | *HV_76.17ab*846 |
so ājñāpayata saṃkruddhaḥ $ puruṣān vyāyatān bahūn &
gopāv etau samājaughān % niṣkrāmyetāṃ vanecarau // HV_76.18 //
na caitau draṣṭum icchāmi $ vikṛtau pāpadarśinau &
gopānām api me rājye % na kaścit sthātum arhati // HV_76.19 //
nandagopaś ca durmedhāḥ $ pāpeṣv abhirato mama &
āyasair nigaḍākārair % lohapāśair nigṛhyatām // HV_76.20 //
vasudevaś ca durvṛtto $ nityaṃ chadmacaro mama &
avṛddhārheṇa daṇḍena % kṣipram adyaiva vadhyatām // HV_76.21 //
ye ceme prākṛtā gopā $ dāmodaraparāyaṇāḥ &
eṣāṃ hriyantāṃ gāvaś ca % yac cāsti vasu kiṃcana // HV_76.22 //
evam ājñāpayānaṃ tu $ kaṃsaṃ paruṣabhāṣiṇam &
dadarśāyastanayanaḥ % kṛṣṇaḥ satyaparākramaḥ // HV_76.23 //
kṣipte pitari cukrodha $ nandagope ca keśavaḥ &
jñātīnāṃ ca vyathāṃ dṛṣṭvā % visaṃjñāṃ caiva devakīm // HV_76.24 //
sa siṃha iva vegena $ kesarī jātavikramaḥ &
ārurukṣur mahābāhuḥ % kaṃsanāśārtham acyutaḥ // HV_76.25 //
raṅgamadhyād utpapāta $ kṛṣṇaḥ kaṃsāsanāntikam &
asajjan vāyunā kṣipto % yathā vidyud ghanād ghanam // HV_76.26 //
dadṛśur na hi taṃ sarve $ raṅgamadhyād avaplutam &
kevalaṃ kaṃsapārśvasthaṃ % dadṛśuḥ puravāsinaḥ // HV_76.27 //
so 'pi kaṃsas tathāyastaḥ $ parītaḥ kāladharmaṇā &
ākāśād iva govindaṃ % mene tatrāgataṃ vibhum // HV_76.28 //
     [k: After 28, D2 ins.: :k]
     tam āviśantam ālokya $ mṛtyum ātmana āsanāt | *HV_76.28*847:1 |
     manasvī sahasotthāya $ jagṛhe so 'sicarmaṇī || *HV_76.28*847:2 |
     taṃ khaḍgapāṇiṃ vicarantam āśu | *HV_76.28*847:3 |*
        śyenaṃ yathā dakṣiṇasavyam ambare | *HV_76.28*847:4 |*
     samagrahīd durviṣahogratejā | *HV_76.28*847:5 |*
        yathoragaṃ tārkṣyasutaḥ prasahya | *HV_76.28*847:6 |*

     [k: After 28, D5 ins.: :k]
     kiṃcid dayāparāmṛṣṭo $ hantuṃ naicchat sa keśavaḥ | *HV_76.28*848:1 |
     ātmabhrātaram ājñāya $ nāyudhaṃ pātayat tadā || *HV_76.28*848:2 |
     kāmācārapravṛttinyā $ striyā vai lālito naraḥ | *HV_76.28*848:3 |
     kāmācāreṣu niḥśaktaḥ $ śvasann iva viṣīdate || *HV_76.28*848:4 |
     sthitaḥ kaṃsas tu mañceṣu $ prasvinnaḥ sarvagātrakaiḥ | *HV_76.28*848:5 |
     iti cintāsamāviṣṭaṃ $ dayāviṣṭaṃ ca keśavam || *HV_76.28*848:6 |
     antarīkṣasamutpannā $ tatra vāṇī babhūva ha | *HV_76.28*848:7 |
     jahi kaṃsaṃ yavīyāṃsam $ āyudhaiś ca vivarjitam || *HV_76.28*848:8 |
     etac chrutvā tu kaṃsaṃ sa $ sahasotthitavāṃs tataḥ | *HV_76.28*848:9 |
     vadan vākyaṃ janān vīkṣya $ vepamāno yathā nagaḥ || *HV_76.28*848:10 |
     jahi keśava devānāṃ $ kuru kāryānuśāsanam | *HV_76.28*848:11 |
     devam ūrjastaraṃ jñātvā $ yathā yatno hi pauruṣaḥ || *HV_76.28*848:12 |
     ekadaiveṣu bhejāte $ sarvalokaśubhāvahaḥ | *HV_76.28*848:13 |
     jahi gopa mahābāho $ prāṇā [hi] tvarayanti mām || *HV_76.28*848:14 |
     kaivalyam āpnuyāṃ svarge $ tvatkarāmbujasāyakaiḥ | *HV_76.28*848:15 |
sa kṛṣṇenāyataṃ kṛtvā $ bāhuṃ parighasaṃnibham &
mūrdhajeṣu parāmṛṣṭaḥ % kaṃso vai raṅgasaṃsadi // HV_76.29 //
mukuṭaś cāpatat tasya $ kāñcano vajrabhūṣitaḥ &
sirasas tasya kṛṣṇena % parāmṛṣṭasya pāṇinā // HV_76.30 //
sa hastagrastakeśaś ca $ kaṃso niryatnatāṃ gataḥ &
tathaiva ca visaṃmūḍho % vihvalaḥ samapadyata // HV_76.31 //
nigṛhītaś ca keśeṣu $ mandāsur iva niḥśvasan &
na śaśāka mukhaṃ draṣṭuṃ % kaṃsaḥ kṛṣṇasya vai tadā // HV_76.32 //
vikuṇḍalābhyāṃ karṇābhyāṃ $ chinnahāreṇa vakṣasā &
pralambābhyāṃ ca bāhubhyāṃ % gātrair visṛtabhūṣaṇaiḥ // HV_76.33 //
bhraṃśitenottarīyeṇa $ sahasā calitāsanaḥ &
veṣṭamānaḥ samākṣiptaḥ % kaṃsaḥ kṛṣṇena tejasā // HV_76.34 //
     [k: After 34, D6,s (außer T3.4) ins.: :k]
     śirasy abhyahanat kṛṣṇo $ muṣṭinā balavad balī | *HV_76.34*849:1 |
     yenaiva muṣṭinā viṣṇur $ yathā syāt prāṇasaṃśayaḥ | *HV_76.34*849:2 |
cakarṣa ca mahāraṅge $ mañcān niṣkramya keśavaḥ &
keśeṣu balavad gṛhya % kaṃsaṃ kleśārhatāṃ gatam // HV_76.35 //
kṛṣyamāṇaḥ sa kṛṣṇena $ bhojarājo mahādyutiḥ &
     [k: After 36ab G3.5,G(ed.) ins.: :k]
     vaitaneyakaroddhūtaḥ $ patagendra ivābhavat | *HV_76.36ab*850 |
samājavāṭe parikhāṃ % dehakṛṣṭāṃ cakāra ha // HV_76.36 //
samājavāṭe vikrīḍya $ vikṛṣya ca gatāyuṣam &
kṛṣṇo visarjayām_āsa % kaṃsadeham adūrataḥ // HV_76.37 //
dharaṇyāṃ mṛditaḥ śete $ tasya dehaḥ sukhocitaḥ &
krameṇa viparītena % pāṃsubhiḥ paruṣīkṛtaḥ // HV_76.38 //
tasya tad vadanaṃ śyāvaṃ $ suptākṣaṃ mukuṭaṃ vinā &
na vibhāti viparyastaṃ % vipalāśaṃ yathāmbujam // HV_76.39 //
asaṃgrāme hataḥ kaṃsaḥ $ sa bāṇair aparikṣataḥ &
kaṇṭhagrāhān nirastāsur % vīramārgān nirākṛtaḥ // HV_76.40 //
tasya dehe prakāśante $ sahasā keśavārpitāḥ &
māṃsacchedaghanāḥ sarve % nakhāgrā jīvitacchidaḥ // HV_76.41 //
taṃ hatvā puṇḍarīkākṣaḥ $ praharṣād dviguṇaprabhaḥ &
vavande vasudevasya % pādau nihatakaṇṭakaḥ // HV_76.42 //
mātuś ca śirasā pādau $ nipīḍya yadunandanaḥ &
sāsiñcat prasnavotpīḍaiḥ % kṛṣṇam ānandaniḥsṛtaiḥ // HV_76.43 //
     [k: After 43, G3.5,G(ed.) ins.: :k]
     abhiṣekaṃ tadā cakre $ devakī kṛṣṇam avyayam | *HV_76.43*851 |
     [k: After *851 G3.5 cont.; D6,T1.2,G1.2.4,M ins. after 43: :k]
     ugrasenasya ca tadā $ vavande śirasā hariḥ | *HV_76.43*852:1 |
     hatvā putraṃ mahāvīryaṃ $ sabalo yadusaṃsadi | *HV_76.43*852:2 |
yādavāṃś caiva tān sarvān $ yathāsthānaṃ yathāvayaḥ &
papraccha kuśalaṃ kṛṣṇo % dīpyamānaḥ svatejasā // HV_76.44 //
baladevo 'pi dharmātmā $ kaṃsabhrātaram ūrjitam &
bāhubhyām eva tarasā % sunāmānam apothayat // HV_76.45 //
     [k: For 45cd, D3 subst.: :k]
     bāhunā vasunāmānaṃ $ baladevo vyapothayat | *HV_76.45*853 |
tau jitārī jitakrodhau $ ciraṃ viproṣitau vraje &
svapitur bhavanaṃ vīrau % jagmatur hṛṣṭamānasau // HV_76.46 //
     [k: After 46, D6,S (except T3.4),G(ed.) ins.: :k]
     te ca devāḥ samunayo $ hate kaṃse durātmani | *HV_76.46*854:1 |
     namaskṛtya jagannāthaṃ $ svaṃ svaṃ jagmur yathālayam | *HV_76.46*854:2 |
     [k: After line 1 (of *854) D6,T1.2,G1.3-5,M4,G(ed.) ins.: :k]
     tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣaṃ $ kṛṣṇaṃ vijayinaṃ vibhum || *HV_76.46*854A:1 |
     hatvā pūtānikāṃ vibhajya śakaṭaṃ bhaṅktvārjunau dānavān | *HV_76.46*854A:2 |*
        saptāhatya vināśya kāliyaviṣaṃ niṣpīḍya riṣṭetaram | *HV_76.46*854A:3 |*
     hatvā keśinam unmadaṃ viṣataruṃ coddhṛtya govardhanaṃ | *HV_76.46*854A:4 |*
        yaḥ kaṃsaṃ sagajendramallam avadhīt tasmai namo viṣṇave || *HV_76.46*854A:5 |*
     pralambadhenukaprāṇa+ $ +hāriṇe muṣṭikadviṣe | *HV_76.46*854A:6 |
     sunāmonmāthine nityaṃ $ dhīmate haline namaḥ || *HV_76.46*854A:7 |
     iti stutvā bahuvidhaṃ $ te devā hṛṣṭamānasāḥ | *HV_76.46*854A:8 |

[h: HV (CE) chapter 77, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 7th November 2001 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
bhartāraṃ patitaṃ dṛṣṭvā $ kṣīṇapuṇyam iva graham &
kaṃsapatnyo hataṃ kaṃsaṃ % samantāt paryavārayan // HV_77.1 //
taṃ mahīśayane suptaṃ $ kṣitināthaṃ gatāyuṣam &
bhāryāḥ sma dṛṣṭvā śocanti % mṛgyo mṛgavadhe yathā // HV_77.2 //
hā hatāḥ sma mahābāho $ hatāṣā hatabāndhavāḥ &
vīraptnyo hate vīre % tvayi vīravratapriye // HV_77.3 //
imām avasthāṃ paśyantyaḥ $ paścimāṃ tava naiṣṭhikīm &
kṛpaṇaṃ rājaśārdūla % vilapāmaḥ sabāndhavāḥ // HV_77.4 //
chinnamūlāḥ sma saṃvṛttāḥ $ parityaktāḥ sma śobhanaiḥ &
tvayi pañcatvam āpanne % nāthe 'smākaṃ mahābale // HV_77.5 //
ko naḥ pāṃsuparītāṅgyo $ ratisaṃsargalālasāḥ &
latā iva viceṣṭantyaḥ % śayanīyāni neṣyati // HV_77.6 //
idaṃ te satataṃ saumya $ hṛdyaniḥśvāsamārutam &
dahaty arko mukhaṃ kāntaṃ % nistoyam iva paṅkajam // HV_77.7 //
imau te śravaṇau śūnyau $ na śobhete vikuṇḍalau &
śirodharāyāṃ saṃlīnau % satataṃ kuṇḍalapriya // HV_77.8 //
kva te sa mukuṭo vīra $ sarvaratnavibhūṣitaḥ &
atyantaṃ śiraso lakṣmīṃ % yo dadhāty arkasaprabhaḥ // HV_77.9 //
anena strīkalatreṇa $ tavāntaḥpuraśobhinā &
kathaṃ dīnena kartavyaṃ % tvayi lokāntaraṃ gate // HV_77.10 //
nanu nāma striyaḥ sādhvyaḥ $ priyabhogeṣv avañcitāḥ &
patīnām aparityajyās % tvaṃ tu nas tyajya gacchasi // HV_77.11 //
aho kālo mahāvīryo $ yena paryāyakarmaṇā &
     [k: Ñ2.3 V1.3 B2 ins.: :k]
     asmāsu prekṣamāṇāsu $ tvam ākṣipyāśu nīyase | *HV_77.12ab*855 |
kālatulyaḥ sapatnānāṃ % tvaṃ kṣipram apanīyase // HV_77.12 //
vayaṃ duḥkheṣv anucitāḥ $ sukheṣv eva tu yojitāḥ &
kathaṃ vatsyāma vidhavā % nātha kārpaṇyam āśritāḥ // HV_77.13 //
strīṇāṃ cāritralubdhānāṃ $ patir ekaḥ parā gatiḥ &
tvaṃ hi naḥ sā gatiś chinnā % kṛtāntena balīyasā // HV_77.14 //
vaidhavyenābhibhūtāḥ smaḥ $ śokasaṃtaptamānasāḥ &
     [k: Ñ2 V.12 B Ds (D2 after 12) ins.: :k]
     aho kṛtāntasya vaśaṃ $ gantavyaṃ sarvajantubhiḥ | *HV_77.15ab*856 |
roditavye dhruve magnāḥ % kva gacchāmas tvayā vinā // HV_77.15 //
saha tvayā gataḥ kālas $ tvadaṅke krīḍitaṃ gatam &
kṣaṇena ca vihīnāḥ sma % anityā hi nṛṇāṃ gatiḥ // HV_77.16 //
aho bata vipannāḥ sma $ vipanne tvayi mānada &
ekaduṣkṛtakāriṇyaḥ % sarvāḥ vaidhavyalakṣaṇāḥ // HV_77.17 //
tvayā svargapraticchandair $ lālitāḥ sma ratipriyāḥ &
tvayi kāmavaśāḥ sarvāḥ % sa nas tyajya kva gacchasi // HV_77.18 //
     [k: Ñ3 V2.3 B Dn Ds D4 (V1 after 18ab, D2 after *856) ins.: :k]
     asmākaṃ tvam anāthānāṃ $ nātho hy asi suropama | *HV_77.18*857 |
āsāṃ vilapamānānāṃ $ kurarīṇām iva prabho &
prativākyaṃ jagannātha % dātum arhasi mānada // HV_77.19 //
evam ārtakalatrasya $ śrāmyamāṇeṣu bandhuṣu &
gamanaṃ te mahārāja % dāruṇaṃ pratibhāti naḥ // HV_77.20 //
nūnaṃ kāntatarāḥ kānta $ tasmiṃl loke varastriyaḥ &
tatas tvaṃ prasthito vīra % vihāyemaṃ gṛhe janam // HV_77.21 //
kiṃ nu te karuṇaṃ vīra $ bhāryāsv etāsu bhūmipa &
ārtanādaṃ rudantīṣu % yan nehādyāvabudhyase // HV_77.22 //
aho niṣkaruṇā yātrā $ narāṇām aurdhvadehikī &
ye parityajya dārān svān % nirapekṣā vrajanti ha // HV_77.23 //
apatitvaṃ striyāḥ śreyo $ na tu śūraḥ striyāḥ patiḥ &
svargastrīṇāṃ priyāḥ śurās % teṣām api ca tāḥ priyāḥ // HV_77.24 //
aho kṣipram adṛśyena $ nayatā tvayā raṇapriyam &
prahṛtaṃ naḥ kṛtāntena % sarvāsām antarātmasu // HV_77.25 //
hatvā jarāsaṃdhabalaṃ $ jitvā yakṣāṃś ca saṃyuge &
     [k: K2 subst. for 26ab: :k]
     jarāsaṃdhabalaṃ jitvā $ hatvā rājñāṃ ca saṃyuge | *HV_77.26ab*858 |

     [k: D6 S (except T3.4) subst. for 26ab: :k]
     jitvā devagaṇaṃ yuddhe $ yakṣān api ca saṃyuge | *HV_77.26ab*859 |
kathaṃ mānuṣamātreṇa % hatas tvaṃ jagatīpate // HV_77.26 //
indreṇa saha saṃgrāmaṃ $ kṛtvā sāyakavigraham &
amartyair ajito yuddhe % martyenāsi kathaṃ hataḥ // HV_77.27 //
tvayā sāgaram akṣokhyaṃ $ vikṣobhya śaravṛṣṭibhiḥ &
ratnasarvasvaharaṇaṃ % jitvā pāśadharaṃ kṛtam // HV_77.28 //
tvayā paurajanāsyārthe $ mandaṃ varṣati vāsave &
sāyakair jaladān bhittvā % balād varṣaṃ pravartitam // HV_77.29 //
pratāpāvanatāḥ sarve $ tava tiṣṭhanti pārthivāḥ &
preṣayāṇā varārhāṇi % ratnāny ācchādanāni ca // HV_77.30 //
tavaivaṃ devakalpasya $ dṛṣṭavīryasya śatrubhiḥ &
kathaṃ prāṇāntikaṃ ghoram % īdṛśaṃ bhayam āgatam // HV_77.31 //
prāptāḥ smo vidhavāśabdaṃ $ tvayi nāthe nipātite &
apramattāḥ pramattāḥ sma % kṛtāntena nirākṛtāḥ // HV_77.32 //
yady evaṃ nātha gantavyaṃ $ yadi vā vismṛtā vayam &
vākyamātreṇa yāsyeti % kartavyo naḥ parigrahaḥ // HV_77.33 //
prasīda nātha bhītāḥ sma $ pādau te yāma mūrdhabhiḥ &
alaṃ dūrapravāsena % nivarta mathurādhipa // HV_77.34 //
aho vīra kathaṃ śeṣe $ niṣaṇṇas tṛṇapāṃsuṣu &
śayānasya hi te bhūmau % kasmān nodvijate manaḥ // HV_77.35 //
kena suptaprahāro 'yaṃ $ datto 'smākam atarkitaḥ &
prahṛtaṃ kena sarvāsu % nārīsv evaṃ sudāruṇam // HV_77.36 //
ruditānuśayo nāryā $ jīvantyāḥ paridevanam &
kiṃ vayaṃ sati gantavye % saha bhartrā rudāmahe // HV_77.37 //
etasminn antare dīnā $ kaṃsamātā pravepatī &
kva me vatsaḥ kva me putra % iti rorūyate bhṛśam // HV_77.38 //
sāpaśyat taṃ hataṃ putraṃ $ nipītaṃ śaśinaṃ yathā &
hṛdayena vidīrṇena % śrāmyamāṇā punaḥ punaḥ // HV_77.39 //
putraṃ samabhivīkṣantī $ hā hatāsmīti vāśatī &
     [k: D6 T1.2 G M subst. for 40ab: :k]
     hā hatāsmīti vāśantī $ papāta bhuvi duḥkhitā | *HV_77.40ab*860 |
snuṣāṇām ārtanādena % vilalāpa ruroda ca // HV_77.40 //
sā tasya vadanaṃ dīnam $ utsaṅge putragṛddhinī &
kṛtvā putreti karuṇaṃ % vilalāpārtayā girā // HV_77.41 //
putra śūravrate yukta $ jñātīnāṃ nandivardhana &
kim idaṃ tvaritaṃ tāta % prasthānaṃ kṛtavān asi // HV_77.42 //
prasuptaś cāsi vivṛte $ kiṃ putra śayanaṃ vinā &
tāta naivaṃvidhā bhūmau % śerate kṛtalakṣaṇāḥ // HV_77.43 //
rāvaṇena purā gītaḥ $ śloko 'yaṃ sādhusaṃmataḥ &
balajyeṣṭhena lokeṣu % rākṣasānāṃ samāgame // HV_77.44 //
evam ūrjitavīryasya $ mama devanighātinaḥ &
bāndhavebhyo bhayaṃ ghoram % anivāryaṃ bhaviṣyati // HV_77.45 //
tathaiva jñātilubdhasya $ mama putrasya dhīmataḥ &
jñātibhyo bhayam utpannaṃ % śarīrāntakaraṃ mahat // HV_77.46 //
     [k: V2 ins.: :k]
     vinamrasya hy anaukasya (?) $ vaktur vigraham ṛcchataḥ | *HV_77.46*861:1 |
     jātivigrahabhūtasya $ [nūnaṃ] mṛtyur bhaviṣyati | *HV_77.46*861:2 |
sā patiṃ bhūpatiṃ vṛddham $ ugrasenaṃ vicetasam &
uvāca rudatī vākyaṃ % vivatsā saurabhī yathā // HV_77.47 //
ehy ehi rājan dharmātman $ paśya putraṃ janeśvaram &
śayānaṃ vīraśayane % vajrāhatam ivācalam // HV_77.48 //
asya kurmo mahārāja $ niryāṇasadṛśīṃ kriyām &
pretatvam upapannasya % gatasya yamasādanam // HV_77.49 //
vīrabhojyāni rājyāni $ vayaṃ cāpi parājitāḥ &
gaccha vijñāpyatāṃ kṛṣṇaḥ % kaṃsasaṃskārakāraṇāt // HV_77.50 //
maraṇāntāni vairāṇi $ śānte śāntir bhaviṣyati &
pretakāryāṇi kāryāṇi % mṛtaḥ kim aparādhyate // HV_77.51 //
evam uktvā patiṃ bhojaṃ $ keśān ārujya duḥkhitā &
putrasya mukham īkṣantī % vilalāpaiva sā bhṛśam // HV_77.52 //
imās te kiṃ kariṣyanti $ bhāryā rājan sukhocitāḥ &
tvāṃ patiṃ supatiṃ prāpya % yā vipannamanorathāḥ // HV_77.53 //
imaṃ te pitaraṃ vṛddhaṃ $ kṛṣṇasya vaśavartinam &
kathaṃ drakṣyāmi śuṣyantaṃ % kāsārasalilaṃ yathā // HV_77.54 //
ahaṃ te jananī putra $ kimarthaṃ nābhibhāṣase &
prasthito dīrgham adhvānaṃ % parityajyya priyaṃ janam // HV_77.55 //
aho vīrālpabhāgyāyāḥ $ kṛtāntenānivartinā &
ācchidya mama mandāyā % nīyase nayakovida // HV_77.56 //
dānamānagṛhītāni $ tṛptāny etāni te guṇaiḥ &
     [k: M1-2 subst.: :k]
     nāmāni ca gṛhītāni $ samyagvṛttāni tair guṇaiḥ | *HV_77.57ab*862 |
rudanti tava bhṛtyānāṃ % kulāni kulayūthapa // HV_77.57 //
uttiṣṭha naraśārdūla $ dīrghabāho mahābala &
trāhi dīnaṃ janaṃ sarvaṃ % puram antaḥpuraṃ tathā // HV_77.58 //
rudatīnām bhṛśārtānāṃ $ kaṃsastrīṇāṃ savistaram &
jagāmāstaṃ dinakaraḥ % saṃdhyārāgeṇa rañjitaḥ // HV_77.59 //

[h: HV (CE) chapter 78, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 12th November 2001 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
ugrasenas tu kṛṣṇasya $ samīpaṃ duḥkhito yayau &
putraśokābhisaṃtapto % viṣapīta iva skhalan // HV_78.1 //
sa dadarśa gṛhe kṛṣṇaṃ $ yādavair abhisaṃvṛtam &
paścānutāpād dhyāyantaṃ % kaṃsasya nidhanāvilam // HV_78.2 //
kaṃsārīpralopāṃś ca $ śrutvā sukaruṇān bahūn &
vigarhamāṇam ātmānaṃ % tasmin yādavasaṃsadi // HV_78.3 //
     [k: D2 ins.: :k]
     kṛṣṇaḥ provāca nikhilaṃ $ sarveṣām upaśṛṇvatām | *HV_78.3*863 |
aho mayātibālyena $ nararoṣānuvartinā &
vaidhavyaṃ strīsahasrāṇāṃ % kaṃsasyāsya kṛte kṛtam // HV_78.4 //
kāruṇyaṃ khalu nārīṣu $ prākṛtasyāpi jāyate &
evam ārtaṃ rudantīṣu % mayā bhartari pātite // HV_78.5 //
paridevitamātreṇa $ śokaḥ khalu vidhīyate &
kṛtāntasyānabhijñātaḥ % strīṇāṃ kāruṇyasaṃbhavaḥ // HV_78.6 //
kaṃsasya hi vadhaḥ śreyān $ prāg evābhimato mama &
sutām udvejanīyasya % pāpeṣv abhiratasya ca // HV_78.7 //
loke patitavṛttasya $ puruṣasyālpamedhasaḥ &
akliṣṭaṃ maraṇaṃ śreyo % na vidviṣṭasya jīvitam // HV_78.8 //
kaṃsaḥ pāparatiś caiva $ sādhūnāṃ cāpy asaṃmataḥ &
dhikśabdapatitaś caiva % jīvite cāsya kā dayā // HV_78.9 //
svarge tapobhṛtāṃ vāsaḥ $ phalaṃ puṇyasya karmaṇaḥ &
ihāpi yaśasā yuktas % tatrasthair upadhāryate // HV_78.10 //
yadi syur nirvṛttā lokāḥ $ syuś ca dharmaparāḥ prajāḥ &
narā dharmapravṛttāś ca % na nṛpo vikṛto bhavet // HV_78.11 //
guṇeṣu duṣṭavṛttānāṃ $ kṛttāntaḥ kurute padam &
iṣṭadharmeṣu lokeṣu % kartavyaṃ pāralaukikam // HV_78.12 //
atīva devā rakṣanti $ naraṃ dharmaparāyaṇam &
kartāraḥ sulabhā loke % duṣkṛtasyeha karmaṇaḥ // HV_78.13 //
hataḥ so 'yaṃ mayā kaṃsaḥ $ sādhv etad avagamyatām &
mūlacchedaḥ kṛtas tasya % viparītasya karmaṇaḥ // HV_78.14 //
     [k: D6 S (except T3.4) G(ed.) ins.: :k]
     na ced dhanyāṃ durācāraṃ $ vinaṅkṣyati tadā jagat | *HV_78.14*864:1 |
     kaḥ kuryāt khalv idaṃ kāryaṃ $ badhvā pitaram ojasā | *HV_78.14*864:2 |
     rājyaṃ sakalasāmantaṃ $ kariṣyati sadā hi saḥ | *HV_78.14*864:3 |
tad eṣa sāntvyatāṃ sarvaḥ $ śokārtaḥ pramadājanaḥ &
paurāś ca puryāṃ śreṇyaś ca % sāntvyatāṃ sarva eva hi // HV_78.15 //
evaṃ bruvati govinde $ viveśāvanatānanaḥ &
     [k: D2 ins.: :k]
     ugraseno mahātejāḥ $ kṛṣṇam asrāvilekṣaṇam | *HV_78.16ab*865:1 |
     pralapantaṃ jagāmaivaṃ $ yādavānāṃ ca saṃsadi | *HV_78.16ab*865:2 |
ugraseno yadūn gṛhya % putrakilbiṣaśaṅkitaḥ // HV_78.16 //
     [k: D6 S (except T3.4) ins.: :k]
     vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ $ śiniprabhṛtibhis tadā | *HV_78.16*866 |
sa kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣam $ uvāca yadusaṃsadi &
bāṣpasaṃdigdhayā vācā % dīnayā sajjamānayā // HV_78.17 //
putra niryātitaḥ krodho $ nīto yāmyāṃ diśaṃ ripuḥ &
svadharmādhigatā kīrtir % nāma viśrāvitaṃ bhuvi // HV_78.18 //
sthāpitaṃ satsu māhātmyaṃ $ śaṅkitā ripavaḥ kṛtāḥ &
sthāpito yādavo vaṃśo % garvitāḥ suhṛdaḥ kṛtāḥ // HV_78.19 //
sāmanteṣu narendreṣu $ pratāpas te prakāśitaḥ &
mitrāṇi tvāṃ bhajiṣyanti % saṃśrayiṣyanti cārthinaḥ // HV_78.20 //
prakṛtayo 'nuyāsyanti $ stoṣyanti tvāṃ dvijātayaḥ &
saṃdhivigrahamukhyās tvāṃ % praṇamiṣyanti mantriṇaḥ // HV_78.21 //
hastyaśvarathasaṃpūrṇaṃ $ padātigaṇasaṃkulam &
pratigṛhāṇa kṛṣṇedaṃ % kaṃsasya balam avyayam // HV_78.22 //
dhanaṃ dhānyaṃ ca yat kiṃcid $ ratnāny ācchādanāni ca &
     [k: all mss (except Ś1 Ñ1 M1-3) G(ed.) ins.: :k]
     pratīcchantu niyuktā vai $ tvadīyāḥ kṛṣṇa puruṣāḥ | *HV_78.23ab*867 |
striyo hiraṇyaṃ vāsāṃsi % yac cānyad vasu kiṃcana // HV_78.23 //
evaṃ hi vihite yoge $ paryāpte kṛṣṇa vigrahe &
pratiṣṭhitāyāṃ medinyāṃ % yadūnāṃ śatrusūdana // HV_78.24 //
     [k: N (except K4 D2) T1-3 G1-3 M4 ins.: :k]
     tvaṃ gatiś cāgatiś caiva $ yadūnāṃ yadunandana | *HV_78.24*868 |
śṛṇu tad bruvatāṃ vīra $ kṛpaṇānām idaṃ vacaḥ &
asya tvatkrodhadagdhasya % kaṃsasyāśubhakarmaṇaḥ \
tava prasādād govinde # pretakāryaṃ kriyate ha // HV_78.25 //
asya kṛtvā narendrasya $ vipannasyaurdhvadehikam &
sasnuṣo 'haṃ sabhāryaś ca % cariṣyāmi mṛgaiḥ saha // HV_78.26 //
pretasaṃskāramātreṇa $ kṛte bāndhavakarmaṇi &
ānṛṇyaṃ laukikaṃ kṛṣṇa % gataḥ kila bhavāmy aham // HV_78.27 //
asyāgniṃ paścimaṃ dattvā $ cittisthāne vidhiṃ vinā &
toyapradānamātreṇa % kaṃsasyānṛṇyam āpnuyām // HV_78.28 //
etan me kṛṣṇa vijñāpyaṃ $ sneho 'tra mama yujyatām &
prāpnotu sugatiṃ tatra % kṛpaṇaḥ paścimāṃ kriyām // HV_78.29 //
etac chrutvā vacas tasya $ kṛṣṇaḥ paramaharṣitaḥ &
pratyuvācograsenaṃ vai % sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ // HV_78.30 //
     [k: K2.3 Ñ2.3 V1.2 B D T1.2 (second time, first time after 25ab) G M ins.: :k]
     kālayuktam idaṃ tāta $ tvayaitad bhāṣitaṃ vacaḥ | *HV_78.30*869 |
sadṛśaṃ rājaśārdūla $ vṛttasya ca kulasya ca &
yat tvaṃ evaṃvidhaṃ brūṣe % gate 'rthe duratikrame // HV_78.31 //
prāpsyate nṛpa saṃskāraṃ $ kaṃsaḥ pretagate 'pi san &
     [k: K Ñ2.3 V1.2 B Dn Ds D1-5 T1.3.4 G4 M1-3 G(ed.) (Ñ1 after 29abc, D6 T2 G1-3.5 M4 after first occurrence of 32cd, V3 after first occurrence of 32ab) ins.: :k]
     kule mahati te janma $ vedān viditavān asi | *HV_78.32ab*870:1 |
     kathaṃ na jñāyate tāta $ niyatir duratikramā || *HV_78.32ab*870:2 |
     sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ $ jaṅgamānāṃ ca pārthiva | *HV_78.32ab*870:3 |
     pūrvajanmakṛtaṃ karma $ kālena paripacyate || *HV_78.32ab*870:4 |
     śrutavanto 'rthavantaś ca $ dātāraḥ priyadarśanāḥ | *HV_78.32ab*870:5 |
     brahmaṇyā nayasaṃpannā $ dīnānugrahakāriṇaḥ || *HV_78.32ab*870:6 |
     lokapālasamās tāta $ mahendrasamavikramāḥ | *HV_78.32ab*870:7 |
     kṣitipālāḥ kṛtāntena $ nīyante nṛpasattama || *HV_78.32ab*870:8 |
     dhārmikāḥ sarvabhāvajñāḥ $ prajāpālanatatparāḥ | *HV_78.32ab*870:9 |
     kṣatradharmaparā dāntāḥ $ kālena nidhanaṃ gatāḥ || *HV_78.32ab*870:10 |
     svayam eva kṛtaṃ karma $ śubhaṃ vā yadi vāśubham | *HV_78.32ab*870:11 |
     prāpte kāle tu tat karma $ dṛśyate sarvadehinām || *HV_78.32ab*870:12 |
     eṣā hy antarhitā māyā $ durvijñeyā surair api | *HV_78.32ab*870:13 |
     yathāyaṃ muhyate loko hy $ atra karmaiva kāraṇam || *HV_78.32ab*870:14 |
     kālenābhihataḥ kaṃsaḥ $ pūrvakarmapracoditaḥ | *HV_78.32ab*870:15 |
     na hy ayaṃ kāraṇaṃ tatra $ kālaḥ karma ca kāraṇam || *HV_78.32ab*870:16 |
     sūryasomamayaṃ tāta $ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam | *HV_78.32ab*870:17 |
     kālena nidhanaṃ gatvā $ kālenaiva ca jāyate | *HV_78.32ab*870:18 |
     kālas tu sarvabhūtānāṃ $ nigrahe pragrahe rataḥ | *HV_78.32ab*870:19 |
     tasmāt sarvāṇi bhūtāni $ kālasya vaśagāni vai || *HV_78.32ab*870:20 |
     svadoṣeṇaiva dagdhasya $ sūnos tava narādhipa | *HV_78.32ab*870:21 |
     nāhaṃ vai kāraṇaṃ tatra $ kālas tatra tu kāraṇam || *HV_78.32ab*870:22 |
     atha vāhaṃ bhaviṣyāmi $ kāraṇaṃ nātra saṃśayaḥ | *HV_78.32ab*870:23 |
     palāyanaparaḥ kālaḥ $ kiṃ kariṣyaty akāraṇam | *HV_78.32ab*870:24 |
     kālas tu balavān rājan $ durvijñeyā hi sā gatiḥ || *HV_78.32ab*870:25 |
     parāvaraviśeṣajñā $ yāṃ yānti samadarśinaḥ | *HV_78.32ab*870:26 |
     gatiḥ kālasya sā yena $ sarvaṃ kālasya gocaram | *HV_78.32ab*870:27 |
bravīmi yad ahaṃ tāta % tad anuṣṭhīyatāṃ vacaḥ // HV_78.32 //
na hi rājyena me kāryaṃ $ nāpy ahaṃ rājyalālasaḥ &
na cāpi rājyalubdhena % mayā kaṃso nipātitaḥ // HV_78.33 //
kiṃ tu lokahitārthāya $ kīrtyarthaṃ ca sutas tava &
vyaṅgabhūtaḥ kulasyāsya % sānujo vinipātitaḥ // HV_78.34 //
ahaṃ sa eva gomadhye $ gopaiḥ saha vanecaraḥ &
prītimān vicariṣyāmi % kāmacārī yathā gajaḥ // HV_78.35 //
etāvac chataśo 'py evaṃ $ satyena prabravīmi te &
na me kāryaṃ nṛpatvena % vijñāpyaṃ kriyatām idam // HV_78.36 //
bhavān rājāstu me mānyo $ yadūnām agraṇīḥ prabhuḥ &
vijayāyābhiṣicyasva % svarājye rājasattama // HV_78.37 //
yadi te matpriyaṃ kāryaṃ $ yadi vā nāsti te vyathā &
mayā nisṛṣṭaṃ rājyaṃ svaṃ % cirāya pratigṛhyatām // HV_78.38 //
     [k: K1.2 Ñ2.3 V B Dn Ds D2-4.5(marg.).6 ins.: :k]
     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     etac chrutvā tu vacanaṃ $ nottaraṃ pratyabhāṣata | *HV_79.38*871 |

     [k: D4 cont.: :k]
     vrīḍito 'dhomukhas tasthau $ kṛṣṇasya purato nṛpaḥ | *HV_79.38*872 |
vrīḍitādhomukhaṃ taṃ tu $ rājānaṃ yadusaṃsadi &
abhiṣekeṇa govindo % yojayām āsa yogavit // HV_78.39 //
sa baddhamukuṭaḥ śrīmān $ ugraseno mahīpatiḥ &
cakāra saha kṛṣṇena % kaṃsasya nidhanakriyām // HV_78.40 //
taṃ sarve yādavā mukhyā $ rājānaṃ kṛṣṇaśāsanāt &
anujagmuḥ purīmārge % devā iva śatakratum // HV_78.41 //
rajanyāṃ tu prabhātāyāṃ $ tataḥ sūrye cirodite &
paścimaṃ kaṃsasaṃskāraṃ % cakrus te yadupuṃgavāḥ // HV_78.42 //
śibikāyāṃ samāropya $ kaṃsadehaṃ yathākramam &
naiṣṭhikena vidhānena % cakrus te tasya satkriyām // HV_78.43 //
sa nīto yamunātīram $ uttaraṃ nṛpateḥ sutaḥ &
saṃskṛtaś ca yathānyāyaṃ % naidhanena citāgninā // HV_78.44 //
tathaiva bhrātaraṃ cāsya $ sunāmānaṃ mahābhujam &
saṃskāraṃ lambhayām āsuḥ % saha kṛṣṇena yādavāḥ // HV_78.45 //
tābhyāṃ te salilaṃ cakrur $ vṛṣṇyandhakamahārathāḥ &
akṣayaṃ cāpi pretebhyo % bhāṣamāṇāḥ pratasthire // HV_78.46 //
     [k: D6 S (except T3.4) subst. for 46cd: :k]
     akṣayaṃ bhāṣamāṇaś ca $ pretebhyaś ca pratasthire | *HV_77.46cd*873 |

     [k: G2 cont., K3 B3 (after second occurrence of 46cd) D4.5(marg.) G(ed.) ins.: :k]
     hiraṇyasya suvarṇasya $ daśa koṭīs tathā hariḥ | *HV_78.46*874:1 |
     gāvo ratnāni vāsāṃsi $ grāmān nagarasaṃmatān || *HV_78.46*874:2 |
     dadau kaṃsaṃ samuddiśya $ brāhmaṇebhyo nṛpottamaḥ | *HV_78.46*874:3 |
tayos te salilaṃ dattvā $ yādavā dīnamānasāḥ &
puraskṛtyograsenaṃ vai % viviṣur mathurāṃ purīm // HV_78.47 //
     [k: D2 ins.: :k]
     sarvān svajātisaṃbandhān $ digbhyaḥ kaṃsabhayārditān | *HV_78.47*875:1 |
     yaduvṛṣṇyandhakamadhu $ dāśārhakukurādikān || *HV_78.47*875:2 |
     sabhājitān samāśvāsya $ videśāvāsakarśitān | *HV_78.47*875:3 |
     nyavāsayat svageheṣu $ vittaiḥ saṃtarpya viśvakṛt || *HV_78.47*875:4 |
     kṛṣṇasaṃkarṣaṇabhujair $ guptā labdhamanorathāḥ | *HV_78.47*875:5 |
     svagṛhe remire siddhāḥ $ kṛṣṇarāmagatajvarāḥ || *HV_78.47*875:6 |
     vīkṣanto 'har ahaḥ prītā $ mukundavadanāmbujam | *HV_78.47*875:7 |
     nityapramuditaṃ śrīmān $ sadayasmitavīkṣaṇam | *HV_78.47*875:8 |
     [k: 78.47*875 = (var.) Bhāgavata P. 10.45.15-18. :k]

[h: HV (CE) chapter 79, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 10th December 2001 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
sa kṛṣṇas tatra balavān $ rauhiṇeyena saṃgataḥ &
mathurāṃ yādavādhīnāṃ % purīṃ tāṃ sukham āvasat // HV_79.1 //
     [k: K2.4 om. the ref. After the ref., D2 ins.: :k]
     atha nandaṃ samāsādya $ bhagavān devakīsutaḥ | *HV_79.0*876:1 |
     saṃkarṣaṇaś ca rājendra $ pariṣvajyedam ūcatuḥ || *HV_79.0*876:2 |
     pitur yuvābhyāṃ snigdhābhyāṃ $ poṣitau lalitau bhṛśam | *HV_79.0*876:3 |
     pitror abhyadhikā prītir $ ātmajeṣv ātmano 'pi hi || *HV_79.0*876:4 |
     sa pitā sā ca jananī $ yau puṣṇītāṃ svaputravat || *HV_79.0*876:5 |
     śiśūn bandhubhir utsṛṣṭān $ ākalpaiḥ poṣarakṣaṇaiḥ || *HV_79.0*876:6 |
     yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta $ vayaṃ ca snehaduḥkhitān | *HV_79.0*876:7 |
     jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo $ vidhāya suhṛdāṃ sukham || *HV_79.0*876:8 |
     evaṃ sāntvayya bhagavān $ sa nandavrajam acyutaḥ | *HV_79.0*876:9 |
     vāsolaṃkārarūpāgryai $ rañjayām āsa sādaram || *HV_79.0*876:10 |
     ity uktas tau pariṣvajya $ nandaḥ praṇayavihvalaḥ | *HV_79.0*876:11 |
     pūrayann aśrubhir netre $ saha gopair vrajaṃ yayau | *HV_79.0*876:12 |
     [k: 79.0*876 = (var.) Bhāgavata P., 10.45.20-25. :k]
prāptayauvanadehas tu $ yukto rājaśriyā jvalan &
cakāra mathurāṃ vīrah. % sa ratnākarabhūṣaṇām // HV_79.2 //
kasyacit tv atha kālasya $ sahitau rāmakeśavau &
guruṃ saṃdīpaniṃ kāśyam % avantipuravāsinam \
dhanurvedacikīrṣārtham # ubhau tāv abhijagmatuḥ // HV_79.3 //
nivedya gotraṃ svādhyāyām $ ācāreṇābhyalaṃkṛtau &
śuśrūśū nirahaṃkārāv % ubhau rāmajanārdanau \
     [k: Dc T1.2 G M ins.: :k]
     cakratuḥ puṇḍarīkākṣau $ vidyāgrahaṇalālasau | *HV_79.4cd*877 |
pratijagrāha tāu kāśyo # vidyāḥ prādāc ca kevalāḥ // HV_79.4 //
tau ca śrutidharau vīrau $ yathāvat pratipadyatām &
ahorātraiś catuḥṣaṣṭyā % sāṅgaṃ vedam adhīyatām // HV_79.5 //
     [k: D6 T1.2 G M subst. for 5cd: :k]
     sāṅgaṃ vedam adhīyatāṃ $ catuḥṣaṣṭyā dinais tathā | *HV_79.5*878 |
catuṣpāde dhanurvede $ cāstragrāme sasaṃgrahe &
     [k: D6 S (except T3.4) G(ed.) ins.: :k]
     lekhyaṃ ca gaṇitaṃ cobhau $ prāpnutāṃ yadunandanau | *HV_79.6ab*879:1 |
     gāndhavavedaṃ kṛtsnaṃ ca $ tathā lekhyāś ca tāv ubhau | *HV_79.6ab*879:2 |
     hastiśikṣāśvaśikṣāś ca $ dvādaśāhena cāpnutām || *HV_79.6ab*879:3 |
     tāv ubhau jagmatur vīrau $ guruṃ sāṃdīpaniṃ tataḥ | *HV_79.6ab*879:4 |
     dhanurvedacikīrṣārthaṃ $ dharmajñau dharmacāriṇau || *HV_79.6ab*879:5 |
     tāv iṣvāsavarācāryam $ abhigamya praṇamya ca | *HV_79.6ab*879:6 |
     tena tau satkṛtau rājan $ vicarantāv avantiṣu || *HV_79.6ab*879:7 |
     pañcāśadbhir ahorātrair $ daśāṅgaṃ supratiṣṭhitam | *HV_79.6ab*879:8 |
     sarahasyaṃ dhanurvedaṃ $ sakalaṃ tāv avāpnutām | *HV_79.6ab*879:9 |
acireṇaiva kālena % gurus tāv abhyaṣikṣayat // HV_79.6 //
atīvamānuṣīṃ medhāṃ $ tayoś cintya gurus tadā &
mene tāv āgatau devāv % ubhau candradivākarau // HV_79.7 //
dadarśa ca mahātmānāv $ ubhau tāv api parvasu &
pūjayantau mahādevaṃ % sākṣāt tryakṣam avasthitam // HV_79.8 //
guruṃ sāṃdīpaniṃ kṛṣṇaḥ $ kṛtakṛtyo 'bhyabhāṣata &
gurvarthaṃ kiṃ dadānīti % rāmeṇa saha bhārata // HV_79.9 //
tayoḥ prabhāvaṃ sa jñātvā $ guruḥ provāca hṛṣṭavat &
putram icchāmy ahaṃ dattaṃ % yo mṛto lavaṇāmbhasi // HV_79.10 //
putra eko hi me jātaḥ $ sa cāpi timinā hṛtaḥ &
prabhāse tīrthayātrāyāṃ % taṃ me tvaṃ punar ānaya // HV_79.11 //
tathety evābravīt kṛṣṇo $ rāmasyānumate sthitaḥ &
gatvā samudraṃ tejasvī % viveśāntarjalaṃ hariḥ // HV_79.12 //
samudraḥ prāñjalir bhūtvā $ darśayām āsa taṃ tadā &
tam āha kṛṣṇaḥ kvāsau bhoḥ % putraḥ sāṃdīpaner iti // HV_79.13 //
samudras tam uvācedaṃ $ daityaḥ pañcajano mahān &
timirūpeṇa taṃ bālaṃ % grastavān iti mādhava // HV_79.14 //
     [k: Ds G5 ins.: :k]
     unmathya salilād asmād $ grastavān iti bhārata | *HV_79.14*880 |
sa pañcajanam āsādya $ jaghāna puruṣottamaḥ &
na cāsasāda taṃ bālaṃ % guruputraṃ tadācyutaḥ // HV_79.15 //
sa tu pañcajanaṃ hatvā $ śaṅkhaṃ lebhe janārdanaḥ &
yaḥ sa devamanuṣyeṣu % pāñcajanya iti śrutaḥ // HV_79.16 //
     [k: D6 T1.2 G1-3.4(after 13).5 M ins.: :k]
     gatvā yamapuraṃ viṣṇuḥ $ krodhasaṃraktalocanaḥ | *HV_79.16*881:1 |
     āsanasthaṃ tato viṣṇuḥ $ provāca yamam ūrjitam | *HV_79.16*881:2 |
     dīyatāṃ putra ity evaṃ $ kāśyasāṃdīpaner iti || *HV_79.16*881:3 |
     tam uvāca tato viṣṇuṃ $ mṛtyunā cāhṛto hare | *HV_79.16*881:4 |
     evam uktas tadā kṛṣṇo $ yamenāmitavikramaḥ | *HV_79.16*881:5 |
     aho dhārṣṭyaṃ tato mṛtyor $ ity uktvā dhanur ādade || *HV_79.16*881:6 |
     ādāya niśitaṃ bāṇaṃ $ dīyatām iti cābravīt | *HV_79.16*881:7 |
     kruddhaṃ viṣṇuṃ samājñāya $ dattavān kila bālakam | *HV_79.16*881:8 |
tato vaivasvataṃ devaṃ $ nirjitya puruṣottamaḥ &
     [k: Ñ1 B1 D8 ins., Ñ2.3 B2.3 after second occurrence of 17ab: :k]
     āsasāda ca taṃ bālaṃ $ guruputraṃ tadācyutaḥ | *HV_79.17ab*882 |

     [k: Dn ins.: :k]
     śaṅkham āpūrya govindas $ trāsayām āsa vai janam | *HV_79.17ab*883 |

     [k: Dn cont., K1 Ñ2.3 V1.2 B2.3 D2 ins. after first occurrence of 17ab: :k]
     tato yamo 'bhyupāgamya $ vavande taṃ gadādharam | *HV_79.17ab*884:1 |
     kim āgamanakṛtyaṃ te $ kiṃ karomīti cābravīt || *HV_79.17ab*884:2 |
     tam uvācātha vai kṛṣṇo $ guruputraḥ pradīyatām | *HV_79.17ab*884:3 |
     tayos tatra tadā yuddham $ āsīd ghorataraṃ mahat | *HV_79.17ab*884:4 |
ānināya guroḥ putraṃ % ciranaṣṭaṃ yamakṣayāt // HV_79.17 //
tataḥ sāṃdīpaneḥ putraḥ $ prasādād amitaujasaḥ &
dīrghakālagataḥ pretaḥ % punar āsīc charīravān // HV_79.18 //
tad aśakyam acintyaṃ ca $ dṛṣṭvā sumahad adbhutam &
sarveṣām eva bhūtānāṃ % vismayaḥ samajāyata // HV_79.19 //
sa guroḥ putram ādāya $ pāñcajanyaṃ ca mādhavaḥ &
ratnāni ca mahārhāṇi % punar āyāj jagatpatiḥ // HV_79.20 //
rakṣasas tasya ratnāni $ mahārhāṇi bahūni ca &
ānāyyāvedayām āsa % gurave vāsavānujaḥ // HV_79.21 //
gadāparighayuddheṣu $ sarvāstreṣu ca tāv ubhau &
acirān mukhyatāṃ prāptau % sarvaloke dhanurbhṛtām // HV_79.22 //
tataḥ sāṃdīpaneḥ putraṃ $ tadrūpavayasaṃ tadā &
prādāt kṛṣṇaḥ pratītāya % saha ratnair udāradhīḥ // HV_79.23 //
ciranaṣṭena putreṇa $ kāśyaḥ sāṃdīpanis tadā &
sametya mumude rājan % pūjayan rāmakeśavau // HV_79.24 //
kṛtāstrau tāv ubhau vīrau $ gurum āmantrya suvratau &
āyātau mathurāṃ bhūyo % vasudevasutāv ubhau // HV_79.25 //
tataḥ pratyudyayuḥ sarve $ yādavā yadunandanau &
sabālā hṛṣṭamanasa % ugrasenapurogamāḥ // HV_79.26 //
śreṇyaḥ prakṛtayaś caiva $ mantriṇo 'tha purohitāḥ &
sabālavṛddhā sā caiva % purī samabhivartata // HV_79.27 //
nanditūryāṇy avādyanta $ tuṣṭuvuś ca janārdanam &
rathyāḥ patākāmālinyo % bhrājanti sma samantataḥ // HV_79.28 //
prahṛṣṭamuditaṃ sarvam $ antaḥpuram aśobhata &
govindāgamane 'tyarthaṃ % yathaivendramahe tathā // HV_79.29 //
muditāś cāpy agāyanta $ rājamārgeṣu gāyanāḥ &
stavāśīḥprathamā gāthā % yādavānāṃ priyaṃkarāḥ // HV_79.30 //
govindarāmau saṃprāptau $ bhrātarau lokaviśrutau &
sve pure nirbhayāḥ sarve % krīḍadhvaṃ saha bāndhavaiḥ // HV_79.31 //
     [k: T1.2 G1.3-5 M4 G(ed.) ins.: :k]
     tebhyo 'gacchan videśebhyaḥ $ kaṃsenodvijitāś ca ye | *HV_79.31*885 |
na tatra kaś cid dīno vā $ malino vā vicetanaḥ &
mathurāyāṃ babhau rājan % govinde samupasthite // HV_79.32 //
vayāṃsi sādhuvākyāni $ prahṛṣṭā gohayadvipāḥ &
naranārīgaṇāḥ sarve % bhejire manasaḥ sukham // HV_79.33 //
śivāś ca vātāḥ pravavur $ virajaskā diśo daśa &
daivatāni ca sarvāṇi % hṛṣṭāny āyataneṣv api // HV_79.34 //
yāni liṅgāni lokasya $ babhuḥ kṛtayuge purā &
tāni sarvāṇy adṛśyanta % purīṃ prāpte janārdane // HV_79.35 //
tataḥ kāle śive puṇye $ syandanenārimardanaḥ &
hariyuktena govindo % viveśa mathurāṃ purīm // HV_79.36 //
viśantaṃ mathurāṃ ramyāṃ $ tam upendram ariṃdamam &
anujagmur yadugaṇāḥ % śakraṃ devagaṇā iva // HV_79.37 //
vasudevasya bhavanaṃ $ tatas tau yadunandanau &
praviṣṭau hṛṣṭavadanau % candrādityāv ivācalam // HV_79.38 //
     [k: Ks Ñ2.3 V B Dn Ds D4 T4 ins.: :k]
     pareṇa tejasopetau $ surendrāv iva rūpinau | *HV_79.38*886 |
tāv āyudhāni vinyasya $ gṛhe sve svairacāriṇau &
mumudāte yaduvarau % vasudevasutāv ubhau // HV_79.39 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) S (except M1-3) ins.: :k]
     udyāneṣu vicitreṣu $ phalapuṣpāvanāmiṣu | *HV_79.39*887:1 |
     ceratuḥ sumahātmānau $ yādavaiḥ parivāritau || *HV_79.39*887:2 |
     raivatasya samīpeṣu $ saritsu vimalāsu ca | *HV_79.39*887:3 |
     padmapatrasamṛddhāsu $ kāraṇḍavayutāsu ca | *HV_79.39*887:4 |
     [k: D6 T1 G M4 cont., M1-3 ins.: :k]
     evaṃ tau bālyam uttīrṇau $ balabhadrajanārdanau | *HV_79.39*888 |
evaṃ tāv ekanirmāṇau $ mathurāyāṃ śubhānanau &
ugrasenānugau bhūtvā % kaṃ cit kālaṃ mumodatuḥ // HV_79.40 //
     [k: D6 T1.2 G1.3-5 M4 ins.: :k]
     uṣitvā caturo māsān $ nandagopa udāradhīḥ | *HV_79.40*889:1 |
     rāmakṛṣṇau samāliṅgya $ yadubhiś cānumoditaḥ | *HV_79.40*889:2 |
     vasudevābhyanujñātaḥ $ svam eva śakaṭaṃ yayau | *HV_79.40*889:3 |
     [k: D6 T1.2 G.1.3-5 M4 cont., G2 M1-3 ins.: :k]
     {sūtaḥ}
     etad vo bālacaritaṃ $ sakalaṃ munipuṃgavāḥ | *HV_79.40*890:1 |
     yathāśrutaṃ yathāyogaṃ $ yathājñānam udāhṛtam | *HV_79.40*890:2 |
     [k: M3 cont.: :k]
     kṛṣṇaṃ keśavam acyutaṃ muraripuṃ śauriṃ hariṃ śārṅgiṇaṃ | *HV_79.40*891:1 |*
        viṣṇuṃ viśvasṛjaṃ caturbhujaṃ śrīvallabhaṃ śrīdharam | *HV_79.40*891:2 |*
     jiṣṇuṃ daityaripuṃ tridhāmanilayaṃ trailokyanāthaṃ paraṃ | *HV_79.40*891:3 |*
        govindaṃ puruṣaṃ namāmi śirasā nārāyaṇaṃ cakriṇam | *HV_79.40*891:4 |*

[h: HV (CE) chapter 80, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 14th December 2001 :h]
     [k: T1 M read adhy. 80-82 after App.I (No.18), T3 repeats them after App.I (No.19), and G3 repeats adhy. 80 after App.I (No.18). :k]
     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     [k: After the ref. N (except Ś1 Ds D6) T3.4 Bom. Poona Cal. eds repeat 79.1-2 :k]
kasya cit tv atha kālasya $ rājā rājagṛheśvaraḥ &
śuśrāva nihataṃ kaṃsaṃ % jarāsaṃdhaḥ pratāpavān // HV_80.1 //
     [k: K Ñ V B Dn Ds D1-5 T3.4 M4 (first time) ins. after 1abc, Ś1 after the ref.: :k]
          duhitṛbhyāṃ mahīpatiḥ | *HV_80.1*892:1 |*
     tato nāticirāt kālāj | *HV_80.1*892:2 |*
     [k: T1 M4 repeat from line 2 to 3b after App.I (No.18). :k]
     [k: after line 1, D2 ins.: :k]
     astiḥ prāptiś ca kaṃsasya $ mahiṣyau bharatarṣabha | *HV_80.1*892A:1 |
     hate bhartari duḥkhārte $ īyatuḥ svapitur gṛhān | *HV_80.1*892A:2 |
     [k: 80.1*892A = (var.) Bhāgavata P., 10.5.1. :k]
     [k: D6 T1(first time).2 G1.2.3(first time).4 M1-3.4(first time) ins. after 1: :k]
     sa sādhanena mahatā $ pākaśāsanavikramaḥ | *HV_80.1*893 |
ājagāma ṣaḍaṅgena $ balena mahatā vṛtaḥ &
     [k: T1 G3 (both second time) ins., G5 cont. after *895, M4 cont. after *893: :k]
     kṛṣṇasya vadham anvicchan $ madhurām anvavartata | *HV_80.2ab*894 |
jighāṃsur hi yadūn kruddhaḥ % kaṃsasyāpacitiṃ caran // HV_80.2 //
     [k: D6 T1.2.3(second time) G1.2.3(second time).4.5 M ins.: :k]
     ayaśo hy ātmano rakṣaṃl $ lokanirvādaśaṅkayā | *HV_80.2*895:1 |
     duhitṛprītikāmārthaṃ $ madhurām avarodhakaḥ | *HV_80.2*895:2 |
     akṣauhinyaikaviṃśatyā $ senayā ca tadā saha | *HV_80.2*895:3 |
astiḥ prāptiś ca nāmnās tāṃ $ māgadhasya sute nṛpa &
     [k: T1(first time) M1-3.4(first time) ins., G3(second time).5 cont. after *897: :k]
     te dve ca kaṃsarājāya $ dadau hṛṣṭaḥ sa māgadhaḥ || *HV_80.3ab*896:1 |
     tena te vidhave syātām $ ubhe kṛṣṇena māgadhe | *HV_80.3ab*896:2 |
     jīvaty eva tathā rājan $ vīre rājñāṃ purogame | *HV_80.3ab*896:3 |
jarāsaṃdhasya kalyānyau % pīnaśroṇipayodhare \
ubhe kaṃsasya te bhārye # prādād bārhadratho nṛpaḥ // HV_80.3 //
sa tābhyāṃ mumude rājā $ badhvā pitaram āhukam &
samāśritya jarāsaṃdham % anādṛtya ca yādavān \
śūraseneśvaro rājā # yathā te bahuśo śrutaḥ // HV_80.4 //
jñātikāryārthasiddhyartham $ ugrasenahite sthitaḥ &
vasudevo 'bhavan nityaṃ % kaṃso na mamṛṣe ca tam // HV_80.5 //
rāmakṛṣṇau vyapāśritya $ hate kaṃse durātmani &
ugraseno 'bhavad rājā % bhojavṛṣṇyandhakair vṛtaḥ // HV_80.6 //
     [k: D6 T2.3(second time) G1.2 M1-3 ins.: :k]
     madhurāṃ pālayām āsa $ keśavānumate sthitaḥ | *HV_80.6*897 |
duhitṛbhyāṃ jarāsaṃdhaḥ $ priyābhyāṃ balavān nṛpaḥ &
priyārthaṃ vīrapatnībhyām % upāyān mathurāṃ tataḥ \
     [k: D2 ins.: :k]
     sa tad apriyam ākarṇya $ śokāmarṣayuto nṛpaḥ | *HV_80.7cd*898:1 |
     ayādavīṃ mahīṃ kartuṃ $ cakre paramam udyamam || *HV_80.7cd*898:2 |
     akṣauhiṇībhir viṃśatyā $ tisṛbhiś cāpi saṃyutaḥ | *HV_80.7cd*898:3 |
     yadurājadhānīṃ mathurāṃ $ roddhum abhyāgato nṛpaḥ | *HV_80.7cd*898:4 |
     [k: 80.7cd*898 = Bhagavata P., 10.50.3-4. :k]
kṛtvā sarvasamudyogaṃ # krodhād abhiyayau yadūn // HV_80.7 //
pratāpāvanatā ye hi $ jarāsaṃdhasya pārthivāḥ &
mitrāṇi jñātayaś caiva % saṃyuktāḥ suhṛdas tathā // HV_80.8 //
ta enam anvayuḥ sarve $ sainyaiḥ samuditair vṛtāḥ &
     [k: T1.3(second time) G3(second time) M ins.: :k]
     ye nṛpāḥ parvatāt tasmād $ gomantād vrīḷitā gatāḥ | *HV_80.9ab*899:1 |
     te ca sarve yadūn hantuṃ $ jarāsaṃdhaṃ samanvayuḥ | *HV_80.9ab*899:2 |
maheṣvāsā mahāvīryā % jarāsaṃdhapriyaiṣiṇaḥ // HV_80.9 //
kārūṣo dantavaktraś ca $ cedirājaś ca vīryavān &
kaliṅgādhipatiś caiva % pauṇḍraś ca balināṃ varaḥ \
āhvṛtiḥ kauśikaś caiva # bhīṣmakaś ca narādhipaḥ // HV_80.10 //
putraś ca bhīṣmakasyāpi $ rukmī mukhyo dhanurbhṛtām &
vāsudevārjunābhyāṃ yaḥ % spardhate sma sadā bale // HV_80.11 //
veṇudāriḥ śrutarvā ca $ krāthaś caivāṃśumān api &
aṅgarājaś ca balavān % vaṅgānām adhipas tathā // HV_80.12 //
kausalyaḥ kāśirājaś ca $ daśārṇādhipatis tathā &
suhmeśvaraś ca vikrānto % videhādhipatis tathā // HV_80.13 //
madrarājaś ca balavāṃs $ trigartānām atheśvaraḥ &
sālvarājaś ca vikrānto % daradaś ca mahābalaḥ // HV_80.14 //
yavanādhipatiś caiva $ bhagadattaś ca vīryavān &
sauvīrarājaḥ śaibyaś ca % pāṇḍyaś ca balināṃ varaḥ \
gāndhārarājaḥ subalo # nagnajic ca mahābalaḥ // HV_80.15 //
     [k: K3 Dn Ds D5 ins.: :k]
     kāśmīrarājo gonardo $ daradādhipatir nṛpaḥ | *HV_80.15*900 |

     [k: K3 Dn Ds D5 cont., K1.4 Ñ V B D1.3.4.6 T2.3(both times).4 G1.2.3(first time).5 ins., K2 after 14, D2 after 14ab: :k]
     duryodhanādayaś caiva $ dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ | *HV_80.15*901 |
ete cānye ca rājāno $ balavanto mahārathāḥ &
tam anvayur jarāsaṃdhaṃ % vidviṣanto janārdanam // HV_80.16 //
te śūrasenān āviśya $ prabhūtayavasendhanān &
ūṣuḥ saṃrudhya mathurāṃ % parikṣipya balais tadā // HV_80.17 //

[h: HV (CE) chapter 81, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 17th December 2001 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
mathuropavane gatvā $ niviṣṭāṃs tān narādhipān &
     [k: After the ref. D6 T2 G1.4.5 M4 ins. a passage given in App. I (No. 16) :k]
apaśyan vṛṣṇayaḥ sarve % puraskṛtya janārdanam // HV_81.1 //
     [k: T1 G3 M1-3 ins.: :k]
     tān āgatān nṛpān rājan $ māgadhān rājasattamān | *HV_81.1*902 |
tato hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇo $ rāmaṃ vacanam abravīt &
tvarate khalu kāryārtho % devatānāṃ na saṃśayaḥ // HV_81.2 //
yathāyaṃ saṃnikṛṣṭo hi $ jarāsaṃdho narādhipaḥ &
lakṣyante hi dhvajāgrāṇi % rathānāṃ vātaraṃhasām // HV_81.3 //
etāni śaśikalpāni $ narāṇāṃ vijigīṣatām &
chatrāṇy ārya virājante % procchritāni sitāni ca // HV_81.4 //
aho nṛparathodagrā $ vimalāś chatrapaṅktayaḥ &
abhivartanti naḥ śubhrā % yathā khe haṃsapaṅktayaḥ // HV_81.5 //
kāle khalu nṛpaḥ prāpto $ jarāsaṃdho mahīpatiḥ &
āvayor yuddhanikaṣaḥ % prathamaḥ samarātithiḥ // HV_81.6 //
ārya tiṣṭhāva sahitāv $ anuprāpte mahīpatau &
yuddhārambhaḥ prayoktavyo % balaṃ tāvad vimṛśyatām // HV_81.7 //
evam uktvā tataḥ kṛṣṇaḥ $ svasthaḥ saṃgrāmalālasaḥ &
jarāsaṃdham abhiprepsuś % cakāra baladarśanam // HV_81.8 //
vīkṣamāṇaś ca tān sarvān $ nṛpān yaduvaro 'vyayaḥ &
ātmānam ātmanā vākyam % uvāca hṛdi mantravit // HV_81.9 //
ime te pṛthivīpālāḥ $ pārthive vartmani sthitāḥ &
ye vināśam iheṣyanti % śāstradṛṣṭena karmaṇā // HV_81.10 //
prokṣitāḥ khalv ime manye $ mṛtyunā nṛpapuṃgavāḥ &
svargagāni tathā hy eṣāṃ % vapūṃṣi pracakāśire // HV_81.11 //
sthāne bhārapariśrāntā $ vasudheyaṃ divaṃ gatā &
eṣāṃ nṛpatimukhyānāṃ % balaughair abhipīḍitā \
bhūmir nirantarā ceyaṃ # balarāṣṭrābhisaṃvṛtā // HV_81.12 //
svalpena khalu kālena $ viviktaṃ pṛthivītalam &
bhaviṣyati narendraughaiḥ % śataśo vinipātitaiḥ // HV_81.13 //
     [k: T1.3(second time) G1.3.5 M4 ins.: :k]
     evaṃ cintayatas tasya $ kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ | *HV_81.13*903 |

     [k: M1.2 ins.: :k]
     evaṃ saṃcintya bhagavān $ yuddhāya kṛtaniścayaḥ | *HV_81.13*904:1 |
     saṃkarṣaṇena sahitas $ tasthau girir ivācalaḥ | *HV_81.13*904:2 |
jarāsaṃdhas tataḥ kruddhaḥ $ prabhuḥ sarvamahīkṣitām &
narādhipasahasraughair % anuyāto mahādyutiḥ // HV_81.14 //
vyāyatodagraturagaiḥ $ sayantraiḥ susamāhitaiḥ &
rathaiḥ sāṃgrāmikair yuktair % asaṅgagatibhiḥ kva cit // HV_81.15 //
hemakakṣyair mahāghaṇṭair $ vāraṇair vāridopamaiḥ &
mahāmātrottamārūḍhaiḥ % kalpitai raṇakovidaiḥ // HV_81.16 //
svārūḍhaiḥ sādibhir yuktaiḥ $ prekṣamāṇaiḥ pravalgitaiḥ &
vājibhir meghasaṃkāśaiḥ % plavadbhir iva pattibhiḥ // HV_81.17 //
khaḍgacarmadharodagraiḥ $ pattibhir valgitāmbaraiḥ &
sahasrasaṃkhyāsaṃyuktair % utpatadbhir ivoragaiḥ // HV_81.18 //
evaṃ caturvidhaiḥ sainyaiḥ $ kampamānair ivāmbudaiḥ &
nṛpo 'bhiyāto balavāñ % jarāsaṃdho dhṛtavrataḥ // HV_81.19 //
sa rathair meghanirghoṣair $ gajaiś ca madaśiñcitaiḥ &
heṣamāṇaiś ca turagaiḥ % kṣveḍamāṇaiś ca pattibhiḥ // HV_81.20 //
nādayāno diśaḥ sarvās $ tasyāḥ puryā vanāni ca &
     [k: T1.3(second time) G3.5 M G(ed.) ins.: :k]
     akṣauhiṇyā ca viṃśatyā $ anuyāto narādhipaḥ | *HV_81.21ab*905 |
sa rājā sāgarākāraḥ % sasainyaḥ pratyadṛśyata // HV_81.21 //
tad balaṃ pṛthivīśānāṃ $ dṛptayodhajanākulam &
kṣveḍitāsphoṭitaravaṃ % meghasainyam ivābabhau // HV_81.22 //
rathaiḥ pavanasaṃpātair $ gajaiś ca jaladopamaiḥ &
turagaiś ca javopetaiḥ % pattibhiḥ khagamair iva // HV_81.23 //
vimiśraṃ sarvato bhāti $ mattadviparathākulam &
gharmānte sāgaragataṃ % yathaivābhrabalaṃ tathā // HV_81.24 //
sabalās te mahīpālā $ jarāsaṃdhapurogamāḥ &
parivārya purīṃ sarve % niveśāyopacakrire // HV_81.25 //
babhau tasya niviṣṭasya $ balaśrīḥ śibirasya vai &
śuklaparyantapūrṇasya % yathā rūpaṃ mahodadheḥ // HV_81.26 //
vītarātre tataḥ kāle $ samuttasthur mahīkṣitaḥ &
ārohaṇārthaṃ puryās te % samīyur yuddhalālasāḥ // HV_81.27 //
samavāyīkṛtāḥ sarve $ yamunām anu te nṛpāḥ &
niviṣṭā mantrayāmāsur % yuddhakālakutūhalāḥ // HV_81.28 //
teṣāṃ sutumulaḥ śabdaḥ $ śuśruve pṛthivīkṣitām &
yugānte bhidyamānānāṃ % sāgarāṇāṃ yathā svanaḥ // HV_81.29 //
teṣāṃ sakañcukoṣṇīṣāḥ $ sthavirā vetrapāṇayaḥ &
cerur mā śabda ity evaṃ % bruvanto rājaśasanāt // HV_81.30 //
tasya rūpaṃ balasyāsīn $ niḥśabdastimitasya vai &
līnamīnagrahasyeva % niḥśabdasya mahodadheḥ // HV_81.31 //
niḥśabdastimite tasmin $ yogād iva mahārṇave &
jarāsaṃdho bṛhad vākyaṃ % bṛhaspatir ivādade // HV_81.32 //
śīghraṃ samabhivartantāṃ $ balāni pṛthivīkṣitām &
sarvato nagarī ceyaṃ % janaughaiḥ parivāryatām // HV_81.33 //
aśmayantrāṇi yujyantāṃ $ kṣepaṇīyāś ca mudgarāḥ &
     [k: Ñ2.3 V1.2 B Ds D4-6 T1 G3 G(ed.) ins.: :k]
     kāryā bhūmiḥ samā sarvā $ jalaughaiś ca pariplutā | *HV_81.34ab*906 |
ūrdhvaṃ cāpāni vāhyantāṃ % prāsā vai tomarās tathā // HV_81.34 //
dāryatāṃ caiva ṭaṅkaughaiḥ $ khanitraiś ca purī drutam &
nṛpaś ca yuddhamārgajñā % vinyasyantām adūrataḥ // HV_81.35 //
adyaprabhṛti sainyair me $ purīrodhaḥ pravartyatām &
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T1.2.3(first time).4 G ins.: :k]
     yāvad etau raṇe gopau $ vasudevasutāv ubhau | *HV_81.36ab*907:1 |
     saṃkarṣaṇaṃ ca kṛṣṇaṃ ca $ ghātayāmi śitaiḥ śaraiḥ | *HV_81.36ab*907:2 |
ākāśam api bāṇaughair % niḥsaṃpātaṃ yathā bhavet // HV_81.36 //
mayānuśiṣṭās tiṣṭhantu $ purībhūmiṣu pārthivāḥ &
teṣu teṣv avakāśeṣu % śīghram āruhyatāṃ purī // HV_81.37 //
madraḥ kaliṅgādhipatiś $ cekitānaḥ sabāhlikaḥ &
kaśmīrarājo gonardaḥ % karūṣādhipatis tathā // HV_81.38 //
drumaḥ kiṃpuruṣaś caiva $ pārvatīyaṣ ca dāmanaḥ &
nagaryāḥ paścimaṃ dvāraṃ % kṣipram ārohayantv iti // HV_81.39 //
pauravo veṇudāriś ca $ vaidarbhaḥ somakas tathā &
rukmī ca bhojādhipatiḥ % sūryākṣaś caiva mālavaḥ // HV_81.40 //
     [k: Ñ2.3 D4 ins.: :k]
     pāñcālānām adhipatir $ drupadānāṃ mahābalaḥ | *HV_81.40*908 |
vindānuvindāv āvantyau $ dantavaktraś ca vīryavān &
     [k: D1.5 ins.: :k]
     dakṣiṇaṃ nagaradvāraṃ $ śīghram ārodhayantv iti | *HV_81.41ab*909 |
chāgaliḥ purumitraś ca % virāṭaś ca mahīpatiḥ // HV_81.41 //
kauśāmbyo mālavaś caiva $ śatadhanvā vidūrathaḥ &
bhūriśravās trigartaś ca % bāṇaḥ pañcanadas tathā // HV_81.42 //
uttaraṃ nagaradvāram $ ete durgasahā nṛpāḥ &
ārohantāṃ vimardantāṃ % vajrapratimagauravāḥ // HV_81.43 //
ulūkaḥ kaitaveyaś ca $ vīraś cāṃśumataḥ sutaḥ &
ekalavyo bṛhatkṣatraḥ % kṣatradharmā jayadrathaḥ // HV_81.44 //
uttamaujāś ca śalyaś ca $ kauravāḥ kaikayās tathā &
vaidiśo vāmadevaś ca % sāketaś ca sinīpatiḥ // HV_81.45 //
pūrvaṃ nagaranirvyūham $ eteṣv āyattam astu vaḥ &
tvarayanto 'bhidhāvantu % vātā iva balāhakān // HV_81.46 //
ahaṃ ca daradaś caiva $ cedirājaś ca saṃgatāḥ &
dakṣiṇaṃ nagaradvāraṃ % pālayiṣyāma daṃśitāḥ // HV_81.47 //
evam eṣā purī kṣipraṃ $ samantād veṣṭitā balaiḥ &
vajrāvapātapratimaṃ % prāpnotu tumulaṃ bhayam // HV_81.48 //
gadino ye gadābhis te $ parighaiḥ parighāyudhāḥ &
apare vividhaiḥ śastrair % dārayantu purīm imām // HV_81.49 //
adyaiva tu nagary eṣā $ viṣamoccayasaṃkaṭā &
kāryā bhūmisamā sarvā % bhavadbhir vasudhādhipaiḥ // HV_81.50 //
     [k: T1.3(second time) G3.5 G(ed.) ins.: :k]
     evam uktvā jarāsaṃdhaḥ $ śakratulyaparākramaḥ | *HV_81.50*910 |
caturaṅgabalaṃ vyūhya $ jarāsaṃdho vyavasthitaḥ &
athābhyayād yadūn kruddhaḥ % saha sarvair narādhipaiḥ \
pratijagmur daśārhās taṃ # vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ // HV_81.51 //
     [k: D2 ins.: :k]
     tāv āgatau tadā dṛṣṭvā $ yādavau sainyam agragau | *HV_81.51*911:1 |
     ruṣāha māgadho vīkṣya $ he kṛṣṇa puruṣādhama | *HV_81.51*911:2 |
     na tvayā yoddhum icchāmi $ bālakeneti lajjayā || *HV_81.51*911:3 |
     tava rāma yada śraddhā $ yuddhe sthairyaṃ samudvaha | *HV_81.51*911:4 |
     hato vā maccharaiś channa $ dehaḥ svar yāhi māṃ jahi || *HV_81.51*911:5 |

     {śrī bhagavān uvāca}
     na vai śūrā vikatthante $ darśayanty eva pauruṣam | *HV_81.51*911:6 |
     na gṛhṇīmo vaco rājan $ nāturasya mumūrṣataḥ | *HV_81.51*911:7 |
     [k: cf. Bhāgavata P., 10.50.17c-20d. :k]
tad yuddham abhavad ghoraṃ $ teṣāṃ devāsuropamam &
alpānāṃ bahubhiḥ sārdhaṃ % vyatiṣaktarathadvipam // HV_81.52 //
     [k: D6 T1.2.3(second time) G1.3.5 M G(ed.) ins.: :k]
     ugrasenaṃ puraskṛtya $ vāsudevahalāyudhau | *HV_81.52*912:1 |
     rathasthāv abhivartetāṃ $ yuddhāya raṇakovidau | *HV_81.52*912:2 |
nagarān niḥsṛtau dṛṣṭvā $ vasudevasutāv ubau &
kṣubdhaṃ naravarānīkaṃ % trastasaṃmūḍhavāhanam // HV_81.53 //
rathasthau daṃśitau caiva $ ceratus tatra yādavau &
makarāv iva saṃrabdhau % samudrakṣobhaṇāv ubhau // HV_81.54 //
tābhyāṃ mṛdhe prayuktābhyāṃ $ yādavābhyāṃ matir babhau &
     [k: For 55ab K1.3.4 Ñ2.3 V B D T2.3(first time).4 G1.2.5 subst.: :k]
     tayoḥ prayudhyatoḥ saṃkhye $ matir āsīd dhṛtātmanoḥ | *HV_81.55ab*913 |
āyudhānāṃ purāṇānām % ādāne kṛtalakṣaṇā // HV_81.55 //
tataḥ khān nipatanti sma $ dīptāny āhavasaṃplave &
lelihānāni divyāni % mahānti sudṛḍhāni ca // HV_81.56 //
kravyādair anuyātāni $ mūrtimanti bṛhanti ca &
tṛṣitāny āhave bhoktuṃ % nṛpamāṃsāni vai bhṛśam // HV_81.57 //
divyasragdāmadhārīṇi $ trāsayanti nabhaścarān &
prabhayā bhāsamānāni % daṃśitāni diśo daśa // HV_81.58 //
halaṃ saṃvartakaṃ nāma $ saunandaṃ musalaṃ tathā &
dhanuṣāṃ pravaraṃ śārṅgaṃ % gadā kaumodakī ca ha // HV_81.59 //
catvāry etāni tejāṃsi $ viṣṇupraharaṇāni ca &
tābhyāṃ samavatīrṇāni % yādavābhyāṃ mahāraṇe // HV_81.60 //
jagrāha prathamaṃ rāmo $ lalāmapratimaṃ halam &
taṃ sarpam iva sarpantaṃ % divyamālākulaṃ mṛdhe // HV_81.61 //
saunandaṃ ca tataḥ śrīmān $ nirānandakaraṃ dviṣām &
savyena sātvatāṃ śreṣṭho % jagrāha musalottamam // HV_81.62 //
darśanīyaṃ ca lokeṣu $ dhanur jaladanisvanam &
nāmnā śārṅgam iti khyātaṃ % viṣṇur jagrāha vīryavān // HV_81.63 //
devair nigaditārthasya $ gadā tasyāpare kare &
viṣaktā kumudākṣasya % nāmnā kaumodakīti sā // HV_81.64 //
tau sapraharaṇau vīrau $ sākṣād viṣṇos tanūpamau &
samare rāmagovindau % ripūṃs tān pratyayudhyatām // HV_81.65 //
sāyudhapragrahau vīrau $ tāv anyonyamayāv ubhau &
pūrvajānujasaṃjñau tau % rāmagovindalakṣaṇau \
dviṣatsu pratikurvāṇau # parākrāntau yatheśvarau // HV_81.66 //
     [k: N (except Ñ1) T1.2.3(first time).4 G ins.: :k]
     viceratur yathā devau $ vasudevasutāv ubhau | *HV_81.66*914 |
halam udyamya rāmas tu $ sarpendram iva kopitaḥ &
cacāra samare vīro % dviṣatām antako yathā // HV_81.67 //
vikarṣan rathayūthāni $ kṣatriyāṇāṃ mahātmanām &
cakāra roṣaṃ saphalaṃ % nāgeṣu ca hayeṣu ca // HV_81.68 //
kuñjarāṃl lāṅgalakṣiptān $ musalākṣepatāḍitān &
rāmo virājan samare % nirmamantha yathācalān // HV_81.69 //
te vidhyamānā rāmeṇa $ samare kṣatriyarṣabhāḥ &
jarāsaṃdhāntikaṃ vīrāḥ % samarārtāḥ prajagmire // HV_81.70 //
tān uvāca jarāsaṃdhaḥ $ kṣatradharme vyavasthitaḥ &
dhig etāṃ kṣatravṛttiṃ vaḥ % samare kātarātmanām // HV_81.71 //
parāvṛttasya samare $ virathasya palāyataḥ &
bhrūṇahatyām ivāsahyāṃ % pravadanti manīṣiṇaḥ // HV_81.72 //
bhītāḥ kasmān nivartadhvaṃ $ dhig etāṃ kṣatravṛttitām &
kṣipraṃ samabhivartadhvaṃ % mama vākyena coditāḥ \
     [k: N (except Ś1Ñ1 D1) T1.2.3(first time).4 G1.2.5 ins.: :k]
     atha vā tiṣṭhata rathaiḥ $ prekṣakāḥ samavasthitāḥ | *HV_81.73cd*915 |
yāvad etau raṇe gopau # preṣayāmi yamakṣayam // HV_81.73 //
     [k: M1-3 ins.: :k]
     sthito 'smi yuddhe saṃrabdhaḥ $ kṣatriyā vijayāya hi | *HV_81.73*916 |
tatas te kṣatriyāḥ sarve $ jarāsaṃdhena coditāḥ &
sṛjantaḥ śarajālāni % hṛṣṭā yoddhuṃ vyavasthitāḥ // HV_81.74 //
te hayaiḥ kāñcanāpīḍai $ rathaiś cāmbudanādibhiḥ &
nāgaiś cāmbhodasaṃkāśair % mahāmātrapracoditaiḥ // HV_81.75 //
satanutrāḥ sanistriṃśāḥ $ sapatākāyudhadhvajāh. &
svāropitadhanuṣmantaḥ % sutūṇīrāḥ satomarāḥ // HV_81.76 //
sacchatrotsedhinaḥ sarve $ cārucāmaravījitāḥ &
raṇe te 'bhigatā rejuḥ % syandanasthā mahīkṣitaḥ // HV_81.77 //
te yuddharāgā rathino $ vyagāhanta yudhāṃ varāḥ &
gadābhiś caiva gurvībhiḥ % kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ // HV_81.78 //
     [k: Ñ2.3 V B Dn Ds D2-5 T3(first time).4 ins.: :k]
     etasminn antare tatra $ devānāṃ nandivardhanaḥ | *HV_81.78*917 |

     [k: D6 T1.2.3(second time) G1.3.5 M G(ed.) ins.: :k]
     etasminn antare rājā $ jarāsaṃdhaḥ pratāpavān | *HV_81.78*918:1 |
     dadhmau śaṅkhaṃ mahānādaṃ $ diśaḥ sarvā vinādayan || *HV_81.78*918:2 |
     tac chrutvā devadevo 'pi $ pāñcajanyam anuttamam | *HV_81.78*918:3 |
     yasya nādena vitrastā $ divisthāḥ sarvadevatāḥ | *HV_81.78*918:4 |
     kim u sainyāni sarvāṇi $ vitrastānīti kā kathā | *HV_81.78*918:5 |
suparṇadhajam āsthāya $ kṛṣṇas tu ratham uttamam &
tadābhyayāj jarāsaṃdhaṃ % śarair vivyādha cāṣṭabhiḥ // HV_81.79 //
     [k: D6 T1.3(second time) G1.3.5 M ins., T2 cont. after *918, G4 ins. after 79ab: :k]
     so 'pi vidhvāṣṭabhir viṣṇum $ ugrasenaṃ dadarśa ha | *HV_81.79*919:1 |
     pārśvasthaṃ ca harer āha $ śṛṇu rājan vaco mama || *HV_81.79*919:2 |
     tvaṃ kim āsīn nṛpo rānan $ vṛṣṇīnāṃ sāṃprataṃ vada | *HV_81.79*919:3 |
     ajñānām agraṇīḥ sa tvaṃ $ ko 'nyas tvatsadṛśo bhuvi || *HV_81.79*919:4 |
     yat tu dattaṃ kilānena $ piṇḍam ātmajaghātinā | *HV_81.79*919:5 |
     tad bhuṅkte tad bhavān nityaṃ $ vadāndha kim ataḥ param || *HV_81.79*919:6 |
     hatvā cāyaṃ sutaṃ śauris $ tava rājaka nirdayaḥ | *HV_81.79*919:7 |
     tvām eva rājye saṃsthāpya $ sāṃprataṃ yuddhalālasaḥ || *HV_81.79*919:8 |
     tasya bhṛtyatvam āyāsi $ rājaśabdaṃ samudvahan | *HV_81.79*919:9 |
     kevalaṃ vayasā vṛddho $ na tu jñānena rājaka || *HV_81.79*919:10 |
     nirlajja bhogasaṃsakta $ kṣudrajanto nṛpādhama | *HV_81.79*919:11 |
     ito yāhi vṛthāvṛddha $ tvāṃ draṣṭuṃ nāham utsahe || *HV_81.79*919:12 |
     atha yuddhaṃ samālipsuḥ $ kṣaṇaṃ tiṣṭha mamāgrataḥ | *HV_81.79*919:13 |
     haniṣye tvāṃ hi sabalaṃ $ sahariṃ sabalaṃ tathā || *HV_81.79*919:14 |
     ity uktvā dhanur ādāya $ tasthau tatpuratas tadā || *HV_81.79*919:15 |
     tac chrutva roṣatāmrākṣo $ babhāṣe māgadhaṃ hariḥ | *HV_81.79*919:16 |
     antardhānaṃ gatas tasmād $ gomantāt parvatottamāt || *HV_81.79*919:17 |
     tvam idānīṃ samāyāsi $ balaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ | *HV_81.79*919:18 |
     sthito 'smi yuddhasaṃrabdhaḥ $ kṣatriyāṇāṃ kṣayāvahaḥ || *HV_81.79*919:19 |
     sa evāsmi śiśū rājan $ bhavān api sa eva hi | *HV_81.79*919:20 |
     naitad yuktaṃ vṛthā rājann $ ugrasenaṃ prabhāṣitum | *HV_81.79*919:21 |
     mām eva vada rājendra $ śatrur asmi tava prabho | *HV_81.79*919:22 |
     drakṣyase yat kṛtaṃ rājan $ mayā sāṃpratam īdṛśam || *HV_81.79*919:23 |
     atha kiṃ bahunoktena $ śiraś chetsyāmi te nṛpa | *HV_81.79*919:24 |
     na karoṣi yadi tvaṃ hi $ rājendrādya palāyanam || *HV_81.79*919:25 |
     ity uktvā pañcaviṃśatyā $ nṛpaṃ vivyādha keśavaḥ | *HV_81.79*919:26 |
sārathiṃ cāsya vivyādha $ pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ &
jaghāna turagāṃś cājau % yatamānasya vīryavān // HV_81.80 //
     [k: T2 G1.4.5 ins., D6 T1 G3 M after 80ab, T3(second time) after second occurrence of 80ab: :k]
     dhanuś ciccheda rājendra $ jarāsaṃdhasya keśavaḥ | *HV_81.80*920:1 |
     dhvajaṃ cāsya praciccheda $ sārathiṃ ca jaghāna ha || *HV_81.80*920:2 |
     rathaṃ cāsya praciccheda $ sarvakṣatrasya paśyataḥ | *HV_81.80*920:3 |
     viratho vidhanuṣkaś ca $ tasthau bhūtalam āsthitaḥ | *HV_81.80*920:4 |
taṃ kṛcchragatam ājñāya $ citraseno mahārathaḥ &
senānīḥ kauśikaś caiva % kṛṣṇaṃ vivyādhatuḥ śaraiḥ // HV_81.81 //
tribhir vivyādha saṃsaktaṃ $ baladevaṃ ca kauśikaḥ &
baladevo dhanuś cāsya % bhallenājau dvidhākarot \
javenābhyardayac cāpi # tān arīñ śaravṛṣṭibhiḥ // HV_81.82 //
     [k: N (except Ñ1) T3(first time) G ins.: :k]
     bahubhir bahudhā vīraḥ $ samantāt svarṇabhūṣaṇaiḥ | *HV_81.82*921 |
taṃ citrasenaḥ saṃrabdho $ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ &
kauśikaḥ pañcabhiś cāpi % jarāsaṃdhaś ca saptabhiḥ // HV_81.83 //
tribhis tribhiś ca nārācais $ tān bibheda janārdanaḥ &
     [k: D6 T1.2.3(second time) G1.4.5 M ins.: :k]
     dhanur anyat samādāya $ magadhendro mahīpatiḥ | *HV_81.84ab*922:1 |
     ugrasenaṃ samājaghne $ śareṇa niśitena ha || *HV_81.84ab*922:2 |
     sa śaro 'tha mahārāja $ rājānaṃ sa vyacūcudat | *HV_81.84ab*922:3 |
     pitā kaṃsasya rājendra $ śarair vivyādha saptabhiḥ || *HV_81.84ab*922:4 |
     saptatyā ca jarāsaṃdhaṃ $ punaś ca navabhiḥ śaraiḥ | *HV_81.84ab*922:5 |
     jarāsaṃdhaḥ samājaghne $ rājānaṃ yadunandanam | *HV_81.84ab*922:6 |
     śarair daśasahasraiś ca $ mādhavasya hi paśyataḥ || *HV_81.84ab*922:7 |
     ugraseno dhanuṣpāṇir $ dhanuś cāsya dvidhākarot || *HV_81.84ab*922:8 |
     punar ādāya cāpaṃ tu $ jarāsaṃdhaḥ pratāpavān | *HV_81.84ab*922:9 |
     ugrasenaṃ viṃśatibhiḥ $ śaraiḥ suniśitair api || *HV_81.84ab*922:10 |
     vivyādha rājarājānaṃ $ baladevasya paśyataḥ | *HV_81.84ab*922:11 |
     dhanuś cāsya dvidhā rājan $ muṣṭideśe tathākarot || *HV_81.84ab*922:12 |
     ādāya niśitaṃ bāṇaṃ $ jarāsaṃdhaḥ pratāpavān | *HV_81.84ab*922:13 |
     vivyādha rājan rājendro $ rājānaṃ hṛdaye prabhuḥ || *HV_81.84ab*922:14 |
     aśvāṃś caiva praciccheda $ śareṇa nataparvaṇā | *HV_81.84ab*922:15 |
     rathaṃ cāsya dvidhā cakre $ dhvajaṃ ca prādunon nṛpaḥ || *HV_81.84ab*922:16 |
     rathāc caiva pradudrāva $ vṛṣṇīnāṃ nṛpasattamaḥ || *HV_81.84ab*922:17 |
     kauśikaś citrasenaś ca $ jarāsaṃdho mahīpatiḥ | *HV_81.84ab*922:18 |
     janārdanaṃ mahārāja $ samājaghnus tribhis tribhiḥ | *HV_81.84ab*922:19 |
     [k: After line 17, T1.3 M2.4 ins.: :k]
     jarāsaṃdhaḥ śarair bhagno $ vasudevasya paśyataḥ | *HV_81.84ab*922A |
pañcabhiḥ pañcabhiś caiva % baladevaḥ śitaiḥ śaraiḥ // HV_81.84 //
ratheṣāṃ cāpi ciccheda $ citrasenasya vīryavān &
baladevo dhanuś cājau % bhallenāsya dvidhākarot // HV_81.85 //
sa cchinnadhanvā viratho $ gadām ādāya vīryavān &
abhyadravat susaṃkruddho % jighāṃsur musalāyudham // HV_81.86 //
sisṛkṣatas tu nārācāṃś $ citrasenavadhaiṣiṇaḥ &
dhanuś ciccheda rāmasya % jarāsaṃdho mahābalaḥ \
gadayā ca jaghānāśvān # kopāt sa magadheśvaraḥ // HV_81.87 //
     [k: K2.3 Ñ2.3 V B Dn Ds D1-4.8 T2.3(second time).4 G1.2.4.5 ins., K1 after 88, K4 D5 after 87cd: :k]
     rāmaṃ cābhyadravad vīro $ jarāsaṃdho mahābalaḥ | *HV_81.87*923 |
ādāya musalaṃ rāmo $ jarāsaṃdham upādravat &
tayos tu yuddham abhavat % parasparavadhaiṣiṇoḥ // HV_81.88 //
     [k: K2-4 Ñ2.3 V B D T2.3(first time).4 G1.2.4.5 ins., K1 cont. after *923: :k]
     citrasenas tu saṃsaktaṃ $ dṛṣṭvā rāmeṇa māgadham | *HV_81.88*924:1 |
     ratham anyaṃ samāruhya $ jarāsaṃdham avārayat || *HV_81.88*924:2 |
     tato balena mahatā $ gajānīkena cāpy atha | *HV_81.88*924:3 |
     ubhayor antare tābhyāṃ $ saṃkulaṃ samapadyata | *HV_81.88*924:4 |
tataḥ sainyena mahatā $ jarāsaṃdho 'bhisaṃvṛtaḥ &
rāmakṛṣṇāgragān bhojān % āsasāda mahābalaḥ // HV_81.89 //
tataḥ prakṣubhitasyeva $ sāgarasya mahāsvanaḥ &
prādur babhūva tumulaḥ % senayor ubhayos tayoḥ // HV_81.90 //
veṇubherīmṛdaṅgānāṃ $ śaṅkhānāṃ ca sahasraśaḥ &
ubhayoḥ senayo rājan % prādur āsīn mahāsvanaḥ // HV_81.91 //
kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭais $ tumulaḥ sarvato 'bhavat &
utpapāta rajaś cāpi % khuranemisamuddhatam // HV_81.92 //
samudyatamahāśastrāḥ $ pragṛhītaśarāsanāḥ &
anyonyam abhigarjantaḥ % śūrās tatrāvatasthire // HV_81.93 //
rathinaḥ sādinaś caiva $ pattayaś ca sahasraśaḥ &
gajāś cātibalās tatra % saṃnipetur abhītavat // HV_81.94 //
     [k: D2 ins.: :k]
     tatas teṣāṃ mahārāja $ nṛpāṇāṃ jayakāṅkṣiṇām | *HV_81.94*925 |
sa saṃprahāras tumulas $ tyaktvā prāṇān avartata &
vṛṣṇībhiḥ saha yodhānāṃ % jarāsaṃdhasya dāruṇaḥ // HV_81.95 //
tataḥ śinir anādhṛṣṭir $ babhrur vipṛthur āhukaḥ &
baladevaṃ puraskṛtya % sainyasyārdhena daṃśitāḥ // HV_81.96 //
dakṣiṇaṃ pakṣam āseduḥ $ śatrusainyasya bhārata &
pālitaṃ cedirājena % jarāsaṃdhena cābhibho // HV_81.97 //
udīcyaiś ca mahāvīryaiḥ $ śalyasālvādibhir nṛpaiḥ &
sṛjantaḥ śaravarṣāṇi % samabhityaktajīvitāḥ // HV_81.98 //
āgāvahaḥ pṛthuḥ kahvaḥ $ śatadyumno vidūrathaḥ &
hṛṣīkeśaṃ puraskṛtya % sainyasyārdhena daṃśitāḥ // HV_81.99 //
bhīṣmakeṇābhiguptasya $ rukmiṇā ca mahātmanā &
     [k: Ś1 K1-3 Ñ2.3 B Dn Ds D2.4 ins.: :k]
     devakenāpi rājendra $ tathā madreśvareṇa ca | *HV_81.100ab*926 |
prācyaiś ca dākṣiṇātyaiś ca % guptavīryabalānvitaiḥ // HV_81.100 //
teṣāṃ yuddhaṃ samabhavat $ samabhityaktajīvitam &
śaktyṛṣṭiprāsabāṇaughān % sṛjatāṃ tumulaṃ mahat // HV_81.101 //
sātyakiś citrakaḥ śyāmo $ yuyudhānaś ca vīryavān &
rājādhidevo mṛduraḥ % śvaphalkaś ca mahābalaḥ // HV_81.102 //
satrājic ca prasenaś ca $ balena mahatā vṛtāḥ &
vyūhasya pakṣaṃ te savyaṃ % pratīyur dviṣatāṃ mṛdhe // HV_81.103 //
vyūhasyārdhaṃ samāsedur $ mṛdureṇābhirakṣitam &
     [k: T1.3(second time) G3 M4 ins.: :k]
     tatra yuddhaṃ samabhavan $ mahad devāsuropamam | *HV_81.104ab*927:1 |
     alpānāṃ bahubhiḥ sardhaṃ $ vāsudevavyapāśrayāt || *HV_81.104ab*927:2 |
     evaṃ yuddham abhūt teṣāṃ $ śūrāṇāṃ harṣavardhanam | *HV_81.104ab*927:3 |
     bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ $ yamarāṣṭravivardhanam | *HV_81.104ab*927:4 |
rājabhiś cāpi bahubhir % veṇudārimukhaiḥ saha // HV_81.104 //
     [k: Ś1 M1-3 om. 104cd :k]
     [k: Ñ3 V1.2 B2.3 Cal. ed. ins.: :k]
     pratīcyaiś ca balodagrair $ dhārtarāṣṭraiś ca pālitam | *HV_81.104*928 |

[h: HV (CE) chapter 82, transliterated by John Brockington, proof-read by John Brockington, version of 21st December 2001 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
tato yuddhāni vṛṣṇīnāṃ $ babhūva sumahānty atha &
māgadhasya mahāmātyair % nṛpaiś caivānuyāyibhiḥ // HV_82.1 //
     [k: T1.3(second time) G3.5 M G(ed.) ins.: :k]
     dvaṃdvayuddhaṃ samabhavat $ senayor ubhayos tadā | *HV_82.1*929 |
rukmiṇā vāsudevasya $ bhīṣmakasyāhukena ca &
krāthasya vasudevena % kauśikasya ca babhruṇā \
gadena cedirājasya # dantavaktrasya śaṃbhunā // HV_82.2 //
     [k: D6 T1.2.3(second time) G1.3-5 M ins.: :k]
     vindānuvindāv āvantyau $ yuyudhānena saṃgatau | *HV_82.2*930:1 |
     ekalavyo mahārāja $ pradyumnenātha saṃgataḥ | *HV_82.2*930:2 |
tathānyair vṛṣṇivīrāṇāṃ $ nṛpāṇāṃ ca mahātmanām &
yuddham āsīd dhi sainyānāṃ % sainikair bharatarṣabha // HV_82.3 //
     [k: N (except Ś1 K3 Ñ1) T1.2.3(first time).4 G M4 ins., T3(second time) ins. after 3ab: :k]
     ahāni pañca caikaṃ ca $ ṣaṭ saptāṣṭau ca dāruṇam | *HV_82.3*931 |
gajair gajā hayair aśvāḥ $ padātāś ca padātibhiḥ &
rathā rathair vimiśraiś ca % yodhā yuyudhire nṛpa // HV_82.4 //
jarāsaṃdhasya rajñas tu $ rāmeṇāsīt samāgamaḥ &
mahendrasyeva vṛtreṇa % dāruṇo lomaharṣaṇaḥ // HV_82.5 //
     [k: after 5, T1.3 G3.5 M ins. a passage given in App.I (No.17) :k]
     [k: Ś1 K Ñ V B Dn Ds D1-4 T4 G1.2 ins., D5 ins. after 4: :k]
     avekṣya rukmiṇīṃ kṛṣṇo $ rukmiṇaṃ na vyapothayat || *HV_82.5*932:1 |
     jvalanārkāṃśusaṃkāśān $ āśīviṣaviṣopamān | *HV_82.5*932:2 |
     vārayām āsa kṛṣṇo vai $ śarāṃs tasya tu śikṣayā | *HV_82.5*932:3 |
     [k: D6 T2 G1.4.5 then ins. a passage given in App.I (No.17): :k]
anyeṣāṃ sumahān āsīd $ balaughānāṃ parikṣayaḥ &
ubhayoḥ senayo rājan % māṃsaśoṇitakardamaḥ // HV_82.6 //
kabandhāni samuttasthuḥ $ subahūni samantataḥ &
     [k: T3(second time) G3.5 M ins.: :k]
     piśācā rākṣasāś caiva $ māṃsaśoṇitalālasāḥ | *HV_82.7ab*933 |
tasmin vimarde yodhānāṃ % saṃkhyāvyaktir na vidyate // HV_82.7 //
rathī rāmo jarāsaṃdhaṃ $ śarair āśīviṣopamaiḥ &
āvṛnvann abhyayād vīras % taṃ ca rājā sa māgadhaḥ // HV_82.8 //
     [k: N (except Ś1 Ñ1) T2.3(first time).4 G1.2.4.5 ins.: :k]
     abhyavartata vegena $ syandanenāśugāminā | *HV_82.8*934:1 |
     anyonyaṃ vividhair astrair $ vidhvā vidhvā vinedatuḥ | *HV_82.8*934:2 |
tau kṣīnaśastrau virathau $ hatāśvau hatasārathī &
gade gṛhītvā vikrāntāv % anyonyam abhidhāvatām // HV_82.9 //
kampayantau bhuvaṃ vīrau $ tāv udyatamahāgadau &
dadṛśāte mahātmānau % girī saśikharāv ubhau // HV_82.10 //
vyupāramanta yuddhāni $ prekṣantau puruṣarṣabhau &
saṃrabdhāv abhidhāvantau % gadāyuddheṣu viśrutau // HV_82.11 //
ubhau tau paramācāryau $ loke khyātau mahābalau &
mattāv iva gajau yuddhe % anyonyam abhidhāvatām // HV_82.12 //
tato devāḥ sagandharvāḥ $ siddhāś ca paramarṣayaḥ &
samantataś cāpsarasaḥ % samājagmuḥ sahasraśaḥ // HV_82.13 //
     [k: V ins.: :k]
     pitāmahaś ca bhagavān $ yuddhaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ | *HV_82.13*935 |
tad devayakṣagandharva $ maharṣibhir alaṃkṛtam &
śuśubhe 'bhyadhikaṃ rājan % divaṃ jyotir gaṇair iva // HV_82.14 //
abhidudrāva rāmaṃ tu $ jarāsaṃdho mahābalaḥ &
savyaṃ maṇḍalam āvṛtya % baladevas tu dakṣiṇam // HV_82.15 //
tau prajahrur anyonyaṃ $ gadāyuddhaviśāradau &
dantābhyām iva mātaṅgau % nādayantau diśo daśa // HV_82.16 //
gadānipāto rāmasya $ śuśruve 'śaninisvanaḥ &
jarāsaṃdhasya caraṇe % parvatasyeva dīryataḥ // HV_82.17 //
na sma kampayate rāmaṃ $ jarāsaṃdhakaracyutā &
gadā gadābhṛtāṃ śreṣṭhaṃ % vindhyaṃ girim ivācalam // HV_82.18 //
rāmasya tu gadāvegaṃ $ vīryāt sa magadheśvaraḥ &
sehe dhairyeṇa mahatā % śikṣayā ca vyapohayat // HV_82.19 //
     [k: K Ñ2.3 V B Dn Ds D1-5 T3(first time).4 G2 ins., D6 T2 G1.4.5 cont. after 82.19*937: :k]
     evaṃ tau tatra saṃgrāme $ vicarantau mahābalau | *HV_82.19*936:1 |
     maṇḍalāni vicitrāṇi $ viceratur ariṃdamau || *HV_82.19*936:2 |
     vyāyacchantau ciraṃ kālaṃ $ pariśrāntau ca tasthatuḥ | *HV_82.19*936:3 |
     samāśvāsya muhūrtaṃ tu $ punar anyonyam āhatām || *HV_82.19*936:4 |
     evaṃ tau yodhamukhyau tu $ samaṃ yuyudhatuś ciram | *HV_82.19*936:5 |
     na ca tau yuddhavaimukhyam $ ubhāv eva prajagmatuḥ || *HV_82.19*936:6 |
     athāpaśyad gadāyuddhe $ viśeṣaṃ tasya vīryavān | *HV_82.19*936:7 |
     rāmaḥ kruddho gadāṃ tyaktvā $ jagrāha musalottamam || *HV_82.19*936:8 |
     tam udyataṃ tadā dṛṣṭvā $ musalaṃ ghoradarśanam | *HV_82.19*936:9 |
     amoghaṃ baladevena $ kruddhena tu mahāraṇe | *HV_82.19*936:10 |
     [k: D6 T1.2.3(second time) G1.3-5 M ins.: :k]
     kruddho 'tha rāmabhadras tu $ gadayā taṃ jagāma ha | *HV_82.19*937:1 |
     jarāsaṃdho 'tha gadayā $ balabhadraṃ samāhanat || *HV_82.19*937:2 |
     prathamas tv atha rāmeṇa $ gadāpādaḥ samādade | *HV_82.19*937:3 |
     dvitīyo magadhendreṇa $ tṛtīyaṃ tu halāyudhaḥ | *HV_82.19*937:4 |
     caturthaṃ tu jarāsaṃdhaḥ $ pañcamaṃ tu yadūdvahaḥ || *HV_82.19*937:5 |
     tayoḥ pādaprahāraś ca $ cālayām āsa medinīm || *HV_82.19*937:6 |
     tato devāḥ sagandharvā $ yakṣāś ca paramarṣayaḥ | *HV_82.19*937:7 |
     bhītāḥ svastīti caivāhur $ lokānāṃ brahmaṇaś ca ha || *HV_82.19*937:8 |
     tataḥ kruddho jarāputras $ tāḍayām āsa vakṣasi | *HV_82.19*937:9 |
     śoṇitaṃ codvaman rāmaḥ $ śramaṃ ca samavāpa ha || *HV_82.19*937:10 |
     viśramya bhūmau kiṃcit tu $ punar utthāya yādavaḥ | *HV_82.19*937:11 |
     āhatya gadayā mūrdhni $ siṃhanādaṃ samānadat || *HV_82.19*937:12 |
     papāta ca mahīṃ vīro $ gatāsur iva niḥśvasan | *HV_82.19*937:13 |
     hato hato jarāsaṃdha $ ity ūcur yādaveśvarāḥ || *HV_82.19*937:14 |
     saṃjñāṃ ca pratilabhyāśu $ jarāsaṃdhaḥ pratāpavān | *HV_82.19*937:15 |
     gadayā ca samājaghne $ vakṣasy eva halāyudham || *HV_82.19*937:16 |
     mūrcchāṃ caiva samāpede $ saṃjñāṃ ca pratilabdhavān | *HV_82.19*937:17 |
     tato rudhirarāśis tu $ babhau jalam ivodgataḥ || *HV_82.19*937:18 |
     gadājarjarasarvāṅgau $ rejatuḥ kiṃśukāv iva | *HV_82.19*937:19 |
     samādīptau tu rājendra $ virathau vidhanurdharau || *HV_82.19*937:20 |
     gadāhatau mahāvīrau $ kevalau yuddharaṅginau | *HV_82.19*937:21 |
     śuśubhāte gadāhastau $ parasparavadhaiṣiṇau || *HV_82.19*937:22 |
     dvāv eva mṛtyū rājendra $ saṃgatāv iva śobhitau || *HV_82.19*937:23 |
     tataḥ kruddho haladharaś $ chettum aicchaj jarāsutam | *HV_82.19*937:24 |
     ūrū ca pothayām āsa $ gadayā rājasaṃsadi || *HV_82.19*937:25 |
     ūrvo raktaṃ samāpede $ majjā samabhavat tataḥ | *HV_82.19*937:26 |
     tato halī jarāsaṃdhaṃ $ śiraś chettum udaikṣata | *HV_82.19*937:27 |
tato 'ntarikṣe vāg āsīt $ susvarā lokasākṣiṇī &
     [k: Ś1 K2 Ñ2.3 V1.2 B Dn Ds D2.5.6 ins.: :k]
     uvāca baladevaṃ taṃ $ samudyatahalāyudham | *HV_82.20ab*938 |
na tvayā rāma vadhyo 'yam % alaṃ khedena mādhava // HV_82.20 //
vihito 'sya mayā mṛtyus $ tasmāt sādhu vyupārama &
acireṇaiva kālena % prāṇāṃs tyakṣyati māgadhaḥ // HV_82.21 //
jarāsaṃdhas tu tac chrutvā $ vimanāḥ samapadyata &
na prajahre tatas tasmai % punar eva halāyudhaḥ \
tau vyupāramatāṃ caiva # vṛṣṇayas te ca pārthivāḥ // HV_82.22 //
prasaktam abhavad yuddhaṃ $ teṣām eva mahātmanām &
dīrghakālaṃ mahārāja % nighnatām itaretarām // HV_82.23 //
     [k: T1.3(second time) G3 M4 ins.: :k]
     te sarve nirjitā rājan $ kṛṣṇena ripughātinā | *HV_82.23*939:1 |
     jarāsaṃdhena sahitā $ viprajagmur yathāgatam | *HV_82.23*939:2 |
parājite tv apakrānte $ jarāsaṃdhe mahīpatau &
astaṃ yāte dinakare % nānusasrus tadā niśi // HV_82.24 //
     [k: T1.3(second time) G3 M4 ins.: :k]
     vṛṣṇayaś ca mahābhāgāḥ $ kṛṣṇasaṃkarṣaṇāśrayāḥ | *HV_82.24*940 |
samānīya svasainyaṃ tu $ labdhalakṣyā mahābalāḥ &
purīṃ praviviśur hṛṣṭāḥ % keśavenābhipūjitāḥ // HV_82.25 //
     [k: N (except Ś1 K2 Ñ1) T2.3(first time).4 G1.2.4.5 ins.: :k]
     khāc cyutāny āyudhāny eva $ tāny evāntardadhus tadā || *HV_82.25*941:1 |
     jarāsaṃdho 'pi nṛpatir $ vimanāḥ svapuraṃ yayau | *HV_82.25*941:2 |
     rājānaś cānugā ye 'sya $ svarāṣṭrāṇy eva te yayuḥ | *HV_82.25*941:3 |
jarāsaṃdhaṃ tu te jitvā $ manyante naiva taṃ jitam &
vṛṣṇayaḥ kuruśārdūla % rājā hy atibalaḥ sa vai // HV_82.26 //
     [k: T1.3(second time) G3 M ins.: :k]
     ko nāma hi jarāsaṃdhaṃ $ raṇe jetuṃ mahīpatiḥ | *HV_82.26*942:1 |
     śaknuyāl lokavikhyātaḥ $ sākṣād api śatakratuḥ | *HV_82.26*942:2 |
daśa cāṣṭau ca saṃgrāmāñ $ jarāsaṃdhasya yādavāḥ &
dadur na cainaṃ samare % hantuṃ śekur mahārathāḥ // HV_82.27 //
     [k: T1.3(second time) G3.5 M1.2.4 ins.: :k]
     kṛṣṇas tu samare rājañ $ śaktimān api māgadham | *HV_82.27*943:1 |
     anyo mṛtyur iti jñātvā $ na ca hiṃsitavān prabhuḥ | *HV_82.27*943:2 |
akṣauhiṇyo hi tasyāsan $ viṃśatir bharatarṣabha &
jarāsaṃdhasya nṛpates % tadarthaṃ yāḥ samāgatāḥ // HV_82.28 //
alpatvād abhibhūtās tu $ vṛṣṇayo bharatarṣabha &
bārhadrathena rājendra % rājabhiḥ sahitena vai // HV_82.29 //
     [k: Ñ2 Bom. Poona eds. G(ed.) ins., K2 after the first occurrence of line 9 of App.I (No. 18): :k]
     bhūyaḥ kṛtvodyamaṃ prāyād $ yādavān kṛṣṇapālitān | *HV_82.29*944 |
jitvā tu māgadhaṃ saṃkhye $ jarāsaṃdhaṃ mahīpatim &
viharanti sma sukhino % vṛṣṇisiṃhā mahārathāḥ // HV_82.30 //
     [k: M3 ins.: :k]
     ojas tejo balaṃ dhīr dhṛtir iti mahimā śrīr yaśo rūpam ājñā | *HV_82.30*945:1 |*
        vīryaṃ cetyevamādīn paramaguṇagaṇān ye smaranto labhante | *HV_82.30*945:2 |*
     yad bhaktānāṃ yam ājñāpy akhilajanamanaḥkṣobhaṇī naiti pārśvaṃ | *HV_82.30*945:3 |*
        cetas tvaṃ tasya śaśvac caraṇakamalayor bhṛṅgatāṃ yāhi viṣṇoḥ | *HV_82.30*945:4 |*
[h: HV (CE) chapter 83, transliterated by Kreshimir Krnic, proof-read by Kreshimir Krnic, version of June 15, 2004 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
etasminn eva kāle tu $ smṛtvā gopeṣu yatkṛtam &
jagāmaiko vrajaṃ rāmaḥ % kṛṣṇasyānumate svayam // HV_83.1 //
sa tatra gatvā ramyāṇi $ dadarśa vipulāni vai &
bhuktapūrvāṇy araṇyāni % sarāṃsi surabhīṇi ca // HV_83.2 //
sa praviṣṭaḥ pravegena $ taṃ vrajaṃ kṛṣṇapūrvajaḥ &
vanyena ramaṇīyena % veṣeṇālaṃkṛtaḥ prabhuḥ // HV_83.3 //
sa tān sarvān ābabhāṣe $ yathāpūrvaṃ yathāvidhi &
gopaṃs tenaiva vidhinā % yathānyāyaṃ yathāvayaḥ // HV_83.4 //
tathaiva prāha tān sarvāṃs $ tathaiva pariharṣayan &
tathaiva saha gopībhī % rocayan madhurāḥ kathāḥ // HV_83.5 //
tam ūcuḥ sthavirā gopāḥ $ priyaṃ madhurabhāṣiṇaḥ &
rāmaṃ ramayatāṃ śreṣṭhaṃ % pravāsāt punarāgatam // HV_83.6 //
svāgataṃ te mahābāho $ yadūnāṃ kulanandana &
     [k: V2 ins.: :k]
     jīvitasya phalaṃ prāptam $ adya te darśanena ca | *HV_83.7ab*946 |
adya smo nirvṛtās tāta % yat tvāṃ paśyāma nirvṛtam // HV_83.7 //
prītāś caiva vayaṃ vīra $ yat tvaṃ punar ihāgataḥ &
vikhyātas triṣu lokeṣu % rāmaḥ śatrubhayaṃkaraḥ // HV_83.8 //
     [k: V2 ins.: :k]
     yādavāś ca balodagrāḥ $ sarve saṃgrāmalālasāḥ | *HV_83.8*947:1 |
     tiṣṭhanti nṛpaśārdūlā $ hy apramattā mahābalāḥ | *HV_83.8*947:2 |
     [k: B2 inserts *947 after the first occurrence of 9ab :k]
vardhanīyā vayaṃ nūnaṃ $ tvayā yādavanandana &
atha vā prāṇinas tāta % ramante janmabhūmiṣu // HV_83.9 //
tridaśānāṃ vayaṃ mānyā $ dhruvam adyāmalānana &
ye sma dṛṣṭās tvayā tāta % kāṅkṣamāṇās tavāgamam // HV_83.10 //
diṣṭyā te nihatā mallāḥ $ kaṃsaś ca vinipātitaḥ &
ugraseno 'bhiṣiktaś ca % māhātmyenānujena vai // HV_83.11 //
samudre ca śruto 'smābhis $ timinā saha vigrahaḥ &
     [k: K3 Ñ1 V2 Dn D1 (marg.) T2 G2 M4 ins.: :k]
     vadhaḥ pañcajanasyaiva $ jarāsaṃdhena vigrahaḥ | *HV_83.12ab*948 |

     [k: K3 V2 Dn D1 (marg.) T2 G2 M4 cont.: K1.2.4 Ñ2.3 V1.3 B Ds D1 (orig.). 2-6 T3.4 G1 (marg.). 4.5 ins.: :k]
     gomante ca śruto 'smābhiḥ $ kṣatriyaiḥ saha vigrahaḥ | *HV_83.12ab*949:1 |
     daradasya vadhaś caiva $ jarāsaṃdhe ca yā matiḥ | *HV_83.12ab*949:2 |
     [k: T1 G3 M1-3 ins. *949 after 11 :k]
tac cāyudhāvataraṇaṃ % śrutaṃ naḥ paramāhave // HV_83.12 //
     [k: K Ñ2.3 V B D S ins.: :k]
     vadhaś caiva śṛgālasya $ karavīrapurottame | *HV_83.12*950 |

     [k: K2 Ñ2.3 V1.3 B1.2 D2.5 (marg.) G2 cont.: :k]
     tatsutasyābhiṣekaś ca $ nāgarāṇāṃ ca sāntvanam | *HV_83.12*951 |

     [k: V2 Ds D6 cont. after 950*: :k]
     tatpatnīnāṃ pralāpaś ca $ śakradevābhiṣecanam | *HV_83.12*952 |

     [k: V2 cont.: Ñ2 V3 cont. after *951: :k]
     mathurāyāvarodhaś ca $ jarāsaṃdhena dhīmatā | *HV_83.12*953:1 |
     yuddhaṃ sarvair narendraiś ca $ yādavānāṃ mahātmanām | *HV_83.12*953:2 |
mathurāyāṃ praveśaś ca $ kīrtanīyaḥ surair api &
pratiṣṭhitā ca vasudhā % śaṅkitāḥ sarvapārthivāḥ // HV_83.13 //
tava cāgamanaṃ dṛṣṭvā $ sabhāgyāḥ sma yathā purā &
tena sma parituṣṭāś ca % hṛṣitāś ca sabāndhavāḥ // HV_83.14 //
pratyuvāca tato rāmaḥ $ sarvāṃs tān abhitaḥ sthitān &
yādaveṣv api sarveṣu % bhavanto mama bāndhavāḥ // HV_83.15 //
sahāsmābhir gataṃ bālyaṃ $ sahāsmābhī rataṃ vane &
bhavadbhir vardhitāś caiva % kathaṃ yāsyāma vikriyām // HV_83.16 //
gṛheṣu bhavatāṃ bhuktaṃ $ gāvaś ca parirakṣitāḥ &
asmākaṃ bāndhavāḥ sarve % bhavanto baddhasauhṛdāḥ // HV_83.17 //
evaṃ bhuvati sattvaṃ vai $ gopamadhye halāyudhe &
saṃhṛṣṭavadanās tatra % babhūvur gopayoṣitaḥ \
     [k: Ñ2 ins.: :k]
     evaṃ bahuvidhālāpaṃ $ kṛtvā gopais tu lāṅgalī | *HV_83.18cd*954:1 |
     jagāma yamunātīraṃ $ paśyan vṛndāvanaṃ mudā | *HV_83.18cd*954:2 |
tato vanāntaragato # reme rāmo mahābalaḥ // HV_83.18 //
etasminn antare gopā $ rāmāya viditātmane &
gopālair deśakālajñair % upānīyata vāruṇī // HV_83.19 //
so 'pibat pāṇḍurābhrābhas $ tatkālaṃ jñātibhir vṛtaḥ &
vanāntaragato rāmaḥ % pānaṃ madasamīraṇam // HV_83.20 //
upajahrus tatas tasmai $ vanyāni vividhāni ca &
pratyagraramaṇīyāni % puṣpāṇi ca phalāni ca // HV_83.21 //
medhyāṃś ca vividhān bhakṣān $ gandhāṃś ca hṛdayaṃ gamān &
sadyoddhṛtāvamuktaṃ ca % prabhūtaṃ kamalotpalam // HV_83.22 //
śirasā cārukeśena $ kiṃcid āvṛttamaulinā &
śravaṇaikāvalambena % kuṇḍalena virājatā // HV_83.23 //
candanāgaruśītena $ vanamālāvalambinā &
vibabhāv urasā rāmaḥ % kailāseneva mandaraḥ // HV_83.24 //
nīle vasāno vasane $ pratyagrajaladaprabhe &
rarāja vapuṣā śubhraḥ % śaśīva ghanamālayā // HV_83.25 //
lāṅgalenāvasaktena $ bhujagābhogavartinā &
tathā bhujāgraśliṣṭena % musalena ca bhāsvatā // HV_83.26 //
sa matto balināṃ śreṣṭho $ rarājāghūrṇitānanaḥ &
śaiśirīṣv iva rātrīṣu % yathā khedālasaḥ śaśī // HV_83.27 //
sa matto yamunām āha $ snātum icche mahānadi &
ihaiva mābhigacchasva % rūpiṇī sāgaraṃgame // HV_83.28 //
saṃkarṣaṇasya mattoktāṃ $ bhāratīṃ paribhūya sā &
nābhyavartata taṃ deśaṃ % strīsvabhāvena mohitā // HV_83.29 //
tataś cukrodha balavān $ rāmo madasamīritaḥ &
cakāra ca halaṃ haste % karṣaṇādhomukhaṃ balī // HV_83.30 //
tasyāṃ tu pānamedinyāṃ $ petus tāmarasasrajaḥ &
mumucuḥ puṣpakośaiś ca % svaṃ rajorañjitaṃ jalam // HV_83.31 //
sa halenānantāgreṇa $ tīre gṛhya mahānadīm &
cakarṣa yamunāṃ rāmo % vyutthitāṃ vanitām iva // HV_83.32 //
sā vihvalajalasrotā $ hradaprasthitasaṃcayā &
vyāvartata nadī bhītā % halamārgānusāriṇī // HV_83.33 //
lāṅgalākṛṣṭamārgā sā $ vegavakrānugāminī &
saṃkarṣaṇabhayatrastā % yoṣevākulatāṃ gatā // HV_83.34 //
srotaḥpulinabimboṣṭhī $ mṛditais toyatāḍitaiḥ &
phenamekhalasūtraiś ca % cihnais tīrānuhāsibhiḥ // HV_83.35 //
taraṃgaviṣamāpīḍā $ cakravākonmukhastanī &
vegagambhīravakrāṅgī % trastamīnavahaṃgamā // HV_83.36 //
sā tu haṃsekṣaṇāpāṅgī $ kāśakṣaumojjhitāmbarā &
tīrajoddhūtakeśāntā % jalaskhalitagāminī // HV_83.37 //
lāṅgalollikhitāpāṅgī $ kṣubhitā sāgaraṃgamā &
     [k: T3 M4 (M1-3 after 37) ins.: :k]
     śaivālamaladigdhāṅgī $ ghanabudbudaviklavā | *HV_83.38ab*955 |
matteva kuṭilā nārī % rājamārgeṇa gacchatī // HV_83.38 //
kṛṣyate sā sma vegena $ srotaḥskhalitagāminī &
unmārgānītamārgā sā % yena vṛndāvanaṃ vanam // HV_83.39 //
vṛndāvanasya madhyena $ sā nītā yamunā nadī &
rorūyamāṇaiḥ khagamair % anvitā tīravāsibhiḥ // HV_83.40 //
sā yadā samatikrāntā $ nadī vṛndāvanaṃ vanam &
tataḥ strīvigrahā bhūtvā % yamunā rāmam abravīt // HV_83.41 //
prasīda rāma bhītāsmi $ pratilomena karmaṇā &
viparītam idaṃ rūpaṃ % toyaṃ ca mama jāyate // HV_83.42 //
asatyahaṃ nadīmadhye $ rauhiṇeya tvayā kṛtā &
     [k: Ñ1 subst.: :k]
     rauhiṇeya hasiṣyati $ māṃ nandaḥ saṃgatā tvayā | *HV_83.43ab*956 |
karṣaṇena mahābāho % svamārgavyabhicāriṇī // HV_83.43 //
prāptāṃ māṃ sāgare nūnaṃ $ sapatnyo vegagarvitāḥ &
phenahāsair hasiṣyanti % toyavyāvṛttagāminīm // HV_83.44 //
prasādaṃ kuru me vīra $ yāce tvāṃ kṛṣṇapūrvaja &
     [k: K2 Ñ2.3 V B Dn Ds D4.6 T3.4 G2 (G(ed.) after 44ab) ins.: :k]
     suprasannamanā nityaṃ $ bhavasva tvaṃ surottama | *HV_83.45ab*957 |
karṣaṇāyudhakṛṣṭāsmi % roṣo 'yaṃ vinivartyatām // HV_83.45 //
eṣā mūrdhnābhigacchāmi $ caraṇau te halāyudha &
mārgam ādiṣṭam icchāmi % kva gacchāmi mahābhuja // HV_83.46 //
tām evaṃ bruvatīṃ drṣṭvā $ yamunāṃ lāṅgalāyudhaḥ &
pratyuvācārṇavavadhūṃ % madākrāntālaso balaḥ // HV_83.47 //
lāṅgalākṛṣṭamārgā tvam $ imaṃ me priyadarśane &
deśam ambupradānena % nikhilaṃ bhāvayasva naḥ // HV_83.48 //
eṣa te subhru saṃdeśaḥ $ kathitaḥ sāgaraṃgame &
śāntiṃ vraja mahābhāge % gamyatāṃ ca yathāsukham \
lokā hi yāvat sthāsyanti # tāvat sthāsyati me yaśaḥ // HV_83.49 //
     [k: T1.3 G3.5 M4 ins.: :k]
     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     ity uktā sā tathā cakre $ yamunā rāmaśāsanam | *HV_83.49*958:1 |
     anujñātā tu rāmeṇa $ yathāmārgaṃ jagāma sā | *HV_83.49*958:2 |
yamunākarṣaṇaṃ dṛṣṭvā $ savre te vrajavāsinaḥ &
sādhu sādhv iti rāmāya % praṇāmaṃ cakrire tadā // HV_83.50 //
     [k: T1-3 G1.3.5 M ins.: :k]
     namo 'stu te jagannātha $ balabhadra halāyudha | *HV_83.50*959:1 |
     prasīda devadeveśa $ rāma rāmeti gopakāḥ | *HV_83.50*959:2 |
tāṃ visṛjya mahāvegāṃ $ tāṃś ca sarvān vrajaukasaḥ &
tataḥ saṃcintya manasā % buddhyā niścitya caiva ha \
punaḥ pratijagāmāśu # mathurāṃ rohiṇīsutaḥ // HV_83.51 //
sa gatvā mathurāṃ rāmo $ bhavane madhusūdanam &
parivartamānaṃ dadṛśe % pṛthivyāḥ sāram avyayam // HV_83.52 //
tathaiva vanaveṣeṇa $ sopasṛpto janārdanam &
pratyagravanamālena % vakṣasābhivirājatā // HV_83.53 //
sa dṛṣṭvā tūrṇam āyāntaṃ $ rāmaṃ laṅgaladhāriṇam &
sahasotthāya govindo % dadāv āsanam uttamam // HV_83.54 //
     [k: D6 T1-3 G1.3.4 (both times).5 M ins.: :k]
     abhivādya mahātmānaṃ $ balabhadraṃ janārdanaḥ | *HV_83.54*960:1 |
     punaḥ praṇāmam akarot $ svāgataṃ te halāyudha | *HV_83.54*960:2 |
upaviṣṭaṃ tato rāmaṃ $ papraccha kuśalaṃ vraje &
bāndhaveṣu ca sarveṣu % goṣu caiva janārdanaḥ // HV_83.55 //
pratyuvāca tato rāmo $ bhrātaraṃ sādhubhāṣiṇam &
sarvatra kuśalaṃ kṛṣṇa % yeṣāṃ kuśalam icchasi // HV_83.56 //
tatas tayor vicitrāś ca $ paurāṇyaś ca kathābhavan &
vasudevāgrataḥ puṇyā % rāmakeśavayos tadā // HV_83.57 //

[h: HV (CE) chapter 84, transliterated by Kreshimir Krnic, proof-read by Kreshimir Krnic, version of June 15, 2004 :h]

{vaiśaṃpāyana uvāca}
kasyacit tv atha kālasya $ sabhāyāṃ yadusaṃsadi &
babhāṣe puṇḍarīkākṣo % hetumad vākyam uttamam // HV_84.1 //
     [k: D6 T1-3 G1.3.5 M ins.: :k]
     śrūyatāṃ yādavā vākyaṃ $ sarve cāvahitā mama | *HV_84.1*961 |
yādavānām iyaṃ bhūmir $ mathurā rāṣṭravardhanī &
vayaṃ caiveha saṃbhūtā % vraje ca parivardhitāḥ // HV_84.2 //
tad idānīṃ gataṃ duḥkhaṃ $ śatravaṣ ca parājitāḥ &
nṛpeṣu janitaṃ vairaṃ % jarāsaṃdhe ca vigrahaḥ // HV_84.3 //
vāhanāni ca naḥ santi $ pādātaṃ cāpy anantakam &
ratnāni ca vicitrāṇi % mitrāṇi bahulāni ca // HV_84.4 //
iyaṃ ca māthurī bhūmir $ alpā gamyā parasya naḥ &
vṛddhiś cāpi parāsmākaṃ % balato mitratas tathā // HV_84.5 //
kumārakoṭyo yāś cemā $ gaṇāś caiva padātinām &
eṣām apīha vasatāṃ % saṃmardam upalakṣaye // HV_84.6 //
tan me na rocate hy atra $ nivāso yadupuṃgavāḥ &
purīṃ niveśayiṣyāmi % mama tat kṣantum arhatha // HV_84.7 //
etad yady anukūlaṃ vo $ mamābhiprāyajaṃ vacaḥ &
bhavāya bhavatāṃ kāle % rocatāṃ yadusaṃsadi // HV_84.8 //
tam ūcur yādavāḥ sarve $ hṛṣṭena manasā tadā &
sādhyatāṃ yad abhipretaṃ % janasyāsya bhavāya ca // HV_84.9 //
tataḥ saṃmantrayām āsur $ vṛṣṇayo mantram uttamam &
avadhyo 'saukṛto 'smākaṃ % sumahacca ripor balam // HV_84.10 //
kṛtaḥ sainyakṣayaś cāpi $ mahān iha narādhipaiḥ &
balāni ca sasainyāni % hantuṃ varṣaśatair api \
na śakṣyāmo hy atas teṣām # apayāne 'bhavan matiḥ // HV_84.11 //
etasminn antare rājā $ sa kālayavano mahān &
sainyena tadvidhenaiva % mathurām abhyupāgamat // HV_84.12 //
tato jarāsaṃdhabalaṃ $ durnivāryaṃ mahat tadā &
te kālayavanaṃ caiva % śrutvaivaṃ pratipedire // HV_84.13 //
     [k: G2 ins.: :k]
     etasminn antare caiva $ yadūnāṃ nandivardhanaḥ | *HV_84.13*962 |
keśavaḥ punarevāha $ yādavān satyasaṃgarān &
adyaiva divasaḥ puṇyo % niryāma sapadānugāḥ // HV_84.14 //
niścakramus te yadavaḥ $ sarve keśavaśāsanāt &
oghā iva samudrasya % balaughaprativāraṇāḥ // HV_84.15 //
saṃgṛhya te kalatrāṇi $ vasudevapurogamāḥ &
susaṃnaddhair gajair mattai % rathair aśvaiś ca daṃśitaiḥ // HV_84.16 //
āhatya duṃdubhīn sarve $ sadhanajñātibāndhavāḥ &
niryayur yādavāḥ sarve % mathurām apahāya vai // HV_84.17 //
syandanaiḥ kāñcanāpīḍair $ mattaiś ca varavāraṇaiḥ &
sṛtaplutaiś ca turagaiḥ % kaśāpārṣṇipracoditaiḥ // HV_84.18 //
svāni svāni balāgrāṇi $ śobhayantaḥ prakarṣiṇaḥ &
pratyaṅmukhā yayur hṛṣṭā % vṛṣṇayo bharatarṣabha // HV_84.19 //
tato mukhyatamāḥ sarve $ yādavā raṇaśobhinaḥ &
anīkāgrāṇi karṣanto % vāsudevapurogamāḥ // HV_84.20 //
te sma nānālatācitraṃ $ nārikelavanāyutam &
kīrṇaṃ nāgavanaiḥ kāntaiḥ % ketakīṣaṇḍamaṇḍitam // HV_84.21 //
puṃnāgatālībahulaṃ $ drākṣāvanaghanaṃ kvacit &
     [k: Ś1 ins. (D2 after 20): :k]
     susaṃnaddhair balais tatra $ tadā nṛpavarottamāḥ | *HV_84.22ab*963 |
anūpaṃ sindhurājasya % prapedur yadupuṃgavāḥ // HV_84.22 //
te tatra ramaṇīyeṣu $ viṣayeṣu sakhapriyāḥ &
mumudur yādavāḥ sarve % devāḥ svargagatā iva // HV_84.23 //
puravāstu vicinvan sa $ kṛṣṇas tu paravīrahā &
dadarśa vipulaṃ deśaṃ % sāgarānūpabhūṣitam // HV_84.24 //
vāhanānāṃ hitaṃ caiva $ sikatātāmramṛttikam &
puralakṣaṇasaṃpannaṃ % kṛtāspadam iva śriyā // HV_84.25 //
sāgarānilasaṃvītaṃ $ sāgarāmbuniṣevitam &
viṣayaṃ sindhurājasya % śobhitaṃ puralakṣaṇaiḥ // HV_84.26 //
tatra raivatako nāma $ parvato nātidūrataḥ &
mandarodāraśikharaḥ % sarvato 'bhivirājate // HV_84.27 //
tatraikalavyasaṃvāso $ droṇenādhyuṣitaś ciram &
babhūva puruṣopetaḥ % sarvaratnasamākulaḥ // HV_84.28 //
vihārabhūmis tatraiva $ tasya rājñaḥ sunirmitā &
nāmnā dvāravatī nāma % svāyatāṣṭāpadopamā // HV_84.29 //
keśavasya matis tatra $ puryarthe viniveśitā &
niveśaṃ tatra sainyānāṃ % rocayanti sma yādavāḥ // HV_84.30 //
te raktasūrye divase $ tatra yādavapuṃgavāḥ &
     [k: T1-3 G1.3-5 M4 ins.: :k]
     niveśāya matiṃ cakruḥ $ kṛṣṇasyānumate sthitāḥ | *HV_84.31ab*964 |

     [k: kṛpṇa corrected :k]
senāpālāś ca saṃcakruḥ % skandhāvāraniveśanam // HV_84.31 //
dhruvāya tatra nyavasat $ keśavaḥ saha yādavaiḥ &
deśe puraniveśāya % sa yadupravaro vibhuḥ // HV_84.32 //
tasyāstu vidhivan nāma $ vāstūni ca gadāgrajaḥ &
nirmame puruṣaśreṣṭho % manasā yādavottamaḥ // HV_84.33 //
evaṃ dvāravatīṃ caiva $ purīṃ prāpya sabāndhavāḥ &
sukhino nyavasan rājan % svarge devagaṇā iva // HV_84.34 //
kṛṣṇo 'pi kālayavanaṃ $ jñātvā keśiniṣūdanaḥ &
jarāsaṃdhabhayāc cāpi % purīṃ dvāravatīṃ yayau // HV_84.35 //

[h: ḥV (CE) chapter 85, transliterated by Kreshimir Krnic, proof-read by Kreshimir Krnic, version of June 20, 2004 :h]

{janamejaya uvāca}
bhagavañ śrotum icchāmi $ vistareṇa mahātmanaḥ &
caritaṃ vāsudevasya % yaduśreṣṭhasya dhīmataḥ // HV_85.1 //
kimarthaṃ ca parityajya $ mathurāṃ madhusūdanaḥ &
madhyadeśasya kakudaṃ % dhāma lakṣmyāś ca kevalam // HV_85.2 //
śṛṅgaṃ pṛthivyāḥ svālakṣyaṃ $ prabhūtadhanadhānyavat &
āryāḍhyajanabhūyiṣṭham % adhiṣṭhānavarottamam \
ayuddhenaiva dāśārhas # tyaktavān dvijasattama // HV_85.3 //
sa kālayavanaś cāpi $ kṛṣṇe kiṃ pratyapadyata // HV_85.4 //
dvārakāṃ ca samāśritya $ vāridurgāṃ janārdanaḥ &
kiṃ cakāra mahābāhur % mahāyogī mahāmanāḥ // HV_85.5 //
kiṃvīryaḥ kālayavanaḥ $ kena jātaś ca vīryavān &
yam asahyaṃ samālakṣya % vyapayāto janārdanaḥ // HV_85.6 //
{vaiśaṃpāyana uvāca}
vṛṣṇīnām andhakānāṃ ca $ gurur gārgyo mahātapāḥ &
brahmacārī purā bhūtvā % na sma dārān sa vindati // HV_85.7 //
tathā hi vartamānaṃ taṃ $ ūrdhvaretasam avyayam &
     [k: D4 ins.: :k]
     gārgyaṃ goṣṭhe dvijaṃ syālaḥ $ ṣaṇḍham ity uktavān dvijaḥ | *HV_85.8ab*965:1 |
     yadūnāṃ saṃnidhau sarve $ jahasur yādavās tataḥ || *HV_85.8ab*965:2 |
     evaṃ varṣasahasraṃ me $ ṣaṭśataṃ bhūpasaṃmitam | *HV_85.8ab*965:3 |
     vatsarā dvādaśāś caiva $ cūrṇaṃ loharajodbhavam | *HV_85.8ab*965:4 |
syālo 'bhiśaptavān gārgyam % apumān iti bhūpate // HV_85.8 //
so 'bhiśaptas tadā rājan $ nagare tv amitaṃjaye &
lipsuḥ putraṃ tato gatvā % tapas tepe sudāruṇam // HV_85.9 //
tato dvādaśa varṣāṇi $ so 'yaś cūrṇam abhakṣayat &
ārādhayan mahādevam % acintyaṃ śūlapāṇinam // HV_85.10 //
rudras tasmai varaṃ prādāt $ samarthaṃ yudhi nigrahe &
vṛṣṇīnām andhakānāṃ ca % sarvatejomayaṃ sutam // HV_85.11 //
tataḥ śuśrāva taṃ rājā $ yavanādhipatir varam &
putraprasavajaṃ devād % aputraḥ putrakāmukaḥ // HV_85.12 //
tam upānāyya sa nṛpaḥ $ sāntvayitvā dvijottamam &
gopamadhye yavanarāḍ % gopastriṣu samutsṛjat // HV_85.13 //
gopālī tv apsarās tatra $ gopastrīveṣadhāriṇī &
dhārayām āsa gārgyasya % garbhaṃ durdharam acyutam // HV_85.14 //
mānuṣyāṃ gārgyabhāryāyāṃ $ niyogāc chūlapāṇinaḥ &
sa kālayavano nāma % jajñe śūro mahābalaḥ \
aputrasyātha rājñas tu # vavṛdhe 'ntaḥpure śiśuḥ // HV_85.15 //
tasminn uparate rājan $ sa kālayavano nṛpaḥ &
yuddhābhikāmo rājā tu % paryapṛcchad dvijottamam \
vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya # nārado vai nyavedayat // HV_85.16 //
jñātvā tu varadānaṃ tan $ nāradān madhusūdanaḥ &
upapraikṣata tejasvī % vardhantaṃ yavaneṣu tam // HV_85.17 //
sa vivṛddho yadā rājā $ yavanānāṃ mahābalaḥ &
tata enaṃ nṛpā mlecchāḥ % saṃśrityānuyayus tadā // HV_85.18 //
śakās tuṣārā daradāḥ $ pāradās taṅgaṇāḥ khaśāḥ &
pahlavāḥ śataśaś cānye % mlecchā haimavatās tathā // HV_85.19 //
sa taiḥ parivṛto rājā $ dasyubhiḥ śalabhair iva &
nānāveṣadharair bhīmair % matrurām abhyavartata // HV_85.20 //
gajavājikharoṣṭrāṇāṃ $ sahasrair ayutair api &
pṛthivīṃ kampayām āsa % sainyena mahatā tadā // HV_85.21 //
reṇunā sūryamārgaṃ tu $ samavacchādya pārthivaḥ &
mūtreṇa śakṛtā caiva % sainyena sasṛje nadīm // HV_85.22 //
aśvoṣṭraśakṛto rāśer $ niḥsṛteti janādhipa &
tato 'śvaśakṛd ityeva % nāma nadyā babhūva ha // HV_85.23 //
tat sainyaṃ mahad āyād vai $ śrutvā vṛṣṇyandhakāgraṇīḥ &
vāsudevaḥ samānāyya % jñātīn idam uvāca ha // HV_85.24 //
idaṃ samutthitaṃ ghoraṃ $ vṛṣṇyandhakabhayaṃ mahat &
avadhyaś cāpi naḥ śatrur % varadānāt pinākinaḥ // HV_85.25 //
sāmādayo 'bhyupāyāś ca $ vihitās tasya sarvaśaḥ &
matto madabalābhyāṃ ca % yuddham eva cikīrṣati \
etāvān iha vāsaś ca # kathito nāradena me // HV_85.26 //
     [k: Ñ2.3 V B Ds D3.5.6 G2 ins. (Dn after 27ab): :k]
     etāvati ca vaktavyaṃ $ sāmaiva paramaṃ matam | *HV_85.26*966 |
jarāsaṃdhaś ca no rājā $ nityam eva na mṛṣyate &
tathānye pṛthivīpālā % vṛṣṇicakrapratāpitāḥ // HV_85.27 //
kecit kaṃsavadhāc cāpi $ viraktās tadgatā nṛpāḥ &
samāśritya jarāsaṃdham % asmān icchanti bādhitum // HV_85.28 //
bahavo jñātayaś caiva $ yadūnāṃ nihatā nṛpaiḥ &
vivardhituṃ na śakṣyāmaḥ % pure 'sminn iti keśavaḥ \
     [k: Ś1 K3.4 D2 ins.: :k]
     tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ $ puraskṛtya mahāmatim | *HV_85.29cd*967:1 |
     sametya mantrayām āsur $ jarāsaṃdhabhayena ca | *HV_85.29cd*967:2 |
     kṛtvā ca niścayaṃ sarve $ palāyanam arocayan || *HV_85.29cd*967:3 |
     vihāya mathurāṃ ramyāṃ $ mānayantaḥ pinākinam | *HV_85.29cd*967:4 |
     kuśasthalīṃ dvāravatīṃ $ niveśayitum īpsavaḥ | *HV_85.29cd*967:5 |
apayāne matiṃ kṛtvā # dūtaṃ tasmai sasarja ha // HV_85.29 //
tataḥ kumbhe mahāsarpaṃ $ bhinnāñjanacayopamam &
ghoram āśīviṣaṃ kṛṣṇaṃ % kṛṣṇaḥ prākṣepayat tadā // HV_85.30 //
tatas taṃ mudrayitvā tu $ svena dūtena hārayat &
nidarśanārthaṃ govindo % bhīṣayāṇaś ca taṃ nṛpam \
sa dūtaḥ kālayavanaṃ # darśayām āsa taṃ ghaṭam // HV_85.31 //
     [k: T1-3 G1.3-5 M ins.: :k]
     idaṃ covāca rājānaṃ $ rājñāṃ samsadi dūtakaḥ | *HV_85.31*968:1 |
     bho rājann āha kṛṣṇas tvāṃ $ kim ebhiḥ śalabhais tava | *HV_85.31*968:2 |
     aham ekas tavaiteṣāṃ $ samartho vāraṇe prabhuḥ || *HV_85.31*968:3 |
     tvāṃ ca hatvā nṛpaśreṣṭha $ sabalaṃ sasuhṛdgaṇam | *HV_85.31*968:4 |
     idaṃ tava balaṃ rājan $ grahīṣyāmīti niścitam || *HV_85.31*968:5 |
     anyathā gaccha rājaṃs tvaṃ $ balenānena saṃyutaḥ | *HV_85.31*968:6 |
     ity uktvā darśayām āsa $ ghaṭaṃ kṛṣṇapracoditam | *HV_85.31*968:7 |
kālasarpopamaḥ kṛṣṇa $ ity uktvā bharatarṣabha &
tat kālayavano budhvā % trāsanaṃ yādavaiḥ kṛtam \
pipīlikānāṃ caṇḍānāṃ # pūrayām āsa taṃ ghaṭam // HV_85.32 //
     [k: Ds1 (marg.) ins.: :k]
     ślokam ekaṃ likhitvā tu $ ghaṭamadhye 'kṣipat tadā | *HV_85.32*969 |
sa sarpo bahubhis tīkṣṇaiḥ $ sarvatas taiḥ pipīlikaiḥ &
bhakṣyamāṇaḥ kilāṅgeṣu % bhasmībhūto 'bhavat tadā // HV_85.33 //
taṃ mudrayitvātha ghaṭaṃ $ tathaiva yavanādhipaḥ &
preṣayām āsa kṛṣṇāya % bāhulyam upavarṇayan // HV_85.34 //
     [k: Ds1 (marg.) ins.: :k]
     dūtānītaṃ harir dṛṣṭvā $ patraṃ tad vācayaṃs tadā | *HV_85.34*970:1 |
     bahubhir na viroddhavyaṃ $ durjayo 'pi mahājanaḥ | *HV_85.34*970:2 |
     sphuran tam api nāgendraṃ $ bhakṣayiṣyanti kīṭikāḥ | *HV_85.34*970:3 |
vāsudevas tu taṃ dṛṣṭvā $ yogaṃ vihitam ātmanaḥ &
utsṛjya mathurām āśu % dvārakām abhijagmivān // HV_85.35 //
vairasyāntaṃ vidhitsaṃs tu $ vāsudevo mahāyaśāḥ &
niveśya dvārakāṃ rājan % vṛṣṇīn āśvāsya caiva ha // HV_85.36 //
padātiḥ puruṣavyāghro $ bāhupraharaṇas tadā &
ājagāma mahāyogī % mathurāṃ madhusūdanaḥ // HV_85.37 //
taṃ dṛṣṭvā niryayau hṛṣṭaḥ $ sa kālayavano ruṣā &
prekṣāpūrvaṃ ca kṛṣṇo 'pi % niścakrāma mahābalaḥ // HV_85.38 //
athānvagacchad govindaṃ $ jighṛkṣur yavaneśvaraḥ &
na cainam aśakad rājā % grahītuṃ yogadharmiṇam // HV_85.39 //
     [k: D2 ins.: :k]
     hastaprāptam ivātmānaṃ $ hariṇā sa pade pade | *HV_85.39*971:1 |
     nīto darśayatā dūraṃ $ yavaneśo 'drikandaram || *HV_85.39*971:2 |

     {kālayavana uvāca}
     palāyanaṃ yadukule $ jātasya tava nocitam | *HV_85.39*971:3 |
     iti kṣipann anugato $ nainaṃ prāpāhatāśubhaḥ | *HV_85.39*971:4 |
     evaṃ kṣipto 'pi bhagavān $ prāviśad girikandaram | *HV_85.39*971:5 |
     [k: D6 T G1.3-5 M ins.: :k]
     ko hi nāma jagannāthaṃ $ balād yātuṃ priyād ṛte | *HV_85.39*972:1 |
     hastaprāpta ivābhāti $ tasya gacchañ janārdanaḥ | *HV_85.39*972:2 |
māndhātus tu suto rājā $ mucukundo mahāyaśāḥ &
     [k: T4 ins.: :k]
     yatra tiṣṭhati rājendras $ tatra cāśu viveśa vai | *HV_35.40ab*973 |
purā devāsure yuddhe % kṛtakarmā mahābalaḥ // HV_85.40 //
vareṇa cchandito devair $ nidrām eva gṛhītavān &
śrāntasya tasya vāg evaṃ % tadā prādur abhūt kila // HV_85.41 //
prasuptam bodhayed yo māṃ $ taṃ daheyam ahaṃ surāḥ &
cakṣuṣā krodhadīptena % evam āha punaḥ punaḥ // HV_85.42 //
evam astv iti śakras tam $ uvāca tridaśaiḥ saha &
sa surair abhyanujñāto % lokaṃ mānuṣam āgamat // HV_85.43 //
sa parvataguhāṃ kāṃcit $ praviśya śramakarśitaḥ &
suṣvāpa kālam etaṃ vai % yāvat kṛṣṇasya darśanam // HV_85.44 //
tat sarvaṃ vāsudevasya $ nāradena niveditam &
varadānaṃ ca devebhyas % tejas tasya ca bhūpateḥ // HV_85.45 //
anugamyamānaḥ kṛṣṇaś ca $ tena mlecchena śatruṇā &
tāṃ guhāṃ mucukundasya % praviveśa vinītavat // HV_85.46 //
     [k: Ds1 (marg.) ins.: :k]
     pītāmbareṇa svīyena $ tam ācchādya sa bhūpatim | *HV_85.46*974 |
śiraḥsthāne tu rājarṣer $ mucukundasya keśavaḥ &
saṃdarśanapathaṃ tyaktvā % tasthau buddhimatāṃ varaḥ // HV_85.47 //
anupraviśya yavano $ dadarśa pṛthivīpatim &
prasvapantaṃ kṛtāntābham % āsasāda sudurmatiḥ // HV_85.48 //
vāsudevaṃ tu taṃ matvā $ ghaṭṭayām āsa pārthivam &
pādenātmavināśāya % śalabhaḥ pāvakaṃ yathā // HV_85.49 //
mucukundaś ca rājarṣiḥ $ pādasparśavibodhitaḥ &
cukopa nicrācchedena % pādasparśena tena ca // HV_85.50 //
saṃsmṛtya ca varaṃ śakrād $ avaikṣata tamagrataḥ &
sa dṛṣṭamātraḥ kruddhena % saṃprajajvāla sarvataḥ // HV_85.51 //
dadāha pāvakas taṃ tu $ śuṣkaṃ vṛkṣam ivāśaniḥ &
kṣaṇena kālayavanaṃ % netratejovinirgataḥ // HV_85.52 //
taṃ vāsudevaḥ śrīmantaṃ $ cirasuptaṃ narādhipam &
kṛtakāryo 'bravīd dhīmān % idaṃ vacanam uttamam // HV_85.53 //
rājaṃś ciraprasupto 'si $ kathito nāradena me &
kṛtaṃ me sumahat kāryaṃ % svasti te 'stu vrajāmy aham // HV_85.54 //
vāsudevam athālakśya $ rājā hrasvaṃ pramāṇataḥ &
parivṛttaṃ yugaṃ mene % kālena mahatā tataḥ // HV_85.55 //
     [k: D2 ins.: :k]
     tam ālokya ghanaśyāmaṃ $ pītakauśeyavāsasam | *HV_85.55*975:1 |
     śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat $ kaustubhena virājitam || *HV_85.55*975:2 |
     caturbhujaṃ rocamānaṃ $ vaijayantyā ca mālayā | *HV_85.55*975:3 |
     cāruprasannavadanaṃ $ sphuran makarakuṇḍalam || *HV_85.55*975:4 |
     prekṣaṇīyaṃ trilokeśaṃ $ sānurāgasmitekṣaṇam | *HV_85.55*975:5 |
     apīcyavayasaṃ matta+ $ +mṛgendrodāravikramam || *HV_85.55*975:6 |
     paryapṛcchan mahābuddhis $ tejasā tasya dharṣitaḥ | *HV_85.55*975:7 |
     śaṅkitaḥ śanakaiḥ kṛṣṇaṃ $ durdharṣam iva tejasā | *HV_85.55*975:8 |
uvāca rājā govindaṃ $ ko bhavān kim ihāgataḥ &
kaś ca kālaḥ prasuptasya % yadi jānāsi kathyatām // HV_85.56 //
     [k: D2 ins.: :k]
     niḥśaṅko gatabhīḥ prāpto $ vipine girigahvare | *HV_85.56*976:1 |
     padbhyāṃ padmapalāśābhyāṃ $ vicarasy urukaṇṭake || *HV_85.56*976:2 |
     kiṃ svit tejasvināṃ tejo $ bhagavāṃs tvaṃ vibhāvasuḥ | *HV_85.56*976:3 |
     sūryaḥ somo mahendro vā $ lokapālo 'paro 'pi vā || *HV_85.56*976:4 |
     manye tvāṃ devadevānāṃ $ trayāṇāṃ puruṣarṣabham | *HV_85.56*976:5 |
     yad bādhase guhādhvāntaṃ $ pradīpaḥ prabhayā yathā || *HV_85.56*976:6 |
     śuśrūṣatām avyalīkam $ asmākaṃ narapuṃgava | *HV_85.56*976:7 |
     svaṃ janma karma gotraṃ vā $ kathyatāṃ yadi rocate | *HV_85.56*976:8 |

{vāsudeva uvāca}
somavaṃśodbhavo rājā $ yayātir nāma nāhuṣaḥ &
tasya putro yadur jyeṣṭhaś % catvāro 'nye yavīyasaḥ // HV_85.57 //
yaduvaṃśe samutpannaṃ $ vasudevātmajaṃ vibho &
vāsudevaṃ vijānīhi % nṛpate mām ihāgatam // HV_85.58 //
tretāyuge samutpanno $ vidito me 'si nāradāt &
idaṃ kaliyugaṃ viddhi % kim anyat karavāṇi te // HV_85.59 //
mama śatrus tvayā dagdho $ devadattavaro nṛpa &
avadhyo yo mayā saṃkhye % bhaved varṣaśatair api // HV_85.60 //
     [k: Ds2 ins.: :k]
     {mucukunda uvāca}
     yaduvaṃśodbhavaṃ devaṃ $ jānāmi śāśvataṃ vibhum | *HV_85.60*977:1 |
     ādyaṃ puruṣam īśānam $ acyutaṃ madhusūdanam || *HV_85.60*977:2 |
     purā gargeṇa kathitam $ aṣṭāviṃśatime yuge | *HV_85.60*977:3 |
     dvāparādau harer janma $ yaduvaṃśe bhaviṣyati || *HV_85.60*977:4 |
     namas tasmai bhagavate $ puruṣāya mahātmane | *HV_85.60*977:5 |
     anantāya mahābāho $ viṣṇave prabhaviṣṇave || *HV_85.60*977:6 |

     {vaiśaṃpāyana uvāca}
     evaṃ stutas tadā viṣṇur $ mucukundena dhīmatā | *HV_85.60*977:7 |
     vareṇa cchandayām āsa $ bhagavān acyutas tadā || *HV_85.60*977:8 |
     punar apy abravīt kṛṣṇo $ mucukundaṃ mahābhujam | *HV_85.60*977:9 |
     tvadarthe 'py āgato vīra $ nāradena prabodhitaḥ | *HV_85.60*977:10 |
     uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te $ yathākāmaṃ caratv iha | *HV_85.60*977:11 |
ityuktaḥ sa tu kṛṣṇena $ nirjagāma guhāmukhāt &
     [k: kṛṣjena corrected :k]
anvīyamānaḥ kṛṣṇena % kṛtakāryeṇa dhīmatā // HV_85.61 //
tato dadarśa pṛthivīm $ āvṛtāṃ hrasvakair naraiḥ &
alpotsāhair alpabalair % alpavīryaparākramaiḥ \
pareṇādhiṣṭhitaṃ caiva # rājyaṃ kevalam ātmanaḥ // HV_85.62 //
     [k: Ds ins.: :k]
     yat syāt tvaddarśane puṇyaṃ $ tan me kṛṣṇa bhaved iti | *HV_85.62*978 |
visarjayitvā govindaṃ $ praviveśa mahad vanam &
himavantam agād rājā % tapase dhṛtamānasaḥ // HV_85.63 //
tataḥ sa tapa āsthāya $ vinirmucya kalevaram &
āruroha divaṃ rājā % karmabhiḥ svair jitaṃ śubhaiḥ // HV_85.64 //
vāsudevo 'pi dharmātmā $ upāyena mahāmanāḥ &
ghātayitvātmanaḥ śatruṃ % tat sainyaṃ pratyapadyata // HV_85.65 //
     [k: Ds1 (marg.) ins.: :k]
          mucukundena mahātmanā | *HV_85.65abc*979:1 |*
     mathurāṃ punarāgatya | *HV_85.65abc*979:2 |*
prabhūtarathahastyaśva+ $ +varmaśastrāyudhadhvajam &
ādāyopayayau dhīmāṃs % tat sainyaṃ nihateśvaram // HV_85.66 //
nivedayām āsa tato narādhipe $ tad ugrasene pratipūrṇamānasaḥ &
janārdano dvāravatīṃ ca tāṃ purīm % aśobhayat tena dhanena bhūriṇā // HV_85.67 //

[h: HV (CE) chapter 86, transliterated by Kreshimir Krnic, proof-read by Kreshimir Krnic, version of June 20, 2004 :h]
   &nb